Issuu on Google+

‫نۆیەمین فیستیڤاڵی بەدرخان لە جۆرجیا‪ ،‬هەنگاوێكی دیكە بەرەو دروستبوونی پردی رووناكبیری نێو گەالن‬

‫بەدرخانی و لەسەر الچێ لەمەوپاش‪ ،‬لە گشت الوە دەتانهاڕن وەكو ئاش‬ ‫‪www.bedrxan.net - bedrxan@yahoo.com‬‬

‫هەفتەنامەیەكی رۆژنامـــەوانیی رووناكبیری گشـــتییە ‪ -‬دەزگای چاپ و بالوكردنەوەی "بەدرخان" دەریدەكات‬ ‫خولی دووەم‪ ،‬ژمارە (‪ ،)162‬چوار شەممە‪ ،‬شوبات ‪2012/2/22‬زایینی ‪ -‬بەرانبەر بە رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی ‪ -‬ساڵی دوازدەیەم‬

‫ل‪32،15‬‬

‫بەڵێ! حەسەن زیرەك گەورەترین‬ ‫هونەرمەندی كورد و لێهاتووترین‬ ‫هونەرمەند كە گەشەی بە رادیۆی‬ ‫بەغداو تاران و كرماشان و تەورێز و‬ ‫مەهاباد دا‪ ،‬ئەم هونەرمەندە رۆژگارێك‬ ‫پایتەختی دوو دەوڵەتی بە دەنگە‬ ‫دەلەراندەوەو(كەوو‬ ‫زوواڵڵەكەی‬ ‫كەوبار دەخوێنێ لە ئێستگەی‬ ‫رادیۆی بەغداو تاران)ئێستا هەردوو‬ ‫دەوڵەت لەیەك كاتدا‪ ،‬نەك گۆرانی‬ ‫بۆ تۆمار ناكەن‪ ،‬دەرگای رادیۆشی‬ ‫بەڕوودا دادەخەن و لەوەش خراپتر‬ ‫لە بەندیخانەی دەپەستن و دوور لە‬ ‫هەموو یاسایەك بەجۆرێك ئەشكەنجەی دەدەن‪ ،‬كە رووی گێڕانەوەی‬ ‫نییە‪ ،‬هەریەكەش بە جاسووسی ئەوەكەی تری تاوانبار دەكات‪ .‬ئەم‬ ‫هەموو بەندكردن و ئازاردانە بۆچی‪ ،‬لەم دیوو و لەو دیو؟ حەسەن‬ ‫زیرەك چی كردبوو‪ ،‬جاسووسی نێودەوڵەتی بوو؟ مافیای پیاوكوژ‬ ‫بوو؟ تریاك فرۆش بوو؟ چ گوناحێكی هەبوو؟! زیرەك زۆر راستگۆیانە‬ ‫دەڵێ‪(:‬خوا كردی من لە هیچا نەبووم!) بەڵێ! زیرەك هیچ گوناهێكی نەبوو‬ ‫لەهیچ دا نەبوو! تەنیا گوناهی زیرەك ئەوەبوو هونەرمەندێكی گەورەی‬ ‫كورد بوو‪ ،‬دەیویست بەئازادی بۆ كورد بخوێنێ‪ ،‬دەیویست بەو هونەرە‬ ‫بەرزە‪ ،‬كە بە ئازار پێی گەیشتووە دڵی خەڵكانێك خۆش بكات‪ .‬بەاڵم‪،‬‬ ‫میللەتی دواكەوتوو‪ ،‬واڵتی داگیركراو‪ ،‬حكومەتی دیكتاتۆر‪ ،‬ئەو زەمینە‬ ‫نییە‪ ،‬كە بە ئاسانی گوڵی هونەری تێیدا بپشكوێ و بولبوولی شادی‬ ‫ئازاد تێیدا بچریكێنێ‪.‬‬

‫تەیب بەرواری لە دیمانەیەكی‬ ‫راشكاوانە لەگەڵ بەدرخان ل‪3-2‬‬

‫خالید دلێر هێمنتر لە دەریا و‬ ‫بەرزتر لە لوتكە ل‪17-16‬‬ ‫شۆتا روستاڤیلی‬ ‫گەورە شاعیری واڵتی جۆرجیا ل‪15-14‬‬

‫د‪ .‬مەغدید سەپان‬ ‫نەخشەڕێگای‬ ‫پێشێلكارییەكانی سەر‬ ‫رۆژنامەنووسان دەدركێنێ ل‪5‬‬

‫مستەفا عەسكەری‬ ‫بیرەوەرییەكانی خۆی‬ ‫دەنووسێتەوە ل‪19‬‬

‫عەزیز شەریف و كورد ل‪18‬‬

‫هەڵەت هەمەوەندی‬ ‫رۆژنامەگەری كوردی و‬ ‫گەشەپێدانی لە عیراق و‬ ‫كوردستان ل‪8‬‬

‫تاریق جامباز‪ :‬با بەس بێ‬ ‫بۆ دۆكیومێنتێك لە دەرگای‬ ‫واڵتانی دیكە بدەین ل‪13-12‬‬


‫‪2‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ديدار‬

‫تەیب بەرواری‪ :‬هیوادارم لە فیستیڤاڵی نۆیەمی بەدرخان‬

‫س���ازدانی‪ :‬حەمی���د بەدرخ���ان‪،‬‬ ‫د‪.‬ئازاد حەمەشەریف ‪ -‬جۆرجیا‬ ‫زۆرن ئەوان���ەی ل���ە بواری دبلۆماس���ی و‬ ‫ل���ە بوارەكانی سیاس���ی و كۆمەاڵیەتی و‬ ‫فەرهەنگی���دا رۆڵی كاریگەریان هەبووە‪،‬‬ ‫یەكێ���ك ل���ەو مرۆڤ���ە دی���ار و وی���ژدان‬ ‫زیندووان���ە لە س���اڵی ‪ 1979‬هەڵوێس���ت‬ ‫وەردەگرێ���ت ل���ە بەرامب���ەر هەم���وو ئەو‬ ‫ناهەق���ی و كاران���ەی رژێم���ی بەعس���ی‬ ‫لەناوچ���وو‪ ،‬دەره���ەق ب���ە گەل���ی ك���ورد‬ ‫ئەنجامی دەدا‪.‬‬ ‫تەیب بەرواری سیاس���ەتمەدار و باڵیۆزی‬ ‫عێ���راق‪ ،‬ل���ە س���اڵی ‪ 1942‬لەدای���ك‬ ‫ب���ووە‪ ،‬ئێس���تا ل���ە جۆرجی���ا باڵی���ۆزە‬ ‫ل���ە باڵیۆزخان���ەی عێ���راق (تبلیس���ی)‪،‬‬ ‫ئ���ەو بەڕێزە پێش���تر ل���ە چەندین كاری‬ ‫دیبلۆماس���یدا كاری ك���ردووە‪ ...‬ل���ە‬ ‫باڵیۆزخان���ەی عیراق ل���ە جۆرجیا و لە‬ ‫ماڵەكەی خۆی���دا پێش���وازییەكی گەرمی‬ ‫لێكردین‪ ،‬ل���ە رۆژانی ‪21‬ـ‪ ،2011/8/24‬لە‬ ‫پایتەخت���ی جوانی و هونەر (تبلیس���ی)‪،‬‬ ‫كە گفتوگۆیەك���ی هەمەالیەنە و تایبەت‬ ‫ب���ە ژیانی خۆی و خەباتی زیاتر لە چل‬ ‫س���اڵ بۆ خوێنەرانی بەدرخان بدركێنێ و‬ ‫جی���ا لەو دیكۆمێنتانەی كە لەو دیدارەدا‬ ‫باڵودەبێتەوە‪.‬‬ ‫* تەی���ب بەرواری چۆن ب���اس لە ژیانی‬ ‫خۆی دەكات؟‬

‫ـ س���ەرەتای كاری سیاسیم لە ساڵی‬ ‫‪ 1957‬ب���ۆ یەكەمین ج���ار لە رێگای‬ ‫مەئموون دەباغ لە موسڵ لە گازینۆی‬ ‫(كیرۆب) دەس���تی پێك���رد‪ ،‬كاتێك‬ ‫تەمەنم دوانزە س���یانزە س���ااڵن بوو‪،‬‬ ‫ل���ە لیژن���ەی قوتابیانی كوردس���تان‬ ‫بەش���داربووم ‪ ،‬لە س���اڵی ‪ 1958‬لە‬ ‫رێ���گای س���دیق عەلییەوە ب���ووم بە‬ ‫پارتی‪.‬‬

‫* چ���ی وای لێكردی���ت ژیان���ت تەرخ���ان‬ ‫بكەیت بۆ كوردایەتی؟‬

‫ك���وردان (ئیبراهی���م ئەحمەد) خۆی‬ ‫شاردبۆوە‪ ،‬ئەو سكرتێری حزب بوو‪،‬‬ ‫حیزب هێش���تا ئاشكرا نەبوو‪ ،‬ئەو لە‬ ‫رۆژنام���ەی خەبات وتار و نووس���ینی‬ ‫دژی عەبدلكەریم قاسم باڵودەكردەوە‪،‬‬ ‫بە تۆمەتی ئەم���ە ئێمەش گیراین لە‬ ‫خاڵی پشكنینی سلێمانی‪ -‬كەركووك‪،‬‬ ‫بۆ ماوەی هەش���ت مانگ لە زیندانی‬ ‫كەركووك بووین‪.‬‬

‫* ئای���ا ئ���ەوكات ئێ���وە وەك مرۆڤێك���ی‬ ‫نەتەوەیی كێش���ەتان لەگەڵ شوعییەكان‬ ‫هەبوو؟‬

‫ـ ئێم���ە خۆم���ان بە كوردت���ر لەوان‬ ‫دادەن���ا‪ ،‬چونكە ئێمە بە بیروباوەڕ بۆ‬ ‫كورد و كوردستان خەباتمان دەكرد‪،‬‬ ‫نەك بۆ دیكتاتۆری پڕۆلیتاریا‪.‬‬

‫* ك���ە چوویت���ە ئەوروپا س���اڵی ‪-1972‬‬ ‫‪ 1973‬پەیوەندی كوردایەتییت مابوو؟‬

‫ـ بەڕێز نەوش���ێروان مس���تەفا هاتە‬ ‫الم‪ ،‬مامۆستا عەبدولڕەحمان زەبیحی‬ ‫(عولەما)ش���ی لەگەڵدا بوو‪ ،‬ئەوكات‬ ‫م���ن فەرمانبەرێك���ی بچ���ووك بووم‬ ‫ل���ە وەزارەت���ی دەرەوەی عێ���راق لە‬ ‫هۆڵەندا‪.‬‬

‫* ساڵی ‪ 1979‬كە شەڕ دەستی پێكردەوە‬ ‫لەگەڵ ئێراندا بەڕێزتان لە باڵیۆزخانەی‬ ‫هۆڵەندا بوون‪ ،‬دەڵێن هەڵوێستی توندت‬ ‫بەرامبەر عێراق وەرگرتووە؟‬

‫ـ بەڵێ راس���تە‪ ،‬لەوكاتەدا بەڕێز مام‬ ‫جەالل لە رێگای ش���ازاد س���ائیبەوە‬ ‫هەواڵ���ی بۆ ن���اردم‪ ،‬ك���ە بارودۆخی‬ ‫كوردس���تان خراپ���ە و كەس باس���ی‬ ‫كورد ن���اكات‪ ،‬منی���ش كۆنگرەیەكی‬ ‫رۆژنامەنووسیم بەست و باسی وەزعی‬ ‫نالەب���اری ئەوكات���م ب���ۆ راگەیاندنی‬ ‫ئەوروپا كرد‪ ،‬یەكسەر بانگكرامەوە بۆ‬ ‫بەغدا و شكاتیان لێ كردم‪.‬‬

‫* كاردان���ەوەی حوكمەت���ی عێراقی چی‬ ‫بوو؟‬

‫ـ دەست لە كار كێشانەوەم پێشكەش‬ ‫كرد و یەكس���ەر چوومە ش���اخ و لە‬

‫ت���ەك برا پێش���مەرگەكانم لە (خڕی‬ ‫ناوزەنگ) دەستم بە خەبات كردەوە‪،‬‬ ‫لەوێشەوە چوومە پەرلەمانی هۆڵەندا‪،‬‬ ‫چونكە س���اڵی ‪ 1979‬ل���ە چواردەی‬ ‫تەمموز دیس���ان بانگكرام���ەوە بەغدا‬ ‫بە رێككەوت ئەوكاتەی گەیش���تمەوە‬ ‫بەغ���دا‪ ،‬كاتی (إنقالب) ب���وو‪ ،‬مونزڕ‬ ‫عریم جێگری وەزیری دەرەوەی عێراق‬ ‫بە ئەمانەت���ەوە پێی گوت���م (تەیب‬ ‫ب���ەرواری خۆت رزگار بك���ە‪ ،‬چونكە‬ ‫بتگ���رن دەفەوتێی!) بۆیە یەكس���ەر‬ ‫بەرەو ماڵی (ش���ێخ بورهان جاف) و‬ ‫(حوسێن شێخ رەئووف) چووم‪ ،‬ئەوان‬ ‫منیان رزگار كرد و بە هۆی (سەرباز‬ ‫جاف) و (كەمال عارف) هاتمە شاری‬ ‫س���لێمانی‪ ،‬چوومە ماڵی (مەنس���ور‬ ‫شێخ كەریم) و براكەی‪ -‬ناسرا‪ ،‬شێخ‬ ‫كە ش���اعیر بوو‪ ،‬كە دەكاتە پوورزای‬ ‫(كەمال خۆشناو)‪ ،‬بۆیە خۆم دەرباز‬ ‫كرد و لەگەڵ (دارای شێخ رەئووف)‬ ‫چوومە (س���یتەك) ل���ەوێ الی (مام‬ ‫جەالل) مامەوە و لە پاش���ان چوومە‬ ‫ئێران‪ ،‬ل���ەوێ گەڕام���ەوە هۆڵەندا و‬ ‫دووبارە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیم‬ ‫س���ازدا و بە فەرمی دەس���ت لە كار‬ ‫كێشانەوەم راگەیاند‪.‬‬

‫* ساڵی ‪ 1980‬بۆ چوویتە شام؟‬

‫ـ لە ساڵی ‪ 1980‬لە شام (دیمەشق)‬ ‫لە رێگای رەوانش���اد (شازاد سائیب)‬ ‫ەوە چووم���ە الی مام جەالل لەوێ لە‬ ‫پەیوەندییەكان���ی دەرەوەی یەكێت���ی‬ ‫نیشتمانی كوردستان‪ ،‬كارم كرد‪.‬‬

‫* پ���اش چەندی���ن س���اڵ دووركەوتنەوە‬ ‫گەڕایتەوە‪ ،‬كوردستانت چۆن بینی؟‬

‫ـ پاش نۆزدە ساڵ لە حوكمڕانی كورد‬ ‫هەندێك ش���ت كراوە‪ ،‬بەاڵم زۆر شتی‬ ‫دیكەش ماوە‪ ،‬كە پێویستە و نەكراوە‪،‬‬ ‫بەاڵم مرۆڤ وا بێ ویژدان نەبێ هەموو‬ ‫بخاتە خانەی نەبووەوە‪.‬‬

‫* بەهاری عەرەبی چۆن دەبینی؟‬

‫ـ ئەو ش���تەی ئێس���تا روودەدات لە‬

‫تەیب بەرواری‪ ،‬باڵیۆزی عیراق لە جۆرجیا‬ ‫واڵتانی عەرەبی بەتایبەتی لە (تونس‬ ‫و میسر و لیبیا و یەمەن و‪ )...‬دەبوا‬ ‫زۆر لە مێژە روویدابایە‪ ،‬چونكە ئێستا‬ ‫درەنگە‪ ،‬لەبەرئەوە سیس���تەمی نوێی‬ ‫دنیا دەخوازێت مافی مرۆڤ رێزی لێ‬ ‫بگیرێت‪ ،‬سیستەمێكی پەرلەمانی هەبێ‬ ‫و رێز لە رای جی���اواز بنرێ‪ ،‬چونكە‬ ‫چاوی خەڵك كراوەیە لە رێگای كەناڵە‬ ‫ئاسمانییەكان و ئینتەرنێت و مۆبایل‬ ‫و هۆكارەكانی دیكەی راگەیاندن‪ ،‬بۆیە‬ ‫دووبارە دەڵێمەوە درەنگ بوو‪.‬‬

‫* ئای���ا واڵتان���ی عەرەب���ی ئەمەی���ان‬ ‫پ���ێ قب���وڵ دەكرێ���ت‪ ،‬مەبەس���ت ئ���ەم‬ ‫گۆڕانكارییانە؟‬

‫ـ نەخێر‪ ،‬ب���ە رووخ���ان كۆتایی پێ‬ ‫دێ‪ ،‬چونكە ه���ۆكارەكان هەمووی لە‬ ‫دەرەوە بۆ ن���اوەوە دێت‪ ،‬كە ئەمەش‬ ‫الی خەڵكانی خۆیان دڵخۆشكەرە‪.‬‬

‫* ئای���ا گالسنۆس���ت و پێرۆس���ترۆیكا‬ ‫كاریگ���ەری لەس���ەر دەوڵەتانی ناوچەكە‬

‫ـ باوكم خۆی پارتی بوو‪ ،‬هەموو جار‬ ‫باوكم وێنەی مەال مستەفای دەردەهێنا‬ ‫و لەناو جامخان���ەی دادەنا‪ ،‬هەروەها‬ ‫كاریگ���ەری مامم (تاهی���ر مائی)مان‬ ‫لەسەر بوو‪ ،‬كە پارتی بوو‪.‬‬

‫* پاش ئەوە زیندانی كرایت؟‬

‫ـ بەڵێ زیندانی كراوم‪ ،‬لە ‪،1961/3/20‬‬ ‫لەگەڵ ئەحمەد ش���ێروانی و ئەحمەد‬ ‫تاهیر نەقش���بەندی لە زیندان بووم‪،‬‬ ‫لەگەڵ كۆمەڵێكی دیكە كە كەركووكی‬ ‫بوون ب���ە تایبەت���ی دوای وتارەكەی‬ ‫عەبدلكەری���م قاس���م ل���ە كەركووك‪،‬‬ ‫ئەوانەی لە زیندانی كەركووك لەگەڵم‬ ‫بوون بریتی بوون لە (فەخری كەریم‪،‬‬ ‫خەزع���ەل كاكەی���ی‪ ،‬تەلع���ەت گلی‪،‬‬ ‫ئ���ەوكات گلی لە كۆمپانیای (‪)IPC‬‬ ‫كاری دەكرد‪.‬‬

‫* چی وای لێكردی بچیتە كەركووك؟‬

‫ـ من لە كات���ی تێكچوونی بارودۆخی‬

‫هەبوو‪ ،‬بەتایبەتی دوای شەڕی سارد؟‬

‫ـ ��ەڵێ‪ ،‬ئەو گۆڕانانە كاریگەری هەبوو‬ ‫لەسەر رووسیا‪ ،‬چونكە رووسیا لەسەر‬ ‫دوو كۆڵەگ���ەی ئابووری بنیاد نرابوو‪،‬‬ ‫یەكێكی���ان گاز و ئ���ەوی دیكەی���ان‬ ‫(م���ەواردی تەبیعی) و ئاڵتوون‪ ،‬بۆیە‬ ‫سیاسەتی ئاشكرابوون و راستی واتا‬ ‫پیرۆس���تریكا و گاڵسنۆس���ت كاری‬ ‫كردە س���ەر هەموو یەكێتی شوورەوی‬ ‫پێشوو‪ ،‬بۆیە پاش ئەمە كۆمارەكانی‬ ‫بەیەكگرێدراوی یەكیەتی ش���وورەوی‬ ‫لەبەریەك هەڵوەش���انەوە و هەریەكەو‬ ‫ب���وون ب���ە واڵتێك‪ ،‬كە ئ���ەوەش لە‬ ‫ئەنجام���دا یەكێتی ش���وورەوی الواز‬ ‫كرد‪ ،‬چونكە ئێستا یان ساڵی رابردوو‬ ‫رووس���یا بایی نۆ ملیار دۆالر چەكی‬ ‫فرۆشتووە‪.‬‬

‫* ئای���ا گۆڕانكارییەكان���ی واڵتان���ی‬ ‫عەرەب���ی كاریگ���ەری لەس���ەر پەیوەندی‬ ‫ئیسرائیل‪-‬عەرەب دەكات؟‬

‫ـ بەڵێ‪ ،‬كاریگ���ەری زۆریش دەكات‪،‬‬ ‫چونك���ە كاریگەرییەكە راس���تەوخۆ‬ ‫لە نێوان عەرەب‪-‬ئیس���رائیل دەبێت‪،‬‬ ‫ب���ە تایبەتی ئەگ���ەر گۆڕانكارییەكان‬ ‫لە واڵتانی عەرەبی ب���ە ئاقاری ئەوە‬ ‫بڕوات كە ئیس�ل�امییەكان دەس���ەاڵت‬ ‫بگرنە دەست‪.‬‬

‫* واڵتی جۆرجیا چۆن دەبینی؟‬

‫تەیب بەرواری‪ ،‬باڵیۆزی عیراق لە جۆرجیا‪ .‬حەمید بەدرخان‪ ،‬د‪ .‬ئازاد حەمەشەریف‬

‫ واڵتێك���ی كۆن���ە‪ ،‬جۆرجییەكانیش‬‫یەكێك���ن ل���ە میللەت���ە كۆن���ەكان‪،‬‬ ‫دابونەریت���ی تایبەت���ی خۆیان هەیە‪،‬‬ ‫پێ���ش ‪ 1500‬س���اڵ پیتی نووس���ینی‬ ‫خۆی���ان پاراس���تووە‪ ،‬میللەتێك���ی‬ ‫چەوس���اوەن و تەنی���ا ل���ە س���ااڵنی‬ ‫‪ 1921-1919‬ئ���ازاد ب���وون و دوات���ر‬ ‫داگیركرایەوە‪ ،‬بەم دواییەش جۆرجیا‬ ‫یەكەم واڵت بوو داوای ئازادی كرد‪ ،‬بە‬ ‫رای من جۆرجیا باشتر بوو بێ الیەن‬ ‫بووبا و دژایەتی رووس���یای نەكردبا و‬ ‫نەچووبایە پەیمانی ناتۆ‪.‬‬

‫* جۆرجیی���ەكان بۆچ���ی ش���انازی ب���ە‬


‫‪3‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ديدار‬

‫ن‪ ،‬پردی پەیوەندی لەگەڵ گەالنی جۆرجیا بەتێن بكەن‬ ‫ستالینەوە ناكەن؟‬

‫ـ گەنج���ەكان ئەمڕۆ ش���انازی پێوە‬ ‫ناك���ەن‪ ،‬بەاڵم ئەوان���ەی بەتەمەنن و‬ ‫بەتایبەت���ی پی���رەكان‪ ،‬رەنگە رژێمی‬ ‫سـۆشیالیس���ــتییان پ���ێ باش���تر‬ ‫بووبێت‪.‬‬

‫* ئایا جۆرجییەكان دابونەریتی كۆنیان‬ ‫ال پیرۆزە؟‬

‫ـ بەڵ���ێ‪ ،‬هەی���ە زۆری ال پی���رۆزە و‬ ‫هەشیانە بەپێچەوانەوە‪.‬‬

‫* هی���چ بەراوردێ���ك ل���ە نێ���وان كورد و‬ ‫جۆرجی دەكەی؟‬

‫ـ گەل���ی جۆرج���ی وەك���و وت���م‬ ‫میللەتێكی بێوەیی���ن‪ ،‬جۆرجییەكان‬ ‫ل���ە هەم���وو روویەك���ەوە ل���ە گەلی‬ ‫كوردس���تان پێش���كەوتووترن‪ ،‬ب���ۆ‬ ‫نموون���ە ل���ە س���ەردەمی س���ۆڤیەت‬ ‫نەخوێن���دەواری نەماب���وو‪ ،‬گرنگییان‬

‫ب���ە هونەر و خوێندن���ەوە دەدا‪ ،‬بۆیە‬ ‫رووناكبیرەكانیش���یان ل���ە هی كورد‬ ‫پێشكەوتووترن‪.‬‬

‫* پێش���ووتر (‪ )200000‬دوو س���ەد هەزار‬ ‫ك���ورد لە جۆرجیا هەبوو‪ ،‬ئێس���تا تەنیا‬ ‫(‪ )25000‬بیس���ت و پێنج هەزار كەس���یان‬ ‫ماوە؟‬

‫ـ بەڵ���ێ‪ ،‬كوردانی ناوچەكانی دیكەی‬ ‫سۆڤیەت زۆربەیان دەهاتن و دەچوون‬ ‫بەداخەوە ئێستا زۆربەیان رۆیشتوون لە‬ ‫شوێنانی دیكە نیشتەجێن‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫لە رووسیا و ئەرمینیا و ئازەربایجان‪...‬‬ ‫دوای ئازادی و دروست بوونی كۆماری‬ ‫جۆرجیا گەندەڵی دەستی پێكردەوە‪،‬‬ ‫بۆیە لەس���ەر دیوارەكان نووس���راوە‬ ‫(ك‪ ...‬ب���ە كاپیتاڵی���زم)‪ ،‬لەبەر ئەو‬ ‫هۆیانە گەل���ی جۆرجیا ‪%80‬ی لە ژێر‬ ‫هێڵی هەژارییەوە دەژین‪ ،‬بە تایبەتی‬

‫دوای باڵوكردن���ەوەی هەندێ داتا‪ ،‬كە‬ ‫بە ئاش���كرا باس���ی ژیان و گوزەرانی‬ ‫جۆرجیی���ەكان دەكات‪ ،‬بەتایبەت بۆ‬ ‫خێزانێكی چواركەس���ە پێویستی بە‬ ‫‪ 266‬دووسەد و شەست و شەش الری‬ ‫هەی���ە لە مانگێكدا‪ ،‬كە ئەمەش خۆی‬ ‫لە خۆیدا كارەس���اتێكە بەسەر گەلی‬ ‫جۆرجیا هاتووە‪.‬‬

‫كورتەیەك لە ژیاننامەی‬ ‫تەیب بەرواری‬

‫* پەیوەندی كەلتووری نێوان گەلی كورد‬ ‫و جۆرجیا چۆن دەبینی؟‬

‫ـ ئەگ���ەر بە بەرنامەڕێ���ژی ئەو كارە‬ ‫بكرێت شتێكی باشە‪ ،‬دەكرێت سوود‬ ‫ل���ە زۆر ش���ت وەربگیرێ���ت‪ ،‬ئێوەش‬ ‫ئەزموونێكت���ان هەی���ە ل���ەو ب���وارە‬ ‫هیوادارم نەورۆزی ئەمساڵمان (‪)2012‬‬ ‫لە جۆرجیا بە خۆشی و ئەو پەیامەی‬ ‫كە دەتانەوێ بیگەیەنن بگات بە گەلی‬ ‫جۆرجیا‪.‬‬

‫حەمید بەدرخان‪ ،‬د‪ .‬ئازاد حەمەشەریف‪ ،‬نیكۆالس رۆڕوا وەزیری رۆشنبیری جۆرجیا‪ ،‬تەیب بەرواری‬

‫• تەی���ب محەمەد تەیب‪ ،‬لە ئامێدی دهۆك ل���ە ‪1942‬دا لەدایك بووە و‬ ‫خێزاندارە و دوو كوڕی هەیە‪ ،‬یەكەمیان پزیشكە و دووەمیان خوێندكاری‬ ‫كۆلیژی پزیشكییە لە ئەمستردام‪.‬‬ ‫• تەیب بەرواری دەرچووی كۆلیژی ئابووری و زانس���تە سیاس���ییەكانە‪،‬‬ ‫لە ساڵی ‪.1968‬‬ ‫• لە ماوەی س���ااڵنی ‪ 1965-1961‬س���ێ جار لە الیەن رژێمی پێشووەوە‬ ‫گیراوە‪.‬‬ ‫• لە س���ااڵنی ‪ 1971-1969‬نووسەر بووە لە بەشی كاروباری دەرەوە لە‬ ‫رۆژنامەی (النور البغدادیە)‪.‬‬ ‫• ل���ە ‪1971-1969‬دا جێگری س���ەرۆكی كۆمەڵەی عیراقی بۆ زانس���تە‬ ‫سیاسییەكان بووە‪.‬‬ ‫• لە ‪ 1975‬مەدالیای رێزلێنانی لە الیەن پادشای ئیسپانیا پێدراوە‪.‬‬ ‫• لە سااڵنی ‪ 2007-1971‬وەكو دیپلۆماسی لە وەزارەتی دەرەوەی عیراق‬ ‫كاری كردووە‪ ،‬لە باڵیۆزخانەكانی‪ :‬مەدرید‪ /‬ئیسپانیا‪ ،‬لەندەن‪ /‬بەریتانیا‪،‬‬ ‫الهای‪ /‬هۆڵەندا‪ ،‬بروكسل‪ /‬بەلجیكا‪ ،‬براغ‪ /‬چیك‪.‬‬ ‫• لە ساڵی ‪ 1979‬كاری دیپلۆماسی لە باڵیۆزخانەی عیراقی جێهێشتووە‪،‬‬ ‫دوای ئ���ەوەی ل���ە دی���داری بری���كاری دەرەوەی هۆڵەن���دی و لیژنەی‬ ‫پەیوەندییەكان���ی دەرەوەی هۆڵەندی گوتبووی «‪ ....‬ش���ەرەفمەند نیم‬ ‫بەوەی نوێنەرایەتی رژێمێك بكەم كە هیچ رێزێكی نەبێ‪.»...‬‬ ‫• لە ساڵی ‪ 1975‬دەبێتە پەنابەری سیاسیی لە هۆڵەندا‪.‬‬ ‫• ل���ە س���اڵی ‪ 1982-1980‬دیبلۆمی ل���ە كارگێ���ڕی كار وەرگرتووە لە‬ ‫پەیمانگەی سوقرات لە ئەمستردام‪.‬‬ ‫• ل���ە ‪ 1982‬ئەندامی لیژن���ەی پەیوەندییەكان���ی دەرەوە لە رێكخراوی‬ ‫لێبوردنی نێودەوڵەتی «امنستی انترناشنال» بووە‪.‬‬ ‫• ل���ە ‪ 1990-1982‬رێكخەری كاروباری رۆش���نبیری و فێركردن بووە لە‬ ‫جالیەی عەرەبی‪ ،‬توركی‪ ،‬كوردی لە شارەوانی المیرا و ئەپڵدۆرن‪.‬‬ ‫• ل���ە ‪ 1991‬بە هاوەڵی مام جەالل (س���ەرۆككۆماری عیراق‪ -‬ئێس���تا)‬ ‫سەردانی كوردستانی كردووە لە رێگای سوریاوە‪.‬‬ ‫• لە ئ���اداری ‪ 2003‬لە الی���ەن وەزیری بەرگریی ئەمریكا (رامس���فێڵد)‬ ‫بانگهێش���تی پێكهێنانی عیراقی نوێ كراوە و دەس���ت بەكاردەبێتەوە لە‬ ‫دیوانی وەزارەتی دەرەوەی عیراق‪ ،‬بە پلەی وەزیر‪.‬‬ ‫• لە ‪ 2004‬بەشداری لە خولی راهێنان و پەرەپێدان لە پەیمانگەی ئاشتی‬ ‫ئەمریكی دەكات لە واشنتۆن‪.‬‬ ‫• لە ‪ 2009/9/13‬بە مەرس���وومی كۆماری دەبێتە باڵیۆز لە تبلیسی لە‬ ‫جۆرجیا‪.‬‬ ‫• تا ئێستا بەردەوامە‪.‬‬


‫‪4‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫پارێزەر كەمال محێدین‬ ‫دیكتات����ۆر زاراوەیەكی التینیی����ە‪ ،‬مێژووی‬ ‫بەكارهێنان����ی دەگەڕێت����ەوە ب����ۆ رۆژان����ی‬ ‫دەس����ەاڵتدارییەتی ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی‪،‬‬ ‫كە لەكاتی رووداوی سەخت و مەترسیداری‬ ‫گەورە وەك هێرشكردنە سەر واڵت یا شەڕی‬ ‫ناوخۆ یا كارەس����اتی سروشتی وەك الفاوو‬ ‫بوومەلەرزەو نەخۆش����ی‪ ،‬كە ئەم رووداوانە‬ ‫هەموویان پێویس����تیان بە بڕیاری بەپەلەو‬ ‫روون و دیار و زانستیانە هەیە‪ ،‬بۆ راگرتنیان‬ ‫و كەمكردن����ەوەی زیانەكانی����ان بە زووترین‬ ‫كات و كەمتری����ن نرخ‪ ،‬بۆی����ە لەو كاتانەدا‬ ‫ئیمپراتۆرییەت����ی رۆمانی بڕی����اری بەپەلەی‬ ‫دەردەكرد بە دانانی كەس����ێكی لێوەشاوەو‬ ‫ئازاو دڵس����ۆز و چاپووك و ناسراو‪ ،‬هەموو‬ ‫دەس����ەاڵتێكی پێدەدا بۆ بڕی����اردان و كارو‬ ‫كردەوەو خەرجی بۆ چارەكردنی ئەو دیاردە‬ ‫مەترسیدارانەو كەمكردنەوەی زیانەكانیان و‬ ‫گەڕان����ەوەی باری ئاس����ایی و پەرلەمانی بۆ‬ ‫واڵت لەماوەی كەمتر لە ‪ 7‬حەوت ساڵ لەو‬ ‫ماوەی����ە هەموو دانیش����توانی واڵت دەبوایە‬ ‫پابەندبن بە بڕیارەكانی ئەو كەسایەتییە‪ ،‬كە‬ ‫ناوی����ان نا بە دیكتاتۆر‪ ،‬واتا ئەم دیكتاتۆرە‬ ‫لەالیەن ئیمپراتۆرەوە دەستنیشان دەكرا بۆ‬ ‫چارەكردنی كارەس����اتێكی گەورە لەماوەی‬ ‫دیاریك����راو‪ ،‬كە ل����ە حەوت‪ 7‬س����اڵ زیاتر‬ ‫نەدەبوو‪.‬‬ ‫بەاڵم ئ����ەم زاراوەیە واتا وش����ەی دیكتاتۆر‬ ‫لەپ����اش رووخانی ئیمپراتۆرییەتی رۆمانی و‬ ‫س����ەرهەڵدانی دووبەرەكی لەنێوان كەنیسەو‬ ‫حكومەتی رۆما ماناو مەبەس����ت و كاتەكەی‬ ‫گۆڕا‪ ،‬واتا ئێستا دیكتاتۆر بەو تاكە كەس و‬ ‫كۆمەڵە تاكڕەوانە دەوترێ‌‪ ،‬كە یەك الیەنانە‬ ‫بەزۆر و زەبر و زەنگ دەس����ەاڵتیان دەگرتە‬ ‫دەس����ت بەبێ‌ رەزامەندی گەل یا زۆرینەی‬ ‫كۆمەڵگاو بەپێی بەرژەوەندییەكانی خۆیان‬ ‫هەم����وو دەس����ەاڵتێكیان بەكاردەهێنا بەب ‌ێ‬ ‫گوێدانە هیچ كەس و الیەنێكی سیاسی لەپێناو‬ ‫چەسپاندن و تەمەن درێژی دەسەاڵتەكانیان‬ ‫هەندێ‌ جار ئەم دیكتاتۆرە تاكە كەس����ێكە‬ ‫وەك مەلی����ك ی����ا ئیمپرات����ۆر یا س����ەرۆك‬ ‫كۆمار یا س����ەرۆك وەزیران هەندێ‌ جاریش‬ ‫ئەم دیكتاتۆرە لەش����ێوەی ئەنجومەنێك یا‬ ‫كۆمەڵێك خۆی دەنوێنی‪ ،‬بەاڵم لەماوەیەكی‬ ‫ك����ورت و نزیك لە ئەنجام����ی بەگژداچوونی‬ ‫بەرژەوەندییەكان بااڵدەستێكی ئەنجومەنەكە‬ ‫جەلەوی كاروبار دەگرێتە دەست‪ ،‬زۆرجاریش‬ ‫رەنگە ئەم ناكۆكییە پەرەبس����ێنێت و ببێتە‬ ‫هۆی یەكالكەرەوەی تاكە كەس����ی لەرێگای‬ ‫تووندوتیژی و خوێن����ڕژان‪ ،‬دیكتاتۆرەكانی‬ ‫سەردەمی ئێمە بە دوو جۆر خۆیان نمایش‬ ‫دەك����ەن‪ ،‬هەندێكیان دیكتات����ۆری زۆردار و‬ ‫س����تەمكار و دەس����تكراوەو بەرەلالن بەب ‌ێ‬ ‫ئەوەی پابەند بن بە هیچ یاس����او رێنماییەك‬ ‫كەسیش ناتوانێ‌ رەخنەو ناڕەزایی دەرببڕێت‬ ‫بەرامب����ەر هەڵس����وكەوتی ئ����ەم دیكتاتۆرە‬ ‫بەب����ێ‌ باجدانێك����ی ق����ورس و دژوار‪ ،‬ك����ە‬ ‫گەلێ‌ جار دەگاتە رادەی گرتن و كوش����تن‪،‬‬ ‫هەندێك����ی تریان كە دەس����ەاڵتیان رەهایەو‬ ‫دەس����تكراوەن‪ ،‬ب����ەاڵم لەچوارچێوەی ئەو‬ ‫دەس����توور و یاسایەی كە خۆیان دایدەڕێژن‬ ‫و لەس����ەری دەڕۆن ب����ۆ بەرژەوەندییەكانی‬ ‫خۆیان‪ ،‬ئ����ەم دیكتاتۆرانە لەڕێگای هێز»جا‬ ‫بە كودەتا یا ش����ۆڕش»دێنە سەر حوكم و‬ ‫یان بە ویراس����ەت تەنانەت ئەگەر بە رێگای‬ ‫دیموكراس����یش بێ����ت ئەوا لەس����ەرەتادا بە‬

‫سياسى‬

‫بێدەنگی دیكتاتۆر دروستدەكات‬ ‫یا دیكتاتۆر بێدەنگی دروستدەكات‬

‫بەڵێن����ی چەور و خۆش بە دروش����می زەق‬ ‫و بریق����ەدار وردە وردە رێ����گا بۆ خۆیان و‬ ‫بنەماڵ����ەو دەس����ت و پێوەندەكەیان خۆش‬ ‫دەك����ەن و پلەو پایە هەس����تیارەكان قۆرغ‬ ‫دەكەن و كەس����ایەتییە خاوەن ئەزموون و‬ ‫دڵسۆز و دیموكراتخوازەكان پەراوێز دەكەن‬ ‫بە الدان و خانەنش����ین تا رادەیەك بە گرتن‬ ‫و كوش����تنیش‪ ،‬بەهەرحاڵ ئەم دیكتاتۆرانە‬ ‫تاكە كەس بن یا چەند كەس����ێك لە رێگای‬ ‫هێز و شۆڕش و كودەتا یا لە رێگای میرات‬ ‫و زۆرین����ەو هەڵبژاردنیش دەس����ەاڵت بگرنە‬ ‫دەس����ت‪ ،‬جا بەن����اوی ئایین ی����ا نەتەوە یا‬ ‫نیش����تیمانپەروەری یا دیموكراسیەت بێت‪،‬‬ ‫ئ����ەم دیكتاتۆرانە بیانەوێ‌ یا نەیانەوێ‌ وەك‬ ‫هەموو گیانلەبەرێك نەك تەنها خۆویست و‬ ‫خۆپەرستن‪ ،‬بەڵكو تێرنەخۆرەشن‪ ،‬چونكە‬ ‫ئەگەر گیانلەبەرە دڕندەكان بخەیتە س����ەر‬ ‫الشەی بەرخێك دەست دەكەن بە خواردنی‪،‬‬ ‫كە تێریان خوارد الش����ەكە بەجێ دەهێڵن و‬ ‫ناگەڕێنەوە س����ەری‪ ،‬بەاڵم ئەگەر ئەم الشە‬ ‫بەرخە بخەیتە بەردەم مرۆڤێك پاش ئەوەی‬ ‫تێر گۆش����ت دەخوات ئەوسا ئەوەی مایەوە‬ ‫دەیخاتە ناو»س����اردكەرەوە ‪ -‬س����ەالجە»‬ ‫تەنان����ەت پێس����ت و ورگ و خوریەكەش����ی‬ ‫بەكاردێنێت و بۆ س����وودی خ����ۆی‪ ،‬مرۆڤ‬ ‫تاكە گیانلەبەرێكە ك����ە دەیەوێت لە هەموو‬ ‫هاوڕێكانی دەوڵەمەندتر و پۆش����تە تر بێت‪،‬‬ ‫دیس����ان تاك����ە گیانلەبەرە پ����ارەو پول و‬ ‫باڵەخانەو موڵك و ماڵ پاش����ەكەوت دەكات‬ ‫بۆ نەوەی نەوەكانی واتا بۆ منداڵی منداڵی‬ ‫هەموو منداڵەكان����ی‪ ،‬بەداخەوە هەند ‌ێ جار‬ ‫مرۆڤی وا بەرچ����او دەكەوێت لەو مرۆڤانەی‬ ‫سەرەوەش خۆپەرستتر و تێرنەخۆرەن وەك‬ ‫ئەو خاوەن ماڵ و منداڵەی كە رۆژانە س���� ‌ێ‬ ‫ژەمە دەچێت لە چێشتخانە باشەكان خواردن‬ ‫دەخ����وات و ماڵ و منداڵەكەش����ی بە نان و‬ ‫چاو برنجی بێ گۆش����ت بەخێو دەكات‪ ،‬واتا‬ ‫ئەگەر مرۆڤ بەگش����تی ئەوەندە خۆپەرست‬ ‫و تێرنەخ����ۆر بێ����ت لەكاتێك دەس����ەاڵت و‬ ‫بودجەی واڵتی بەدەس����ت بێ����ت دەب ‌ێ چی‬ ‫ب����كات بۆ تێركردنی ئومێ����د و ئاواتە نزیك‬ ‫و دوورەكانی ب����ۆ ماوەیەكی لەبن نەهاتوو‪،‬‬ ‫چونكە مێژوو شاهێدە كە چەندەها سەرۆكی‬ ‫واڵت����ان ویس����توویانە لەدەس����ت بمێننەوە‬ ‫هەتا مردن‪ ،‬پاش خۆش����یان رێگاو كەش و‬ ‫هەوای سیاس����یان ئامادە كردووە بۆ منداڵ‬ ‫یا براكانیان‪.‬‬ ‫ئ����ەو راس����تییەی س����ەرەوە دەرب����ارەی‬ ‫خۆپەرستی و تێرنەخۆری مرۆڤ گوزارشت‬ ‫نییە لە رەشبینی و ب ‌ێ باوەڕی بە مرۆڤ بە‬ ‫گشتی‪ ،‬نەخێر هەموو مرۆڤەكان بێ‌ سنوور‬ ‫نی����ن لەم خ����ۆ پەرس����تی و تێرنەخۆرییە‪،‬‬ ‫چونك����ە ئ����ەم دیاردەی����ەش هەلومەرج����ی‬ ‫تایبەت����ی خۆی هەیە‪ ،‬بەڵێ‌ دیس����ان دەڵێم‬ ‫خۆپەرس����تی و تێر نەخواردن سیماو هزر و‬ ‫رەوشتی هەموو مرۆڤەكانە‪ ،‬رەنگە قبووڵیش‬ ‫بێت بە مەرجێك لەسەر حیسابی شكاندنی‬ ‫ئێسقانی بەرامبەرەكەت نەبێت‪.‬‬ ‫وات����ا ئەگەر مرۆڤ بەو رەوش����ت و هزرەوە‬ ‫دەسەاڵتی بكەوێتە دەست و كلیلی خەزێنەی‬ ‫واڵتی لەال بێت و بە ئارەزووی خۆی رەفتار‬ ‫ب����كات و كۆمەڵگاو الیەنە سیاس����ییەكانی‬ ‫نیش����تیمانپەروەر و دیموكراتی����ش بێدەنگ‬ ‫بن بە ئومێ����د و ئاواتی ب ‌ێ بنەما و نەزۆك‪،‬‬ ‫ئ����ەوا وردە وردە ئەم مرۆڤە دەس����ەاڵتدارە‬ ‫دەكەوێت����ە ژێ����ر تەوژم����ی خۆپەرس����تی و‬ ‫تێرنەخواردنەك����ەی ل����ە ئەنجام����دا هەموو‬ ‫رێگای����ەك بەكاردێنی بۆ پاراس����تنی خۆی‬ ‫و بەرژەوەندییەكان����ی تەنان����ەت لە گرتن و‬ ‫كوشتن و دەربەدەركردنی بەرامبەرەكانیش‬ ‫سڵ ناكاتەوە‪ ،‬بەمجۆرە مرۆڤە دەساڵتدارەكە‬ ‫لێمان دەبێت����ە دیكتاتۆرێكی س����تەمكار و‬ ‫خوێنڕێ����ژ بەه����ۆی بێدەنگبوون����ی گەل و‬ ‫كۆمەڵگا‪ ،‬رەنگە لەچەند قۆناغێكی سنووردار‬

‫ئەم دیكتاتۆرانە بتوانن تا رادەیەك بێدەنگی‬ ‫لەن����او گەل و كۆمەڵگا دروس����ت بكەن‪ ،‬لە‬ ‫رێ����گای تووندوتیژی و س����تەمكاری و پلەو‬ ‫پایەو پارەوپوول و فرتوفێڵ و بەڵێنی جوان‬ ‫و دروش����می بە رەونەق‪ ،‬بەاڵم مێژووی دوور‬ ‫و نزیك پێمان دەڵێت هەموو سەركەوتنێكی‬ ‫ئ����ەو دیكتاتۆرانە تەمەن ك����ورت و خاوەن‬ ‫خۆرن‪ ،‬چونكە خۆپەرس����تی و تێرنەخۆری‬ ‫ئ����ەم دیكتاتۆران����ە ئەوەندە بێ‌ س����نوور و‬ ‫پ����ەرش و باڵون هەم����وو الیەنەكانی ژیانی‬ ‫كۆمەڵ����گا سانس����ۆر دەكات‪ ،‬ت����ا رادەیەك‬ ‫هەموو سامانی واڵت دەكەوێتە دەست چەند‬ ‫تێرنەخۆرێك و برسییەتی هەژاری و بێكاری‬ ‫و گەندەڵی سەرانس����ەری واڵت دەگرێتەوەو‬ ‫فرتوفێڵی دیكتاتۆر ئاش����كرا دەبێ‌ و وردە‬ ‫وردە هەواداران����ی دیكتاتۆرەكەش ب ‌ێ ئومێد‬ ‫دەبن لە چاكسازی و خۆشگوزەرانی خەڵك‪،‬‬ ‫بۆی����ە لەهەموو الی����ەك دەن����گ و هاواری‬ ‫ناڕەزایی دەس����ت پێدەكات‪ ،‬دوور یا نزیك‬ ‫ئەنجامەكەش����ی رووخان����ی دیكتاتۆرەك����ە‬ ‫دەبێت‪ ،‬بۆیە دیكتات����ۆرەكان ناتوانن هەتا‬ ‫هەت����ا بێدەنگی گەل و كۆمەڵ����گا بۆخۆیان‬ ‫دروستبكەن‪ ،‬چونكە بەرژەوەندی زۆرینە قەت‬ ‫و قەت لەگەڵ بەرژەوەن����دی دیكتاتۆرەكان‬ ‫یەك ناگرێت����ەوەو پێكەوە ژیانیان مەحاڵ و‬ ‫وێنەچووە‪ ،‬بەاڵم ئەوەی روون و ئاش����كرایە‬ ‫هەتا ئ����ەو هاوار و ناڕەزاییان����ە زووتر بێنە‬ ‫مەی����دان هەڵبەتە دیكتاتۆرەكان زووتر و بە‬ ‫زیانی كەمتر دەڕوخێن‪.‬‬ ‫ئەم دیكتاتۆرانە رەنگە بە بەڵێن و پاس����اوو‬ ‫بیانووی جۆراو ج����ۆر ژمارەیەكی زۆر فریو‬ ‫ب����دەن بۆ ماوەیەكی كورت و كەم‪ ،‬هەروەها‬ ‫رەنگ����ە ژمارەیەكی بچ����ووك لەناو كۆمەڵگا‬ ‫بە پلەو پایەو پارەو پوول بكەنە پاش����كۆی‬ ‫خۆیان ب����ۆ ماوەیەكی درێ����ژ‪ ،‬بەاڵم ئەوەی‬ ‫روون و ئاش����كرایە ك����ە ئ����ەم دیكتاتۆرانە‬ ‫نەیانتوانیوەو ناش����توانن هەتا هەتایە كەم‬ ‫یا زۆر خەڵك فریو بدەن و دەم و دەس����ت‬ ‫و چاویان ببەستنەوە‪ ،‬گەورەترین بەڵگەش‬ ‫بۆ ئەم راستیانە شۆڕشەكەی فەڕەنسایە كە‬ ‫لە ‪14‬ی تەممووزی ساڵی ‪ 1789‬سەركەوت‬ ‫و ل����ە ئەنجامدا»لویس ‪»16‬لەگەڵ ژنەكەی‬ ‫و دەس����ت و پەیوەندەكانیان ئیعدام كران و‬ ‫كۆماری فەرەنسی جاردراو دەسەاڵت كەوتە‬ ‫دەس����ت گەلی فەرەنسی‪ ،‬هەروەها شۆڕشی‬ ‫ئەمریك����ی لەس����اڵی ‪ 1773‬دژی دیكتاتۆرە‬ ‫داگیركەرەكان����ی ئینگلیز و دروس����تبوونی‬ ‫كۆماری ئەمری����كای س����ەربەخۆ‪ ،‬هەروەها‬ ‫شۆڕش����ەكەی ئۆكتۆبەری روس����یا لەساڵی‬ ‫‪ 1917‬لە ئەنجامدا نیقوالی دووەم دیكتاتۆری‬ ‫روسیا لەگەڵ ژن و منداڵەكانی ئیعدام كران‪،‬‬ ‫هەروەها روخانی حوسنی موبارەك و سەدام‬ ‫حوسێن و بن عەلی سەرۆكی تونس‪.‬‬ ‫سەدام حوسێن لە یەكەم رۆژی سەركەوتنی‬ ‫كودەتاكەی ‪17‬ی تەممووزی ‪ 1968‬چەندەها‬ ‫دروش����م و پڕۆگرامی نیش����تیمانپەروەرانەو‬ ‫دیموكراتخوازان����ەی هەڵگ����رت و بەڵێن����ی‬ ‫جۆراوجۆری باش و پێشكەوتووانەی بە گەلی‬ ‫عێراق داو خۆی كردە هەڵگری ئااڵی ئاشتی‬ ‫و دیموكراتییەت لە عێراق‪ ،‬ناوی لەخۆی نا بە‬ ‫ئەندازیاری بەیانی ‪ 1970/3/11‬چارەكردنی‬ ‫كێش����ەی گەلی كورد لە كوردستانی عێراق‬ ‫ئ����ەو رۆژەی پێگەی خۆی پتەوو بەهێزكردو‬ ‫هەم����وو نەی����ار و كەس����ایەتییە خ����اوەن‬ ‫پێگەو ناسراوو دڵس����ۆزەكانی لەناوبرد‪ ،‬لە‬ ‫پێش����ەوەیان كەس����ایەتییەكانی ناو حزبی‬ ‫بەع����س و ش����یوعی و ش����یعەكان و گەلی‬ ‫كوردیشی خستە ژێر زەبرو زەنگی كیمیاران‬ ‫و ئەنف����ال و قەاڵچۆكردن و تەعریب كردنی‬ ‫كوردس����تان‪ ،‬لە پێش هەموو ئەوانەش����ەوە‬ ‫ل����ە یەك����ەم رۆژی دەس����تبەكاربوونی ل����ە‬ ‫حكومەتەكەی عەبدولرەزاق نایف دەس����تی‬ ‫كرد بە گرتن و كوش����تن و دوورخستنەوەی‬ ‫هاوبەش����ەكانی لە دەسەاڵت تا كار گەیشتە‬

‫ئ����ەوەی س����ەدام حوس����ێن عێراق����ی كردە‬ ‫دۆزەخ ب����ۆ عێراقیی����ەكان و بنكەیەكی پڕ‬ ‫لە مەترس����ی دژی بەرژەوەندی دراوسێكانی‬ ‫عێ����راق و واڵتە عەرەبی و ئیس��ل�امییەكان‪،‬‬ ‫لەگەڵ ئەوەش سەدام حوسێن بااڵدەست و‬ ‫خۆشەویس����ت بوو لەالیەن واڵتە زلهێزەكانی‬ ‫جیهان بەتایبەتی روسیاو چین و ئەمریكا و‬ ‫ئەوروپا‪ ....‬تا رادەیەك نەك جاسووس����یان‬ ‫بۆ دەكرد‪ ،‬بەڵك����و هەموو چەكێكیان پێدا‪،‬‬ ‫لەس����ەرەوەی هەموویان چەك����ی كیمیاوی‪،‬‬ ‫بەاڵم لەدواییدا خوا كردی س����ەدام وەك ئەو‬ ‫بزنەی بەسەرهات‪ ،‬كە نانی شوانەكەی خوارد‬ ‫و لە ئەنج����ام بزنەكە بە بەردی ش����وانەكە‬ ‫قاچی شكاو ئەوس����ا خاوەنەكەی بزنەكەی‬ ‫س����ەربڕی و س����ەدامیش كەوت����ە دژایەتی‬ ‫بەرژەوەندییەكانی ئەمریكاو ئەوروپا‪ ،‬ئەوەبوو‬ ‫بەهاوكاری ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی و یارمەتی‬ ‫‪ 30‬واڵت����ی جیهانی ب����ە رابەرایەتی ئەمریكا‬ ‫ل����ە رۆژی ‪ 2003/4/9‬رژێمەك����ەی س����ەدام‬ ‫روخ����او پەیكەرەك����ەی لەمەیدانی»جندی‬ ‫المجهول»لە شەقامی س����ەعدونی ناوەندی‬ ‫بەغ����دا خرایە خوارەوەو لەپاش����ان خۆی و‬ ‫كوڕ و براو ئام����ۆزاو یاوەرەكانی كوژران یا‬ ‫لەسێدارەدران‪ ،‬بەڵێ‌ سەدام حوسێن توانی‬ ‫ب����ە فرتوفێ����ڵ و چاو بەس����تەیەكی زۆر لە‬ ‫الیەنە سیاسییەكانی عێراق بەتایبەتی حزبی‬ ‫ش����یوعی عێراق واڵت����ی دیموكراتی نەتەوە‬ ‫پەرس����تەكانی عێ����راق و هێزە ئیس��ل�امییە‬ ‫س����وننەكان و هەن����دێ‌ ل����ە ش����یعەكانیش‬ ‫تەنانەت هەندێ‌ لە سەركردەكانی كوردیش‬ ‫فریو بدات ب����ە بەڵێنی جۆراوجۆر و هەند ‌ێ‬ ‫جار ب����ە پلەو پایەو پارەوپ����وول‪ ،‬هەروەها‬ ‫دەوڵەت����ە زلهێزەكانی جیه����ان و هەند ‌ێ لە‬ ‫واڵتان����ی عەرەبی دراوس����ێكانمان لە رێگای‬ ‫بەخشینی نەوت و كڕینی چەك و تەقەمەنی‬ ‫و پێدان����ی پڕۆژەی وەبەرهێن����ان بە نرخی‬ ‫تایبەت‪ ،‬بەاڵم لەئەنج����ام دەركەوت ئێمەی‬ ‫عێراق����ی هەمووم����ان هەروەه����ا دەوڵەتانی‬ ‫دوور و نزیك و س����ەركردەو كەس����ایەتییە‬ ‫سیاس����ییەكانی عەرەبی و جیهانی یاغنیش‬ ‫بووین بەرامبەر كەس����ایەتی و كردەوەكانی‬ ‫سەدامی دیكتاتۆر‪.‬‬ ‫دەب����ا جارێكی ت����ر ئێمەی عێراق����ی تێكڕا‬ ‫بە»نیش����تیمانپەروەر و دیموكراتخ����واز و‬ ‫موسڵمان و مەسیحی و سوننەو شیعەو كورد‬ ‫و عەرەب و توركمان» ب����ە رێباز و بەڵێنە‬ ‫خەو لێخەرەوەو سڕكەرەكانی حكومەتەكەی‬ ‫بەڕێز جەنابی سەرۆك وەزیرانی عێراق فڕی‬ ‫و نەخوێنێ‌ و خۆشمان یاغنیش نەكەینەوە‬ ‫ئەوەتا لەو رۆژە سەدام حوسێن و سیستەمە‬ ‫دیكتاتۆرەكەی روخێندراوەو كۆماری عێراقی‬ ‫یەكگرتووی دیموكرات و سەربەخۆ دامەزراوە‬ ‫بەخوێن����ی هەزارەها ش����ەهید و ماڵوێرانی‬ ‫پاش����ان هەموو الیەنە سیاسییەكانی عێراق‬ ‫س����وێندیان خوراج كە پارێزگاری بكەن لە‬ ‫دیموكراتییەت و س����ەربەخۆیی و یەكسانی‬ ‫و مافی مرۆڤ و ئاش����تی و خۆشگوزەرانی‬ ‫بۆ هەم����وو عێراقییەكان‪ ،‬بەاڵم س����ەدجار‬ ‫بەداخەوە هەر لەیەكەم رۆژەوە باڵ باڵێنەو‬ ‫تایفەگەری و پشت بەستن بە بێگانەو چونە‬ ‫س����ەنگەر دژی مافە رەواكانی گەلی عێراق‬ ‫بەتایبەتیش ه����ی گەلی كورد و گەندەڵی و‬ ‫خیانەتكاری لە یەكتری بە كوشتن و زیندان‬ ‫كردن‪.‬‬ ‫خ����ۆ هەم����وو الیەن����ە ئۆپۆزیس����یۆنەكانی‬ ‫عێ����راق نكۆڵی لەوە ناك����ەن كە گەلی كورد‬ ‫ب����ە رابەرایەتی بەڕێزان م����ام جەالل و كاك‬ ‫مەس����عود بارزانی دەرگا پان و بەرینەكەی‬ ‫ناوچ����ە ئازادكراوەكان����ی كوردس����تانیان‬ ‫وااڵ كردب����وو بۆی����ان بەهەم����وو یارمەتی و‬ ‫پش����تگیری و خزمەتگ����وزاری جۆراوج����ۆر‬ ‫و دابینكردن����ی پێویس����تییەكانی ژی����ان‬ ‫و خەبات����ی چەك����داری و پاراس����تنیان تا‬ ‫رووخان����ی رژێمەك����ەی س����ەدام حوس����ێن‬

‫پ����اش ئەم قۆناغە ئاڵۆز و مەترس����یدارەش‬ ‫جەنابی مام جەالل بە ش����ەهادەتی هەموو‬ ‫الیەن����ە سیاس����ی و ئایینییەكان����ی عێراق‬ ‫بەش����ی ه����ەرە زۆری تواناكان����ی خ����ۆی‬ ‫تەرخانكرد بۆ چەس����پاندنی یەكڕیزی پارت‬ ‫و الیەنە سیاس����ییەكانی عەرەبی بەتایبەتی‬ ‫نێ����وان الیەنە ش����یعەكان و س����وننەكان و‬ ‫نەتەوەپەرست و دیموكراتخوازەكا سەرەڕای‬ ‫هەموو ئەو فیداكاری و ماندووبوونەی كورد‬ ‫بۆ بەدەس����تهێنانی ئازادی و دیموكراتییەتی‬ ‫لە عێ����راق ل����ە یەك����ەم رۆژی دامەزراندنی‬ ‫ئەنجومەن����ی نوێن����ەران و دروس����تبوونی‬ ‫حكومەتی كاتی الیەنە ش����یعەو سوننەكان‬ ‫و نەتەوە پەرستەكانی عەرەب یەكەم تیری‬ ‫ژەهراوی خۆیان ئاراس����تەی گیان و كیانی‬ ‫كورد و كوردس����تان كرد بە دابەش����كردنی‬ ‫گەلی عێ����راق ەس����ەر پێكهاتەی ش����یعەو‬ ‫س����وننەو كورد و بەم پیالنە ژەهراوییە نەك‬ ‫تەنه����ا بناغەی رێك نەكەوتن و تایفەگەریان‬ ‫چەس����پاند‪ ،‬بەڵكو پێگەو ق����ەوارەی گەلی‬ ‫كوردیان بچووك كردەوەو كریانە هاوبەشی‬ ‫س����ێیەم هەروەك لەناو ش����یعەو س����وننە‬ ‫وجودیان نەبێت كە هەردوو حاڵەتیان راست‬ ‫نییە‪ ،‬چونكە كوردی شیعەش هەیەو كوردی‬ ‫س����وننەش هەیە‪ ،‬بۆیە تەنها مەبەست لەم‬ ‫پیالنە كەمكردنەوەی بەش و پێگەی كوردە‬ ‫بەڵێ‌ رەنگە دەوڵەتە زلهێزەكان و شۆڤێنییە‬ ‫عەرەبەكان هەر یەكە بەمەبەس����تی تایبەتی‬ ‫خۆی ئەم پیالنەیان داڕشتبێ‌‪ ،‬بەاڵم ئێمەی‬ ‫كورد بۆچی قەبووڵمان كرد‪ ،‬نەفامی بوو‪ ،‬یا‬ ‫ب ‌ێ دەس����ەاڵتی یا چی؟ هەنگاوی دووەمیان‬ ‫دژ ب����ە كورد لە دەس����توورە ئیفلیجەكەیان‬ ‫دەردەكەوێت‪.‬‬ ‫ئ����ەو دەس����توورەی ك����ە چەن����د ج����ار‬ ‫رەشنووس����ەكەیان ناردە الی راوێژكارەكانی‬ ‫واڵتی دەوربەر ك����ە هەموویان خەونی باش‬ ‫ب����ە كوردەوە نابینن‪ ،‬ئەو دەس����توورەی كە‬ ‫بریتییە لە ‪ 5822‬پێنج هەزار و هەشت سەد‬ ‫و بیست و دوو وشەو ‪ 140‬سەد و چل مادەو‬ ‫‪ 6‬ش����ەش باب و ‪ 9‬فرع و ‪ 12‬دوانزە بەشی‬ ‫تەنانەت بە یەك وشەش ناوی گەلی كورد و‬ ‫فیدراڵییەت نەهاتووە‪ ،‬گەل دەب ‌ێ هۆی ئەم‬ ‫پشتگوێخس����تنە لەبیركردن بێت یا نەفامی‬ ‫بێت یا شۆڤێنییەتە‪ ،‬خۆ لە دەستوورەكەی‬ ‫عەبدولكەری����م قاس����می خوالێخۆش����بووش‬ ‫بوو لە دەس����توورەكەی س����ەدام حوسێنی‬ ‫دیكتاتۆریش ن����اوی گەلی ك����ورد هاتووە‪،‬‬ ‫وەاڵم����ی ئەم پرس����یارە لە الیەن����ی كوردە‬ ‫پێش دۆس����تەكانی‪ ،‬هەم����وو ئەو بەندانەی‬ ‫كە پەیوەس����تن بە گەلی ك����ورد بەتایبەتی‬ ‫بەندەكان����ی ‪ 48،117،137،140،165،110‬و‬ ‫‪ 118‬تائێس����تا جێبەجێ‌ نەكراون و هەموو‬ ‫رۆژ ناوچەكان����ی مەندەل����ی و خانەقی����ن و‬ ‫جەلەوالو سەعدیەو دوز خورماتوو و دەشتی‬ ‫كەركووك تەعری����ب دەكرێن و رێباز و ژیان‬ ‫و گیانی دیموكراس����ییەت لە پاشەكشەدایەو‬ ‫كۆنەپەرس����ت و ش����ۆڤێنییەتی ع����ەرەب و‬ ‫چڵكاوخۆرەكانی س����ەدام رۆژانە پلەوپایەی‬ ‫بەرز وەردەگرن‪ ،‬هەر كەس����ێ‌ نەیاری كورد‬ ‫بێت لە حكومەتی ئێستای عێراق بااڵدەست‬ ‫و بەتوانایە ب����ۆن و پەیڕەوكردنی تاكڕەوی‬ ‫و ئۆڤێنییەت هەموو ئۆرگانەكانی بەغدایان‬ ‫غەزوو ك����ردووە‪ ،‬دزی و گەندەڵی خەزێنەی‬ ‫عێراقی����ان ت����ااڵن كردووە بێ‌ ئ����ەوەی هیچ‬ ‫لێپرس����ینەوەیەك هەبێت‪ ،‬ئ����ەوا ماوەی ‪8‬‬ ‫مانگە هەرسێ‌ وەزارەتە ئەمنییەكە بەدەست‬ ‫سەرۆك وەزیرانە‪ ،‬هەموو بەڵێن و بڕیارەكانی‬ ‫دەوڵەت بۆ چاكسازی و بەرقەراری ئاسایش‬ ‫و یەكس����انی ئیكس����پایەر بوون و كەسیش‬ ‫نازان����ێ‌ واڵت بەرەو رۆژه����ەاڵت دەڕوات یا‬ ‫رۆژئاوای عێراق‪ ،‬توركی����او ئێرانیش رۆژانە‬ ‫س����نوورەكانی عێراق دەبەزێنن و هاوواڵتی‬ ‫عێراق����ی دەكوژن و گوندەكان دەس����وتێنن‬ ‫و ب����ێ‌ ئەوەی حكومەت����ی ناوەندی نووقەی‬ ‫لێوە بێت‪ ،‬هەتا كورد و نیش����تیمانپەروەران‬ ‫و دیموكراتخ����وازان بێدەن����گ ب����ن دەهۆڵی‬ ‫تاك����ڕەوی و كۆنەپەرس����تی دیكتاتۆرییەت‬ ‫پەرە دەس����ێنێت و بەهێزت����ر دەبێت‪ ،‬دەبا‬ ‫چیت����ر بێدەنگ نەبی����ن ئەگین����ا كار لەكار‬ ‫دەترازێت ئەگەر تائێستا نەترازابێت‪.‬‬


‫‪5‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫راگەیاندن‬

‫رەوشی راگەیاندن لە هەرێمی كوردستان لە سەرەتای ساڵی ‪2012‬‬ ‫ئەگەر وتەبێژ‪ ،‬یان هەندێك لە ئەندامانی‬ ‫مەكتەب���ی سیاس���ی و س���ەركردایەتی‬ ‫حزبەكان���ی كوردس���تان‪ ،‬پ���اش ه���ەر‬ ‫لێدوانێك چوار روونكردنەوە بدات‪ ،‬بەوەی‬ ‫مەبەستی ئەو ئەمە نەبووە‪ ،‬بەڵكو ئەوە‬ ‫بووە‪ ،‬هاوكێش���ەكەمان ئاسانتر بۆ روون‬ ‫دەبێت���ەوە‪ ...‬كە خۆی���ان نەتوانن دوو‬ ‫رستە بەڕەوانی بە جەماوەری كوردستان‬ ‫بڵێن‪ ،‬چۆن ئەو كەسانە دەتوانن یارمەتی‬ ‫راگەیاندن���ی كوردی بدەن و لەم قەیرانە‬ ‫رزگارمان بكەن!‬ ‫نام���ەێ‌ بچم���ە ن���او وردەكاریی���ەكان‬ ‫بەتایبەتیش‪ ،‬كە دەبینی���ن راوێژكارانی‬ ‫راگەیاندنیان‪ ،‬كار و راوێژی هەرە گەورە‬ ‫و گرنگیان هەواڵ نووسینە‪...‬‬

‫دكتۆر مەغدید سەپان‬

‫‪sapanov@hotmail.com‬‬

‫هەتا ئێستا رەوشی راگەیاندن لە هەرێمی‬ ‫كوردس���تان زۆر خراپ���ە‪ ،‬ئەم���ەش چ‬ ‫لەالیەن شێوەی بەرزكردنەوەی پرسیار و‬ ‫بابەت‪ ،‬چ لەالیەن تیۆرییەوە‪ ...‬پێویستە‬ ‫بگوترێ‌ لەالی���ەن تیۆری و ژانرەكانەوە‪،‬‬ ‫هەمیش���ە خراپ بووە‪ .‬لە دوای زنجیرە‬ ‫خۆپیش���اندانەكانی ‪ 17‬ش���وباتیش لە‬ ‫سولەیمانی‪ ،‬ئاراستەی راگەیاندن گۆڕدرا‪،‬‬ ‫زمانی زبر زیاتر ب���ەكار هات‪ ،‬ئەخالقی‬ ‫پیشە بیری لێ نەكرایەوە و زانیارییەكان‬ ‫بە ئەنقەس���ت دەشێوێندران‪ ...‬شەڕێكی‬ ‫س���ارد دروست بوو‪ ،‬نەخشە و ناوەرۆكی‬ ‫بەرنام���ەو الپ���ەرەكان لە پش���ت مێزە‬ ‫گەورەكان و خانووە بەرزەكان دادەڕێژدرا‬ ‫و لەخ���وارەوەش رۆژنامەنووس���ان‬ ‫جێبەجێیان دەكرد‪.‬‬ ‫بۆچ���ی راگەیاندنم���ان ئەوەندە خراپە‪،‬‬ ‫هۆ گەلەك زۆرن‪ ...‬گرنگەكانیان‪:‬‬ ‫‪ -1‬نەبوونی یاسایەكی باشی راگەیاندن‬ ‫‪ -2‬تێنەگەیشتنی بەرپرس و سەركردەكان‬ ‫لەرۆلی راگەیاندن‬ ‫‪ -3‬ب���ەش نەكردنی كادری راگەیاندكاری‬ ‫پسپۆر‬ ‫لە خاڵ���ی یەك���ەم دەرب���ارەی نەبوونی‬ ‫یاسای تایبەت بە راگەیاندن‪:‬‬ ‫لەراستیدا‪ ،‬یاس���ای ژمارە ‪ 35‬ی ساڵی‬ ‫‪ 2007‬سەری لە بەش���ێك رۆژنامەنووس‬ ‫شێواندووە و زۆر زیاتریشی هاركردوون‪.‬‬ ‫لەم یاسایە نووسرایە‪ :‬نابێ رۆژنامەنووس‬ ‫لەسەر كار بگیرێ‌‪ ...‬بە سوود وەرگرتن‬ ‫لەم بڕگەیە‪ ،‬هەندێك لە رۆژنامەنووسان‬ ‫و بەتایبەتی���ش ك���ەم ئەزموونەكان‪ ،‬بە‬ ‫ئ���ارەزووی خۆی���ان تەش���هیر بەخەڵك‬ ‫دەك���ەن‪ ،‬درۆ باڵودەكەن���ەوە و‬ ‫راس���تییەكان دەش���ێوێنن‪ ...‬بەش���ێك‬ ‫لەوان‪ ،‬ئاواتەخوازن نیو شەقیان لەالیەن‬ ‫پۆلیس���ەوە بەربك���ەوێ‌‪ ،‬تەنیا بۆئەوەی‬ ‫بڵێن‪ :‬پێشێلیمان دژ كراوە‪ ،‬ئازادی نییە‪،‬‬ ‫حكومەت خراپ و گەندەڵە‪ ...‬هتد‪.‬‬ ‫لە خاڵی دووەم دەربارەی تێنەگەیشتنی‬ ‫بەرپ���رس و س�����ەركردەكان ل���ە رۆل���ی‬ ‫راگەیاندن‪:‬‬ ‫لە كوردس���تان راگەیاندن حزبییە و هەر‬ ‫ئەوانیش���ن‪ ،‬خاوەنی زۆربەی هەرە زۆری‬ ‫كەنالەكان���ی راگەیاندن���ن‪ ،‬بەتایبەتیش‬ ‫ه���ەردووك حزبی گەورەی كوردس���تان‬ ‫یەكێتی و پارتی‪...‬‬

‫بەش���نەكردنی‬

‫كادری‬

‫دەرب���ارەی‬ ‫راگەیاندكار‪:‬‬ ‫لە كوردس���تان دوو بەشی راگەیاندن لە‬ ‫زانكۆكان هەن و بە هەردووكیان سااڵنە‬ ‫بڕوانام���ەی بەكالۆریۆس بە نزیكەی ‪100‬‬ ‫ك���ەس دەدەن‪ .‬ل���ەو ژمارەیە هەموویان‬ ‫نابن���ە كادری راگەیاندكار‪ ...‬وەك چۆن‬ ‫قوتابییانی بەشی پزیشكی و ئەندازیاری‬ ‫و یاسا‪...‬هتد‪ ،‬پاش تەواوكردنی خوێندن‪،‬‬ ‫یەكسەر نابن بەكادری باش و بەناوبانگ‪،‬‬ ‫بەهەمان شێوەش‪ ،‬قوتابییانی ئێمە نابن‬ ‫ب���ە راگەیاندكاری باش‪ ...‬جگە لەوەش‪،‬‬ ‫لەم بەشانە‪ ،‬مامۆستای پسپۆر و هۆڵی‬ ‫خوێندن بەش ناكەن‪ ،‬باس لە س���تۆدیۆ‬ ‫و ژووری دیزای���ن ناكەی���ن‪ ....‬ئەگەر لە‬ ‫زانكۆ بەم ش���ێوەیە كادری راگەیاندكار‬ ‫پ���ەروەردە بك���رێ‌‪ ،‬باس لە هەرس���ێك‬ ‫پەیمان���گا‪ ،‬لە دهۆك و س���ولەیمانی و‬ ‫هەولێ���ر هەرناكەی���ن‪ ،‬چونك���ە لەوێش‬ ‫گرفتەكان زیاتر نەبن كەمتر نین‪.‬‬ ‫هەم���وو ئەوان���ەی س���ەرەوە پیش���انی‬ ‫دەدەن‪ ،‬زۆر لەوان���ەی لە راگەیاندن كار‬ ‫دەكەن‪ ،‬باش لە راگەیاندن نەگەیشتوون‪،‬‬ ‫هەربۆیەش ئەو بەرهەمەی پێشكەشمان‬ ‫دەك���ەن‪ ،‬خراپ���ە و تێر نییە‪ .‬رەوش���ی‬ ‫راگەیاندن لە كوردس���تان بەم ش���ێوەیە‬ ‫لەكاتێك���دا‪ ،‬دەیان ڕێكخراوی تایبەت بە‬ ‫میدیام���ان هەیە‪ .‬زۆر ل���ەو رێكخراوانە‪،‬‬ ‫مانگان���ەی خۆی���ان لە حكوم���ەت یان‬ ‫حزب و كەس���ەكان وەردەگرن‪ ...‬بەاڵم‬ ‫لەبەرئ���ەوەی دامەزراندن���ی زۆرب���ەی‬ ‫هەرەزۆری ئەم ڕێكخراوانە‪ ،‬زیاتر بۆ سوود‬ ‫وەرگرتنی تایبەتی خاوەن و بەڕێوەبەری‬ ‫دەزگاكانە‪ ،‬نەك پێویستی هەبوونی ئەم‬ ‫ڕێكخراوانە‪ ،‬ناتوانن بە ئەركی سەرشانی‬ ‫خۆیان هەڵبستن‪ .‬ئەوان تەنیا بازرگانی‬ ‫بە راگەیاندن دەكەن‪ .‬زۆر لەو خاوەنانە‪،‬‬ ‫دژی گەندەڵی دەنووس���ن و قسە دەكەن‬ ‫و چەقۆی���ان زۆر تی���ژە‪ ،‬خۆش���یان لە‬ ‫قواڵییەكەی مەلە دەكەن‪.‬‬ ‫لە كوردس���تان یەك لەش���كر لە خەڵك‬ ‫خەریك���ی راگەیاندن���ە و لەوانەش زیاتر‬ ‫ل���ە ‪ 5‬ه���ەزار ئەندام���ی س���ەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووس���انە‪ .‬ئەگ���ەر ئێم���ە یەك‬ ‫فیلتەر ب���ۆ ئەو ژم���ارە دابنێین و یەك‬ ‫تاقیكردنەوەی ئاس���انیان پ���ێ بكەین‪،‬‬ ‫دڵنیام لەوەی ژمارەكە دەبێتە نیوە‪.‬‬ ‫زۆر لەوانەی ناوەرۆكی الپەرەی رۆژنامە‬ ‫و گۆڤارەكان پڕ دەكەنەوە‪ ،‬زۆر لەوانەی‬ ‫بەرنام���ەی رادی���ۆ و تەلەفزیۆن���ەكان‬ ‫پڕدەكەنەوە‪ ،‬فریالنس���ن و پێش نیوەرۆ‬ ‫فەرمانبەر‪ ،‬مامۆس���تا یان كاری دیكەی‬ ‫حكومی���ان هەی���ە و تەنی���ا ی���ەك دان‬

‫رۆژنامەنووس���ن‪ ...‬ئ���ەو ی���ەك دانانە‪،‬‬ ‫ناتوانن ببنە رۆژنامەنووسی باش‪ ،‬چونكە‬ ‫كارە س���ەرەكییەكەیان پێش نیوەرۆیانە‬ ‫و پیش���ەیەكی دیكەیە‪ ...‬بۆ ئەوەی تۆ‬ ‫ببیتە رۆژنامەنووس‪ ،‬مەرجە ‪ 24‬كاتژمێر‬ ‫رۆژنامەن���ووس بیت و ئەم پیش���ەیەش‬ ‫بتژیێنی‪ ،‬بەاڵم هیچ مەرج نییە‪ ،‬هەڵگری‬ ‫بڕوانامەی بەشەكانی راگەیاندن بیت‪...‬‬ ‫ئەگەر باس ل���ە تەلەفزیۆنە كوردییەكان‬ ‫بكەی���ن دەبینین‪ ،‬ناوەرۆكی���ان لەیەكتر‬ ‫زۆر نزیكە‪ ،‬شاشەكان پرن لە بەرنامەی‬ ‫سیاس���ی‪ ،‬لەبەر هەرزانی و ئاسانی‪ ،‬بە‬ ‫ئینتەرڤیو بەش���ێكی زۆر ل���ە كاتەكان‬ ‫پڕدەكەنەوە‪ ...‬بەرنام���ەی كۆمەاڵیەتی‬ ‫یان تەرفیهی بە بەراورد لەگەڵ بەرنامەی‬ ‫سیاس���ی زۆر كەم���ە‪ ...‬لە هەمووش���ی‬ ‫خراپتر‪ ،‬ئەو كارمەندانەی لە دەزگاكانی‬ ‫راگەیاندن كاردەك���ەن‪ ،‬زیاتر دەیانەوێ‌‪،‬‬ ‫حزب و مەكتەبی سیاسی و سەركردایەتی‬ ‫رازی بكەن‪ ،‬نەك جەماوەر!‬ ‫ئەخالقی راگەیاندن‪:‬‬ ‫ئەگەر باس لە ئەخالقی راگەیاندن بكەین‪،‬‬ ‫ق���ەت وەك ئەم���ڕۆ راگەیاندنی كوردی‬ ‫لە قەیرانی وا مەزن نەبووە‪ .‬پێویس���ت‬ ‫ن���اكات‪ ،‬ب���ەدوای كەمووكورتییەكان و‬ ‫پشتگوێخستنی بگەڕێیت‪ ،‬چونكە یەكجار‬ ‫زۆرن‪ ،‬تەنیا س���ەیری ی���ەك بەرنامەی‬ ‫دەنگوباس لە تەلەفزیۆن بكە‪ ،‬كۆمەڵێك‬ ‫پێشێلكاری ئەخالقی بەرچاو دەكەوێ‌‪.‬‬ ‫هەرب���ۆ نموون���ە‪ :‬ك���ەی خۆكوش���تنی‬ ‫هاواڵتیێ���ك ل���ە بەرنام���ەی دەنگوباس‬ ‫ش���وێنی باڵوكردن���ەوەی دەبێت���ەوە؟‬ ‫لەم���ەش خراپت���ر‪ ،‬پۆلیس ل���ە ڕێگای‬ ‫ئینتەرڤی���و‪ ،‬ب���ێ ئەوەی پێ���ی بزانێ‌‪،‬‬ ‫رەچێت���ەی خۆ كوش���تنەكەت بداتێ‌‪...‬‬ ‫كورس���ی دانا‪ ،‬گوریسی لە شیشی پانكە‬ ‫هەڵواس���ی‪ ،‬گوریسی لەملی كرد و بەپێ‬ ‫كورس���ییەكەی الدا‪ ...‬ل���ە بەرنامەكانی‬ ‫دیكەی تەلەفزیۆن‪ ،‬رۆژنامەنووس رۆلی‪:‬‬ ‫پۆلیس‪ ،‬حاكم‪ ،‬مامۆس���تا دەبینێ‌ و بە‬ ‫ئاش���كرا‪ ،‬كەس���ی بەرامب���ەری بریندار‬ ‫دەكات و ڕێ���گای پێنادا‪ ،‬خاڵ لەس���ەر‬ ‫قسەكانی دابنێ‌‪.‬‬ ‫رۆژنامەنووسی تەلەفزیۆن لە كوردستان‬ ‫بە «بێژەر» بەناوبانگە‪ ،‬كۆمەڵێك كەس‬ ‫لە ستۆدیۆ كۆدەكاتەوە‪ ،‬بێ ئەوەی یەك‬ ‫كاغ���ەزی پڕك���راوە و تایپكراوی تایبەت‬ ‫ب���ە بەرنامەكەی خۆی لەب���ەردەم بێت‪،‬‬ ‫بەرنامە پێش���كەش دەكات‪ ...‬بەردەوام‬ ‫پرسیارەكانی رۆژنامەنووس لەوەاڵمەكانی‬ ‫میوان درێژترن‪ ...‬یەك دەرزەن پرسیار‬ ‫دەكات و قارەمانەك���ەش‪ ،‬نازانێ‌ لە دوا‬ ‫پرس���یار یان لەیەكەم وەاڵمی دەس���ت‬ ‫پێ ب���كات‪ ...‬دەم دەكاتەوە‪ ،‬دیس���ان‬ ‫ئەوەندەی دیكە پرسیاری لێ دەكرێتەوە‪،‬‬ ‫لە ئەنجام���دا‪ ،‬رۆژنامەنووس خۆی وەك‬ ‫ب���راوە و عاق���ڵ و میوانی���ش وەك گێل‬ ‫لەشاشە پیشان دەدات‪...‬‬ ‫ل���ە رۆژنام���ە و گۆڤارەكانی���ش رەوش���ی‬ ‫پیشە زۆر باشتر نییە‪...‬‬ ‫نووس���ینی س���ەردێر خراپە‪ ،‬خاڵبەندی‬ ‫الوازە‪ ،‬زمان���ی كوردی ب���اش نییە‪ ،‬لید‬ ‫بەش���ێوەیەكی گش���تی تەواو فەرامۆش‬ ‫ك���راوە‪ ،‬وێنەكان���ی ئێس���تا دادەندرێن‬ ‫باشترن‪ ،‬بەاڵم هێش���تا فێری نووسینی‬ ‫كۆمێنت لە ژێر وێنەكان نەبووین‪ ...‬ئەو‬ ‫كەموكورتییان���ەی س���ەرەوە راگەیاندنی‬

‫چاپكراویان خراپ كردووە و لەجیاتی بۆ‬ ‫پێشەوە بچێ‪ ،‬وەستاوە و تیراژ لەجیاتی‬ ‫بەرزبێتەوە‪ ،‬چەقیوە‪ .‬سەرنووسەرانیش‬ ‫لەجیاتی ئەوەی رەخنە لەخۆیان بگرن‪،‬‬ ‫ك���ە بەرهەمی خ���راپ دەخەن���ە بازاڕ‪،‬‬ ‫رەخن���ە لە هاواڵتییان دەگ���رن‪ ،‬بەوەی‬ ‫ناخوێننەوە‪ ...‬جگە لەوانەی س���ەرەوە‪،‬‬ ‫بەرهەم و بابەتی زەرد رۆژانە لەزیاد بوون‬ ‫دان و زۆر نەك لە رۆژنامەنووسان لەنێوان‬ ‫پرێس���ی جددی و زەرد هێشتا جیاوازی‬ ‫ناكەن‪ ،‬بەڵكو زۆربەی سەرنووسەرانیش‬ ‫زانیاری پێویس���تییان لەس���ەر ئەمجۆرە‬ ‫پرێس���ە نییە و لەكاتێكیشدا ئەگەر بۆی‬ ‫باس بكەیت‪ ،‬بەوەی پرێسی ئەو زەردە‪،‬‬ ‫تورە دەبێت‪.‬‬ ‫راگەیاندنی ئەهلی‪:‬‬ ‫ئەگەر ب���اس لە راگەیاندن���ی ئەهلی لە‬ ‫كوردس���تان بكەین‪ ...‬م���ن‪ ،‬باوەڕناكەم‬ ‫ل���ە كوردس���تان راگەیاندن���ی ئەهلی و‬ ‫س���ەربەخۆمان هەب���ێ‪ .‬راگەیان���دن بۆ‬ ‫ئەوەی ئەهلی بێ‪ ،‬پێویس���تە بێ الیەن‬ ‫بێ���ت‪ ،‬جگە ل���ەوەش‪ ،‬پێویس���تە پێش‬ ‫هەموو شتێك خۆی خۆی بژیێنی‪...‬‬ ‫لەوانەیە ئێستا‪ ،‬چەند گۆڤار یان باڵوكراوە‬ ‫هەبن‪ ،‬خەرجی خۆیان بهێننەوە دەست‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر ئێستا خۆیان بكڕنەوە‪ ،‬خۆ‬ ‫لە ژمارەكانی سەرەتا و پێشتر‪ ،‬لەجیاتی‬ ‫قازانج و دەستكەوتنەوەی مایەی خۆیان‪،‬‬ ‫زەرەریان دەكرد‪.‬‬ ‫راگەیاندن ل���ەم كاتە ئەهلیی���ە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫كرا بە بازرگانی‪ ،‬لە كوردس���تان جارێ‬ ‫گەل���ەك لێی دوورین‪ ...‬لەمەش خراپتر‪،‬‬ ‫رۆژنام���ە و گۆڤار لە كوردس���تان هەیە‪،‬‬ ‫رۆلی ئۆپۆزیسیۆن دەبینن و بەخۆشیان‬ ‫دەڵێ���ن بێ الیەن! ئەمەش لەگەڵ مەنتق‬ ‫ناگونج���ێ‌‪ ...‬كاری رۆژنامەنووس���ی بێ‬ ‫الی���ەن نیی���ە‪ ،‬ببێت بە ئۆپۆزیس���یۆن‪،‬‬ ‫بەڵك���و ئۆپۆزیس���یۆن كاری ڕێكخراوی‬ ‫سیاسی یان حزبە‪ ...‬نەك رۆژنامەنووس!‬ ‫ئەگ���ەر رۆژنامەنووس لە رێكخراوێك یان‬ ‫حزبێك ئەندام بێت‪ ،‬لەیەك لە دەزگاكانی‬ ‫راگەیاندنی كار بكات‪ ،‬مافی خۆیەتی لە‬ ‫بەرهەمەكانی رەنگدانەوەی ئۆپۆزیسیۆنی‬ ‫پێوە دیار بێ‪...‬‬ ‫راپۆرتەكانی س���ەندیكا و تۆری میدیا و‬ ‫سەنتەری میترۆ‪:‬‬ ‫ئەگ���ەر چەن���د وش���ەیەكیش دەربارەی‬ ‫راپۆرت���ەكان بڵێی���ن ب���ەم ش���ێوەیەی‬ ‫خوارەوەیە‪:‬‬ ‫بەگوێ���رەی راپۆرتی «ت���ۆری میدیا»‬ ‫راپۆرتی س���ەنتەری میت���رۆ و راپۆرتی‬ ‫حەوت���ەم و هەش���تەمی س���ەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسان جیاوازی نییە و ژمارەی‬ ‫پێشێلكارییەكان یەكن‪...‬‬ ‫بەگوێ���رەی راپۆرتی تۆری میديا و پاش‬ ‫بەدواداچوون���ی راپۆرت���ی س���ەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسان‪ ،‬پێش���ێلكارییەكان كەم‬ ‫كراونەت���ەوە و تەنیا نیوەی���ان ماون‪...‬‬ ‫دەرچووە‪ ،‬زانیارییەكانی بە س���ەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسانی كوردس���تان دەربارەی‬ ‫پێش���ێلكارییەكان دراون‪ ،‬هەندێك لەوان‬ ‫هەر رووی���ان نەداوە‪ .‬ئەم���ەش دەكاتە‬ ‫ئەوەی‪ ،‬پێش���ێلكارییەكان نزیكەی ‪300‬‬ ‫نیی���ە و تەنیا ‪ 151‬كە ئەم بەدواداچوونە‬ ‫لە ش���وێنی خۆیەتی‪ ،‬بەاڵم پرس���یارێك‬ ‫دروس���ت دەكات‪ :‬چۆن دەبێت‪ ،‬زانیاری‬ ‫نادروس���ت لەالیەن رۆژنامەنووس���انەوە‬

‫دەربارەی پێشێلكارییەكانی دژ بە خۆیان‪،‬‬ ‫بە س���ەندیكای رۆژنامەنووس���ان بدرێ‌‪،‬‬ ‫لەكاتێك���دا چاك دەزانی���ن‪ ،‬جەماوەری‬ ‫كوردستان و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان‪،‬‬ ‫ناوەرۆكی ئ���ەم راپۆرتان���ە زۆر بەهەند‬ ‫وەردەگ���رن و بڕوای پێدەك���ەن‪ ...‬ئەو‬ ‫كەسانەی لە نووسین و دانی ئەم زانیاری‬ ‫و راپۆرتانە بە ئەنقەس���ت درۆ دەكەن‪،‬‬ ‫ئەو كەسانەی زانیاری درۆ بە سەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووس���ان و سەنتەرەكان دەدەن‪،‬‬ ‫پێویس���تە هەت���ا زووە واز لە پیش���ەی‬ ‫رۆژنامەنووسی بهێنین و خەریكی كارێكی‬ ‫دیك���ە بن‪ ...‬تا ئەوەندە رێزەی ماومانە‪،‬‬ ‫ئەویش لەدەست نەدەین‪...‬‬ ‫زۆر ل���ەو هەرەش���ە و ب���ێ رێزكردن���ی‬ ‫رۆژنامەنووسان كەمتر دەبێتەوە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫ئێمە پێش هەموو شتێك ماف و ئەركی‬ ‫رۆژنامەن���ووس دیاری بكەی���ن‪ ...‬ئەگەر‬ ‫ئێمە بمانەوێ‌ كەمتر رۆژنامەنووس���انی‬ ‫كوردستان تووش���ی لێدان و هەرەشە و‬ ‫ریس���وابوون بن‪ ،‬پێویس���تە خولیان بۆ‬ ‫بكەینەوە و تێیان بگەینین‪ ،‬بۆ ئەوانیش‬ ‫هێڵی س���وور هەیە و بەزاندنی تووش���ی‬ ‫سەرئێش���ەیان دەكات‪ ...‬ك���وردەواری‬ ‫دەڵێ‪ :‬دەس���ت بۆ كونە زەرگەتە ببەی‪،‬‬ ‫زەرگەتە پێت وەدەدات‪ ...‬یاری بە ئاگر‬ ‫بكەین‪ ،‬پروچكت بەردەكەوێ‌‪...‬‬ ‫ت���ۆری میدي���ا كارێك���ی زۆرباش���ی‬ ‫كردووە‪ ،‬بەوەی بەدواداچوونی لەس���ەر‬ ‫پێش���ێلكارییەكان كردووە‪ ،‬بەمەش وەك‬ ‫گوتم���ان ژم���ارەی پێش���ێلكارییەكانی‬ ‫نی���وە كردۆتەوە‪ ،‬بەاڵم ئەگ���ەر وردتر‪،‬‬ ‫پێش���ێلكارییەكان بخوێنینەوە‪ ،‬دەبینین‬ ‫زۆربەی���ان‪ ،‬لە دوای ‪ 17‬ش���وبات بووە‪.‬‬ ‫ئێم���ە دەزانی���ن‪ ،‬پ���ارت و حزبەكان���ی‬ ‫كوردس���تان‪ ،‬لەكات���ی تورەب���وون گوڵ‬ ‫بەیەكت���ر نابەخش���ن‪ ...‬لەگەڵ ئەوەش‪،‬‬ ‫پێش���ێلكارییەكان زۆربەی���ان تەنی���ا بە‬ ‫قس���ەو جنێو و ل���ێ س���ەندنی كامیرا‬ ‫و كەلەوپەل���ی رۆژنامەنووس���ان بووە‪،‬‬ ‫لەكاتێك���دا‪ ،‬دەك���را زۆر خراپتر بێت‪...‬‬ ‫كوشتن و تێهەڵدانیشی تێ بكەوێ‌‪ ،‬بۆیە‬ ‫بەوە رازین‪...‬‬ ‫لێرە یەك پرس���یار بەرزدەبێتەوە‪ :‬چۆن‬ ‫ئەم ژمارانە كەمتر بكەینەوە؟‬ ‫م���ن س���ێ ڕێ���گا ب���ۆ كەمكردن���ەوەی‬ ‫پێشێلكارییەكان دەبینم‪:‬‬ ‫‪ -1‬هەبوونی یاسایەكی تێری راگەیاندن‪،‬‬ ‫كە‪:‬‬ ‫ رۆژنامە و گۆڤار‬‫ رادیۆ و تیڤی‬‫ ئینتەرنێت‬‫ ئەنجومەنی بااڵی راگەیاندن‬‫ كۆپی رایت و رێكالمی تێدا بێت‬‫‪ -2‬رۆژنامەنووس���ان لە م���اف و ئەركی‬ ‫خۆیان ئاگادار بكرێنەوە‬ ‫‪ -3‬خول بۆ‪ :‬سەرانی‪ ،‬پۆلیس و ئاسایش‬ ‫و الیەن���ی پەیوەندی���دار بكرێت���ەوە‪ ،‬تا‬ ‫باش���تر لە رۆژنامەنووس���ان بگەن و لە‬ ‫ڕێگای خۆشیانەوە‪ ،‬ئاگاداری خوارەوەی‬ ‫خۆیان بكەن���ەوە‪ ،‬بۆئەوەی زیاتر رێز لە‬ ‫رۆژنامەنووسان بگرن‪.‬‬ ‫رەوش���ی راگەیاندن لە كوردستان‪ ،‬لەبەر‬ ‫تێنەگەیشتن لە ژانرەكان و ئەخالقی پیشە‬ ‫زیاتر‪ :‬پاران���ەوە‪ ،‬نووزانەوە‪ ،‬تكا كردنی‬ ‫پێوە دی���ارە‪ ...‬لەكاتێك���دا دەیانتوانی‬ ‫دەستەاڵتی خۆیان بەهێز بكەن و مافیان‬ ‫لەناو چاوی شێر دەربهێنن‪...‬‬


‫‪6‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫یادەوەری‬

‫هۆمەری دزەیی‪ :‬ئەشقی هەموو داروبەرد و كەند و لەندی دووگردكانم‬ ‫نیشتمان ‪2‬‬

‫كوردەواری‬ ‫چەندە نەرمەو ڕاخراوە‬ ‫نەخش و مێرابی ساكاری‬ ‫ناو»یونس»ی لێ‌ نووسراوە‬ ‫بالیفی بە گوفك و گوڵنگ‬ ‫هەمووی بەڕێز داندراوە‬ ‫وردە نەخشی چیغی تاوڵ‬ ‫چەند بە وەستایی كراوە‬ ‫لەسەر ئاگری سێ‌ كوچكە‬ ‫مەنجەڵی گۆشتی كواڵوە‬ ‫مەسینەو دەسشۆر و گۆسكە‬ ‫ئاوی شرتێنی لەناوە‬ ‫سەرەند و بێژنگ و هێڵەك‬ ‫لە سووچێكا هەڵواسراوە‬ ‫كۆتكی دار و كەوچكی‬ ‫نەخشی مامزی لێ‌ كراوە‬ ‫لەوالش تیرۆك و ناوبرێشكە‬ ‫لەلووك و رەورەوەو بێشكە‬ ‫ئەم هەموو دارە جوانانە‬ ‫شاكاری دەستی دۆمانە‬ ‫حەوجۆشێكی ڕەش و گران‬ ‫لەسەر رۆخی ئاگردانە‬ ‫چایەپەست و پیاڵەو شەكردان‬ ‫گشت دەستكردی ئیسفەهانە‬ ‫لەم ال خورج و توورەكەیە‬ ‫لەوال خراڵ و جەواڵە‬ ‫لەم ال كەژی بەنقادەیە‬ ‫لەوالش كەڕك و گۆپاڵە‬ ‫ماست و كەرە‪ ،‬لۆرو فرۆ‬ ‫كۆتكی پڕ ماستاوو دۆ‬ ‫لەنگەرییەكی پڕ سەر توێژ‬ ‫هەمووی تازە‪ ،‬هەمووی بەچێژ‬ ‫قاپێك ژاژی پەنیر لەناو‬ ‫چەند بەجوانی قاش كراوە‬ ‫هەنگوینی تازە خۆشكراو‬ ‫یەكسەر لەشانە بڕاوە‬ ‫نان و ئەستوورك تازە برژاو‬ ‫بۆنی پڕ دەكا ئەو ناوە‬ ‫ناسكەنان‪ ،‬شلكێنەو دۆشاو‪،‬‬ ‫هەرمیشك شەكری پێداكراوە‬ ‫هەرچی بخوا ئەم خۆراكە‬ ‫مەترسی‬

‫ئا‪:‬‬

‫هۆمەر دزەیی لە بارەی كتێبی (چیرۆكی ئەوینداریم) وتی‪ ”:‬نووسینی چیرۆكی ئەوینداریم دەتوانم بڵێم‬ ‫كە سەربردەی ژیانی خۆمە هەر لە منداڵییەوە تا ئێستاو باسی هەموو ئەو شوێن و شتانەیە كە خۆشم‬ ‫ویستوون‪ .‬رەنگە الی تۆ شاراوەبێت كە من لە منداڵییەوە لە تەمەنی ‪ 18‬ساڵی كوردستانم بەجێ هێشووە‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ 1955‬چوومەتە توركیا كە ئەو دەم تەمەنم ‪ 18‬ساڵ بووە‪ ،‬لەوێ دوای ئەوەی دوو ساڵ لە كۆلێژی‬ ‫پزیشكی بووم وازم لەو بەشە هێنا و رۆیشتم بۆ ئەوروپا و هەر لەو كاتەوە ئیتر لە دەرەوە دەژیم‪”.‬‬ ‫بەشی چوارەم‬

‫قەڵەوی نییەو‬ ‫لە كۆڵسترۆڵیش بێ‌ باكە‬ ‫چمكی تاوڵ لەهەموو ال‬ ‫بە سنگ و رستان بەستراوە‬ ‫پارگینێكیش بە دەوریدا‬ ‫بۆ گرتنی باراناوە‬ ‫سوسنەو بەیبوون و هەاڵڵە‬ ‫حاجیلەو هێرۆ و الوالوە‬ ‫نێرگز و گاگرۆ و گواڵڵە‬ ‫تێكەڵ بە گیابەند و خاوە‬ ‫تۆڵكە‪ ،‬قوڕادە‪ ،‬خەرتەلە‬ ‫بزن تڕێنەو قەلۆغان‬ ‫سێوەرۆك‪ ،‬پیفۆك‪ ،‬قێزبەلە‬ ‫كاردی و كەنگر و دوومەاڵن‬ ‫سۆتكەو سمڵ‪ ،‬پوونگ و رەیحان‬ ‫زەرگەزەوی و گونە پاڵە‬ ‫پەڵپینەو كووزەڵەی جوان جوان‬ ‫شەكرۆكەو ترشۆكەو ژاڵە‬ ‫سێ‌ بسكۆرە‪ ،‬گیابرژانە‬ ‫گەپرۆكە‪ ،‬ترپۆك‪ ،‬رازیانە‬ ‫كەربەشەو گلێخە و گوژارك‬ ‫رنك و ڕێواس و كوارگ‬ ‫هەوێردە‪ ،‬قوڵت‪ ،‬توڕلی‪ ،‬كێشكە‬ ‫تیترواسك‪ ،‬كوند و حەبارە‬ ‫ریشۆڵە‪ ،‬رەنگاڵە‪ ،‬سوێسكە‬ ‫دااڵش و چێرگ و كۆالرە‬ ‫صۆفەقیتەو جوڕەپووتە‬ ‫كۆترە كێویلكەی بە جووتە‬ ‫خەرتەل و سیساڵكە كەچەڵ‬ ‫پۆڕ و پەپوسلێمانە‬ ‫باشووكەو باران بڕەو قەل‬ ‫گشت دەگەڕێن لەم شوێنانە‬ ‫چەند جوانە جێ‌ سمی ئاژەڵ‬ ‫لەسەر زەوی كزری بەهار‬ ‫هێشتا پڕ ئاوی بارانە‬ ‫چەند جوانە جێ‌ پێی بێچوەمەل‬ ‫لەسەر تەنكە بەفری نسار‬ ‫دەڵێی وردە نەخشی خەنەی‬ ‫ناو لەپ و پەنجەی یارانە‬ ‫گەشتێكی ئەم هەوارانە‬

‫دەرمانی دەردەدارانە‬ ‫لەم بەهەشتە خۆش و جوانە‬ ‫كەوەتا گیا لەچۆكانە‬ ‫خۆشە لەگەڵ ناسكە كیژان‬ ‫لێی بكەی»گوریس كێشانە»‬ ‫من ئەشقی شنەی شەماڵم‬ ‫من تامەزرۆی»بەربەسێری»‬ ‫بەهارانی بن رەشماڵم‬ ‫ئەمن شوانێكی رەبەنم‬ ‫ئاشقی دەست و لۆلەپی‬ ‫كچە شوانكارەی مەشكە ژەنم‬ ‫خۆشیم لە دەشت و لە دێ یە‬ ‫لە رێچكۆڵە و بزنە ڕێ‌ یە‬ ‫لە درەختی خوار و خێچە‬ ‫لە رێگای پەناو پێچە‬ ‫خۆشیم لە ڕێ‌ و بانی خۆڵە‬ ‫لە كەروێشكی تووندو تۆڵە‬ ‫خۆشیم لە كۆنە هەوارە‬ ‫لە كەرتكە شاخی دژوارە‬ ‫چەند خۆشە بچیە رێواسان‬ ‫دەگەڵ كیژۆڵە بڵباسان‬ ‫خۆشیم دەگەڵ توتنەوانە‬ ‫چەند نایابە لەسەر هەڵگورد‬ ‫بڕوا نییە ئەم نیشتیمانە‬ ‫لەم ال گۆلی ورمێ‌ دیارە‬ ‫لەوالیەش دەریاچەی وانە‬ ‫ئەگەر چاوێكیش بگێڕی‬ ‫بەو بنار و نەوااڵنە‬ ‫رەواندزە‪ ،‬سیدەكانە‬ ‫بلەو زێبار و بارزانە‬ ‫چەند جوانە لەسەری سەفین‬ ‫لە تاریكە شەوی هاوین‬ ‫ئاسمانی ڕەش‪ ،‬ئەستێرەی گەش‬ ‫كە جاروبار دەڕژێنە خوار‬ ‫بەسەر سەربەن و سەری ڕەش‬ ‫ئای خۆشە ئێستاكە لێرە‬ ‫چاوو مێشكت بكەی تێرە‬ ‫بەو خوارەو چرا رێزانێ‌‬ ‫بە قەاڵ كەل بووی هەولێرە‬

‫هێشتا خوارتر لەو دوورەوە‬ ‫ئاسۆ بەتارای سوورەوە‬ ‫دادراوە بەسەر نۆبووك‬ ‫شارە زێڕینەكەی كەركووك‬ ‫ئەگەر هاتوو ناوە ناوە‬ ‫ئاوڕێكت بۆ دوا داوە‬ ‫تارمایی ملی هەزاران‬ ‫چیایەو چەمی شەقاڵوە‬ ‫بریا لەسەر بێژینك بەسەر‬ ‫بتدیبا ئەو دەشتە شینە‬ ‫بەو هەموو گوڵ و گولیكە‬ ‫دەڵێی مافووری نائینە‬ ‫خۆشیم لە گوڵ و نێرگزە‬ ‫لە جلیتی كارمامزە‬ ‫خۆشیم لە خەرەند و گەلیی‬ ‫ئەم الو ئەوالی ڕەواندزە‬ ‫ئەشقی ئەوە شەولەبانم‬ ‫هی النك و دەسرازەی جوانم‬ ‫من ئەشقی گورگانە شەوێ‌ و‬ ‫چیرۆكی گوێی ئاگردانم‬ ‫ئەشقی ئەو دەنگ و سەدایە‬ ‫بەسۆز و نەرمەی الیالیە‬ ‫خۆشیم لەگەڵ كزەی بایە‬ ‫كە دەیدا لەو سەوزە گیایە‬ ‫من ئەشقی منداڵی كوردم‬ ‫بەتایبەت كە دەڵێ‌‪ :‬دایە!‬ ‫دیسان كوردەواری‬ ‫كاكەینە من ئەویندارم‬ ‫ئەوینداری كۆلكەدارم‬ ‫ئەشقی چرپەی پێی دەواری‬ ‫بەشەو تێپەڕبووی رێبوارم‬ ‫ئەوینداری شڵپ و هۆڕی‬ ‫ئەسپی دەربازبووی رووبارم‬ ‫ئەوینداری گاشەبەردی‬ ‫بە قەوزە خزبووی جۆبارم‬ ‫هی پیرە داری كلۆرم‬ ‫هی سمۆرەی كلك پانی‬ ‫سمێڵ لەرزانی گوێز خۆرم‬

‫هی دۆڵی بە تەم و مژی‬ ‫كپ و بەسامی ڕەنگ مۆرم‬ ‫ئەوینداری مانگە شەوم‬ ‫ئەوینداری قاسپەی كەوم‬ ‫من ئاشقی ستران بێژم‬ ‫هی نووسەر و هی بوێژم‬ ‫هی هەوراز و سەرەو لێژم‬ ‫هی ئەستێرەی گەالوێژم‬ ‫هی پێرو هی تەرازوومە‬ ‫هی دڵی پڕ ئارەزوومە‬ ‫من ئەشقی ئەستێرەی دوورەم‬ ‫كە دەیڕوانمێ‌ گریانم دێ‌‬ ‫لەبۆ ژیانی رابوورم‬ ‫ئەشقی سەر نوێنی فێنكی‬ ‫شەماڵ لێداوی سەربانم‬ ‫هی خەوی خۆشی سەپانی‬ ‫راكشاوی سەر خەرمانم‬ ‫هی زرینگەی زەنگۆڵی ملی‬ ‫نێری و بەرانی شەوانم‬ ‫هی كاروان كوژەی بەیانم‬ ‫هی رەوە قەتێی گەرمیانم‬ ‫هی كوردی سادەو ساكارم‬ ‫هی پیرو نەخوێندەوارم‬ ‫ئەشقی قامیشلو حەسەكە‬ ‫هی هەڤێركان و ئەفرینم‬ ‫ئەشقی»هەزار گۆل»و ئورفەو‬ ‫چیای گریداغ و ماردینم‬ ‫ئەشقی شورەی دیاربەكر و‬ ‫«بورجابەلەك»و زێندینم‬ ‫ئاشقی ئەحمەدی خانی و‬ ‫داستانەكەی مەم و زینم‬ ‫من ئەشقی قەاڵم دمدم و‬ ‫شۆڕەسواری لەپ زێڕینم‬ ‫هی بەردەكەی كێلە شینم‬ ‫هی زۆزانا فەراشینم‬ ‫ئەشقی مالن و زالنم‬ ‫ئەشقی چیایێ‌ سیپانم‬ ‫ئەشقی الوك و حەیرانم‬ ‫هی دەنگی خۆشی نەمری‬ ‫كاوێس ئاغاو مریەم خانم‬ ‫ئەشقی زاگرۆسی دێرین و‬ ‫دەشتی سندووس و الجانم‬ ‫من ئەشقی بەیت و بالۆرەو‬ ‫هۆرەو قەتاری كوردانم‬ ‫هی هەموو دەنگخۆشەكانی‬ ‫سنەو ساباڵغ و بۆكانم‬ ‫هی زەردەشت و هی یارسانم‬ ‫هی سەردەشت و مەریوان و‬ ‫بانەو سەقز و كرماشانم‬ ‫هی رانك و چۆغەو پەستەك و‬ ‫كاڵشەكەی هەورامانم‬ ‫من ئەشقی جێگەی ژوانم‬ ‫ئاشقی كانی ژنانم‬ ‫من ئەشقی چاوچاوانێی‬ ‫پەنجەرەی كوچەی شارانم‬ ‫من ئەشقی شوێنەوار و‬ ‫بەزمی رۆژانی جارانم‬ ‫ئەشقی دۆڵی بالیسانم‬ ‫هی قوڵەو كانی مارانم‬ ‫من ئەشقی گڤە ڤفی باو‬ ‫ئەشقی ورشەی دارانم‬ ‫ئەشقی پایزی بە غەم و‬ ‫بۆنی خاكی پاش بارانم‬ ‫ئەشقی پەڵەی یاقووبائاو‬ ‫شۆڕەی سووالوكەی مااڵنم‬ ‫ئەشقی هەوری چڵكن و‬ ‫سەر بە كاڵوەكەی زستانم‬ ‫��ەشقی قۆپەن قۆپەن و‬ ‫«كەروێشكە»ی دەغڵی نیسانم‬ ‫ئەشقی كانی داودەڕەش و‬ ‫بیری مەحموودی سەنانم‬ ‫هی كاولە ئاشی هەباس و‬ ‫دووڕیانەكەی ترپە سیپانم‬ ‫ئەشقی هەموو داروبەرد و‬ ‫كەند و لەندی دووگردكانم‬


‫‪7‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ژیاننامەی یوسف كامل بەگ بەدرخان‬

‫د‪.‬پیر دیما‪ /‬تبلیسی‬

‫دبستانا كوردی‪ ,‬تەكنیكووما تركی‪,‬‬ ‫كۆمێن گەلەری‪ ,‬ئەو مامۆستایێ‬ ‫وونیڤێرسیتەیا كۆموونیستیێ یا‬ ‫پشتكاڤكاسیایێ بوو‪ .‬ئەو د كۆالنا‬ ‫چۆنكادزێ نۆ ‪ 11‬د ئاڤاهیێ بالیۆزخانا‬ ‫كەڤن یا ئیرانێ دە دما‪.‬‬ ‫د ساال ‪ 1934‬بەر مرنێ وی تەمی‬ ‫دان ژنا خوە مارگاریتا یاكۆڤلێڤنا (ژنا‬ ‫وی ئالمان بوو و د ساال ‪ 1953‬چوو‬ ‫رەهمەتێ‪ ,‬زارۆكێ وان تونەبوون) كۆ‬ ‫وی ل ناڤ گۆرستانا ئێزدیان دا بناخ‬ ‫بكن‪.‬‬ ‫ئێزدیێن تبلیسێ جنیازێ دۆستێ خوە‬ ‫دبن ل گۆرستانا ئێزدیان ل چیایێ‬ ‫كووكیا بناخ دكن‪ .‬دۆستێ وی –‬ ‫دەنگبێژ و رۆناكبیرێ ئێزدی ئاهمەدێ‬ ‫شەوێش میرازی ب دەستێ خوە سەر‬ ‫كێلكا وی ب سێ زمانان دنڤیسە‬ ‫(كوردی‪ ,‬تركی‪ ,‬رووسی)‪:‬‬

‫یوسف كامل بەگ بەدرخان كوڕێ میر‬ ‫بەدرخان ژ بنەماال ئازیزی كۆ میرێن‬ ‫میرنشینا جزیرا بۆتان بوون‪ .‬وەك‬ ‫شەرەفخانێ بدلیسی دنڤیسە‪ ,‬بنەماال‬ ‫بەدرخانیان هەتا دەمەكێ ئێزدی‬ ‫بوونە و شوون دە ئیسالم هلدانە‪.‬‬ ‫میر بەدرخان ب خوە د دیرۆكێدا وەك یوسف كامل بەگ بەدرخان ئازیزی‬ ‫میرەكی مەزن و وەالتپارێز دیار دبە‪ ,‬لێ ‪1934 – 1872‬‬ ‫ژ ئالیێ دن ڤا ژی چاوا دژمنێ ئێزدیان‬ ‫و خاچپەرەستان‪ ,‬چمكی گەلەك ژ وان تە ب خەبات و لمێ خوە سەرێ‬ ‫ب دەستێ ئەسكەرێ وی و ب قرارا وی ‪ 10000‬كوردێد تاری منەوەر كر‪.‬‬ ‫خەباتا تە نایێ ژ بیر كرن‪ ،‬هەمەدێ‬ ‫هاتبوون كوشتن‪.‬‬ ‫هڤێ مالباتێ گەلەك رووپەلێن ناڤدار میرازی د كتێبا خوە «بیرانینێد من»‬ ‫د دیرۆكا كوردستانێ نڤیسینە‪ .‬دە دەرهەقا كامل بەگ بەدرخان دە ژی‬ ‫بەدرخانیان سەرداریا گەلەك سەرهلدانان دنڤیسە‪ .‬مە فەر زانی كۆ ب كورتایی‬ ‫كریە‪ .‬رۆژنامەیا كوردی «كوردستان بەشەك ژ ڤێ كتێبێ پێشكێشی‬ ‫‪ 1898/4/22‬ل قاهیرە هاتیە چاپ خوەندەڤانێ هێژا بكەین‪.‬‬ ‫كرن» یەكەمین ب سەروەریا وان هاتیە‬ ‫دەرسداریا هەسابا ئەو كەتە ستویێ من‪.‬‬ ‫دەرخستن‪.‬‬ ‫كامل بەگ ژ بچووكتایا خوە دە دەست دەرسدارێ خوەندن و نڤیسارێ ژی مە‬ ‫ب كارێ وەالتپارێزیێ كر‪ .‬ل دەما شەرێ لێكتۆرێ وونیڤێرسیتێتا پشكاڤكازێیە‬ ‫جیهانی یێ یەكەم ئەوی سەرداریا كۆموونیستیێ یا سێكتۆرا تركا ئانی‪.‬‬ ‫فرقێن كوردان دكر دژبەری عوسمانیان ئەو یوسف كامل بەدرخان بوو‪ ,‬ژ ماال‬ ‫و دخواست كۆ كوردستان بن سیبەرا ئەمیرێ كوردا – بەدرخانیان بوو‪ .‬ل‬ ‫ژێرێ ئەزێ سالخێ بەدرخان ژ وە را‬ ‫رووسیایێ دە بگەیژە سەرخوەبوونێ‪.‬‬ ‫د ساال ‪ 1914‬شێورا كوردێن بدم‪ ,‬ئەو كی بوو و سهبا چ هاتبوو‬ ‫سەرەلدایی كامل بەگێ دشینن ل دەركەتبوو تبلیسێ‪.‬‬ ‫تبلیسێ بال نوونەرێ (ب رووسی مە چەند الوك ژ تبلیسێ تۆپ كرن و‬ ‫نامێستنیك) قەیسەرێ رووسیا دا كۆ هەیشت الوك ژی ژ تۆلۆشێ ئانین‪.‬‬ ‫پاشی خالسكرنا كۆرسا ئەو هەیشت‬ ‫ئەو تێكلیان ب وی را چێكە‪.‬‬ ‫رووسیا پشتی كۆ د ساال ‪1916-‬ان‬ ‫دە پەیمانا سایكسبیكۆ مزە كر‪ ,‬ب‬ ‫ئالیكاریا كامل بەدرخان بەگێ ژ بۆنا‬ ‫سەرهلدانەكێ ل تەڤایا كوردستانێ‬ ‫هەول دا پێوەندیان ب رێبەرێن‬ ‫كوردان‪ ,‬یێن هەرێمی رە داینە‪ .‬لێ‬ ‫هازریا سەرهلدانێ نیڤچە ما‪ .‬شۆرەشا‪.‬‬ ‫ئوكتۆبەرێ ‪ 1917‬بوو سەردەمێ‬ ‫وێ‪ ,‬كۆ لەشكەرێن رووسان پاشدا‬ ‫ڤەكشن‪ .‬هەروەها ڤەكشانا رووسان‬ ‫ژ كوردستانێ بوو سەردێما تێكچوونا‬ ‫هازریا سەرهلدانێ‪.‬‬ ‫پشتی شۆرەشا‪.‬ئوكتۆبەرێ ل رووسیایێ‬ ‫ئەو مەجبوور بوو كۆ وەالتێ خوە بهێلە‬ ‫و چوو باژارێ تبلیسێ كۆ ژی پارەكە‬ ‫ئێزدیان لێ هەبوون‪ .‬ل تبلیسێ كامل‬ ‫بەگ دەست كارێ رۆنایداریێ دكە د‬ ‫ناڤ ئێزدیان و كورداندا‪ .‬وی د ساال‬ ‫‪ 1929‬دبستانا كوردی ڤەكر و بووبوو‬ ‫مامۆستایێ زمانێ كوردی «كورمانجی»‬ ‫و تركی‪ .‬گەلەك گۆتار دەرهەقا‬ ‫دیرۆك‪ ,‬چاند و ژیانا گەلێ خوە دا‬ ‫وەشاندیە‪ .‬ئەو مرۆڤەكی ب ئەدەب بوو‬ ‫و رۆناكبیرەكی ناڤدار بوو‪ ,‬زانایێ چەند‬ ‫زمانێن ئەورۆپی و رۆژەالتێ بوو‪ .‬ژ بلی‬

‫ژیاننامەی نەمران‬

‫ئازیزی (‪)1934 – 1872‬‬

‫مەرڤ‪ ,‬چار خۆرت ژی ژ تبلیسێ‪,‬‬ ‫مە شاندنە تۆلۆشێ‪ ,‬هەتا سەدرێ‬ ‫ناكاالكێڤێ ژی مە كادرەكی تبلیسێ‬ ‫شاند‪ :‬ئەو چاویشێ بەكر بوو‪.‬‬ ‫مە ناسیا خوە دا بەدرخان‪ .‬پاشی هنگێ‬ ‫چ كوورسێد مە ڤەبوونا‪ ,‬دەرسدارێ‬ ‫زمێن بەدرخان بوو‪ .‬ژنا وی ئالمان‬ ‫بوو‪ ,‬ناڤێ وێ مارگاریتا بوو‪ .‬ریا مە ل‬ ‫ماال وی ڤەببوو‪ ,‬ئەم دچوون و دهاتن‪,‬‬ ‫ئەو ژی ب ژنا خوە ڤا دهاتە ماال مە‪,‬‬ ‫دچوو‪ ,‬زارێ وی ژ مارگاریتێ تونە‬ ‫بوون‪ .‬ئەوی ل ستەمبۆلێ‪ ,‬پاریزێوو‬ ‫جەنێڤێ خوەندبوو‪ .‬ئەوی چەند زمان‬ ‫دزانین لێ تركی‪ ,‬زمانێ فرانسا خوەندنا‬ ‫بلند كوتا كربوو‪.‬‬ ‫كامل بەدرخان رۆژەكی ژی ب هیڤیكرنا‬ ‫مە سالخێ خوە ژ مە را دا‪ .‬ئەوی‬ ‫سەرهاتی ئاوها دەست پێ كر‪:‬‬ ‫— ئەز كورێ بەدرخان بەگێ مە‪ ,‬ماال‬ ‫مە ئەمیرێ كوردا بوویە‪ ,‬میر زەینەدین‪,‬‬ ‫میر سێودین‪ ,‬خان مەحموود‪ ,‬خان‬ ‫ئاڤدەل و گەلەكێد ئوسا ژ ماال مە بوونە‪.‬‬ ‫دەه كورێ باڤێ من هەبوون‪ ,‬تەڤا ژی‬ ‫دخوەند‪ ,‬من ژی ل ستەمبۆلێ خوەند‪,‬‬ ‫پاشێ چوومە‪.‬ئێورۆپایێ‪ ,‬ل جەنێڤێ‪,‬‬ ‫پاریسێ خوەند‪ .‬تاریخا هەزار نەهسەد‬ ‫دەها ئەز ڤەگەریام چوومە مالێ‪ .‬من‬ ‫ل وێ دەرێ هێدی‪-‬هێدی دەستپێ كر‬ ‫ئینقالب هازر كر‪ .‬گەلەك بەگ‪ ,‬شێخ‬ ‫و سەركار ب من را هازر دبوون‪ ,‬كۆ‬ ‫ئەم ئازایی و سەربەستیێ بدنە ملەتێ‬ ‫خوە‪ .‬ئەم پاشی هازریێ ل بەر رۆمێ‬ ‫ئاسێ بوون و مە لێخست‪ .‬مە گەلەك‬ ‫جی زەڤت كر‪ .‬رۆمێ چقاس ئەسكەر‬ ‫دشاندە پێشیا مە كوردێد ئەگیتە‬ ‫مێرخاس لێددان‪ ,‬ژ هەڤ بەال دكرن‬ ‫و ئەم پێشدا دچوون‪ ,‬كۆ تفاقا كوردا‬ ‫هەبە رۆم ل پێشیا كوردا دسندە? چما‬ ‫وە نەبەیستیە هەمزە ب چار سیارا ڤا‬ ‫ل دەڤەبۆینێ‪ ,‬ئەلیێ خارزیێ خوە‪,‬‬ ‫بیست چار گرتیا ڤا ژ سەد ئەسكەرێ‬ ‫رۆمێ ستاند‪ .‬كورد مێرخاسن‪ ,‬كۆ‬ ‫خوەیێ وی هەبە‪ ...‬ئێدی تەمام نەكر‪,‬‬ ‫كەال گری دا قركێ‪.‬‬

‫خوالسە‪ ,‬مە ئێپێجە جی فرە كر‪ ,‬رۆمێ‬ ‫دیت‪ ,‬كۆ نكارە ب زۆرێ مە بتەوینهە‪,‬‬ ‫لەما ژی دەنگ ل فێلێ رووڤیا كر‪.‬‬ ‫رۆمێ ب دەستی چەند كوردا خوەست‬ ‫ناڤبەینا خوە و هنەك سەركارێد كوردا‬ ‫چێكە و چەكر ژی‪ .‬ب پەرا رشوەتا‬ ‫و پێشكێشا برەك بەگ و سەركارێد‬ ‫ماین ئەم فرۆتن‪ ,‬خوە ژ پشت مە‬ ‫دانە یالیكی‪ ,‬ئەم بێتاقەت بوون‪ .‬رۆمێ‬ ‫لێخست ئەسكەرێ مە ژ هەڤ بەال كر‪,‬‬ ‫ئەم چاردە مرۆڤ ژی دیل گرتن‪ ,‬برنە‬ ‫ستەمبۆلێ‪ .‬من خوەست ئەز هەڤالێد‬ ‫خوە تەڤا ژی خالسكم‪ ,‬لێ میاسەر‬ ‫نەبوو‪ ,‬رۆم پێ هەسیا‪ ,‬زوو پێشیا‬ ‫وی گلی گرت‪ .‬لێ ئەز ب زۆرا پەرا ب‬ ‫جورەكی ژ وان خالس بووم‪ ,‬من خوە‬ ‫ئاڤیتە گەمیا فرانسیایێ‪ ,‬بن بەیراقا وی‪.‬‬ ‫رۆمێ چاوا ژی كر بایلۆزێ فرانسیایێ‬ ‫ئەز نەدامێ‪ .‬ئەز ئێدی چ بێژم‪ ,‬ئیرۆ‬ ‫ژی گەلەك وەتەنەز هەنە‪ ,‬لێ د وان‬ ‫خاینێد ئوسا دا ئەو پشتكولن‪ ,‬كورێد‬ ‫من‪ ,‬نە كۆ تەنێ ئەز دبێژم‪ ,‬ئەحمەد‬ ‫خانی ئەفەندی ژی دەرهەقا بێتفاقیا‬ ‫كوردا دا گەلەك گۆتیە‪...‬‬ ‫— لێ تو چاوا هاتی دەركەتی ڤرا? –‬ ‫سەهیدێ درباس پرسی‪.‬‬ ‫— تاریخا هەزار نەهسەد چاردا‪ ,‬كۆ‬ ‫بوو شەرێ هەمدنیایێیی ئەولن‪ ,‬ئەز‬ ‫هاتمە تبلیسێ‪.‬‬ ‫چەند نامێد كوردا سەر هەڤدا چوون‪-‬‬ ‫هاتن‪ .‬ئاخریێ دا عەبدولرەزاقێ كورێ‬ ‫برایێ من هاتە ڤر‪ .‬مە دخوەست تفاقا‬ ‫كوردا بكنە یەك‪ ,‬بەلكی كورد ئازا بن‬ ‫و سەربەستیا خوە بستینن‪ – .‬وەختا‬ ‫گۆت «سەربەستیێ بستینن» دلێ وی‬ ‫گەلەك گژی بوو‪ ,‬كەالگری دا قركێ‪,‬‬ ‫رەنگ لێ سۆر بوو‪ ,‬ئێدی نكاری خەبەرا‬ ‫خوە تەمام كە و دەستمال ژ جێبا خوە‬ ‫دەرخست‪ .‬ئەم ژی كەر بوون و هیڤیا‬ ‫وی مان‪ .‬خێلهكێ شوون دا ئەوی گۆت‪:‬‬ ‫— بابۆ‪ ,‬رۆما خاین د دەورا دا رۆژ‬ ‫نەدایە سەرێ كوردا‪ ,‬خوە ئیرۆ نینە‬ ‫قەلپیا رۆمێ? لەما ژی كورد دژمنێ‬ ‫خوەیی خەدار رۆم هەساب دكر‪.‬‬

‫رۆم و ئیران ب هەر جورە دخوازن كوردا‬ ‫د تشتەكی دا مژوول كن‪ ,‬كۆ ئەو ژ بۆنا‬ ‫ئازایا خوە نەفكرن‪ .‬گەلەك سەركارێد‬ ‫كوردا خاپیان‪ .‬رۆمێ هەستووك داڤیتە‬ ‫دەڤێ وان‪ ,‬ئەو پێدا مژوول دبوون‪,‬‬ ‫ئێدی ژ بۆنا ملەت نەدفكرین‪ .‬مەسەلە‪,‬‬ ‫هەتا نها ژی سەرەكێد ئێال مێرا ژ هەڤ‬ ‫دكوژن‪ ,‬كۆكا هەڤ تینن‪ ,‬رۆم تەڤ‬ ‫نابە‪ ,‬چما كۆ ئەو تفاقی ژ رۆمێ را‬ ‫الزمە‪.‬‬ ‫نها ڤێ گاڤێ ژی ل وەالتێ رۆمێ‬ ‫مەكتەب‪ ,‬خوەندن و تو تەشكیلەتێد‬ ‫كوردا تونەیە‪ ,‬رۆم دبێژە‪« :‬یسالم‬ ‫ئیسالم ئە‪ ,‬كورد كیژان ئە‪ ,‬ترك‬ ‫كیژان ئە»? هەردو ژی ئیسالمن‪ .‬لەما‬ ‫ژی مەجلسا رۆمێ دا وەكیلەكی كوردا‬ ‫تونە‪.‬‬ ‫— لێ كوردێد ئیرانێ چاوانن? –‬ ‫چاچێ مەحموود ژێ پرسی‪.‬‬ ‫— ئیرانێ ژی «دەستێ كوردا دایە‬ ‫كوردا»‪ ,‬بەدرخان گۆت‪ – .‬ئیران‬ ‫دبێژە‪« :‬كوردنۆ‪ ,‬چقاس هەڤ قر‬ ‫دكن‪ ,‬قر كن‪ ,‬ئەز نایێمە پێشیا وە»‪.‬‬ ‫– ئەم‪ ,‬تەڤ ژی كۆ كەنیان‪ ,‬ئەو ژی‬ ‫ب مە را خوە خوەش كەنیا‪....‬‬ ‫مە جانساخی ژ بەدرخان را خوەست و‬ ‫ئەم رابوون چوونە كلووبێ‪ ,‬وێ رۆژێ‬ ‫تاترۆن هەبوو‪ ,‬ب سەركاریا سیسیان‬ ‫وێ بلیستانا «ژ بۆنا پارچە خوەلی»‪.‬‬ ‫ژ كێماسیا كادرا من ژی رۆال گالڤی‬ ‫كێرۆپ دلیست‪.‬‬ ‫رۆژەكی ئەز تەزە ژ خەباتێ چووبوومە‬ ‫مال‪ .‬من دیت كۆ چەند الوكێد مەیە‬ ‫ژ ئاكتیڤا تبلیسێ مال دا روونشتینە‪.‬‬ ‫ئەوانا گۆت‪« :‬قەت روونهنێ‪ ,‬بەدرخان‬ ‫بەدهال ئە‪ ,‬وەرە ئەم هەرنە سەر‬ ‫وی»‪ .‬ئەم تەڤایی چوون‪.‬‬ ‫بەدرخان زەهف قۆالیی بوو‪ ,‬گەلەك‬ ‫خوەندكارێد وی یە ئازربێجان و هەڤالێد‬ ‫ماین‪ ,‬ئوسا ژی ژ كوردا ل سەر‬ ‫بەدرخان بەرەڤ ببوون ‪.‬‬ ‫دۆختر گۆتبوو‪« :‬خالسبوونا وی‬ ‫تونە»‪ .‬ژنا وی‪ ,‬مارگاریتا‪ ,‬ل بەر‬ ‫سەرێ وی روونشتبوو و چەند پرس ژێ‬ ‫دكرن‪ ,‬كا وەسیەتێ وی چنە‪ .‬پرسەك‬ ‫ژ وان پرسا ئەو بوو‪:‬‬ ‫— كامل‪ ,‬ئەم تە ناڤ مەرزهلێ‬ ‫ئەجەما چەل كن‪ ,‬یان ئێ كوردا?‬ ‫(چمكی خوەندكارێد وی دخوەستن‬ ‫ببنە ناڤ مەرزهلێ ئەجەما چەلكن)‪.‬‬ ‫هوی گۆت‪:‬‬ ‫— من ناڤ مەرزهلێ كوردا دا چەل‬ ‫كن‪ ,‬جەگەرا من شەوتیبوو ژ بۆنا ئازایی‬ ‫و سەربەستیا وان‪ ,‬لێ من ئەو ئازایی‬ ‫نەدیت‪ ,‬خێنجی وەالتێ شێورێ‪.‬‬ ‫مە بەدرخان ب ئەدەتێ كوردا‪ ,���ناڤ‬ ‫مەرزهلێ كوردا دا دەفن كر‪ ,‬ژنێد‬ ‫كوردا ل سەر وی نڤاتن و شین كرن‪,‬‬ ‫سەر تربا وی دلۆیێ كورمانجی هاتنە‬ ‫گۆتنێ‪....‬‬ ‫سەرچاوە‪:‬‬ ‫* ژ پرتووكا نڤیسكارێ ئێزدی ئەحمەدێ‬ ‫شەوێش میرازی «بیرانینێد من» كۆ د‬ ‫ساال ‪ 1959‬ل باژارێ‪.‬عوكتۆمبێریانێ‬ ‫(هرمەنستان) هاتیە نڤیساندن و ل ساال‬ ‫‪ 1966‬ل‪.‬ئێرێڤانێ هاتیە چاپ كرن‪.‬‬


‫‪8‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫لێكۆڵینەوە‬

‫ڕۆژنامەگەری كوردی و گەشەپێدانی لە عێراق لە دوای ساڵی ‪1991‬ەوە‬

‫هەڵەت خەسرۆ هەمەوەندی‬ ‫پێشەكی‬ ‫ڕۆژنامەگەری بەو پێیەی كە كارێكی‬ ‫ڕۆشنبیری و هزریە ڕۆڵێكی سەرەكی‬ ‫لە پێشكەوتنی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا‬ ‫دەگێڕێت ‪ ،‬ئەوەش لە ڕێگای بەكارهێنانیەوە‬ ‫وەك ئامڕازێك بۆ ئاڵوگۆڕكردنی زانیاری‬ ‫و هۆشیاركردنەوەی خەڵكی لە هەمو‬ ‫بوارەكاندا‪ .‬لە كاتێكدا كە ڕۆژنامەگەری‬ ‫لەالیەن ڕۆشنبیران و ئەدیبانەوە وەك‬ ‫چەكێك بەكاردەهێنرێت بۆ ڕوبەڕوبونەوەی‬ ‫كێشەو دیاردە نەرێنیەكانی ناو كۆمەڵگا‬ ‫‪ ،‬لەالیەن حیزبەكان و حكومەتەكان و‬ ‫دامەزراوەكانیشەوە بەكاردەهێنرێت وەك‬ ‫ئامڕازێك بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانیان‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی ڕۆژنامەگەری ناوبانگی‬ ‫دەسەاڵتی چوارەمی هەیە‪ ،‬بەیەكێك‬ ‫لە گرنگترین ئامڕازەكانی ناو كۆمەڵگا‬ ‫دادەنرێت ‪ .‬گرنگی ئەو ڕۆڵەی‬ ‫ڕۆژنامەگەری زیادی كرد بە تایبەتی لەم‬ ‫سەردەمەدا كە جیهان لە كێبڕكێیەكی‬ ‫بەردەوامدایە بۆ پێشكەشكردنی ئامێری‬ ‫نوێی پەیوەندی كردن كە یارمەتیدەرە بۆ‬ ‫گەشەسەندن و پێشكەوتنی ڕۆژنامەگەری‪.‬‬ ‫دیارە هەستكردن بەو پێشكەوتنانە لە‬ ‫واڵتانی خۆرئاوا زیاترە وەك لە واڵتانی‬ ‫تازەپێگەیشتو‪ ،‬چونكە واڵتە هەژارو‬ ‫دواكەوتوەكان نۆبەری ئەو پێشكەوتنە‬ ‫ڕۆژنامەگەریەیان پێنەگەیشتوە ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە زۆر شوێنی جیهان مرۆڤ لە ڕێگای‬ ‫ئەنتەرنێت و كۆمپیۆتەرەوە دەتوانێت‬ ‫سەیری ڕۆژنامە و گۆڤارەكانی جیهان‬ ‫بكات‪ ،‬جیهانگیری ڕۆڵێكی گرنگی لەو‬ ‫بوارەدا هەبو‪ ،‬جیهانی بۆ مرۆڤ كردە‬ ‫گوندێكی بچوك كە دەتوانێ لە ڕێگایەوە‬ ‫لە هەواڵەكانی جیهان ئاگادار بێت و لە‬ ‫گۆڕانكاریە خێرا و تازەكای جیهان نزیك‬ ‫بێتەوە‪.‬‬ ‫گەلی كوردیش وەكو هەمو گەالنی‬ ‫جیهان بەشێكی زۆر لەو پێشكەونی‬ ‫ئەو بوارەی پێگەیشت‪ ،‬زانراویشە ئەو‬ ‫پێشكەوتنە شارستانیە لە ئاستی‬ ‫ڕۆژنامەگەری جیهانیدا كاریگەریەكی‬ ‫گەورەی لەسەر ڕۆژنامەگەری كوردی‬ ‫هەیە وێڕای الوازی و كاریگەری دەسەاڵتی‬ ‫حیزبی لەسەری ‪ ،‬لەگەڵ هەمو ئەوەشدا‬ ‫پێشكەوتنی زۆر لە جیهانی ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردیدا ڕویدا‪ ،‬بەتایبەتی لە ڕوی‬ ‫چەندێتی و جۆرایەتیەوە‪ ،‬بەاڵم لە ڕوی‬ ‫هونەری و تەكنیكی و دابەشكردن و‬ ‫ناوەڕۆكەوە چەند بۆشاییەك لە ئاراستەی‬ ‫ڕۆژنامەگەری كوردیدا دەركەوت‪،‬‬ ‫گومانیشی تێدانیە كە دیاریكردن و‬ ‫خوێندنەوەی بەربەستەكان و كێشەكان‬ ‫و بەدیهێنانی هەنگاوی ڕاسەقینە بەرە‬

‫و باشتر دەبنە هۆی چارەسەركردنی‬ ‫ڕیشەیی ئەو بەربەستانە‪.‬‬ ‫ڕۆژنامەگەری نمایندەی الیەنی دەربڕینی‬ ‫زیندوانەی هەمو گەلێك دەكات ‪ ،‬گەلی‬ ‫كورد لە كۆتاییەكانی سەدەی نۆزدەدا‬ ‫ڕۆژنامەگەری ناسی‪ ،‬بەاڵم ئەو بارودۆخەی‬ ‫كە دەوری گەلی كوردی دا دەوری‬ ‫ڕۆژنامەگەریەكەشی دا‪ .‬ڕۆژنامەگەری‬ ‫ڕوبەڕوی ستەم چەوساندنەوەی سیاسی‬ ‫بۆوە ئەوەش بوە هۆی ئەوەی كە‬ ‫چاودێریەكی ڕاستەقیە و ڕاسەوخۆی‬ ‫نەبێت‪ .‬پاش دەیەیەك لە ئازادی و‬ ‫دڵنیایی كە كوردستانی عێراق تێیدا‬ ‫دەژی دەكرێت تێبینی پیشكەوتنێكی‬ ‫ڕێژەی لە ڕۆژنامەگەری كوردیدا بكرێت‬ ‫لە ڕوی ژمارەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان و‬ ‫پسپۆڕییانەوە‪.‬‬ ‫ئەو پێشكەوتنە ڕێژییە هێشتا نەگەیشتۆتە‬ ‫ئەو ئاستەی كە خواستی ڕۆژنامەگەران و‬ ‫ڕۆشنبیرانە و ئاواتی ڕاستەقیتەی ئەوان‬ ‫نیە لەو بوارەدا‪ ،‬كاتێك توێژەر ویستی‬ ‫گوێ لە پسپۆڕان و كارمەندانی ئەو بوارە‬ ‫بگرێت بینی ئاستەنگ و كەموكوڕی زۆر‬ ‫لە بواری ڕۆژنامەگەری كوردیدا وێڕای‬ ‫ئەو گەشەسەندنە چەندایەتیەی كە لە‬ ‫پێشەوە ئاماژەمان پێدا ‪ ،‬توێژەر بڕیاریدا‬ ‫كێشەی ڕۆژنامەگەری كوردی دەیاری‬ ‫بكات و ئەو هۆكارانە بناسێت كە دەبنە‬ ‫هۆی پێشكەوتن و بەرزكردنەوەی ئاستی‬ ‫جۆرایەتیەكەی‪.‬‬ ‫توێژەر گەیشتە ئەو بڕوایەی كە كێشەیەكی‬ ‫ڕاستەقینە لە ناو ڕۆژنامەگەری كوردیدا‬ ‫هەیە‪ ،‬بەاڵم لەهەمان كاتدا بڕوای بەوە‬ ‫هەیە كە چارەسەرێك بۆ ئەو كێشانە‬ ‫هەیە ئەوەش خۆی لە شێوازی زانستیدا‬ ‫دەبینێتەوە‪.‬‬ ‫توێژەر لەم توێژینەوەیدا هەمو الیەنەكا‬ ‫لەگەڵ یەكدا كۆدەكاتەوە‪ ،‬ئەو مەنهەجێكی‬ ‫مەیدانی پەیڕەو كرد كە لە واقیعی نزیك‬ ‫دەكاتەوە و وەك خۆی دەیناسێت‪.‬‬ ‫بۆئەوەی ڕێگاچارەكانیش لە واقیعەوە‬ ‫دور نەبن توێژەر هەوڵیداوە لەگەڵ خودی‬ ‫كارمەندانی كایەی ڕۆژنامەگەری كوردیدا‬ ‫كێشەی توێژینەوەكە بدۆزێتەوە ‪.‬‬ ‫بۆ زانیاری زیاتر لە ئاستی ڕۆژنامەگەری‬ ‫و پێشكەشكردنی خزمەتێكی باش‬ ‫لەو بوارەدا بە شێوەیەكی زانستیانە و‬ ‫ئەكادیمیانە و لە پێناوی دەستنیشانكردنی‬ ‫ئەو كێشانەی كە ڕوبەڕوی ڕۆژنامەگەری‬ ‫دەبنەوە‪ ،‬كێشەكە پێویستی بە توێژینەوە‬ ‫و لێكۆڵینەوەی زانستی و ئەكادیمیانە‬ ‫هەیە‪ ،‬هەروەها لە پێناوی فراوانكردنی‬ ‫چوارچێوەی ڕۆژنامەگەری كوردی لە‬ ‫ڕوی ئەكادیمی و سۆسیۆلۆجیەوە توێژەر‬ ‫لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی ئەنجامدا لە‬ ‫ژێر ناونیشانی ڕۆژنامەگەری كوردی و‬ ‫گەشەپێدانی لە عێراق ‪ ،‬مەبەستیشی‬ ‫زیاتر گەشەسەندنی ڕۆژنامەگەری بو‬ ‫لە وای ساڵی ‪1991‬ەوە‪ .‬لەو ساڵەدا‬ ‫ڕاپەڕین دەستی پێكرد كە بواری‬ ‫لەبەردەم ڕۆژنامەگەری كوردی كردەوە و‬ ‫ئاسۆی نوێی خستە بەردەمی‪ ،‬بەوجۆرە‬ ‫ڕۆژنامەگەری جیهانی و ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردی یەكتریان ناسی و چەندین‬ ‫گۆڕانكاری ڕیشەیی لە عێراقدا ڕویاندا‬ ‫كە بریتی بون لە ڕوخانی ڕژێمی بەعس‬ ‫و دەركەوتنی حیزب و قەوارەی سیاسی‬ ‫و پێكهێنانی پەرلەمان و حكومەتی‬ ‫هەرێمی كوردستان لە ساڵی ‪1991‬دا‪.‬‬

‫ئەو بارودۆخانە كاریگەریەكی گەورەیان‬ ‫لەسەر ئەم بابەتەی ئێستای ئێمە هەبو‪،‬‬ ‫بەاڵم وێڕای هەمو ئەوە هەڵگیرسانی‬ ‫شەڕی ناوخۆ لە نێوان هەردو پارتە‬ ‫كوردستانیەكە (یەكێتی نیشتمانی و‬ ‫پارتی دیموكراتی) لە ساڵی ‪1994-‬‬ ‫‪1998‬دا بووە هۆی ئیفلیج بون و‬ ‫تێكچونی ئاراستەی ڕۆژنامەگەری كوردی‪،‬‬ ‫كاروانەكە ڕویكردە ڕەواج دان بە ڕۆژنامە‬ ‫و گۆڤارە حیزبیەكان‪ ،‬خۆشبەختانە‬ ‫بارودۆخەكە لە دوای ساڵی ‪2000‬‬ ‫سەقامگیری بە خۆوە دی و جۆرە ئارامیەك‬ ‫گوندەكان و شارەكانی گرتەوە‪ ،‬ئەوەش‬ ‫یارمەتیدەربو بۆ بەرزبونەوەی ئاستی‬ ‫ڕۆژنامەگەری كوردی‪ .‬پاش پرۆسەی‬ ‫ڕزگاری عێراق لە ‪ 2003/4/09‬دا‬ ‫هەل و كەشوهەوا گونجاو بو بۆ كردنەوەی‬ ‫بوار لە نێوان ڕۆژنامەگەری كوردی و‬ ‫جیهانی و گەیشتنی ڕۆژنامەنوسانی‬ ‫كورد بە ڕۆژنامەنوسانی جیهانی و لە‬ ‫ڕێگەی بەشداریكرنیانەوە لە خولەكانی‬ ‫ڕۆژنامەگەری لە واڵتانی خۆرئاوا زانیاری‬ ‫و ڕۆشنبیری زیاتر بەدەست بهێنن‪.‬‬ ‫گومانی تێدا نیە كە دوای ڕوخانی‬ ‫ڕژێمی بەعس ڕۆژنامەگەری لە چاو‬ ‫ڕابردودا چوە قۆناغێكی پێشكەوتوترو‬ ‫گەشەسەندوترەوە‪ ،‬عێراق بە گشتی و‬ ‫كوردستانیش بە تایبەتی كرانەوەیەكی‬ ‫تێبینی كراوی لە سەرجەم بوارەكانی‬ ‫سیاسی و كۆمەاڵیەتی و ئابوریدا بەخۆوە‬ ‫بینی‪ ،‬ئەوە ڕەنگدانەوەیەكی ئەرێنی‬ ‫لەسەر واقیعی ڕۆژنامەگەری كوردی‬ ‫هەبو‪ ،‬بەاڵم لەگەڵ ئەو پێشكەوتنانەشدا‬ ‫هێشتا ڕۆژنامەگەری كوردی بەدەست‬ ‫ئاستەنگ و كێشەی زۆرەوە دەناڵێنێت‬ ‫لە هەمو بوارەكاندا‪ .‬لەبەرئەوە پێویستە‬ ‫لێكۆڵینەوەیەكی مەیدانی لە بارەی الیەن‬ ‫جیاوازەكانی ڕۆژنامەگەری كوردی و‬ ‫چۆنێتی پیشكەوتنیەوە ئەنجام بدرێت ‪.‬‬ ‫بەاڵم گرنگی ئەم بابەتە و تایبەتمەندیەكانی‬ ‫النی كەم لە چوارچێوەی كۆمەڵگای‬ ‫كوردیدایە‪ ،‬ئەوەش لەگەڵ كەمی‬ ‫لێكۆڵینەوە و توێژینەوەكان لەم بوارەدا‪.‬‬ ‫پێموایە كە پێویستی بابەتەكە النی كەم لە‬ ‫چوارچێوەی كۆمەڵگای كوردیدا‪ ،‬لەوەدایە‬ ‫كە پێشتر لەالیەن لێكۆڵەران و توێژەرانی‬ ‫كوردەوە بە شێوەیەكی ئەكادیمی دیار‬ ‫توێژینەوەی لەبارەوە نەكراوە وێڕای‬ ‫بونی بەشی ڕاگەیاندن لە هەردو زانكۆی‬ ‫سلێمانی و هەولێر‪ ،‬هەروەها سەرچاوەكان‬ ‫لەبارەی ئەم بابەتەوە كەم و دەگمەنن‪،‬‬ ‫بۆیە هەوڵدەدەم هەمو توانایەكی خۆم‬ ‫بخەمە گەڕ بۆ تەواو كردنی ئەم بابەتە بە‬ ‫شێوەیەكی زانستی و بابەتیانە‪.‬‬ ‫لە ژێر ڕۆشنایی ئەوەدا كە باسكرا‬ ‫دەكرێت گرنگی و پێویستی توێژینەوەكە‬ ‫لە مانەی خوارەوەدا كورت بكرێتەوە‪:‬‬ ‫‪ .1‬ئەم لێكۆڵینەوەیە كەموكوڕیەكانی‬ ‫ڕۆژنامەگەری كوردی دیاریدەكات و پێشنیار‬ ‫دەخاتە ڕوو بۆ چارەسەركردنیان‪.‬‬ ‫‪ .2‬ئەو لێكۆڵینەوەیە ئاستی ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردی دیاریدەكات لە عێراقدا لە ساڵی‬ ‫‪1991‬ەوە تا ساڵی ‪. 2007‬‬ ‫‪ .3‬ئەم لێكۆڵینەوەیە گرنگترین ئەو‬ ‫هۆكارانە دیاریدەكات كە كاردەكەنە سەر‬ ‫پێشكەوتنی ڕۆژنامەگەری لە كۆردستانی‬ ‫عێراقدا‪.‬‬ ‫باسكردنی ڕۆژنامەگەری كوردی پێویستی‬ ‫بە كاتی زۆرە‪ ،‬بە تایبەتی لەم قۆناغەدا‬

‫كە پەرەسەندنی زۆر لە ڕێگەیە‪ ،‬چونكە‬ ‫پێشتر لێكۆڵینەوە و توێژینەوەی مەیدانی‬ ‫و زانستی لەبارەیەوە نەبون‪ .‬لێرەوە توێژەر‬ ‫ویستی توێژینەوەكەی ئەو ئاستەنگ و‬ ‫كێشانە لە خۆبگرێت كە ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردی بە دەستیانەوە دەناڵێنێت‪،‬‬ ‫دواتر لە دوو توێی كێشەكانیەوە ئاماژە‬ ‫بە پێشكەوتنەكانی ڕۆڵی ڕۆژنامەگەری‬ ‫دەدەین لە (‪ ،)2007 – 1991‬بۆ‬ ‫ئەو مەبەستەش توێژینەوەكەی كردوە بە‬ ‫دوو بەندەوە ئەوانیش بەندی ( تیۆری و‬ ‫پراكتیكی)ن ‪.‬‬ ‫توێژەر لە بەندی یەكەمدا باس لە‬ ‫كورتەیەكی مێژویی ڕۆژنامەگەری دەكات‬ ‫كە ناوەڕۆكی مێژویی و دروستبونی و‬ ‫هۆكانی ئەو دروستبونە و قۆناغەكانی‬ ‫لە خۆدەگرێت بەشێوەیەكی سەرپێی‪.‬‬ ‫هەروەها باس لە چۆنێتی دەركەوتنی‬ ‫دەكات تا ئەو شوێنەی كە ڕۆژنامەگەری‬ ‫جیهانی پێی گەیشتوە‪ .‬دواتر دێتە سەر‬ ‫تەوەری یەكەم ‪ ،‬ئەویش بەندی یەكەمە‬ ‫لە بەشی یەكەم ‪ ،‬واتە بەشی یەكەم لە‬ ‫سێ تەوەر پێكدێت ‪ ،‬لەیەكەمدا باس‬ ‫لە چەمكی ڕۆژنامەگەری و پێناسەكانی‬ ‫دەكات و تەركیز دەخاتە سەر چۆنێتی‬ ‫گۆڕانی شێوە و تێگەیشتن و ماناكانی‬ ‫ڕۆژنامەگەری و ئاستی پێناسەكردنی‬ ‫لە نێوان گەالندا‪ ،‬لە میانەی ئەوەشەوە‬ ‫گۆڕانكاری و پێشكەوتنەكانی ڕۆژنامەگەری‬ ‫شی دەكاتەوە لە سەردەمێكەوە بۆ‬ ‫سەردەمێكی تر لە ڕوی ناو و تێگەیشتن‬ ‫و ناوەڕۆكەوە‪.‬‬ ‫باس لە كاریگەربونی ڕۆژنامەگەری‬ ‫دەكات لە ژێر ڕۆشنایی پێشكەوتنی‬ ‫جیهانی لە ڕوی پێشكەوتنی پەیوەندی‬ ‫و سیاسی و كلتوریەوە‪ .‬ئەوەش‬ ‫مەبەستی تەوەری دووەمە‪ ،‬واتە چۆنێتی‬ ‫كارتێكردنی تەكنۆلۆژیا و میدیای جیهانی‬ ‫لە ڕۆژنامەگەری‪ ،‬هەروەها توێژەر باس‬ ‫لە چۆنێتی ڕۆڵی پێشكەوتن دەكات لە‬ ‫گەشەپێدانی ئاستی ڕۆژنامەگەری لە‬ ‫ڕوی ڕۆشنبیریەوە بە پێی سەردەمەكانی‬ ‫مێژو‪ .‬پاشان باس لە كاریگەری هۆكارە‬ ‫سیاسیەكان دەكات لەسەر ڕۆژنامەگەری‬ ‫و ڕۆڵی شۆڕشی فەرەنسی و جەنگەكان‬ ‫لە گەشەسەندنی ڕۆژنامەگەریدا ‪.‬‬ ‫بەاڵم لە مەبحەسی سێیەمدا بە كورتی‬ ‫باس لە تیۆرە میدیاییەكان دەكات‬ ‫لەسەر ئاستی جیهانی و دروستبونیان‬ ‫و تایبەتمەندیەكانیان لە ناو هەر‬ ‫كۆمەڵگایەكدا‪.‬‬ ‫لە وەرزی دووەمدا توێژەر ئاماژە‬ ‫دەدات بە پێشكەوتنی ڕۆژنامەگەری لە‬ ‫عێراقدا لە ڕێگەی دابەشكردنیەوە بۆ‬ ‫دوو مەبحەس‪ .‬لە یەكەمدا هەوڵدەدات‬ ‫ئاماژە بدات بە مێژوی ڕۆژنامەگەری و‬ ‫دروستبونی و چۆنێتی پێشكەوتنی و‬ ‫تایبەتمەندیەكانی لە عێراق بە پێی ماوە‬ ‫زەمەنیە جیاوازەكان‪ .‬توێژەر لە تەوەری‬ ‫دووەمی بەشی دووەم و لەبەندی تیۆریدا‬ ‫باس لە گەشەسەندنی ڕۆژنامەگەری‬ ‫دەكات لە كوردستاندا و ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردی دابەشكردوە بۆ چەند قۆناغێك‬ ‫ئەوانیش‪:‬‬ ‫‪ .1‬قۆناغی حوكمڕانی شێخ مەحمودی‬ ‫حەفید‪.‬‬ ‫‪ .2‬قۆناغی دامەزراندنی پارتەكان و‬ ‫كۆماری كوردستان لە مهاباد لە ساڵی‬ ‫‪ 1946‬دا‬

‫‪ .3‬قۆناغی شۆڕشی تەموزی ‪14‬ی‬ ‫ساڵی ‪. 1958‬‬ ‫‪ .4‬قۆناغی ڕێككەوتننامەی ‪11‬ی ئازاری‬ ‫ساڵی ‪. 1970‬‬ ‫‪ .5‬قۆناغی دوای ڕێككەوتننامەی ‪11‬ی‬ ‫ئازار تا ساڵی ‪. 1991‬‬ ‫‪ .6‬لە كۆتاییدا قۆناغی ڕاپەڕیتی كورد‬ ‫لە ساڵی ‪ 1991‬و دواتر ‪ ،‬لە هەمو‬ ‫ئەو قۆناغانەدا ئاماژەی بە ئاراستەی‬ ‫ڕۆژنامەگەری كوردی و ئاستەنگ و‬ ‫پێشكەوتنەكانی داوە ‪.‬‬ ‫لە بەشی سێیەمدا لە بەندی تیۆریدا‬ ‫ئاماژەی بە جۆرەكانی ڕۆژنامەگەری دا لە‬ ‫كوردستاندا و باسەكەی كردوە بە سێ‬ ‫تەوەرەوە ‪ ،‬باسەكە لە تەوەری یەكەمدا‬ ‫لە بارەی ڕۆژنامە ڕەسمیەكانەوەیە‪ ،‬كەی‬ ‫دەستیان پێكردوە و كاریگەری و گرنگیان‬ ‫لە كۆمەڵگای كوردیدا‪ ،‬لە مەبحەسی‬ ‫دووەمدا توێژەر باس لە ڕۆژنامەگەری‬ ‫ناڕەسمی دەكات لە گۆشەنیگای‬ ‫ڕۆژنامەگەری ئەهلی و حیزبیەوە و‬ ‫كاریگەرییان لەسەر ڕۆژنامەگەری كوردی‬ ‫‪ ،‬كەی و لەكوێ دروستبون و كامیان‬ ‫هەژمون و ناوبانگیان لە كوردستاندا‬ ‫هەیە ‪.‬‬ ‫تەوەری كۆتایی ئەو وەرزەش باس لە‬ ‫ڕۆژنامەگەری تێكەڵ دەكات ‪ ،‬باس لە‬ ‫تێكەڵكردنی ڕۆژنامەگەری حیزبی و‬ ‫حكومی و دەسەاڵت دەكات‪ ،‬ڕۆژنامەگەری‬ ‫حیزبی چۆن توانی ڕۆژنامە حكومیەكان‬ ‫كۆنترۆڵ بكات ‪ ،‬هەروەها باس لە ئەسڵی‬ ‫(بون یا نەبونی) ئەو ڕۆژنامەگەریە‬ ‫دەكات لە كوردستان ‪.‬‬ ‫پاشان بەندی پراكتیتكی دێت كە ئەو‬ ‫كێشە و كاریگەرییانە لە خۆدەگرێت‬ ‫كە ڕۆژنامەگەری كوردی بەدەستیانەوە‬ ‫دەناڵێنێت ئەوەش لە پێنج بواردا‬ ‫‪ ،‬كە بریتین لە گرفتە هونەری و‬ ‫پیشەیی و سیاسی و داراییەكان و‬ ‫ئاستی هۆشیاری كۆمەاڵیەتی‪ .‬ئەوەش‬ ‫لە ڕێگەی چاوپێكەوتنی بیست‬ ‫سەرنوسەر و ڕۆژنامەنوسی كوردەوە و‬ ‫لەو ڕێگایەوە ئەو كێشانەم دەرخست‬ ‫‪ ،‬ئەوانیش دابەشبون بە سەر چەند‬ ‫شارێكدا لەوانەی ( هەولێر ‪ ،‬كەركوك ‪،‬‬ ‫سلێمانی‪ ،‬دهۆك‪ ،‬زاخۆ) ‪.‬‬ ‫توێژەر هەر لە بەندی پراكتیكیدا باس لە‬ ‫پێشكەوتنی ڕۆژنامەگەری كوردی دەكات‬ ‫لە ژێر ڕۆشنایی كێشەكانیدا‪ ،‬ئەوەش بە‬ ‫گەشەپێدانی الیەنی هونەری و پیشەیی‬ ‫و هزری سیاسی و كۆمەاڵیەتی و دارایی‪،‬‬ ‫لە ڕێگەی دیاریكردنی ئەو كێشانەوە‬ ‫كە پێشتر ئاماژەیان پێدرا دەكرێت لە‬ ‫هەمان بواردا گەشە بە ڕۆژنامەبدرێت‪،‬‬ ‫هەر لەو بوارەدا گرنگترین ئەو بنەمایانە‬ ‫ڕونكراونەتەوە كە دەكرێت بەشداری‬ ‫بكەن لە پێشخستنی ڕۆژنامەگەری‬ ‫كوردی لە گۆشەنیگای تاكەكانی سامپڵی‬ ‫توێژینەوەكەوە‪ .‬پاشان توێژەر ئاماژەی‬ ‫بەگرنگترین دەرەنجام و ڕاسپاردە و‬ ‫پێشنیارەكان داوە‪.‬‬

‫بەشی یەكەم‬

‫ئەو نووسینە زادەی ماستەرنامەی‬ ‫(هەڵەت خەسرۆ هەمەوەندی)یە كە لە‬ ‫زانكۆی لەندەن بڕوانامەی ماستەری لە‬ ‫ساڵی ‪ 2006‬وەرگرتووە‪ .‬لەبەر گرنگی‬ ‫بابەتەكەی‪ ،‬بە چەند بەشێك بۆی‬ ‫باڵودەكەینەوە‪.‬‬


‫‪9‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ئەكادیمیا‬

‫ئەكادیمیای كوردی‬

‫ئامادەكردنی‪ :‬اللۆ‬ ‫لەمێژە خاوەن قەڵەمەكانی كورد خەون‬ ‫بە دەزگایەكی كوردی بۆ هەڵسەنگاندن‬ ‫و بەراودكاری دەبینین‪ ،‬تا ئەوانیش وەك‬ ‫هەر نووسەر و روناكبیرێكی تری دنیا‬ ‫بەرلەوەی دنیا جێبهێڵن بەبەرهەمەكانی‬ ‫خۆیان شادبن لەدوای راپەڕینەكەی‬ ‫خەڵكی كوردستان لە ساڵی ‪1991‬‬ ‫بەدواوە چەندین دەزگا و كۆمەڵە دروست‬ ‫بوون بۆ خزمەتكردنی الیەنی فەرهەنگی‬ ‫و لەچاپدانی كتێب و رۆژنامە‪ .‬یەكێك لەو‬ ‫دەزگایانەی كە توانیویەتی خزمەتێكی زۆر‬ ‫بە كتێبخانەی كوردی بكات (ئەكادیمیای‬ ‫كوردی یە) لە شاری هەولێر ‪ .‬ئەكادیمیا‬ ‫دەزگایەكی زانستی مەعنەوی سەربەخۆیە‬ ‫راستەوخۆ بەسەرۆكایەتی ئەنجوومەنی‬ ‫وەزیرانەوە بەستراوەتەوە‪.‬‬ ‫یەكێك لە ئامانجەكانی ئەكادیمیا‬ ‫پاراستن و بووژاندنەوە و پێشخستنی‬ ‫زمان و كەلتووری و مێژوویی كوردە‪،‬‬ ‫كاركردن بۆ یەكخستنی مفرەداتی زمانی‬ ‫كوردی لەنێوان دیالیكتە جیاوازەكاندا و‬ ‫دانانی فەرهەنگی و زانستی و زمانی ‪.‬‬ ‫ئەنجوومەنی نیشتمانی كوردستان لە‬ ‫دانیشتنی ئاسایی خۆیدا لە رێكەوتی‬ ‫‪ 1997 / 12 / 28‬قانونی ژمارە‬ ‫(‪ )12‬لە ساڵی ‪ 1997‬تایبەت بە‬ ‫ئەكادیمیای كوردی پەسەندكردوە‪.‬‬ ‫پاش ئەوە ئەنجوومەنی وەزیران‪،‬‬ ‫بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی كۆڕی زانیاری‬ ‫كوردستانیدا‪ .‬بەرێزان د‪ .‬كمال فواد و‬ ‫د‪.‬شەفیق قەزاز راسپێردران بۆ ئەوەی‬ ‫كاری دامەزراندنی نەوەی ئەكادیمیا‬ ‫لە ئەستۆ بگرن‪ .‬ئەكادیمیای كوردی‬ ‫كە درێژكراوە و بەردەوامبوونی كۆڕیی‬ ‫زانیاری كورد و كۆڕی زانیاری كوردستانە‬ ‫‪ ،‬بە بڕیاری ژمارە (‪ )740‬لە ‪/ 12‬‬ ‫‪ 2007 / 7‬ی ئەنجوومەنی وەزیران‬ ‫دامەزراوە دەستەی دامەزرێنەر لە (‪)11‬‬ ‫ئەندام پێكهاتوە لە ‪2007 / 7 / 29‬‬ ‫دەستیان بەكاركرد و یەكەم كۆبوونەوەی‬ ‫ئەنجوومەنی ئەكادیمیاش كرا ‪.‬‬

‫چاالكییەكانی ئەكادیمیا‬ ‫یەكێك لە كارەكانی ئەكادیمیا‬ ‫كۆنفرانسی رێنووسی یەكگرتووی كوردی‬ ‫یە بەمەبەستی دانانی رێنووسێكی‬ ‫یەكگرتووی كوردی‪ ،‬ئەكادیمیا بۆ‬ ‫پسپۆران و ئەكادیمییان و شارەزایانی‬ ‫بواری زمان ‪ .‬بەچەند رۆژێك ئەم‬ ‫كۆنفرانسەی رێكخست بەرهەمی‬ ‫كۆنفرانسەكە نامیلكەیەكی رێنووسی‬ ‫یەكگرتووی كوردی یە كە بەسەر‬ ‫دامودەزگاكانی هەرێمی كوردستاندا‬ ‫دابەش كراوە ‪.‬‬ ‫یەكێكی تر لە كارەكانی ئەكادیمیا‬ ‫كۆنفرانسی زمانی فەرمی ‪ :‬بەمەبەستی‬ ‫گفتوگۆكردن لەسەر زمانی فەرمی‬ ‫و هەنگاوەكانی زمانی ستاندار ‪،‬‬ ‫ئەكادیمیای كوردی بۆ ماوەی سێ‌ رۆژ‬ ‫بە ئامادەبوونی ‪ 19‬كەسی پسپۆر‬ ‫و شارەزا لە ناوە و دەروەی هەرێم‬ ‫كۆنفرانسی رێكخست ‪.‬‬ ‫ئەكادیمیای كوردی لە تەمەنی خولی‬ ‫یەكەمیدا ‪ ،‬بۆ ئەندامانی كارای ئەكادیمیا‬ ‫‪ ،‬مامۆستایانی زانكۆ ‪ ،‬شارەزایان و‬ ‫پسپۆران لە بوارە جیاجیاكان ‪ 31‬كۆڕو‬ ‫سمیناری كردوە ‪.‬‬ ‫ئەكادیمیا لە تەمەنی خولی یەكەمیدا‬ ‫پتر لە ‪ 95‬كتێبی هەمەجۆری بە چاپ‬ ‫گەیاندوە‪.‬‬ ‫خاوەنی‬ ‫كوردی‬ ‫ئەكادیمیای‬ ‫كتێبخانەیەكی گەورەیە كە پتر لە‬ ‫(‪ )2750‬كتێبی دانسقەی كڕیوە كە‬ ‫زیاتر لە زمانەكانی كوردی و عەرەبی‬ ‫و ئینگلیزی ‪ ،‬ئینسایكۆپیدیای بەریتانی‬ ‫‪ 2010‬وەك نموونە‪ .‬وێڕای ئەمەش‬ ‫كڕین و پەیداكردنی سەدان دەستنووس‬ ‫و بەڵگەنامە و لێكۆڵینەوە و راپۆرتی‬ ‫دەگمەن لەالیەن لیژنەی دەستنووس و‬ ‫بەڵگەنامەكان ‪.‬‬ ‫كۆكۆدنەوەی پتر لە ‪750 – 600‬‬ ‫وشەی زاراوەی هەمەجۆری كوردی لە‬ ‫دەڤەرەكانی كوردستان ‪.‬‬ ‫هەروەها بەكوردی كردنی پتر لە ‪3564‬‬ ‫زاراوە لەبواری ئاماردا یەكێ‪ :‬لە پڕۆژە‬

‫گرنگەكانی ئەكادیمیا پرۆژەی یەك ملیۆن‬ ‫كتێبی ئەلكترۆنی بۆ كتێبخانەی ئەكادیمیا‬ ‫كە زۆربەی هەرەزۆری تەواوبووە ‪.‬‬ ‫یەكێ‪ :‬لەو بۆشاییانەی لە كتێبخانەی‬ ‫كوردی دا هەیە نەبوونی ئەنسكلۆپیدیایە‬ ‫بەخۆشحاڵیەوە لە ئێستادا ئەكادیمیا‬ ‫خەریكی كارێكی گەورەیە و چەند‬ ‫هەنگاوێك چۆتە پێش و كاری جدی تێدا‬ ‫دەكرێت و لەالیەن كەسانی شارەزاوە‬ ‫بەوردی كاری تێدا دەكرێـت‪.‬‬ ‫ئەكادیمیا گۆڤارێكی قەبارە گەورە بە‬ ‫بابەتی زانستی ئامادەدەكات بە ناوی‬ ‫گۆڤاری ئەكادیمیا كە زیاتر بابەتی‬ ‫لێكۆڵینەوە لەالیەن ئەكادیمیستەكانەوە‬ ‫ئامادەدەكرێ ‪ .‬بابەتەكانی گۆڤار بریتین‬ ‫لە زمان و ئەدەب و كلتوور و مێژوو‬ ‫هەموو جۆرە بابەتێك كە پەیوەندی بە‬ ‫كوردەوە هەبێت ‪ .‬تا ئێستا ‪ 20‬ژمارەی‬ ‫لێ‌ دەرچووە ‪.‬‬ ‫لە ئێستادا ئەكادیمیای كورد لەالیەن‬ ‫نۆ لیژنە كارەكانی خۆی رادەپەڕێنێت‪.‬‬ ‫لەو لیژنانە‪:‬‬ ‫لیژنەی بیبلۆگرافیا – ئینسایكلۆپیدیا‬ ‫– لیژنەی مێژوو – زاراوەی مێژوویی‬ ‫– لیژنەی زمان – لیژنەی رێنووس –‬ ‫لیژنەی زاراوە – لیژنەی فەرهەنگ –‬ ‫لیژنەی دەستنووس – لیژنەی گۆڤار –‬ ‫ئەكادیمیا یەكێك لە كارەكانی وەرگێڕانە‬ ‫بە تایبەت وەرگێڕانی زاراوە بێگانەكان بە‬ ‫ئامانجی دەوڵەمەندكردنی زمانی كوردی‪.‬‬ ‫ئەكادیمیا لەئێستادا كارەكانی خۆی لە‬ ‫خولی دووەمدا درێژە پێداوە لەالیەن‬ ‫ئەنجوومەنی نوێوە رادەپەڕێنێ‌ بەنیازی‬ ‫بە ئامانج گەیاندنی هەموو ئەو ئەركانەی‬ ‫كە بڕیاربوو كاری لەسەر بكەن ‪.‬‬ ‫ئەكادیمیا لەماوەی چوار سااڵ كاركردنیدا‬ ‫پتر لە ‪ 95‬كتێبی هەمەجۆری زمان –‬ ‫ئەدەب – مێژوو – جوگرافیا – یاداشت‬ ‫– فەلسەفەی زمان – فەرهەنگ ‪ .‬چاپ‬ ‫كردوە‬ ‫چەندین نامەی ماستەر و دكتۆرای‬ ‫لەبوارە جیاجیاكاندا كە پەیوەندی بە‬ ‫كوردەوە هەیە بەچاپ گەیاندوە‪.‬‬

‫د‪ .‬فریدریك تیسۆ‬ ‫سوپاسی بەدرخان دەكات‬ ‫سەرقونسڵی گشتی فەرەنسی لە هەولێر سوپاس‬ ‫و ستایشی دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی‬ ‫بەدرخان دەكات لە بەرامبەر راپەراندنی یادی‬ ‫دانیال میتران‪.‬‬


‫‪10‬‬ ‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬ ‫دیمانە‬ ‫تاكو ئێستا ‪ 80‬هەزار بازرگان لە هەرێمی كوردستان هەن و ‪ 4‬هەزار كۆمپانیای بازرگانی دەرەوەش لە هەرێم لقیان كردۆتەوە���

‫دارا جەلیل خەیات‪ :‬ئێستا رەوشی بازرگانی و چاالكییە بازرگانییەكان‬ ‫لە هەرێمی كوردستان پێشكەوتنێكی بەرچاویان بەخۆیەوە بینیوە‬ ‫هەولێر – فەتاح حەسەن قەاڵتی‬ ‫لەكاتی ئێستادا رەوشی بازرگانی و جموجۆڵی‬ ‫بازرگانی لە هەرێمی كوردستان پێشكەوتنێكی‬ ‫بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە‪ ،‬لەم چوارچیوەیەشەوە‬ ‫ژوورە بازرگانی و پیشەسازییەكانی هەرێمی كوردستان‬ ‫پەیوەندییەكی بازرگانی توندوتۆڵیان لەگەڵ ژوورە‬ ‫بازرگانییەكان و كۆمپانیا بازرگانییەكانی دەرەوەدا‬ ‫هەیە و تاكو ئێستاش بەم هۆیەوە توانراوە نزیكەی‬ ‫‪ 4‬هەزار كۆمپانیای بازرگانی عەرەبی و توركی و‬ ‫ئیرانی و واڵتانی ئاسیا و ئەوروپا نووسینگەكانی‬ ‫خۆیان لە ناوچەكانی هەرێمی كوردستان بكەنەوە‪.‬‬ ‫بەرەو پێشچوونی رەوشی بازرگانی لەهەرێم‬ ‫دارا جەلیل خەیات سەرۆكی ژوورە بازرگانی و‬ ‫پیشەسازییەكانی هەرێم و سەرۆكی ژووری بازرگانی‬ ‫و پیشەسازی هەولێر پێی راگەیاندین‪ :‬ئێستا رەوشی‬ ‫بازرگانی و جموجۆڵە بازرگانییەكان لە هەرێمی‬ ‫كوردستان پێشكەوتنێكی بەرچاوی بەخۆیەوە‬ ‫بینیوە‪ ،‬هۆكارەكەی ئەمەش بۆ بوونی سەقامگیری‬ ‫رەوشی ئارامی و ئاسایش لە ناوچەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان و بەرزبوونەوەی داهاتی ئابووری هەرێمی‬ ‫كوردستان بەگشتی و بەرزبوونەوەی سەرمایە و‬ ‫داهاتی ئابووری بازرگان و خاوەنكارەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان دەگەڕێتەوە‪ ،‬خۆشبەختانەش بوونی‬ ‫رێژەی ‪ 17%‬داهاتی بودجەی هەرێمی كوردستان‬ ‫و مومارەسەكردنی ئەو سیاسەتە حەكیمانەیە‬ ‫كەسەركردایەتی كورد لە بەغدا و هەرێمی كوردستان‬ ‫پەیڕەوی دەكات وایكردووە كە بواری سەرمایەگوزاری‬ ‫و چاالكییە بازرگانییەكان لە هەرێمی كوردستان‬ ‫زیاتر پەرە بسێنن‪.‬‬ ‫وتیشی‪ :‬دیارە لە كۆتاییەكانی سەدەی رابردوو‬ ‫رەوشی بازرگانی لە عێراق لە الیەن رژێمی بەغدای‬ ‫ئەو كاتەوە بە شێوەیەكی مەركەزی دیكتاتۆری‬ ‫بەڕێوە دەچوو‪ ،‬كە دووربوو لە مومارەسەكردنی‬ ‫سیستمی بازاڕی ئازاد و سەربەستی و سەربەخۆیی‬ ‫بازگانان‪ ،‬بەڵكو تەنیا لە رێگەی دەسەاڵتدارانی رژێم‬ ‫و دامودەزگاكانی حكومەتی عێراقەوە جموجۆڵ و‬ ‫چاالكییە بازرگانییەكان ئەنجام دەدران‪ ،‬دیارە ئەمەش‬ ‫كاریگەریەكی زۆر خراپی لەسەر رەوشی پەرەسەندنی‬ ‫جموجۆڵی بازگانی لە ناوچەكە دروست كردبوو‬ ‫لەهەمان كاتیش بوونی ئەم جۆرە شێوازە بازرگانییە‬ ‫بەرتەسك و مەركەزیە وایكردبوو كە پەیوەندییە‬ ‫بازرگانییە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەكان واڵتی‬ ‫عێراق زۆر الواز و سنووردار بن‪ ،‬هەروەها لەهەمان‬ ‫كاتیش لەم كاتانەدا هیچ جۆرە ئیمكانیاتێكی دارایی‬ ‫و ئابووری بە بازرگانان نەدەدرا بۆ ئەوەی وەكو‬ ‫هاندەرێك بتوانن پڕۆفیشنااڵنە كارەكانی خۆیان‬ ‫رابپەڕێنن‪.‬‬

‫سیستمی بازاڕی ئازاد پەیڕەو دەكرێت‬ ‫راشیگەیاند‪ :‬دوای تێكچوونی سیستمی بازاڕی‬ ‫مەركەزی قۆرخكراو لەالیەن دەسەاڵتدارانی حكومەتی‬ ‫بەغداوە‪ ،‬لەدوای راپەڕینی خەڵكی كوردستانەوە‬ ‫بەتایبەتیش لەدوای پڕۆسەی ئازادكردنی عێراقەوە‬ ‫لە ساڵی ‪ 2003‬وە دەبینین سیستمی بازاڕی‬ ‫ئازاد لە سەرجەم ناوچەكانی عێراق و هەرێمی‬ ‫كوردستان سەری هەڵداوە و كاری پێ‌ دەكرێت‪،‬‬ ‫لەم چوارچیوەیەشەوە دەبینین حكومەتی هەرێمی‬ ‫كوردستان گرنگییەكی زۆری بە بەرەوپێشەوە‬ ‫بردنی رەوشی بازرگانی لە هەرێمی كوردستان و‬ ‫كاروچاالكییەكانی بازرگان و خاوەنكارە ئابوورییەكان‬

‫دارا جەلیل خەیات‬ ‫لە هەرێمی كوردستان داوە بۆ ئەوەی بتوانن هەموو‬ ‫پێداویستی و كااڵ بازرگانییەكانی واڵتانی دەرەوە‬ ‫هاووردەی ناوچەكانی هەرێمی كوردستان بكەن‪.‬‬ ‫رونیشیكردەوە‪ :‬ئێستا لە هەرێمی كوردستان كاری‬ ‫بازرگانی هاووردە بایەخێكی زۆری پێ‌ دەدرێت و بۆ‬ ‫ئەم مەبەستەش لەخاڵە سنوورییەكان زۆر بەباشی لە‬ ‫رێگەی تاقیگە و بنكەكانی كۆنتڕۆڵی جۆری و بەیتەرە‬ ‫و تەندروستیەوە كۆنتڕۆڵی ئەو بەرهەمە بیانیانە‬ ‫دەكرێت‪ ،‬كە هاووردەی هەرێمی كوردستان دەكرێن‪،‬‬ ‫راستە لە ماوەی سااڵنی رابردوو كەموكوڕییەكی زۆر‬ ‫لەم رووەوە هەبوو و زۆر جۆر بەرهەمی خراپ و ماوە‬ ‫بەسەرچوو هاووردەی هەرێم دەكران‪ ،‬بەاڵم ئێستا‬ ‫بەپێی پشكنینی تاقیگەكانەوە هاووردەی ناو خاكی‬ ‫هەرێمی كوردستان دەكرێن‪.‬‬

‫هەرێمی كوردستان دەروازەیەكی‬ ‫بازرگانییە بۆ شارەكانی عێراق‬ ‫باسی لەوەشكرد‪ :‬ئێستا دۆستایەتی و پەیوەندییەكی‬ ‫باش لە نێوان خاوەنكار و بازرگانان و كۆمپانیا‬ ‫بازرگانییەكانی هەرێمی كوردستان و ناوچەكانی‬ ‫عێراقی فیدراڵ هەیە‪ ،‬لەم رووەشەوە ئێمە وەكو‬ ‫یەكێتی ژوورە بازرگانی و پیشەسازییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان هەمیشە هاوكار و دەست پێشخەربووین‬ ‫بۆ بەرەو پێشەوەبردنی جموجۆڵ و چاالكییە‬ ‫بازرگانییەكان لە هەرێمی كوردستان و تەواوی‬ ‫شارەكانی ناوەراست و باشوری عێراقیشەوە بە تایبەتی‬ ‫لە رووی دابینكردن و رەوانەكردنی پێداویستی و كااڵ‬ ‫بازرگانییە هاووردەكراوەكان لە بازاڕەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستانەوە بۆ ئەو شارانە‪ ،‬هەروەها زۆر جاریش‬ ‫بۆ ئەم مەبەستە هاوكاری خاوەنكار و كۆمپانیا‬ ‫بازرگانییەكانی شارەكانی ناوەراست و باشووری‬ ‫عێراقمان كردووە‪ ،‬كە بتوانن لە رێگەی ئەو كۆنتراكت‬ ‫و پەیوەندییە بازرگانیانەی كە ئێمە لەگەڵ بازاڕ و‬ ‫كۆمپانیا بازرگانییەكانی واڵتانی دەرەوە هەمانە‪ ،‬كار‬ ‫و چاالكییە بازرگانییەكانی خۆیان ئەنجام بدەن و‬ ‫بتوانن سوود لە پەیوەندییە بازرگانییەكانی ئێمە‬ ‫وەربگرن و لە رێگەی مەرزە سنوورییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستانەوە مامەڵە و چاالكییە بازرگانییەكانی‬ ‫خۆیان بكەن‪.‬‬ ‫وتیشی‪ :‬جگە لە یەكێتی ژوورە بازرگانی و‬ ‫پیشەسازییەكانی عێراق كە ئێمە ئەندامی ئەو‬ ‫رێكخراوەین و پۆستی جێگری ئەو رێكخراوەمان پێ‌‬

‫بەخشراوە‪ ،‬بەاڵم لەهەمان كاتیش ئێمە یەكێتی ژوورە‬ ‫بازرگانی و پیشەسازییەكانی هەرێمی كوردستانی‬ ‫تایبەت بەخۆمان هەیە‪ ،‬بۆیە جێگەی دڵخۆشییە كە‬ ‫ئێستا بە رێژەیەكی زۆری ئەو پێداویستی و كااڵ‬ ‫بازرگانیانەی كە لە واڵتانی دەرەوە بە تایبەتی لە‬ ‫واڵتانی ئەوروپا و توركیاوە هاووردەی ناوچەكانی‬ ‫عێراق دەكرێن لە رێگەی مەرزە سنوورییەكانی‬ ‫هەرێمی كوردستانەوە هاووردە دەكرێن‪ ،‬ئینجا لە‬ ‫هەرێمی كوردستان بەسەر شارەكانی عێراقدا دابەش‬ ‫دەكرێن‪.‬‬

‫ژوورە بازرگانییەكانی هەرێم‬ ‫پەیوەندییەكی باشیان لەگەڵ واڵتانی دەرەوە هەیە‬ ‫ئاشكراشیكرد‪ :‬ئێستا یەكێتی ژوورە بازرگانی و‬ ‫پیشەسازییەكانی هەرێمی كوردستان هەماهەنگی‬ ‫و پەیوەندییەكی باشی بازرگانی لەگەڵ ژوورە‬ ‫بازرگانی و كۆمپانیا بازرگانییەكانی واڵتانی ئاسیا‬ ‫و ئەوروپا و ئەمریكا و واڵتانی عەرەبیەوە هەیە‪،‬‬ ‫بۆیە بەم هۆیەشەوە بە بەردەوامی ژمارەیەكی‬ ‫زۆری شاندی بازرگانی و كۆمپانیا بازرگانییەكانی‬ ‫ئەو واڵتانە سەردانی ژوورە بازرگانییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان دەكەن و دەیانەوێت لە نزیكەوە بەرەوشی‬ ‫بازرگانی و سەرمایەگوزاری هەرێمی كوردستان ئاشنا‬ ‫ببن بۆ ئەوەی بتوانن لەداهاتوو كاری وەبەرهێنان‬ ‫لە ناوچەكانی هەرێمی كوردستان ئەنجام بدەن و‬ ‫سەرمایەكانی خۆیان بخەنە گەڕ‪ ،‬بۆ ئەم مەبەستەش‬ ‫لەماوەی سااڵنی رابردوو تاكو ئێستا بە هەزاران‬ ‫كۆمپانیای بازرگانی واڵتانی دەرەوە بە گشتی‬ ‫و نزیكەی ‪ 3‬هەزار كۆمپانیای بازرگانی واڵتانی‬ ‫ئەوروپا هاتوونەتە هەرێمی كوردستان و كارو چاالكی‬ ‫بازرگانییەكانی خۆیان ئەنجام دەدەن‪.‬‬

‫‪ 4‬هەزار كۆمپانیای بازرگانی بیانی‬ ‫لەهەرێم هەیە‬ ‫سەرۆكی ژوورە بازرگانی و پیشەسازییەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان ئەوەشی خستەڕوو‪ :‬هەرچەندە تاكو ئێستا‬ ‫هیچ ئامارێكی وورد و دروستمان لەبەردەستدا نییە‬ ‫كە بتوانین ژمارەی ئەو كۆمپانیا بازرگانییە بیانیانە‬ ‫دیاری بكەین كە هاتوونەتە ناوچەكانی هەرێمی‬ ‫كوردستان و كاری بازرگانی و وەبەرهێنان ئەنجام‬ ‫دەدەن‪ ،‬بەاڵم دەتوانم بڵێم تاكو ئێستا نزیكەی ‪4‬‬

‫هەزار كۆمپانیای بازرگانی ئیقلیمی و عەرەبی و‬ ‫ئەوروپی لە هەرێمی كوردستان هەن و كارەكانی‬ ‫خۆیان ئەنجام دەدەن‪.‬‬ ‫راشیگەیاند‪ :‬لەكاتی ئێستادا بازرگان و خاوەنكارانی‬ ‫هەرێمی كوردستان پێگەیەكی باشیان لە ناوەندە‬ ‫بازرگانی و بازاڕە جیهانییەكاندا كردۆتەوە و لەم‬ ‫رووەشەوە ئێمە وەكو یەكێتی ژوورە بازرگانی و‬ ‫پیشەسازییەكانی هەرێمی كوردستان تاكو ئێستا‬ ‫بۆ ئەم مەبەستە چەندین رێكەوتنامەی بازرگانی‬ ‫ستراتیژیمان لەگەڵ كۆمپانیا بازرگانییە جیهانییەكاندا‬ ‫ئیمزا كردووە‪ ،‬هەروەها ئێمە وەكو یەكێتی ژوورە‬ ‫بازرگانییەكانی هەرێمی كوردستان هەماهەنگی‬ ‫و پەیوەندییەكی بازرگانی بەهێزمان لەگەڵ ژوورە‬ ‫بازرگانییەكان و كۆمپانیا بازرگانییەكانی واڵتانی‬ ‫ئەوروپا بە تایبەتی ئەڵمانیا و فەرەنسا و چیك‬ ‫و بەریتانیا و روسیا هەیە و بۆ ئەم مەبەستەش‬ ‫چەندین رێكەوتننامەی بازرگانیمان لەگەڵیاندا ئیمزا‬ ‫كردوون‪ ،‬ئەمش خۆی لەخۆیدا رۆڵێكی سەرەكی بۆ‬ ‫بەرەو پێشەوەبردنی رەوشی بازرگانی لە هەرێمی‬ ‫كوردستاندا هەیە‪.‬‬ ‫سەبارەت بە هۆكاری بەهێزی پێگەی بازرگانانی‬ ‫هەرێم لە بازاڕە جیهانییەكاندا‪ ،‬دارا جەلیل خەیات‬ ‫وتی‪ :‬هۆكاری ئەم پێشكەوتنەش بۆ سەرهەڵدانی‬ ‫پێشكەوتنی ئابووری و پەرەسەندنی جموجۆڵی‬ ‫سەرمایەگوزاری لە هەرێمی كوردستان دەگەڕێتەوە‬ ‫بە تایبەتی لە رووی بڕی داهات و ئەو بودجەی‬ ‫سااڵنەی كە هەرێمی كوردستان هەیەتی و كە‬ ‫لە بوارەكانی ئاوەدانكردنەوە و خزمەتگوزاری و‬ ‫بوژاندنەوەی ژێرخانی ئابووری هەرێمی كوردستان‬ ‫خەرج دەكرێت‪ ،‬دیارە ئەم بودجەیەش كە لە‬ ‫رێگەی پێدانی مووچەی فەرمانبەران و ئەنجامدانی‬ ‫پڕۆژەكانەوە دەخرێتە بازاڕ و كاریگەریەكی زۆری‬ ‫لەسەر پەرەسەندنی بواری وەبەرهێنان و چاالكییە‬ ‫بازرگانییەكان دەبێت‪.‬‬

‫نزیكەی ‪ 80‬هەزار بازرگان لە هەرێم‬ ‫هەیە‬ ‫راشیگەیاند‪ :‬ئێمە وەكو یەكێتی ژوورە بازرگانی‬ ‫و پیشەسازییەكانی هەرێمی كوردستان تاكو‬ ‫ئێستا چەندین ئاسانكاری و هاوكاری بازرگان و‬ ‫خاوەنكارەكانی هەرێمی كوردستانمان كردووە بە‬ ‫تایبەتی لە رووی پێدانی ناسنامەی بازرگانی بەبرا‬ ‫بازرگانەكان و پێدانی رێنمایی و هۆشیاری تایبەت بە‬ ‫ئەنجامدانی كارو چاالكییە بازرگانییەكان لە ناوەوە و‬ ‫دەرەوەی هەرێمی كوردستان و بەشداری پێكردنیان‬ ‫لە كۆنفرانس و چاالكییە بازرگانییەكانی ناوخۆ و‬ ‫دەرەوە و كردنەوەی پێشانگا ناوخۆیی و ناوچەیی و‬ ‫نێو دەوڵەتییەكاندا‪ ،‬هەروەها تاكو ئێستاش نزیكەی‬ ‫‪ 80‬هەزار ناسنامەی بازرگانیمان بە بازرگان و‬ ���خاوەنكارەكانی هەرێمی كوردستان داوە كە بەشی‬ ‫هەرەزۆریان كاری بازرگانی كردن ئەنجام دەدەن‪.‬‬ ‫جەختیشیكردەوە‪ :‬كردنەوەی ئەو پێشانگا بازرگانییە‬ ‫نێو دەوڵەتیانە لەشارەكانی هەرێمی كوردستان‬ ‫كاریەگەریەكی بەهێزی لەسەر بەرەوپێشەوەبردنی‬ ‫رەوشی بازرگانی و چاالكییە بازرگانییەكاندا هەیە‪،‬‬ ‫ئەمەش وایكردووە كە لەم رێگەیەوە بازرگانانی ئێمە‬ ‫بتواننن پەیوەندییەكی بەهێز لەگەڵ بازرگانان و‬ ‫ژوورە بازرگانییەكانی دەرەوە دروست بكەن‪ ،‬لەهەمان‬ ‫كاتیش ژمارەیەكی زۆری كۆمپانیا بازرگانییەكانی‬ ‫واڵتانی دەرەوە بتوانن لق و نووسینگەكانی خۆیان‬ ‫لە هەرێمی كوردستان بكەنەوە‪.‬‬


‫‪11‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫راپۆرتە هەواڵ‬

‫یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان‪ :‬بەپێی رێنمایی تازە دەتوانرێت‬ ‫زیاتر مافی هاواڵتیان بپارێزرێت و بەرژەوەندیەكانیان رەچاو بكرێت‬ ‫فەتاح حەسەن‬ ‫دوابەدوای جێبەجێكردنی پڕۆژەكانی یەكەی‬ ‫نیشتەجێبوون لە رێگەی كۆمپانیاكانی كەرتی‬ ‫تایبەتەوە بۆ خەڵكی هەژار و كەم دەرامەت‪،‬‬ ‫كە چەندین گرفت و كەموكوڕییان پێوەدیار بوو‬ ‫لەهەمان كاتیش دروستكردنی ئەم پڕۆژانە وەكو‬ ‫پێویست لەخزمەتی خەڵكی هەژار و كەم دەرامەتدا‬ ‫نەبوون‪ ،‬بۆیە حكومەتی هەرێم لە مانگی رابردوو‬ ‫لە رێگەی ئەنجومەنی بااڵی وەبەرهێنانی هەرێمی‬ ‫كوردستان هەستا بەدەركردنی چەند رێنمایەكی‬ ‫تازە بۆ دروستكردنی یەكەكانی نیشتەجێبوون بۆ‬ ‫ئەوەی ئەم پڕۆژانە لە خزمەتی زیاتری خەڵكی‬ ‫هەژار و كەم دەرامەتدا بن‪.‬‬ ‫بەپێی ئەو مەرج و رێنماییە تازانەی كە تایبەتن‬ ‫بە مۆڵەتپێدانی پڕۆژەكانی وەبەرهێنان لە بواری‬ ‫نیشتەجێكردنەوە كە لەالیەن ئەنجومەنی بااڵی‬ ‫وەبەرهێنان بەژمارە ‪ 94‬لە رۆژی ‪2011/9/27‬‬ ‫دەرچوون و دانەیەكی ئەو رێنماییانە دەست ئێمە‬ ‫كەوتوون ‪ 7‬ماددەی یاسایی لەخۆ دەگرن لەوانە‬ ‫پێویستە لەسەر وەبەرهێنەر لەبواری نیشتەجێبوون‬ ‫بەر لەوەی مۆڵەتی پڕۆژەكەی وەربگرێت بەگرەنتی‬ ‫بانك لە یەكێك لە بانكە باوەڕپێكراوەكان بە‬ ‫بڕی ‪ 3%‬تێچووی گشتی خەمڵێندراوی پڕۆژەكە‬ ‫پێشكەش بەدەستەی وەبەرهێنانی حكومەتی هەرێم‬ ‫بكات و لەو رێژەی ‪ 50%‬بڕە گرەنتیەی هاتوو كە‬ ‫دیاریكراوە بۆ ماوەی یەك ساڵ دەمێنێتەوە لە دوای‬ ‫تەواوكردنی ‪ 100%‬پڕۆژەكە وەك گرەنتیەك بۆ‬ ‫ئەنجامدانی كاری چاكسازی لە پڕۆژەكەدا ئەگەر‬ ‫وەبەرهێنەرەكە ئەنجامی نەدا‪ ،‬هەروەها لە ماددەی‬ ‫دووەم و سێیەمی رێنمایەكاندا هاتووە كە پێویستە‬ ‫لەسەر وەبەرهێنەر لەبواری نیشتەجێبوون سەرجەم‬ ‫پێكهاتەكانی ناو پڕۆژەكەی كە مۆڵەتی لەسەری‬ ‫وەرگرتووە بە شێوازێكی هاوتەریب لەگەڵ یەكە‬ ‫نیشتەجێیەكاندا بگونجێت و نابێت هیچ یەكەیەكی‬ ‫نیشتەجێبوون بفرۆشرێت بە هاواڵتیان پێش‬ ‫تەواوبوونی رێژەی ‪ 10%‬ئەو یەكەیە بەپێی دیزاین‬ ‫و نەخشە و مەرجە تەكنیكیە پەسەندكراوەكانەوە‪.‬‬ ‫لە بەشێكی دیكەی ئەو رێنماییانەدا هاتووە كە‬ ‫پێویستە لەسەر وەبەرهێنەر شێوازی وەرگرتنی‬ ‫پارەی نرخی یەكەكان لەهاواڵتیان و قۆناغەكانی‬ ‫دروستكردنی پێشكەش بەدەستەی وەبەرهێنان‬ ‫بكات بەمەبەستی پەسەند كردنی ‪ ،‬بەاڵم لەهەموو‬ ‫كاتێكدا دەبێت رەچاوی ماف و بەرژەوەندی گشتی‬ ‫هاواڵتی بكرێت و رێژەی ‪ 10%‬خەرجی تێچوونی‬ ‫یەكەكە لەهاواڵتی وەربگیرێت لەدوای تەواو بوونی‬ ‫رێژەی ‪ 100%‬ی یەكەكە بەپێی ئەو مەرجە‬ ‫یاساییانەی كە لەسەری پەسەند كراوون ‪ ،‬هەروەها‬ ‫لەرێنماییەكان هاتووە كەدەبێت كاتێك مۆڵەتی‬ ‫وەبەرهێنان بە پڕۆژەی نیشتەجێبوون بدرێت كە‬ ‫گەیاندنی خزمەتگوزارییەكان بە پڕۆژەی وەبەرهێنەر‬ ‫لە بودجە و پالنی وەزارەتەكان ریزبەندی كرابێت بە‬ ‫شێوەیەك كە لەگەڵ تەواوبوونی پڕۆژەكە تەواوی‬

‫خزمەتگوزارییەكان بۆ پڕۆژەكە دابین بكرێن‪ ،‬ئەگەر‬ ‫هاتوو تا ئەوكاتە خزمەتگوزارییە پێویستەكان بۆ‬ ‫پڕۆژەكە دابین نەكران ئەوا دەبێت وەبەرهێنەر‬ ‫لەسەر ئەركی خۆی ئەو خزمەتگوزارییانە دابین‬ ‫بكات‪ ،‬هەروەها زەوی تەرخانكراویش بۆ پڕۆژەكانی‬ ‫نیشتەجێبوون دەبێت بەپێی ماستەر پالن بێت‬ ‫و لە الیەن وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی‬ ‫ئاوی حكومەتی هەرێم كوژاندنەوەی زەویەكانیان بۆ‬ ‫كرابێت‪.‬‬ ‫لە بەشێكی دیكەی ئەو رێنماییانەدا هاتووە‬ ‫كە پێویستە وەبەرهێنەر پێش وەرگرتنی‬ ‫مۆڵەتی پڕۆژەی نیشتەجێبوون گرێبەستی‬ ‫سەرپەرشتیكردنی پڕۆژەكەی لە رووی هونەری و‬ ‫ئەندازەییەوە ئەنجام بدات لەگەڵ نووسینگە یەك‪،‬‬ ‫یا كۆمپانیایەكی ئەندازیاری مۆڵەت پێدراو‪ ،‬هەروەها‬ ‫هەر فراوانكردنێك یان گۆڕانكاریەك كە لە سایت‬ ‫پالنی پڕۆژەكە و یا پێكهاتەكانی یان دروستكردنی‬ ‫یەكەكانی پڕۆژەكە بكرێت پێویستە رەزامەندی‬ ‫الیەنی پەیوەندیداری یاسایی پڕۆژەكە وەربگیرێت و‬ ‫دەبێت هەموو ئەو رێنماییانەش لە الیەن دەستەی‬ ‫وەبەرهێنان و الیەنە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی‬ ‫هەرێمەوە لە رۆژی دەرچوونیەوە كاریان پێ‌ بكرێت‬ ‫و جێبەجێ‌ بكرێن‪.‬‬ ‫ئەحمەد رێكانی سەرۆكی یەكێتی وەبەرهێنەرانی‬ ‫كوردستان‪ ،‬سەبارەت بەدەركردنی هەندێ‌ رێنمایی‬ ‫تازە لە الیەن ئەنجومەنی بااڵی وەبەرهێنانی هەرێمی‬ ‫كوردستانەوە سەبارەت بە پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون‬ ‫وتی‪ :‬دوا بەدوای دەركردنی بڕیاری ئەنجامدانی‬ ‫چاكسازی لە بواری پڕۆژەكانی وەبەرهێنانەوە‬ ‫بە تایبەتیش پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون لەالیەن‬ ‫سەرۆكی هەرێمی كوردستانەوە كە لە ماوەی‬ ‫چەند مانگی رابردوو دەرچوو ئەوەبوو لەماوەی‬ ‫رابردوو پێداچوونەوە بەكاری هەندێ‌ لەپڕۆژەكانی‬ ‫وەبەرهێنان لەبوارە جیاجیاكان كران‪ ،‬دواتریش بە‬ ‫هەماهەنگی هەموو الیەك بڕیاری كۆتایی لەسەر‬ ‫ئەوەدرا كە رێنمایی تازە و میكانیزمی تازە بۆ‬

‫بەپێی چەندین‬ ‫رێنمایی تازەوە یەكەی‬ ‫نیشتەجێبوون لەرێگەی‬ ‫پڕۆژەكانی وەبەرهێنانەوە‬ ‫بۆ خەڵكی هەژارو كەم‬ ‫دەرامەت دروست دەكرێن‬

‫ئەنجامدانی پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون دەربكرێت و‬ ‫پڕۆژەكانی نیشتەجێبوون بكەونەوە كار‪ ،‬ئەوەبوو‬ ‫خۆشبەختانە لە كۆبوونەوەی رۆژی ‪9/27‬ی‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی وەبەرهێنان كە بەسەرۆكایەتی‬ ‫د‪.‬بەرهەم ساڵح سەرۆكی حكومەتی هەرێم‬ ‫بەڕێوەچوو كە ئێمە وەكو یەكێتی وەبەرهێنەرانی‬ ‫كوردستان ئامادەی كۆبوونەوەكە بووین و ئەوەبوو‬ ‫لەو كۆبوونەوەیەدا چەند پێشنیار و پڕۆژەیەك‬ ‫لەالیەن دەستەی وەبەرهێنانی حكومەتی هەرێمەوە‬ ‫ئاراستەی ئەنجومەنی بااڵی وەبەرهێنان كراو دواتر‬ ‫لە الیەن ئامادەبووانەوە گفتوگۆی تێروتەسەل‬ ‫لەسەر هەموو ئەو خااڵنە كراو دواتر بەشێكی زۆر‬ ‫لەو پێشنیار و راسپاردانە كران بە بڕیار و رێنمایی‬ ‫بۆ ئەوەی لە داهاتوو لەم بوارەدا كاریان لەسەر‬ ‫بكرێت‪.‬‬ ‫وتیشی‪ :‬ئێمە وەكو یەكێتی وەبەرهێنەرانی كوردستان‬ ‫سەرنج و تێبینی خۆمان لەسەر هەندێ‌ لەو پێشنیار‬ ‫و رێنماییانە هەبوو كە هەندێ‌ لەو رێنماییانە زۆر‬ ‫قورس بوون و زۆر لەبەرژەوەندی وەبەرهێنەردا‬ ‫نەبوون‪ ،‬بۆیە پێویست بوو ئاسانتر بكرێن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دوای گفتوگۆیەكی تێروتەسەل لەگەڵ سەرۆك و‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی وەبەرهێنان و ژمارەیەكی زۆر لە‬ ‫وەزیرە پەیوەندیدارەكانی حكومەتی هەرێم‪ ،‬ئەوەبوو‬ ‫هەندێ‌ لەو خااڵنە دەستكاری كران و دواتر توانرا بە‬ ‫هەموو الیەك چەند رێنمایەكی گونجاو و هاوسەنگ‬ ‫لەنێوان دەستەبەركردنی مافی وەبەرهێنەر و هاواڵتی‬ ‫دەربكرێن‪ ،‬بە تایبەتیش دەتوانم بڵێم كە بەپێی ئەم‬ ‫رێنماییە تازانەوە دەتوانرێت زیاتر مافی هاواڵتیان‬ ‫بپارێزرێت و بەرژەوەندیەكانیان رەچاو دەكرێت‪.‬‬ ‫راشیگەیاند‪ :‬لەالیەنە چاكەكانی ئەو رێنماییە‬ ‫تازانە ئەوەیە كە هەر وەبەرهێنەرێك كە دەست‬ ‫بە ئەنجامدانی پڕۆژەیەكی وەبەرهێنان لەبواری‬ ‫نیشتەجێبوون بكات دەبێت وەبەرهێنەر یان‬ ‫خاوەن پڕۆژەكە گرەنتی بانك لە یەكێك لە بانكە‬ ‫باوەڕپێكراوەكان بە بڕی ‪ 3%‬تێچووی گشتی‬ ‫خەمڵێندراوی پڕۆژەكە پێشكەش بە دەستەی‬ ‫وەبەرهێنانی حكومەتی هەرێم بكات بۆ ئەوەی‬ ‫دڵنیایی هەبێت لەوەی كە هەموو خزمەتگوزارییەكی‬ ‫وەكو بینای خوێندنگا و بنكەی تەندروستی و‬ ‫مزگەوت و باخچەی ساوایان بۆ پڕۆژەكە ئەنجام‬ ‫بدات‪ ،‬هەروەها نابێت وەبەرهێنەر هیچ یەكەیەكی‬ ‫نیشتەجێبوون بفرۆشرێت بە هاواڵتیان پێش‬ ‫تەواوبوونی رێژەی ‪ 10%‬ئەو یەكەیە بەپێی دیزاین‬ ‫و نەخشەو مەرجە تەكنیكیە پەسەندكراوەكانەوە‪،‬‬ ‫هەروەها بەپێی ئەو رێنماییە تازانەوە هاواڵتی‬ ‫بەشداربوو لە پڕۆژەكە بۆ ماوەی ساڵێك مافی‬ ‫چاككردنەوە و چاكسازی كردنی لە خانووەكەی‬ ‫لەالیەن خاوەن پڕۆژەكەوە هەیە بۆ ئەوەی هاواڵتی‬ ‫ئەگەر هەر كێشەیەكی لە یەكەكەیدا هەبوو بۆ‬ ‫ماوەی ساڵێك دەبێ خاوەن پڕۆژەكە بۆ چارەسەر‬ ‫بكات‪.‬‬

‫كۆمپانیای (‪ )LG‬مۆبایلی‬ ‫جۆری ئەندرۆید ‪2012‬‬ ‫دەهێنێتە بازاڕەكانی هەرێم‬

‫سامان جاف‬ ‫سامان جاف بەڕێوەبەری فرۆشتن‬ ‫لەكۆمپانیای ئیل جی لەهەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫سەبارەت بە بەرهەمهێنانی تازەترین جۆری‬ ‫مۆبایلی ئیل جی و هاووردەكردنی ئەم‬ ‫جۆرە مۆبایلە بۆ یەكەمجار بۆ عێراق و‬ ‫هەرێمی كوردستان وتی‪ :‬ئەوە بۆ یەكەمین‬ ‫جارە كۆمپانیایەكی لەم جۆرە بۆ ساڵی‬ ‫‪ 2012‬بەرهەم بهێنێت و ماوەیەكە لە‬ ‫بازاڕەكانی جیهاندا باڵوبۆتەوە و بڕیاریش‬ ‫وایە هەفتەی داهاتوو ئەم ئامێرە تازەیە‬ ‫بكەوێتە بازاڕەكانی عێراق و هەرێمی‬ ‫پێی‬ ‫مۆبایلەكەش‬ ‫كوردستانەوە‪،‬‬ ‫دەوترێت (ئیل جی ئۆبتیمس نێت دەبڵ‬ ‫سیمكارت) پی ‪ 698‬ئەم مۆبایلە چەندین‬ ‫تایبەتمەندی خۆی هەیە لەوانە ئامێرەكە‬ ‫بە سیستمی ئەندرۆید جنجر برێد كار‬ ‫دەكات‪ ،‬كە سیستمێكە دەتوانێت زۆر بە‬ ‫ئاسانی هەموو تۆڕەكانی مۆبایل بگەیەنێت‬ ‫بە ئامێرەكە و سوودی لێ‌ ببینیت‪،‬‬ ‫هەروەها پاڵپشتی تۆڕی ئینتەرنێت دەكات‬ ‫و دەتوانیت زۆر بە خێرایی سوود لەم تۆڕە‬ ‫وەربگریت‪ ،‬كە خێرایی سی پی یوی ئەم‬ ‫ئامێرە ‪ 800‬میگاهێرتسە‪ ،‬كەچی زۆربەی‬ ‫ئەو ئامێری مۆبایالنەی كە ئێستا لە‬ ‫هەرێمی موردستان هەن خێرایەكەیان تەنیا‬ ‫‪ 600‬میگاهێرتسە‪ ،‬هەروەها ئەو ئامێرە‬ ‫تازەیە بە لەمس كاردەكات و زۆر گەورە و‬ ‫ئەستوور نیە و ئەستوریەكەی ‪ 11،7‬ملمە‬ ‫و كامیراكەشی زیاتر لە ‪ 3‬میگاپیكسلە‪.‬‬ ‫وتیشی‪ :‬جگە لەم تایبەتمەندییانە ئەو ئامێرە‬ ‫پڕۆگرامی ماركێتی هەیە‪ ،‬كە دەتوانیت بۆ‬ ‫دابەزاندنی زۆر پڕۆگرامی جۆراوجۆر لەتۆڕی‬ ‫ئەنتەرنێت بەكاری بهێنیت‪ ،‬كە ئەو پڕۆگرامە‬ ‫‪ 130‬هەزار جۆر بواری راهێنانی هەیە‪،‬‬ ‫لەگەڵ بوونی پڕۆگرامی سمارت شێر لەم��� ‫ئامێرەدا كە دەتوانیت لە بواری وەرگرتن و‬ ‫ناردنی وێنە و گرتە ڤیدیۆییەكانەوە سوودی‬ ‫لێ‌ ببینیت و ئەم ئامێرە ‪ 2‬جۆر میمۆری‬ ‫هەیە‪ ،‬كە یەكێكیان ناوەكیە و ‪512‬‬ ‫میگابایتە و ئەوی تریشیان ‪ 132‬میگابایتە‬ ‫و پاتریەكەشی زۆر بەهێزە و تواناكەی‬ ‫‪ 1500‬میگاهێرتسە و ئامێرەكەش هەر‬ ‫‪ 3‬رەنگی رەش و سپی و ئەرخەوانی‬ ‫هەیە‪ ،‬هەروەها ئەو ئامێرە نرخەكەشی زۆر‬ ‫گونجاوە و بە ‪ 2‬سیمكارت لەیەك كاتدا‬ ‫كار دەكات لەگەڵ بوونی رادیۆ و بلوتوس‬ ‫و وای فایل و چەندین پڕۆگرامی دیكە لە‬ ‫ئامێرەكەدا‪.‬‬

‫فەتاح‬


‫‪12‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫دۆكیومێنتسازی‬

‫تاریق جامباز‪ :‬دەبا چیدیكە پرۆژەی یاسای دۆكیۆمێنتپارێزی‬ ‫لە هەرێمی كوردستان دوانەكەوێ و دوانەخرێ‬

‫سازدانی‪ :‬حەمید بەدرخان‬ ‫دیكۆمێنتپارێ���زی بە یەكێك لە بنەما‬ ‫سەرەكییەكانی پاراس���تنی كەلتووری‬ ‫نەتەوەی���ی گ���ەالن دادەندرێ���ت‬ ‫لەبەرامب���ەر فەوت���ان و لەناوچ���وون‬ ‫و پ���ەرش و ب�ڵ�اوی و تێكچ���وون‪ ،‬كە‬ ‫پاراس���تنیان ئەركی سەرەكی نووسەر‬ ‫و رووناكبیر و هەموو ئەوكەس���انەیە‬ ‫كە ل���ە بواری ئەرش���یف و چۆنیەتی‬ ‫پاراس���تنی دیكۆمێن���ت ش���ارەزاییان‬ ‫هەی���ە‪ ،‬بۆی���ە ل���ە الی���ەن ئەن���دام‬ ‫پەرلەمان���ی پێش���ووی كوردس���تان‪،‬‬ ‫نووس���ەر و رووناكبی���ر و پارێ���زەر‬ ‫(تاری���ق جامب���از)‪ ،‬پرۆژەی���ەك بە‬ ‫ناوی (پرۆژە یاسای دیكۆمێنتپارێزی‬ ‫ل���ە هەرێم���ی كوردس���تان‪ -‬عێ���راق)‬ ‫پێشكەش بە سەرۆكایەتی پەرلەمانی‬ ‫كوردس���تان دەكات‪ ،‬ب���ە مەبەس���تی‬ ‫پاراستنی ئەرشیفی نەتەوەیی‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان ل���ە نزیك���ەوە س���ەبارەت‬ ‫ب���ە و بابەت���ە دیدارێك���ی لەگ���ەڵ‬ ‫تاری���ق جامب���از‪ ،‬خاوەن���ی پرۆژەكە‬ ‫ئەنجام دا و س���ەرەتا پرس���ی‪ ،‬بۆچی‬ ‫دیكۆمێنتپارێزی؟‬ ‫تاریق جامب���از‪ :‬دەبوایە لە دەرەوەی‬ ‫واڵت���دا س���ەنتەرێكی دۆكیۆمنتیاری‬ ‫نەتەوەیی بۆ گەل���ی كورد هەبوایە‪،‬‬ ‫تاكو ئەوەی پەیوەندی بە كەسانێكەوە‬ ‫هەی���ە ب���ە چاكترین ش���ێوە و ئامێر‬ ‫پارێ���زراو بوونایە و ئەوەی هەیە لێرە‬ ‫و ل���ەوێ پەرتوب�ڵ�اون‪ ،‬دەتوان���م بە‬ ‫دڵنیایی���ەوە بڵێم ئەمەی���ان نەبوونی‬ ‫س���تراتیژی (ئاسایش���ی نەتەوەیی)‬ ‫دەگەیێنێ‪ ،‬چونكە هەموو نەتەوەكانی‬ ‫خاوەن واڵتی س���ەربەخۆ‪ ،‬لەمێژە لەم‬ ‫جۆرە س���ەنتەرەیان هەی���ە و ئەوەی‬ ‫پەیوەندی ب���ە نەتەوەكەیان هەیە لە‬ ‫باڵەخانەیەكی تایبەتمەند پاراستویانە‪،‬‬ ‫كە بۆ ئەم مەبەستە دروستكراوە‪ ،‬بە‬ ‫نوێترین ئامێر تاكو لە سەرما و گەرما‬ ‫و س���ووتاندن و تااڵنك���ردن بپارێزی‪،‬‬ ‫ئەوان���ەی كاری تیادەكەن هەموویان‬ ‫پرۆفیشناڵن لێزان و شارەزا و پسپۆر‬ ‫بن و س���ەر بە بەرزترین دەس���ەاڵتی‬ ‫جێبەجێكردن (سەرۆكایەتی كۆماری‬ ‫س���ەرۆكایەتی ئەنجومەنی وەزیران)ە‪،‬‬ ‫تاكو بە ڕێكوپێكی ئەنجام بدات‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬ش���ێوازی كاركردن���ی ئەو‬ ‫سەنتەرانە چۆنە و چی كراوە؟‬ ‫تاری���ق جامب���از‪ :‬س���ەنتەرەكە‬ ‫س���ەربەخۆیە‪ ،‬بۆیە بودجەی تایبەتی‬ ‫ب���ۆ تەرخاندەك���رێ و هەرگی���ز نابێ‬ ‫س���ەر بە وەزارەتی رۆش���نبیری‪ ،‬یان‬ ‫ئەكادیمیایی ك���وردی بێت‪ ،‬تاكو پلە‬ ‫و پایەك���ی بەرز و مەزن���ی هەبێت و‬ ‫چەندین ساڵە بیر و هزر لە سەنتەری‬ ‫دۆكیۆمنتی���اری دەكەم���ەوە‪ ،‬بۆیە لە‬ ‫خولی دووەمی پەرلەمانی كوردستان‬ ‫رەشنوسێكی یاس���ای دۆكیۆمنتیاری‬ ‫لە هەرێمی كوردس���تانم ئامادە كرد‪،‬‬ ‫بە پش���ت بەستن لە ئەزموونی واڵتان‬ ‫ل���ەم ب���وارەدا خ���ۆم كە س���ەردانی‬ ‫س���ەنتەرەكانیانم كردوە و بە ئیمزای‬ ‫دە پەرلەمانتار لە (‪ )2008‬پێشەكەش‬ ‫بە سەرۆكایەتی پەرلەمانی كوردستان‬ ‫كراوە‪ ،‬ئەوی���ش رەوانەی ئەنجومەنی‬ ‫وەزیرانی كرد‪ ،‬بەاڵم تاكو خولی دووەم‬

‫كە ج���ارێ رێگ���ەی باڵوكردنەوەیان‬ ‫نادرێ‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬بەرنام���ەی كارتان دوای‬ ‫دروستبوونی ئەو سەنتەرە چییە؟‬ ‫تاری���ق جامباز‪ :‬دەبا ئێمەش جگە لە‬ ‫دۆكیۆمێنتی تایبەتی و بنەماڵە نەبێ‪،‬‬ ‫دەبێ ل���ە س���ەنتەری دۆكیۆمنتیاری‬ ‫هەڵبگرین تاكو ئەوان���ەی بڕوانامەی‬ ‫بەرز وەردەگرن‪ ،‬نەچن لە دەرگا ئەم‬ ‫و ئەو بدەن‪ ،‬یەكس���ەر لەم سەنتەرە‬ ‫كۆپی بك���ەن‪ ،‬ئ���ەو دۆكیۆمێنتانەی‬ ‫هەی���ە‪ ،‬كۆبكرێنەوە و پۆلین بكرێن و‬ ‫بە نوێترین ئامێ���ری تایبەت بپارێزی‬ ‫و ئەوان���ەی لەوێ���ش كار دەكەن لە‬ ‫دەرەوە خول���ی تایبەت���ی ببینن و لە‬ ‫تایبەتمەن���دی كارەك���ە بزانن واتا بە‬ ‫پیشەیی كار بكەن‪ ،‬چونكە ئەم كارە‬ ‫بە فەرمانبەری ئاسایی هەرگیز ئەنجام‬ ‫نادرێت‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬چیدیكەت ماوە بیڵێیت؟‬ ‫تاری���ق جامباز‪ :‬سوپاس���تان دەكەم‪،‬‬ ‫ئەگ���ەر بتوانن وەكو خ���ۆی پرۆژەی‬ ‫یاس���ای دۆكیۆمێنتپارێزی لە هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ -‬عێراق‪ ،‬باڵو بكەنەوە‪.‬‬

‫پڕۆژە یاسای‬ ‫دۆكیۆمێنتپارێزی‬ ‫لە هەرێمی كوردستان ‪-‬‬ ‫عێراق‬ ‫ماددەی یەكەم‬

‫تەواو ب���وو‪ ،‬وەاڵمیان نەگەیش���تەوە‬ ‫پەرلەمان‪ ،‬گەرچی م���اوەی نێوانیان‬ ‫چەند مەترێكە!‬ ‫بەدرخان‪ :‬گرنگی ئەو پرۆژەیە چییە‬ ‫و دەنگدانەوەی چی بوو؟‬ ‫تاریق جامباز‪ :‬لە سەردانێكی پرۆفیسۆر‬ ‫كەمال مەزهەر ئەحمەد بۆ پەرلەمانی‬ ‫كوردستان لەوێ باسی گرنگی و بەهای‬ ‫ئەم رەشنووس���ەی ب���اس كرد‪ ،‬بەاڵم‬ ‫تاكو خولەكەش���ی تەواو بوو نەخرایە‬ ‫كارنام���ەی پەرلەمانی كوردس���تان و‬ ‫ئەم رەشنووس���ە دەقەكان���ی لە دوو‬ ‫گۆڤ���اردا باڵوكراوەتەوە و لە چەندین‬ ‫چاوپێكەوتن ئاماژەیان پێ كراوە و لە‬ ‫خولی سێیەمی پەرلەمانی كوردستان‬ ‫هەمدیس���ان رەشنووسەكە بە ئیمزای‬ ‫پەرلەمانت���اران پێشكەش���كرایەوە و‬ ‫دوات���ر لەگ���ەڵ لیژنەی رۆش���نبیری‬ ‫و پەیوەندیی���ەكان تاوتوێ���ی چەن���د‬ ‫مادەیەكی رەشنووس���ەكەمان كرد و‬ ‫لە ‪ 2012/1/26‬هەمان رەشنووس بە‬ ‫بەش���داری وەزیری رۆشنبیری د‪.‬كاوە‬ ‫مەحموود و د‪.‬نەجات���ی عەبدوڵاڵ لە‬ ‫ئەكادیمیای كوردی و رەفیق س���اڵح‬ ‫لە بنكەی ژین و د‪.‬س���ەعید بەش���یر‬ ‫ئەسكەندەر و د‪ .‬عیماد عەبدولسەالم‬ ‫و منی���ش لەگەڵ چەن���د ئەندامێكی‬ ‫لێژنەی رۆش���نبیری و پەیوەندییەكان‬ ‫كۆبووین���ەوە‪ ،‬ئامادەب���ووان بە را و‬ ‫تێبینی و پێش���نیاز رەشنووسەكەیان‬ ‫دەوڵەمەندتر ك���رد‪ ،‬بە ئومێدی ئەوە‬ ‫لە كابینەیەكی دیكەدا كۆبونەوەیەكی‬

‫تاریق جامباز‬

‫دیك���ە ئەنجامب���درێ و پێش���تر‬ ‫رەشنووسی یاسای دۆكیۆمێنتپارێزی‬ ‫بەسەر بەشداربووان ئامادە كرابوو لە‬ ‫خولی دووەمی پەرلەمانی كوردستان‬ ‫ئەكادیمی���ای ك���وردی ب���ە ژ‪ 16‬لە‬ ‫‪ 2009/1/19‬وەاڵم���ی ئەنجوومەن���ی‬ ‫وەزیرانی داوەتەوە‪ ،‬هەروەها وەاڵمی‬ ‫وەزارەت���ی رۆش���نبیریش‪ ،‬بەاڵم را و‬ ‫بۆچوون و پێش���نیازەكان هەر لەسەر‬ ‫كاغەز مایەوە‪ ،‬چونكە رەشنووسەكە‬ ‫نەخرای���ە بەرنام���ەكاری پەرلەمانی‬ ‫كوردستان لەو خولەدا‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬واڵتانی دیك���ە لەم جۆرە‬ ‫سەنتەرانەیان هەیە؟‬ ‫تاری���ق جامب���از‪ :‬ئەگەرچ���ی‬ ‫فەلس���تینییەكان هەر لە ساڵی ‪1959‬‬ ‫سەنتەری دۆكیومێنتیاریان هەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئێم���ە تاكو س���ەرەتای ‪ 2012‬نیمانە‪،‬‬ ‫ئەگەرچی رەش���نووس ل���ەم بارەوە‬ ‫هەیە و لە هەرێمی كوردس���تان بنكە‬ ‫و سەنتەر لە سلێمانی و دهۆك هەن‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەوەی پێویستمانە سەنتەرێكی‬ ‫سەرتاس���ەری بە نوێترین ئامێر و لە‬ ‫بااڵخانەیەكی تایبەتمەند و س���ەر بە‬ ‫ئەنجومەنی وەزیران و بودجە تایبەتی‬ ‫هەب���ێ و ئەوانەی كار لەم س���ەنتەرە‬ ‫دەكەن دەبێ ش���ارەزا و پسپۆر بن‪،‬‬ ‫گەر تا ئێس���تا وابزان���م نیمانە‪ ،‬ئەو‬ ‫خوێندكاران���ەی لە تواناس���ازیش لە‬ ‫وەزارەتی خوێندنی ب���ااڵ دەنرێدرێنە‬ ‫دەرەوەی واڵت بۆ خوێندن‪ ،‬بە باشی‬ ‫دەزانم هەندێك لەوانە بڕوانامەكانیان‬

‫سەبارەت بە ئەرشیفكردن و پاراستنی‬ ‫دۆكیۆمێن���ت بێ���ت‪ ،‬ل���ەم دوو بوارە‬ ‫كەسی پسپۆرمان نییە كە بە وردی و‬ ‫قوولی لە ئەنجامدانیان بزانێ‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬ب���ەاڵم خەڵكانێك دەڵێن‬ ‫كتێبخانەی باشمان هەیە دەستنووس‬ ‫دەپارێزن؟‬ ‫تاریق جامباز‪ :‬گەر بلێی دۆكیۆمێنت‬ ‫و دەس���تنووس و كتێبخان���ە پێكەوە‬ ‫بێت‪ ،‬ناكرێ و نابێ‪ ،‬چونكە دەش���ێ‬ ‫كتێبخان���ە و دەستنووس���ی پێكەوە‬ ‫ب���ن‪ ،‬چونكە یەكەمینیان چاپكراون و‬ ‫دووەمینشیان ئامادەیە بۆ چاپكردن و‬ ‫لە یاسای دیكە رێكخراون‪ ،‬وەكو مافی‬ ‫دانەر ژ‪ 1971/3‬ی���ان خاوەنداریێتی‬ ‫ه���زری‪ ،‬كە ل���ە زۆر واڵتاندا ئەم دوو‬ ‫یاس���ایە هەن و كاری���ان پێ دەكرێ‪،‬‬ ‫چونك���ە دۆكیۆمێن���ت جی���ا لە هەر‬ ‫دووكیان كە پەیوەندی بە ئاسایش���ی‬ ‫نەتەوەیی هەیە و دەبێ چەند ساڵێكی‬ ‫پێ بچێ‪ ،‬ئینجا باڵو دەكرێتەوە و زۆر‬ ‫دۆكیۆمنتیش مۆڵەتی باڵوكردنەوەیان‬ ‫ن���ادرێ‪ ،‬ب���ۆ نموون���ە كوش���تاری‬ ‫ئەرمەنیی���ەكان (‪ )1918-1915‬ت���ا‬ ‫ئێستاش���ی لەگەڵ دابێ رێگە نادرێ‬ ‫باڵوبكرێتەوە‪ ،‬لەو بوارەدا رەوانش���اد‬ ‫مامۆستا محەمەد رەسول هاوار‪ ،‬كتێبە‬ ‫دوو بەرگییەكەی لە بارەی حكومەتی‬ ‫باشووری كوردستانی شێخ مەحموود‬ ‫كە چەندین دۆكیۆمێنت لە خۆدەگرێ‬ ‫رێگەیان نەدا لەم س���ەردمەدا ‪-1918‬‬ ‫‪ 1922‬هەندێ دۆكیۆمنیت باڵوبكاتەوە‬

‫مەبەس���ت لەم زاراوان���ەی خوارەوە‬ ‫ماناكانی بەرامبەرییانە لەم یاسایەدا‪:‬‬ ‫هەرێم‪ :‬هەرێمی كوردستانی عێراق‪.‬‬ ‫س���ەرۆكایەتی ئەنجوومەنی وەزیران‪:‬‬ ‫س���ەرۆكایەتی ئەنجوومەنی وەزیرانی‬ ‫هەرێمی كوردستان‪.‬‬ ‫س���ەنتەر‪ :‬س���ەنتەری پاراس���تنی‬ ‫دۆكیۆمێنتەكان‪.‬‬ ‫دۆكیۆمێنت‪ :‬هەرش���تێكی پشتی پێ‬ ‫ببەسترێ و زانیاری وای تێدابێ وا لە‬ ‫س���وودمەند بكات پشتی پێ ببەستێ‬ ‫و دۆكیۆمێنتی نووس���راوە و بینراو و‬ ‫بیس���ت��او و نەخش���ە و دۆكیۆمێنتی‬ ‫حیس���ابكراو مایكرۆفیلم و مایكرفیش‬ ‫دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫ماددە دووەم‬

‫س���ەنتەرێك ب���ۆ دۆكیۆمێتپارێزی لە‬ ‫هەرێمی كوردستان‪-‬عێراق دادەمەزرێ‬ ‫و ب���ە س���ەرۆكایەتی ئەنجوومەن���ی‬ ‫وەزیرانەوە دەلكێنرێت‪.‬‬

‫ماددەی سێیەم‬

‫أ‪ -‬س���ەنتەرەكە گرنگ���ی دەدات ب���ە‬ ‫پاراس���تنی دۆكیۆمێنتەكان���ی كە لە‬ ‫فەرمانگ���ە فەرمییەكان ی���ان نیمچە‬ ‫فەرمییەكاندا هەن و دۆكیۆمێنتەكانی‬ ‫مێژوویی���ی و ئاب���ووری و بازرگانی و‬ ‫پیشەسازی و رۆش���نبیری بە هەموو‬ ‫جۆرەكانییەوە‪ ،‬نووس���راو و بیستراو‬ ‫و هەروەه���ا نەخش���ە و كۆمپیوتەر و‬ ‫هی ت���رەوە‪ ،‬لە تەك ئەو دۆكیۆمێنتە‬ ‫كەس���ایەتیانەش ئەگەر توانرا چەنگ‬ ‫بكەون‪.‬‬ ‫ب‪ -‬سەردانی ئەرشیفی دۆكیۆمێنتەكان‬


‫‪13‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫بە پێڕەو رێك دەخرێ‪.‬‬ ‫ماددەی چوارەم‬

‫س���ەنتەر كەس���ایەتییەكی مەعنەوی‬ ‫هەی���ە و س���ەربەخۆیی دارای���ی و‬ ‫كارگێڕی خۆی هەیە و بۆ هەیە هەموو‬ ‫رێككارێكی یاسایی بگرێتە بەر‪.‬‬ ‫ماددەی پێنجەم‬

‫سەنتەر ئەم كارانەی خوارەوە ئەنجام‬ ‫دەدات‪:‬‬ ‫‪ -1‬داواك���ردن ل���ە فەرمانگەكان���ی‬ ‫حكومەت���ی و نیمچ���ە حكومەت���ی‪،‬‬ ‫پ���ەڕاو (ئەوراق)ی فەرم���ی پارێزراو‬ ‫لە الیان كە بیس���ت ساڵیان لە رۆژی‬ ‫دەرچوونیان���ەوە بەس���ەرداچووبێ‬ ‫رادەستی سەنتەر بكەن‪.‬‬ ‫‪ -2‬كڕینی دۆكیۆمێنتی تایبەتی وەها‬ ‫كە نرخێكی زانس���تی یان مێژووییان‬ ‫هەیە‪.‬‬ ‫‪ -3‬بەس���تن و رێكخس���تنی كۆنگرە و‬ ‫س���یمیناری تایبەت ب���ە بابەتی ئەم‬ ‫یاسایەوە‪ ،‬جا لە هەرێم بێ یاخود لە‬ ‫دەرەوەیدا‪.‬‬ ‫‪ -4‬ئاڵوگۆڕكردن���ی ش���ارەزایی و‬ ‫ئەزموون و لێكۆڵینەوە و سیستەم لە‬ ‫بواری دۆكیۆمێنتیدا كە تایبەتمەندیی‬ ‫هاوشێوەیان هەبێت‪.‬‬ ‫‪ -5‬ئەنجامدان���ی باس و لێكۆڵینەوە و‬ ‫كۆكردنەوەی زانیاری پەیوەس���ت بەو‬ ‫سیس���تەمانەی ك���ە پەیوەندیدارن بە‬ ‫كارەكانی سەنتەرەوە‪.‬‬ ‫‪ -6‬پاراس���تنی دۆكیۆمێنت���ەكان و‬ ‫هەڵگرتنیان بە ش���ێوازگەلی زانستی‬ ‫تەكنیكی وا كە دەستەبەری پاراستن‬ ‫و س���ەالمەتی پ���ەڕەكان و ب���ەرگ و‬ ‫دۆسیەكیانیان بكات‪.‬‬ ‫‪ -7‬پێڕس���تكردنی دۆكیۆمێن���ت و‬ ‫پۆڵێنكردنی���ان و لێكۆڵینەوەی���ان و‬ ‫ئامادەكردنی ب���اس و لێكۆڵینەوە لە‬ ‫پێناوی گەڕانەوە بۆیان‪ ،‬بۆ ئاسانكاری‬

‫ئەركی توێژەر و لێكۆڵەرەوان‪.‬‬ ‫‪ -8‬گرنگی دان بە دۆكیۆمێنت و وێنە‬ ‫و دەستنووس و دیزاین و نەخشەكان‬ ‫لە رێگەی نۆژەنكردنەوە و پاراستن و‬ ‫بەردەوامی پێدانیان‪.‬‬ ‫‪ -9‬دانانی پالن و بەرنامەی پێویست‬ ‫بۆ بەدیهێنانی ئامانجەكانی سەنتەر و‬ ‫دابینكردنی كادیری هونەری بۆی‪ ،‬بۆ‬ ‫كۆكردنەوە و پاراستن و پۆڵین كردنی‬ ‫دۆكیۆمێنتەكان و نامە و یادداش���ت و‬ ‫وێنەكان و هی تر‪.‬‬ ‫‪ -10‬كاركردن لە پێناوی گەشەپێكردنی‬ ‫ش���ارەزایی زانس���تی و هونەری���ی‬ ‫كادیرەكانی راگەیان���دن تاكو بتوانن‬ ‫س���وود لەم دۆكیۆمێنتانە و سەنەدە‬ ‫پارێزراوەكان وەرگرن‪.‬‬ ‫‪ -11‬ئاش���كرانەكردنی دۆكیۆمێنت���ی‬ ‫نهێنی كە پەیوەندییان بە ئاسایش���ی‬ ‫نەتەوەییەوە هەب���ێ و رێگە لەو ئەو‬ ‫دەست ئەمدەس���ت و باڵوكردنەوەیان‬ ‫بگیرێت‪.‬‬ ‫ماددەی شەشەم‬

‫سەنتەر لەمانە پێكدێ‪:‬‬ ‫‪ -1‬بەڕێوەب���ەری گش���تی س���ەنتەر‪،‬‬ ‫س���ەرۆكایەتی ئەنجوومەن���ی وەزیران‬ ‫دەیپاڵێوێ و بە مەرسوومێكی هەرێمی‬ ‫دادەمەزرێ‪.‬‬ ‫‪ -2‬ژمارەی ئەندامانی لە شەش ئەندام‬ ‫رەت ناكات كە نوێنەری وەزارەتەكانی‬ ‫رۆش���نبیریی و كاروباری شەهیدان و‬ ‫ئەنفالك���راوەكان و فێركردن���ی بااڵ و‬ ‫توێژینەوەی زانس���تی و ئەكادیمیەی‬ ‫كوردی و دەبێت ب���ە كەمی بڕوانامی‬ ‫سەرەتایی زانكۆیان هەبێت و لێزانی و‬ ‫پسپۆڕییان لە دە ساڵ كەمتر نەبێت‪.‬‬ ‫‪ -3‬ماوەی ئەندامیەتی لە س���ەنتەردا‬ ‫چوار ساڵە‪.‬‬ ‫ماددەی حەوتەم‬

‫دەبێ سەنتەر نهینی دۆكیۆمێنتەكان‬

‫و ئەو ش���ریتانەی كە لە یاسای مافی‬ ‫دەس���تكەوتنی زانیاریی بەدەركراون‬ ‫بپارێ���زێ و ئەگ���ەر بەرژەوەندی وای‬ ‫خواس���ت یاخود بەپێی مەرج دانانی‬ ‫خاوەن پەیوەندییەكان‪.‬‬ ‫ماددەی هەشتەم‬

‫بودجەی سەنتەر لەمانە پێكدێ‪:‬‬ ‫أ‪ -‬ئەو گوژم���ە پارانەی كە حكومەت‬ ‫بۆی تەرخان دەكات‪.‬‬ ‫ب‪ -‬ئ���ەو بەخش���ش و یارمەت���ی و‬ ‫دیارییانەی كەسەكان یان دەستەكان‬ ‫و الیەنە پەیوەندیدارەكان پێشكەشی‬ ‫دەكەن‪.‬‬ ‫ج‪ -‬كرێی ئ���ەو خزمەتگوزارییانەی كە‬ ‫هاموشۆكەرانی س���ەنتەر پێشكەشی‬ ‫دەكەن‪.‬‬ ‫ماددەی نۆیەم‬

‫هەر كەس���ێكی دۆكیۆمێنتێكی گشتی‬ ‫لەالبێ‪ ،‬پێویس���تە بەم س���ەنتەرەی‬ ‫بس���پێرێ و بە پێچەوانەوە تووش���ی‬ ‫لێپرسینەوەی یاسایی دەبێ بەگوێرەی‬ ‫یاساكانی بەكاربەر‪.‬‬ ‫ماددەی دەیەم‬

‫پێویستە لەسەر فەرمانگە فەرمییەكان‬ ‫و نیمچەفەرمییەكان هاوكاریی سەنتەر‬ ‫بك���ەن ب���ە پێدان���ی دۆكیۆمێنت و‬ ‫راپ���ۆرت و ئەوراقی كە داوای دەكات‬ ‫بەپێی ئەم یاس���ایە و پێویس���تە ئەو‬ ‫الیەنانە ئ���ەوارق لەناونەب���ەن تەنیا‬ ‫مەگەر ب���ە ئامادەبوون���ی ئەندامێك‬ ‫لە س���ەنتەرەكەوە بێ���ت تاكو ئەوەی‬ ‫شیاوی پاراستن بێ هەڵیبژێرێت‪.‬‬ ‫ماددەی یازدەم‬

‫أ‪ -‬هەندێ لە دۆكیۆمێنتەكان س���ەیر‬ ‫ناكرێ���ن‪ ،‬مەگ���ەر دوای تێپەڕبوونی‬ ‫ماوەی دیاریكراو نەبێ و بەم شێوەیەی‬ ‫خوارەوە‪:‬‬

‫دۆكیومێنتسازی‬ ‫ (‪ )20‬س���اڵ ل���ە مێ���ژووی كۆتایی‬‫هاتنی ئەو داوایانە خراونەتە بەردەم‬ ‫دادوەریی و هی���چ پەیوەندییەكی بە‬ ‫ژیانی تایبەتی كەسانەوە نەبێ‪.‬‬ ‫ـ (‪ )30‬س���اڵ لە مێژووی س���ەنەد یا‬ ‫دۆكیۆمێنت بۆ ئەو دۆكیۆمێنتانەی كە‬ ‫بۆ حكومەت یا دەوڵەت بەكەڵكن و بە‬ ‫پێڕەوێك رێك دەخرێن‪.‬‬ ‫ (‪ )60‬س���اڵ لە رۆژی لەدایكبوونی‬‫كەسەكەوە بۆ ەو دۆكیۆمێنتانەی كە‬ ‫زانیاریی كەس���یەتی كە شێوەیەیكی‬ ‫پزیشكی هەیە‪.‬‬ ‫ب‪ -‬دەش���ێ س���ەیری دۆكیۆمێنت���ی‬ ‫پارێزراوی دیكە لەم سەنتەرەدا بكرێ‬ ‫بە بێ ئ���ەوەی م���اوەی دیاریكراوی‬ ‫هەبێ‪.‬‬ ‫ماددەی دوازدەم‬

‫دەشێ هەر كەسێ مۆڵەتی وەرگرتبێ‬ ‫سەیری ئەرش���یف بكات و دانەیەكی‬ ‫لەسەر كیسەی خۆی لێ كۆپی بكات‬ ‫بە بێ ئەوەی زیان بە مافی موڵكییەتی‬ ‫هزری (فكری) بگەیەنێ‪.‬‬ ‫ماددەی سێزدەم‬

‫ئەگ���ەر دەرك���ەوت ئەو ئەرش���یفەی‬ ‫كەس���انی سروش���تی ی���ا مەعنەوی‬ ‫لەالیان���ە پەیوەندیدارە ب���ە كاروباری‬ ‫گش���تی حكومەت هەر كاتێك ویستی‬ ‫دەتوانێ وەریگرێت‪.‬‬

‫ماددەی چواردەم‬

‫ئ���ەو دۆكیۆمێنتان���ەی لە س���ەنتەر‬ ‫پارێزرون قابیلی حیجز و دەستكاریی‬ ‫كردنیان ی���ان ب���ە موڵككردنیان بە‬ ‫تێەپەڕبوونی كات نییە‪.‬‬ ‫ماددەی پازدەم‬

‫ه���ەر فەرمانبەرێ���ك راس���پێردرابێ‬ ‫ئەرشیف كۆبكاتەوە بپارێزرێ‪ ،‬دەبێ‬ ‫نهێنی كارەكەی بپارێزێ لەبارەی ئەو‬

‫دۆكیۆمێنتان���ەی ك���ە بەدەركراون لە‬ ‫مافی سەیركردنیان‪.‬‬

‫ماددەی شازدەم‬

‫هەر كەسێك دۆكیۆمێنتێكی گشتی یا‬ ‫تایبەتی پارێزراو لە سەنتەر لەناوببات‬ ‫ی���ان تەزوی���ری ب���كات بەگوێ���رەی‬ ‫یاساكانی بەكاربەر سزا دەدرێت‪.‬‬ ‫ماددەی حەڤدەم‬

‫كار بە هیچ دەقێكی یاسایی یا بڕیارێك‬ ‫ناكرێ گەر لەگ���ەڵ حوكمەكانی ئەم‬ ‫یاسایە ناكۆك بێ‪.‬‬ ‫ماددەی هەژدەم‬

‫پێویستە لەسەر ئەنجوومەنی وەزیران‬ ‫و الیەنە پەیوەندیدارەكان‪ ،‬حوكمەكانی‬ ‫ئەم یاسایە جێبەجێ بكەن‪.‬‬ ‫ماددەی نۆزدەم‬

‫ئەم یاسایە لە رۆژی باڵوكردنەوەی لە‬ ‫رۆژنامەی (وەقایعی كوردس���تان)ەوە‬ ‫جێبەجێ دەكرێ‪.‬‬ ‫(هۆیە پێویستەكانی دەرچواندنی)‬

‫دۆكیۆمێنتەكان بە هۆی كاریگەری ئەو‬ ‫ماددانەی بەشداریی لە دروستكردنیان‬ ‫دەكەن تووشی تێكچوون و لەناوچوون‬ ‫دەبن یان لە ئەنجامی شێ هێنانەوە و‬ ‫گەرمی وش���كی و رووناكی و هۆكاری‬ ‫بایل���ۆژی و فیزیك���ی ی���ان كیمیایی‬ ‫دادەڕزێن یان بە هۆی جەنگ و سووتان‬ ‫و كارەساتی سروشت لەناودەچن یان بۆ‬ ‫شاردنەوەی راستییەكان دەفەوتێنرێن‪.‬‬ ‫بۆیە پێویستە لەسەرمان ئەم كەلەپورە‬ ‫(دۆكیۆمێنت���ە) بپارێزی���ن بەس���وود‬ ‫وەرگرتن لە تەكنەلۆژیای پەرەپێدراو‬ ‫ب���ۆ پاراس���تنی دۆكیۆمێنت���ەكان و‬ ‫پاراستنیان لە كوردستان‪ ،‬بەو ناوەی‬ ‫زەخیرەیەك���ی بەه���ادارە و ب���ە هیچ‬ ‫نرخێك ناخەمڵێندرێ‪.‬‬


‫‪14‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ب�ڵ�اوك���راوەی���ەك���ی‬ ‫روون����اك����ب����ی����ری����ی‬ ‫گ��ش��ت��ی��ی��ە لەگەڵ‬ ‫بەدرخان دەردەچێ‬

‫سەرپەرشتیاری كەلچەری بەدرخان‬ ‫د‪.‬ئازاد حەمە شەریف‬

‫راوێژكاری رووناكبیریی دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی بەدرخان‬

‫ژمارە ‪2012/2/22 - 162 - 84‬ی زایینی‬

‫شۆتا روستاڤێلی‪ :‬گەورە شاعیری واڵتی جۆرجیا‬

‫ئا‪ :‬د‪ .‬ئازاد حەمە شەریف‬ ‫شۆتا روستاڤێلی (‪ )1216-1172‬شاعیرێكی‬ ‫جۆرجی سەدەی دوازدەهەمە و یەكێكە لە‬ ‫گەورەتری���ن و مەزنتری���ن ئەدیبانی واڵتی‬ ‫جۆرجیا‪ .‬ئەو دانەری داس���تانە ش���یعری‬ ‫«س���وارچاكی ن���او كەوڵ���ە پڵینگ»ە كە‬ ‫ب���ە داس���تانی نەتەوەی���ی جۆرجییەكان‬ ‫دەژمێردرێت‪.‬‬ ‫زۆرك���ەم لەب���ارەی روس���تاڤێلییەوە ل���ە‬ ‫س���ەرچاوە هاوچەرخەكان���ەوە زانراوە‪ .‬لە‬ ‫داستانە ش���یعرییەكەی خۆیدا‪ ،‬بەتایبەتی‬ ‫لە پێش���ەكییەكەیدا خۆی وەكو كەسێكی‬ ‫ناوچەی «روس���تاڤی» ناساندووە‪ .‬دانەرە‬

‫جۆرجییەكان���ی س���ەدەكانی پازدەهەم تا‬ ‫هەژدەهەم زانیاری پتریان لەبارەی ئەوەوە‬ ‫خستۆتەڕوو و نزیكەی هەر هەموویان لەسەر‬ ‫ئەو رایە یەكدەگرنەوە كە ئەو ناوی «شۆتا‬ ‫روستاڤێلی»ە و ئەمەش هەمان ئەو ناوەیە‬ ‫كە لەسەر كارێكی هونەری «فریسكۆ» لە‬ ‫پەرس���تگای خاچی پیرۆز لە (ئۆرشەلیم)‬ ‫دا پارێ���زراوە‪ .‬ئەم فریس���كۆیەش لەالیەن‬ ‫حاجییەكی جۆرجی ك���ە بەناوی (تیمۆتە‬ ‫گاباش���ڤیلی) بوو لە ساڵی ‪1758/1757‬دا‬ ‫باس���كراوە و دوات���ر لەالی�����ەن تیمێك���ی‬ ‫لێكۆڵی���اری جۆرج���ی لە س���اڵی ‪1960‬دا‬ ‫سەرلەنوێ‌ دۆزرایەوە‪ .‬هەمان بەڵگەنامەی‬ ‫(ئۆرشەلیم) باس���ی (شۆتا) دەكات وەكو‬ ‫سپۆنسەری پەرس���تگاكە و «گەنجینەوانی‬ ‫ب���ەرز»‪ .‬ئەمەش هەمان داس���تانی باومان‬ ‫دێنێتەوە یاد كە (روستاڤێلی) لە سەردەمی‬ ‫فەرمانڕەوایەتی «ش���اژن تامار» دا وەزیر‬ ‫بووە و بە خانەنشینی لە تەمەنێكی گەورەدا‬ ‫خزاوەتە ناو ئەو پەرستگایەوە‪.‬‬ ‫قسەی ناو خەڵكی و (ئارچیل)ی شاعیری‬ ‫شاهانەی سەدەی حەڤدەهەم‪ ،‬روستاڤێلی‬ ‫وەكو خەڵكی ناوچەی (مێسخێتی) خوارووی‬ ‫جۆرجیا دەناسێنن‪ .‬گوندەكەی ئەو بەناوی‬ ‫ێ و (ناكرێت ئەم‬ ‫(روستاڤی) كەوتۆتە ئەو ‌‬ ‫ناوە لەگەڵ شاری (روستاڤی) كه ئێستا لە‬

‫بەرگی كتێبی داستانە شیعری «سوارچاكی ناو كەوڵە پڵینگ»‬

‫پۆرترێتی شاعیر (ساڵی ‪)1905‬‬ ‫نزیك تبلیسی یە تێكەڵ بكەین)‪ .‬وادانراوە‬ ‫ئەو لە نێوان سااڵنی ‪ 1165-1160‬دا لە دایك‬ ‫بووە‪ .‬قس���ەیەك هەیە گوایە (روستاڤێلی)‬ ‫لە ئەكادیمیای (جێاڵت���ی) و (ئیكاڵتۆ)ی‬ ‫جۆرجی س���ەدەكانی ناوەڕاست و دواتریش‬ ‫لە یۆنان (وات���ە‪ :‬ئیمپراتۆریەتی بێزەنتی)‬ ‫خوێندوویەت���ی‪ .‬دەبێ���ت ئ���ەو بەرهەم���ە‬ ‫س���ەرەكییەكەی خۆی زووتر لە س���ااڵنی‬ ‫‪1180‬كان و درەنگتر لە یەكەمین دەس���اڵی‬ ‫‪ 1300‬بەرهەم نەهێنابێت‪ ،‬زۆر لەوانەشە لە‬ ‫دەوروبەری ‪ 1207-1205‬نووسیبێتی‪.‬‬ ‫بەرزترین خەاڵتی جۆرجیا لە بواری هونەر‬ ‫و ئەدەب دا ب���ە ناوی (خەاڵتی دەوڵەتیی‬ ‫ش���ۆتا روس���تاڤێلی)ە‪ .‬جوانترین جادەی‬ ‫ش���اری تبلیسی بەناوی (شۆتا روستاڤێلی)ه‪.‬‬ ‫لە ش���اری تبلیس���ی مرۆڤ (شانۆی شۆتا‬ ‫روستاڤێلی) و (پەیمانگای شۆتا روستاڤێلی‬ ‫بۆ ئەدەبی جۆرجی) و (وێستگەی ژێرزەوی‬ ‫شۆتا روس���تاڤێلی) بەرچاو دەكەوێت‪ .‬زۆر‬ ‫دیمەن و جێگای دیاری تر لە جۆرجیا ناوی‬ ‫شۆتا روستاڤێلی یان بەسەرەوەیە‪.‬‬ ‫لە سێپتێمبەری س���اڵی ‪ 2001‬ئیسرائیل و‬ ‫جۆرجیا پێكەوە پۆلی پۆس���تەیی (شۆتا‬ ‫روستاڤێلی)یان دەركرد كە وێنەی شاعیری‬

‫بەس���ەرەوە ب���وو و نووس���ینی عیبری لە‬ ‫پشتیەوە دەبینرا‪.‬‬ ‫داستانە شیعری «س���وارچاكی ناو كەوڵە‬ ‫پڵینگ» بە الی كەمەوە بۆ سەر ‪ 50‬زمانی‬ ‫جیهانی وەرگێ���ڕدراوە‪ :‬ئەبخازی‪ ،‬عەرەبی‪،‬‬ ‫ئەرمین���ی‪ ،‬ئازربایجان���ی‪ ،‬بیالرووس���ی‪،‬‬ ‫بول���گاری‪ ،‬كاتاالنی‪ ،‬چیینی‪ ،‬چوڤاش���ی‪،‬‬ ‫چییكی‪ ،‬هۆڵەندی‪ ،‬ئینگلیزی‪ ،‬ئیسپرانتۆ‪،‬‬ ‫ئیس���تۆنی‪ ،‬فنلەندی‪ ،‬فەرەنسی‪ ،‬ئەڵمانی‪،‬‬ ‫یۆنان���ی‪ ،‬عیب���ری‪ ،‬هین���دی‪ ،‬هن���گاری‪،‬‬ ‫ئایس�ل�اندی‪ ،‬ئیتاڵ���ی‪ ،‬یابان���ی‪ ،‬كازاخی‪،‬‬ ‫ك���وردی‪ ،‬قیرغی���زی‪ ،‬التین���ی‪ ،‬لیتوانی‪،‬‬ ‫لۆكس���ەمبۆرگی‪ ،‬مینگرێل���ی‪ ،‬مۆڵداڤ���ی‪،‬‬ ‫مەنگۆلی‪ ،‬ئۆس���یتیانی‪ ،‬فارسی‪ ،‬پۆڵەندی‪،‬‬ ‫پورتوگال���ی‪ ،‬رۆمانی‪ ،‬رووس���ی‪ ،‬س���ربی‪،‬‬ ‫سلۆڤاكی‪ ،‬ئیسپانی‪ ،‬سواحیلی‪ ،‬سوێدی‪،‬‬ ‫تەتەری‪ ،‬تورك���ی‪ ،‬توركمان���ی‪ ،‬ئۆكرانی‪،‬‬ ‫ئوزبەكی و وێڵزی‪.‬‬ ‫دوو دانە لە دەستنووسی ئەم داستانە مەزنە‬ ‫لە (پەیمانگای دەستنووس���ی جۆرجیا) لە‬ ‫تبلیس���ی پارێزراوە‪ .‬هەموو كۆپییەكانی تر‬ ‫دەگەڕێنەوە بۆ سەدەی حەڤدەهەم‪.‬‬ ‫ئەو وێنە كالس���یكییانەی كە ناو داستانە‬ ‫ش���یعرییەكەی پ���ێ رازێنراوەت���ەوە ل���ە‬


‫‪15‬‬

‫كەڵچەر‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫عەرەبستانی لەس����ەر نراوە‪( ،‬ئەڤتاندیل)‬ ‫دەنێرێت بۆ ئەوەی س����وارچاكێكی سەیر‬ ‫و خۆبەدەس����تەوەنەدەر بدۆزێت����ەوە ك����ە‬ ‫كەوڵی پڵنگ����ی كردۆتەبەر‪( .‬ئەڤتاندیل)‬ ‫سوارچاكەكە دەدۆزێتەوە‪ ،‬ئەو دەردەچێت‬ ‫ش����ازادە (تاری����ل)ە كە دڵتەنگ����ە لەبەر‬ ‫دیارنەمان����ی دەزگیران����ە جوانەك����ەی كە‬ ‫ن����اوی (نێس����تان‪-‬داریجان)ە و كی����ژی‬ ‫س����ەرداری خۆیەتی‪ ،‬ش����ای هیندستان‪.‬‬ ‫(ئەڤتاندی����ل) دەبێتە برادەری (تاریل) و‬ ‫یارمەتی دەدات بۆ دۆزینەوەی (نێستان‪-‬‬ ‫داریجان)ی دەزگیران����ی كە لەالیەن رۆحە‬ ‫خراپەكارەكان����ەوە (كاجێبی) لەناو قەاڵی‬ ‫عاس����ێ ی ئەوان����دا دەستبەس����ەر كراوە‪.‬‬ ‫ب����ە یارمەت����ی و ه����اوكاری (نورەدین –‬ ‫پریدۆن) كە هاوڕێیەكی شازادەی ئەوانە‪،‬‬ ‫(ئەڤتاندیل) و (تاریل) دۆتمیرە جوانەكە‬ ‫ئازاد دەكەن‪ .‬داس����تانەكە بە زەماوەندی‬ ‫دووقۆڵی عاش����قەكان تەواو دەبێت‪ .‬دوای‬ ‫ئ����ەوەی كە (تاری����ل) زەماوەن����د لەگەڵ‬ ‫(نێستان‪-‬داریجان) دەگێڕێت‪( ،‬ئەڤتاندیل)‬ ‫و ش����ـــاژنە (تیناتین)ی����ش پێكتر ش����اد‬ ‫دەبن‪.‬‬

‫پڵینگ» پێكهاتووە لە پتر لە ‪ 1600‬چوارینەى‬ ‫ش���یعری و زۆربەی رەخنەگ���رەكان لەبەر‬ ‫زمانە بە بڕشت و كاریگەرییە درامییەكەی‬ ‫پەسنیان كردووە‪ .‬ئەم داستانە بۆ یەكەمین‬ ‫جار لە ساڵی ‪ 1712‬لە شاری تفلیس (كە‬ ‫ئیمڕۆ پێیدەڵێن تبلیس) چاپكراوە‪.‬‬ ‫روستاڤێلی لەو چامە ش����یعرییەیدا باسی‬ ‫ئایدیاڵ����ە مرۆڤایەتییەكانی س����ەدەكانی‬ ‫ناوەڕاس����ت دەكات وەك����و س����وارچاكی‪،‬‬ ‫عیش����ق و ئەوین‪ ،‬هاوڕێیەتی‪ ،‬ئەویندارێتی‬ ‫پ����اك‪ ،‬ئازایەتی و بەهێ����زی‪ ،‬پیاوەتی و‬ ‫مێرخاس����ی‪ .‬پاڵەوانەكانی ئەم داس����تانە‬ ‫ئ����ازا و مرۆڤدۆس����ت و بەخش����ندەن‪.‬‬ ‫پاڵەوانەكان تەنیا ب����ە نەتەوەی جۆرجی‬ ‫نەبەس����تراونەتەوە‪ .‬ناوچ����ەی رووداوەكان‬ ‫واڵتی فارس‪ ،‬چیین و هیندس����تانە‪ .‬چامە‬ ‫«شاهی شاهانی رۆژهەاڵت‪،‬‬ ‫ش����یعرییەكە نزیكەی ‪ 6500‬دێرەشیعرە و‬ ‫لە زۆر جێگادا كاریگەری ش����یعری فارسی‬ ‫تامار ‪ »...‬دیواربەندێكی‬ ‫كڵێسای دۆرمیشن لە (ڤاردیزا) پێوە دیارە‪.‬‬ ‫چیرۆك����ی ئەم داس����تانە ش����یعرییە باس‬ ‫دەوروبەری ‪1186 -1184‬‬ ‫ل����ە گیانبازییەكان����ی (ئەڤتاندی����ل) كە‬ ‫دەستكردی نیگاركێشی هەنگاری (میهالی بەگزادەیەكی عەرەبە‪ ،‬لەگەڵ هاوڕیێەكەی‬ ‫زیخی)ە و ب���ەردەوام لە چاپ���ە تازەكاندا بەن����اوی (تاری����ل) ك����ە ش����ازادەیەكی‬ ‫دەكەونە بەر چاو‪.‬‬ ‫هیندیی����ە دەكات‪( .‬تیناتین)ی دەزگیرانی سەرچاوە‪:‬‬ ‫‪1-Shota Rustveli, The Knight in the‬‬ ‫داستانە شیعری «سوارچاكی ناو كەوڵە (ئەڤتاندیل) كە تازە تاجی فەرمانڕەوایەتی‬

‫«فریسكۆی شاعیر»‬ ‫لە پەرستگای خاچی پیرۆز لە‬ ‫(ئۆرشەلیم)‬ ‫)‪Panthers Skin, (tr. Venera Urushadze‬‬ ‫‪)(Tbilisi, 2006‬‬ ‫«‪2-Shota Rustaveli» from Wikipedia‬‬ ‫‪.)(retrieved 18 Feb., 2012‬‬

‫بەرنامەی نۆیەمین فێستیڤاڵی بەدرخان لە تبلیسی ‪ -‬جۆرجیا‬ ‫بە هاوكاری لەگەڵ «مااڵ ئێزیدیا لە جۆرجیا»‬ ‫«لە كوردستانەوە بۆ تبلیسی‪ :‬دروستكردنی پردی‬ ‫رووناكبیری لەنێوان كورد و جۆرجییەكان»‬ ‫لەژێر دروشمی(كەلتوور ئاییندەی گەالنە)‬ ‫‪2012/3/21 - 23‬‬ ‫شوێن‪ :‬هۆڵی‪ :‬وەزارەتی رۆشنبیری ‪ -‬تبلیسی ‪ /‬جۆرجیا‬

‫• پرسیار و وەاڵم‪.‬‬ ‫(‪ 21:00 – 20:00‬نانخواردنی ئێوارە)‬ ‫رۆژی ‪ ، 2‬پێنجشەمە ‪2012/3/22‬‬ ‫رۆژی دووەم ‪ ،‬پێنجشەمە ‪2012/3/22‬‬

‫‪ 11:00‬تا ‪ 11:20‬ی بەیانی ‪ -‬چاالكی ‪( : 6‬فیلمێكی دۆكیومێنتاری)‬ ‫• فیلمی دیكۆمێنتاری «دانیال میتران ژنە میهرەبانەكە» ‪-‬‬ ‫ئامادەكردنی‪ :‬حەمید بەدرخان‪.‬‬ ‫رۆژی دووەم ‪ ،‬پێنجشەمە ‪2012/3/22‬‬

‫‪ 11:20‬ت���ا ‪ 13:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪ : 7‬كۆڕگێڕ‪ :‬حەمید بەدرخان –‬ ‫عەگید میرزاییۆڤ‬ ‫پانێڵی ‪ :3‬رۆڵی میدیای كوردی (وەرگێڕان‪ :‬پیر دیما)‬ ‫• «رۆژنامەگ���ەری ك���وردی و باری هەنووكەیی كوردس���تان« – ئازاد‬ ‫حەمەد ئەمین‬ ‫• «ئازادی رۆژنامەگەری سریانی لە كوردستاندا» – ئەكەد موراد‬ ‫• «پیرەمێرد و رۆژنامەی ژین لە سلێمانی» – مستەغا ساڵخ كەریم‬ ‫• «خەبات���ی چیینی كرێكار و رۆژنامەگەری كوردی دوای راپەڕین» –‬ ‫هندرێن ئەحمەد‬ ‫• «رۆڵی ژنی كورد لە راگەیاندنی كوردیدا» – شیالن یاسین‪.‬‬ ‫(‪ 14:00 – 13:00‬نانخواردنی نیوەڕۆ)‬

‫رۆژی یەكەم ‪ ،‬چوارشەمە ‪2012/3/21‬‬

‫‪ 11:00‬ی بەیانی تا ‪12:00‬ی نیوەڕۆ – چاالكی ‪ - 1‬رێورەسمی كردنەوەی‬ ‫فێستیڤاڵ‬ ‫كۆڕگێڕ‪ :‬د‪ .‬ئازاد حەمەد شەریف – عەگید میرزاییۆڤ‬ ‫• سروودی نەتەوەیی«بەدرخان ‪ ،‬جۆرجیا ‪ ،‬عێراق»‪.‬‬ ‫• وتاری كردنەوەی نۆیەمین فێستیڤاڵی بەدرخان لە جۆرجیا لەالیەن«‬ ‫حەمی���د ئەبوبەكر بەدرخان» بەرپرس���ی دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی‬ ‫بەدرخان‪.‬‬ ‫• وتەیەكی كورتی كردن���ەوە لەالیەن بەڕێز «تەیب بەرواری» باڵیۆزی‬ ‫عێراق لە جۆرجیا‪.‬‬ ‫• وتەی وەزیری رۆش���نبیری و پاراس���تنی پەیكەر لە الیەن بەڕێز «د‪.‬‬ ‫نیكۆاڵس رۆرۆا»‬ ‫• وتاری نەقیبی رۆژنامەنووسانی كوردستان لەالیەن ئازاد حەمەدەمین‬ ‫شێخ یونس‪.‬‬ ‫• وتاری بزاڤی گشتی «جۆرجیای فرەنەتەوەیی» لەالیەن بەڕێز عەگید‬ ‫میرزاییۆڤ‪.‬‬ ‫• پێش���انگای ش���ێوەكاری هونەرمەندانی كورد« نامی���ق عەلی قادر‪،‬‬ ‫ئیسماعیل خەیات‪ ،‬دارا محەمەد عەلی‪ ،‬ئەنتۆن »‪ ،‬پێشانگای فۆتۆگراف‪،‬‬ ‫پێش���انگای جلوبەرگ و كەلەپووری كورد‪ ،‬پێشانگای كتێب بەهاوكاری‬ ‫و هاوبەش���ی باش���ترین دەزگاكانی چاپەمەنی لە كوردستان (بۆ ماوەی‬ ‫دوو رۆژ)‪.‬‬ ‫(‪ 14:00 – 13:00‬نانخواردنی نیوەڕۆ)‬ ‫رۆژی یەكەم ‪ ،‬چوارشەمە ‪2012/3/21‬‬

‫‪ 15:00‬تا ‪ 16:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪2‬‬ ‫• رێوڕەس���می نۆژەنكردنەوەی گۆڕی كامیل یوسف بەدرخان ( لەسەر‬ ‫ئەركی بەڕێز مام جەالل – سەرۆك كۆماری عێراق ‪) -‬‬ ‫رۆژی یەكەم ‪ ،‬چوارشەمە ‪2012/3/21‬‬ ‫‪ 16:00‬تا ‪ 16:30‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪( 3‬فیلمێكی دۆكیومێنتاری)‬ ‫• فیلم���ی دیكۆمێنتاری«ئێرە كوردس���تانە» دا ‪ -‬دەرهێنانی‪ :‬هەوراز‬ ‫محەمەد‪.‬‬ ‫رۆژی یەكەم ‪ ،‬چوارشەمە ‪2012/3/21‬‬

‫‪ 17:00‬ت���ا ‪ 18:30‬ی ئێ���وارە ‪ -‬چاالكی ‪: 4‬كۆڕگێڕ‪ :‬لیلی س���ەفارۆڤ‪،‬‬

‫هندرێن ئەحمەد‪.‬‬ ‫پانێڵی ‪ :1‬كوردەكان – دوێنی‪ ،‬ئەمڕۆ‪ ،‬سبەی (وەرگێڕان‪ :‬پیر دیما)‬ ‫• «پەیوەن���دی لەمێژین���ەی نێوان كورد و جۆرجیی���ەكان» د‪ .‬كەمال‬ ‫مەزهەر ئەحمەد‪.‬‬ ‫• «ئایین���دەی ك���وردەكان ل���ە رۆژهەاڵت���ی ناوەڕاس�����دا» د‪ .‬كەرەم‬ ‫ئامۆییڤ‪.‬‬ ‫• «كورد لە دیدی رۆژئاواییەكانەوە» د‪ .‬ئازاد حەمە شەریف‪.‬‬ ‫• «واقیع���ی كوردە ئێزیدییەكانی كوردس���تانی عێ���راق» بەڕێز‪ :‬عیدۆ‬ ‫بابەشێخ‪.‬‬ ‫تێبینی‪ :‬بۆ هەر كەس���ێك‪ ،‬كە بابەتەكە پێشكەش دەكات تەنیا ماوەی‬ ‫‪ 12‬خولەك كات تەرخانكراوە‪.‬‬ ‫* پرسیار و وەاڵم‪.‬‬ ‫(پشووی چا‪ /‬قاوە خواردنەوە)‬ ‫رۆژی یەكەم ‪ ،‬چوارشەمە ‪2012/3/21‬‬

‫‪ 19:00‬ت���ا ‪ 20:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪: 5‬كۆڕگێڕ‪ :‬بەس���ۆز تۆفیق‪ ،‬لیلی‬ ‫سەفارۆڤ‪.‬‬ ‫پانێڵی ‪ :2‬ماف و ئازادییەكانی ژنی كورد (وەرگێڕان‪ :‬پیر دیما)‬ ‫• «ئ���ازادی ژن لە كۆمەڵگەی كوردەوارییدا» ش���ازادە‪ :‬س���ینەم خان‬ ‫جەالدەت بەدرخان‪.‬‬ ‫• «پێگەی ژن لە دوای راپەڕینەوە» – حەسیبە بابۆڵی‪.‬‬ ‫• «ئەدەبی نوێی ژنانی كورد» – پەری ساڵح‪.‬‬ ‫تێبینی‪ :‬بۆ هەر كەس���ێك‪ ،‬كە بابەتەكە پێشكەش دەكات تەنیا ماوەی‬ ‫‪ 12‬خولەك كات تەرخانكراوە‪.‬‬

‫رۆژی دووەم ‪ ،‬پێنجشەمە ‪2012/3/22‬‬

‫‪ 15:00‬تا ‪ 18:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪8‬‬ ‫• مۆنۆدرام���ای «گیرفان���ی س���یانزەهەم» (تیپی ش���انۆی ئازاد) –‬ ‫نووس���ینی‪ :‬د‪ .‬ئازاد حەمە ش���ەریف‪ ،‬دەرهێنانی‪ :‬هەڤاڵ سەاڵح عەلی‪،‬‬ ‫نواندنی‪ :‬نەوزاد رەمەزان‪.‬‬ ‫• پێشكەشكردنی گۆرانی و مۆسیقای كوردی لەالیەن هەردوو هونەرمەند‬ ‫«ئیحسان زیرەك و گۆرانیبێژێكی جۆرجی»‬ ‫رۆژی دووەم ‪ ،‬پێنجشەمە ‪2012/3/22‬‬

‫‪ 18:30‬تا ‪ 20:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪ : 9‬ئاهەنگی كۆتایی ‪ -‬كۆڕگێڕ‪ :‬د‪.‬‬ ‫ئازاد حەمە شەریف – رەوا حەمە كەریم‬ ‫• وت���ەی كۆتایی لەالیەن بەڕێز «تەیب ب���ەرواری» باڵیۆزی عێراق لە‬ ‫جۆرجیا‪.‬‬ ‫• بەیانی كۆتای���ی لەالیەن « حەمید ئەبوبەكر بەدرخان» بەرپرس���ی‬ ‫دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی بەدرخان‪.‬‬ ‫• دابەشكردنی خەاڵت و بڕوانامەی فێستیڤاڵی نۆیەمی بەدرخان‪.‬‬ ‫(‪ 21:30 – 20:30‬نانخواردنی ئێوارە)‬ ‫رۆژی سێیەم ‪ ،‬هەینی ‪2012/3/23‬‬

‫‪ 10:00‬تا ‪ 14:00‬ی ئێوارە ‪ -‬چاالكی ‪ : 10‬گەشتێك بەناو شاری (تبلیسی‬ ‫و متشخیتا)‬ ‫(‪ 15:00 – 14:00‬نانخواردنی نیوەڕۆ)‬

‫حەمید ئەبوبەكر بەدرخان‬ ‫رێكخەری فێستیڤاڵ‬

‫د‪ .‬ئازاد حەمە شەریف‬ ‫بەرنامەڕێژی فێستیڤاڵ‬


‫‪16‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫لە یادی نەمران‬

‫خالید دلێر‬ ‫هێمنتر لە دەریا و بەرزتر لە لوتكە‬

‫رۆژێك لە رۆژەكانی مانگی ئابی ساڵی‬ ‫‪ 1933‬لە دامێنی چیای سەركەش���ی‬ ‫هەیبەت س���وڵتان روحیانەتی دڵێكی‬ ‫سپی چاوەكانی بە دنیای پڕ ئەندێشە‬ ‫و سروش���تی جوان���ی كوردس���تان‬ ‫هەڵهێن���ا‪ ،‬ئ���ەم مرۆڤ���ە روحیانەتی‬ ‫پەپوولەی هەڵگرتبوو ئاش���نایی بۆنی‬ ‫گوڵ دۆس���تی چیا و هەوێنی راس���ت‬ ‫گۆی���ی بوو ب���ۆ كورد ژی���ا‪ ،‬هەزاران‬ ‫كۆس���پ و نش���ێوی ژیان كۆڵی پێ‬ ‫نەدا‪ ،‬عاش���قی خاكی نیش���تمان بوو‬ ‫هۆگری مرۆڤە سەرمەستەكانی ئازادی‬ ‫بوو ئەم مرۆڤە لەخۆبردوبوو جەسور‬ ‫ب���وو‪ ،‬بە ئەم���ەك بوو‪ ،‬ب���ە ویژدان‬ ‫بوو‪ ،‬راس���تبێژ و میهرەبان بوو‪ .‬ئەو‬ ‫مرۆڤە خالی���د دلێری شۆڕش���گێڕ و‬ ‫هونەرمەند و ش���اعیر بوو‪ ،‬هەروەكو‬ ‫خۆی لە دەستنووسێكدا دەڵێ‪ :‬ناوم‬ ‫خالی���د دلێ���رە ل���ە ‪ 1933/8/20‬لە‬ ‫گەڕەكی ((بەفری قەندی)) لە كۆیە‬ ‫ش���اری حاجی قادر شارە دێرینەكەی‬ ‫كوردس���تان لەدایك بووم باوكم (مام‬ ‫واحێدی س���ۆلدروو) كوڕی ئەحمەدی‬ ‫مەال س���لێمان كوڕی زاهی���رە‪ ،‬دایكم‬ ‫ن���اوی ((ئامینە)) كچ���ی ((ئەمین‬ ‫چاوشینە))‪.‬‬ ‫خالی���د دلێر لە حوج���رە لە الی مەال‬ ‫س���ابیری سورقاوش���انی ل���ە كۆیە‬ ‫قورئانی پیرۆز خەتم دەكا و خوێندنی‬ ‫س���ەرەتایی و ناوەندی���ش لە كۆیە و‬ ‫ئامادەی لە شاری بەغداد و كەركووك‬ ‫ل���ە خوێندنگ���ەی ش���ەوانەدا تەواو‬ ‫دەكات‪ .‬دواتر لە زانكۆی (لۆمۆمبا))‬ ‫ل���ە مۆس���ۆكۆ كۆرس���ی خوێندن���ی‬ ‫پێدەدرێ‪ ،‬بەاڵم پێ راناگا و لە الیەن‬ ‫حكومەتەك���ەی قاس���مەوە فەرمانی‬ ‫زندانی كردنی بۆ دەردەچێت و خالید‬ ‫دلێ���ر لە مانگ���ی كانوون���ی یەكەمی‬ ‫‪ 1954‬لە كۆمپانیای نەوتی كەركووك‬ ‫دادەم���ەزرێ خولێك���ی بازرگانی بە‬

‫زمانی ئینگلیزی بۆ ماوەی ساڵێك لە‬ ‫كۆمپانیاكە تەواو دەكات‪.‬‬ ‫پێش���تر خالید دلێر هاوینان كرێكاری‬ ‫دەكرد و تێكەڵ ب���ە ژیانی كرێكاران‬ ‫و رەنج���دەران دەبوو‪ ،‬هەر بۆیە كاتێ‬ ‫ل���ە كۆمپانی���ای نەوت���ی كەركووك‬ ‫دەس���تبەكار دەبێ بەهەمان شێوەی‬ ‫ج���اران تێكەڵ بە ژیانی رەنجدەران و‬ ‫كرێكاران دەبێتەوە هۆگرین دەبێ‪.‬‬ ‫خالید دلێر هونەرمەندێكی گەورە بوو‬ ‫لەگ���ەڵ ئەوەی دەنگ���ی خۆش بوو‬ ‫ئاوازدانەرێكی بەتوانا بوو شیعری‬ ‫زۆر جوانی دەچڕی‪.‬‬ ‫لە پۆلی پێنجەمی س���ەرەتاییدا‬ ‫ل���ە س���اڵی ‪ 1946‬لەگەڵ (‪)25‬‬ ‫قوتابی دیكەی پۆلی شەش���ەمی‬ ‫سەرەتایی كە یەكێكیان سەرەك‬ ‫كۆم���اری عێ���راق م���ام جەالل‬ ‫بوو ((كۆمەڵەیی پێش���كەوتنی‬ ‫خوێندەواری)) دادەمەزرێنن‪.‬‬ ‫هاوین���ان ئەوەن���دەی دەرفەت���ی‬ ‫بووبێ سەردانی خاڵوانی كردووە لە‬ ‫قەاڵدزێ و پش���دەر زاخاوی دەداتەوە‬ ‫و گەشەی پێدەدا‪.‬‬ ‫لە نیس���انی ‪1951‬دا یەكەم بەرهەمی‬ ‫هۆنراوەی لە رۆژنامەی هەولێردا‬ ‫باڵوكردۆتەوە‪ ،‬تا ئێستاش‬ ‫بیست كتێبی نووسیوە‪،‬‬ ‫لە س���اڵی ‪ 1952‬لە‬ ‫خۆنیش���اندان دژی‬ ‫هەڵبژاردن گیراوە‪،‬‬ ‫درا ب���ە دادگای‬ ‫((عورفی)) لە‬ ‫كامپی رەشید‬ ‫لە بەغدا پاش‬ ‫ماوەیەك ئازاد‬ ‫دەكرێ‪.‬‬ ‫ل���ە ‪16‬ی‬ ‫ئە یلو و ل���ی‬ ‫‪1 9 6 1‬‬

‫دووب���ارە دەگیرێت���ەوە و رەوان���ەی‬ ‫بەندیخانەی (نوگرەس���ەلمان) كرا لە‬ ‫بیابان لە ‪ 1963/2/28‬ئازاد كراوە‪ ،‬لە‬ ‫‪2‬ی ئایاری ‪ 1977‬لە شاری سلێمانی لە‬ ‫الیەن ئیستخباراتەوە دەگیرێت‪ ،‬دوای‬ ‫‪ 9‬رۆژ ئ���ازاد‬

‫خالید دلێری نەمر‬

‫دەكرێ‪.‬‬ ‫لە ئایاری ‪ 1954‬ل���ە رۆژنامەی ژیندا‬ ‫پێش���نیاری دامەزراندنی یەكێتییەكی‬ ‫كردووە ب���ۆ ئەدەیبانی ك���وردی‪ ،‬لە‬ ‫دامەزراندن���ی یەكێت���ی نووس���ەرانی‬ ‫كورد لە ‪ 1970/2/18‬دەس���تی بااڵی‬ ‫هەب���ووە و لە دامەزراندنی كۆمەڵەی‬ ‫كەلەپووری كورد لە سلێمانی‬ ‫و پێكهێنانی ((لێژنەی‬ ‫هاری���كاری چەپە‬ ‫كوردستانییەكان‬ ‫دەستێكی بااڵی‬ ‫هەبووە‪.‬‬ ‫ل���ە هاوین���ی‬ ‫‪1968‬دا بووە‬ ‫بە رۆژنامەنووس‬ ‫ل���ە دەس���تەی‬ ‫نو و س���ە ر ا نی‬ ‫رۆژنامەی ((النور))‬ ‫دا ئەن���دام ب���ووە‬ ‫ئ���ەم رۆژنامەی���ە‬ ‫پارتی دیموكراتی‬ ‫كوردستان دەری‬ ‫دەكرد‪.‬‬ ‫خالی���د دلێر‬ ‫دەڵ���ێ لە‬

‫هونەردا بە تیپی سرودی خوێندنگاكان‬ ‫و ل���ە گۆران���ی ل���ە مەجلیس���ەكانی‬ ‫باوكمدا دەس���تم پێكرد یەكەمین جار‬ ‫لە ئێس���تگەی رادیۆی بەغداد بەشی‬ ‫ك���وردی ل���ە مارت���ی ‪ 1957‬گۆرانیم‬ ‫تۆم���ار كردووە پازدە گۆرانی و پازدە‬ ‫سروودم داناون‪.‬‬ ‫مامۆستا خالید دلێر ‪ 1998‬كوردستان‬ ‫جێ دەهێڵ���ێ و روودەكاتە ش���اری‬ ‫((سانت گاڵن) لە هەرسێ گۆڕەپانی‬ ‫ئیشكردنی هەموو تەمەنیدا سیاسەت ـ‬ ‫هونەر ـ ئەدەب كە هەرسێكیان یەكتر‬ ‫تەواو دەكەن‪ .‬بە گەرمی و دڵسۆزی و‬ ‫بێ پسانەوە كاری تێدا كردوون‪.‬‬ ‫مامۆس���تا خالید دلێر خاوەنی كوڕ و‬ ‫كچێكە خەاڵت خان و كاك پاڵە‪.‬‬ ‫مامۆستا خالید دلێر هەوێنی راستگۆیی‬ ‫و نیش���انەی بەرخودان و كوڕی رۆژی‬ ‫تەنگانە و ب���ازووی بەهێزی كرێكاران‬ ‫و مامۆس���تای نەوەكانی دوای خۆی‬ ‫و رچەش���كێنی ئازارە گورج بڕەكان‪،‬‬ ‫ك���ە تەمەن���ی مامۆس���تایان بەرەو‬ ‫سەرهەڵكش���ان و ئ���ەو تەمەنەی كە‬ ‫هەمووی بەخشییە كورد و كوردستان‬ ‫لە رێگەی نەتەوە چەوس���اوە و زوڵم‬ ‫لێكراوەكەیدا س���ەرفی كرد‪ ،‬چل رۆژ‬ ‫لەمەوب���ەر مامۆس���تایی غەمەكان بۆ‬ ‫هەمیشە چاوەكانی لێكنا‪ ،‬بۆ هەمیشە‬ ‫ب���ە جەس���تە ماڵئاوای���ی لێكردین‪،‬‬ ‫بەاڵم بە روح بە دەنگ بە س���روودە‬ ‫جوانەكانی بە گۆرانییە رەنگینەكانی‬ ‫ب���ە نووس���ینە پ���ڕ خرۆش���ەكانی‬ ‫هەمیش���ە لە یادمان زیندووە تۆ لە‬ ‫دڵی نیش���تماندا نووس���تووی ئێمە‬ ‫بۆ هەمیش���ە لە دڵ و لە روحماندا‬ ‫پەیكەرێكت بۆ ساز كەین تا هەموو‬ ‫ساتێ یادت بكەین‪.‬‬ ‫ماڵئاوا ماڵئاوا ماڵئاوا‪..‬‬

‫ئا‪ :‬مامۆستا جەمال لۆلۆ‬


‫‪17‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫دیداری‪ :‬بنار حەمید‬ ‫* خالی����د دلێ����ر ی����ان خالی����د واحێ����د‬ ‫سۆڵدروو؟‬ ‫ـ ناوم خالیدە‪ ،‬نازناوم دلێرە‪ ،‬باوكم ناوی‬ ‫واحێدی س����ۆڵدروو بوو‪ ،‬دایكیشم ئامینە‬ ‫چاوش����ین‪ ،‬لە ‪20‬ی ئابی ‪ 1933‬لە كۆیە‬ ‫لەدایك ب����ووم‪ ،‬خوێندنی س����ەرەتایی و‬ ‫ناوەندیم لە كۆیە تەواو كرد‪ ،‬دواناوەندیم‬ ‫لە بەغ����دا و كەرك����ووك تەواوك����رد‪ ،‬لە‬ ‫زانكۆی (پاتریس لۆمۆمبیا) لە مۆس����كۆ‬ ‫وەرگی����رام‪ ،‬ل����ە س����اڵی (‪ )1961‬لەبەر‬ ‫حوكمی زیندانی����م نەمتوانی بچم خوێندن‬ ‫ت����ەواو بكەم‪ ،‬ب����ۆ ماوەی ‪ 20‬س����اڵ لە‬ ‫كۆمپانیای نەوتی كەركووك كارم كردووە‪،‬‬ ‫اە یاڵ����ی ‪ 1954‬یەكەم كەس چووم داوای‬ ‫پێكهێنانی (یەكێتی نووس����ەرانی كورد)م‬ ‫كردووە‪ ،‬هەموو جار فێڵم لە ئێس����تگەی‬ ‫بەغدا دەكرد بەوەی (‪)15‬ی مانگی ئادار‬ ‫دەچ����ووم گۆرانییەكم تۆمار دەكرد‪ ،‬تاكو‬ ‫(‪)21‬ی نەورۆز ئامادە دەكرا و لە نەورۆز‬ ‫ئەو گۆرانییە نیش����تمانی و نەتەوەییەیان‬ ‫لێ ئ����ەدا‪ .‬ئەگەر وام نەكردبا بەر جەژنی‬ ‫نەورۆز نەدەكەوت‪ .‬یەكەم گۆرانیم لە ساڵی‬ ‫(‪ )1957‬تۆماركرد‪ ،‬لە ساڵی (‪ )1968‬لە‬ ‫باڵی مەكتەبی سیاسی (پ‪.‬د‪.‬ك) ئەندامی‬ ‫كۆمیتەی ناوەندی بووم و ئەندامی لیژنەی‬ ‫هاریكاریكردنی چەپە كوردستانیەكانیش‬ ‫بووم‪ ،‬لە س����اڵی (‪ )1974‬لە كۆمپانیای‬ ‫نەوت گواس����تراومەتەوە ب����ۆ فەرمانگەی‬ ‫خانەنشینی لە سلێمانی و لە ساڵی ‪1985‬‬ ‫خانەنشین بووم‪.‬‬ ‫* سیاسەت یان ئاواز و هۆنراوە؟‬ ‫ـ نازان����م كامی����ان ل����ە پێ����ش كامیانە‪.‬‬ ‫واپێ��ەچێت گۆرانی وتنم زووتر دەس����ت‬ ‫دابێن����ێ‪ ،‬ل����ە بیرم����ە لە پۆل����ی (‪)1‬ی‬ ‫س����ەرەتایی بووم ش����یعرەكەم دادەهێنا‪،‬‬ ‫یەكەم شیعریش����م السایی ش����یعرەكانی‬ ‫تاهیر بەگی جاف بوو‪ ،‬س����اڵی (‪)1944‬‬ ‫لە كۆیە‪.‬‬ ‫* پای����زی (‪ )1986‬الی ئێ����وە چ����ی‬ ‫دەگەیەنێت؟‬ ‫ـ دەس����تپێكردنی قۆناغی خۆبەختكردن‬ ‫لە پێناو سەروەرییەكانی میللەتەكەمان‪،‬‬ ‫لە پایزی (‪ )1946‬دەس����تم بە سیاسەت‬ ‫كرد‪ ،‬كەوتمە ناو رێكخس����تنی قوتابیانی‬ ‫كوردس����تان‪ ،‬كۆمەڵەیەكی خوێندكاریمان‬ ‫دروستكرد (‪ )27‬قوتابی پۆلی شەشەمی‬ ‫س����ەرەتایی و منیش پێنجەمی سەرەتایی‬

‫هونەرمەند خالید دلێر‪:‬‬

‫لە یادی نەمران‬

‫ئیلهامی هۆنراوەیەكم لە كێشەیەك‬ ‫لەگەڵ مام جەالل هاتە نووسین‬ ‫بووم‪ .‬مام ج����ەالل پێش ئەو كات لەگەڵ‬ ‫ئێمە بوو‪ ،‬لە پۆلی شەش����ەمی سەرەتایی‬ ‫ب����وو‪ ،‬كۆمەڵەكەمان ناون����ا (كۆمەڵەی‬ ‫پێش����كەوتنی خوێندەواری) س����ەرەتای‬ ‫ناوەكەمان بە رێنووسی التینی نووسیبوو‬ ‫(‪ )K – P – X‬ئ����ەو كۆمەڵەیە مایەوە هەتا‬ ‫(ی‪ .‬ق‪ .‬ك) دام����ەزرا‪ ،‬ئێمەش تێكەاڵوی‬ ‫ئەو رێكخراوە بووین‪.‬‬ ‫* هونەر و ئەدەب و سیاسەت لە كامیان‬ ‫پێشڕەو بوویت؟‬ ‫ـ دەوروبەرەكەم وای پەروەردە كردووم كە‬ ‫هەرسێ بابەتەی كە یەكتر تەواو دەكەن‪،‬‬ ‫بەیەك����ەوە گرێدراوە ئەو دەوروبەرە تەنها‬ ‫بۆ م����ن رێككەوتووە‪ ،‬ه����ەر بابەتێك لەو‬ ‫بابەتانە دوو بابەتەكەی تر یارمەتیی داوە‬ ‫و قووڵتری كردوونەتەوە‪ ،‬لە هیچ بابەتێك‬ ‫ل����ەو بابەتانە خۆم بە تێكش����كاو نازانم‪.‬‬ ‫ناشزانم لە كامیان زیاتر سەركەوتووم‪.‬‬ ‫* ساڵی (‪ )1987‬هۆنراوەی (ئەی قومری‪،‬‬ ‫بۆ ئەگری) نووسی‪ ،‬ئیلهامی ئەو هۆنراوەیە‬ ‫لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟‬ ‫ـ ماڵمان لە كەرك����ووك بوو‪ ،‬لە گەڕەكی‬ ‫قۆری����ە (دوو تەیری قوم����ری) دەهاتنە‬ ‫سەر ماڵمان و هەڵدەنیشتن دەیانخوێند‪،‬‬ ‫خوێندنەكەیان زیاتر ل����ە گریان دەچوو‪.‬‬ ‫بۆیە زۆر كاری لێكردم‪ ،‬ماوەیەكیش مام‬ ‫جەالل لە ماڵی من خۆی حەش����ار دابوو‬ ‫بەتەمابووین بینێرین����ە میهرەجانی الوان‬ ‫و قوتابیانی جیه����ان لە ئەوروپا‪ ،‬هاوینی‬ ‫(‪ )1957‬ب����ە رۆژ زۆرب����ەی كاتم����ان بە‬ ‫گفتوگۆ بەس����ەر دەبرد‪ ،‬رۆژێكیان لەسەر‬ ‫مەس����ەلەیەك ناكۆكی كەوت����ە نێوانمان‬ ‫چەن����دی دەمكرد مام ج����ەالل كۆتایی بە‬ ‫مەسەلەكە نەدەهێنا‪ ،‬كار گەیشتە رادەی‬ ‫ئەوەی من بشكێنێت‪ ،‬منیش ئەو ئێوارەیە‬ ‫چووم����ە دەرەوە ب����ەرەو باخچە و باخ لە‬ ‫(أم الربیعی����ن) رێگەم گرتەب����ەر‪ ،‬مانگە‬ ‫ش����ەوێكی خۆش����بوو‪ ،‬نیگایەكەم لەسەر‬ ‫وەزنی رۆیشتنەكەم وەرگرت‪ ،‬دەستم كرد‬ ‫بە دانانی ئاوازی ش����یعری (ئەی قومری‪،‬‬ ‫بۆ ئەگری) تا گەیش����تمە بەنزینخانەكەی‬

‫لەراستەوە‪ :‬خالید دلێر‪ ،‬د‪ .‬كەمال فوئاد‪ ،‬عومەر دەبابە‬ ‫س����ەرووی تەپەی مەال عەواڵ لەوێ شیعر‬ ‫و ئاوازەكە تەواو بوو‪ ،‬بۆ ئەوەی ش����یعر‬ ‫و ئاوازەك����ەم بیر نەچێت����ەوە هەر لەبەر‬ ‫خۆم دەموتەوە‪ ،‬پێش ئەوەی بگەمە ماڵ‪،‬‬ ‫پیرەمێردێك گندۆرەی دەفرۆش����ت ‪ ،‬دوو‬ ‫گندۆرەم كڕی و یەكسەر چووم بۆ ماڵەوە‪،‬‬ ‫هەر كە گەیش����تمە ماڵەوە مام جەالل بە‬ ‫تووڕەی����ی بۆم هات و ب����ەرو پیرم هات‪،‬‬ ‫دیس����ان مەس����ەلەی ناكۆكییەكەی بەرپا‬ ‫كردەوە‪ ،‬منیش پێم وت كوڕە دە بەسە‪.‬‬ ‫وازبێنە لەو مەسەلەیە من بەرهەمی تازەم‬ ‫دان����اوە‪ ،‬هەروەكو ئەوە وایە تازە لەدایك‬ ‫بووبێتم����ەوە‪ ،‬وەرە دانیش����ە گن����دۆرەی‬ ‫جوانم هێناوە با بەیەكەوە بیخۆین‪ .‬ئێمە‬ ‫دەستمان كرد بە گندۆرە خواردن‪.‬‬ ‫* راپەڕی����ن چ����ی بۆ ك����ورد ك����رد‪ ،‬ئایا‬ ‫ئاواتەكانی تۆی هێناوەتە دێی؟‬ ‫ـ راپەڕین وزە و توانای رزگاركردنی هەموو‬ ‫كوردس����تانی بە جەماوەری كوردس����تان‬ ‫بەخش����ی‪ ،‬راپەڕینێكی مەزن بوو‪ ،‬ئەگەر‬ ‫لەبار نەبرێت‪ ،‬توانای رزگاركردنی هەموو‬ ‫كوردس����تانی هەیە‪ .‬خەونەكانم هاتە دی‬ ‫و هەندێكی����ان م����اوە و نەهاتووەتە دی‪،‬‬

‫پێكهاتنی كیانێكی بچووك بوو‪ ،‬بەش����ێك‬ ‫ل����ە هەرێمی باش����ووری گرت����ەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ش����ەڕی ناوخۆ ئەو كیانە بچكۆلەیەش����ی‬ ‫كردووەت����ە دووبەش‪ ،‬هی����وادارم هەردوو‬ ‫بەش����ەكە یەكبگرێت����ەوە و ببێتە بە یەك‬ ‫بەش‪ ،‬بەش����ە نەوتەكەی كوردس����تانیش‬ ‫بخرێتە سەر هەرێمەكە‪.‬‬ ‫* لە هۆنراوەیەكدا دەڵێیت‪( :‬ئاخر چۆن‬ ‫لەم كوردس����تانە‪ ،‬ناچێ دڵم بۆ بێگانە!‬ ‫كەچی رۆیش����تی بۆ ئەوروپا‪ .‬پێمان وایە‬ ‫حكوومەتی ك����وردی بێگانەیە‪ ،‬یان كاتی‬ ‫خۆی لەگەڵ حكومەتی عێراقدا بووە؟‬ ‫ـ لە كوردستان ژیانم دابین نەبوو‪ ،‬ئەوەی‬ ‫پاڵ����ی پێوەنام روو لە هەن����دەران بكەم‬ ‫هەندێ نەخۆش����یم هەبوو‪ ،‬وەكو (قوڕگ‬ ‫ئێش����ە) دەمویست چارەس����ەری قوڕگم‬ ‫بكەم و هەر (‪ )42‬گۆرانی و سروودەكانم‬ ‫ب����ە دەنگی خۆم تۆم����ار بكەمەوە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هەن����دەران ن����ەك چارەس����ەری نەكردم‪،‬‬ ‫بەڵكو تووش����ی كۆمەڵێك نەخۆشی تری‬ ‫كردم‪ ،‬بە ناچاری و شپرزەیی و نەخۆشی‬ ‫گەڕامەوە كوردس����تان‪ ،‬چونكەی دەنگی‬

‫دەهۆڵ لە دوورەوە خۆش����ە‪ ،‬من هەر لە‬ ‫سەرەتاوە دژی چوونە دەرەوە بووم‪ ،‬بەرد‬ ‫لە جێگای خۆی سەنگینە‪ ،‬بە مانای ئەوە‬ ‫نییە كە حكومەتی كوردی بێگانەیە‪ ،‬زوو‬ ‫وتراوە من تەنیا بۆ ئەوە هاتوومەتەوە كە‬ ‫لە كوردستان بمرم‪.‬‬ ‫* كێ����ن ئەو گۆرانیبێژان����ەی كە ئاواز و‬ ‫هۆنراوەی تۆیان وتووەتەوە؟‬ ‫ـ هەی����اس محەم����ەد‪ ،‬خ����ەاڵت خالی����د‬ ‫دلێ����ر‪ ،‬ش����ەمال حەمەتۆفی����ق‪ ،‬س����ەاڵح‬ ‫مەجید‪ ،‬هیمداد كۆیی‪ ،‬ناس����ری رەزازی‪،‬‬ ‫حەس����ەن زیرەك و محەمەد شێخۆ ـ یش‬ ‫هەردووكی����ان ئاوازی منیان بە ش����یعری‬ ‫خۆی����ان وتووەت����ەوە‪ ،‬هەروەه����ا عەزیز‬ ‫شارۆخی ـ یش‪.‬‬ ‫* چۆن ئاواز و هۆنراوەی كوردیی ئەمڕۆ‬ ‫هەڵدەسەنگێنیت؟‬ ‫ئەگەر راس����تت دەوێت لە دوای راپەڕین‬ ‫لەبەر سیاسەت و نەخۆشی ئاگاداری ئاواز‬ ‫و هۆنراوە نیم‪.‬‬ ‫* ل����ە هی����چ دەزگایەكی رۆژنامەنووس����ی‬ ‫كارت كردووە؟‬ ‫ـ لەگەڵ كاركردنم لە (النور) دەس����تەی‬ ‫نووس����ەران بووم‪ ،‬بە س����ەدەها وتاریشم‬ ‫نووس����یوە و ل����ە رۆژنام����ە و گۆڤارەكان‬ ‫باڵوكراوەتەوە و نزیكەی (‪ )20‬كتێبیش����م‬ ‫باڵوكردووەتەوە‪.‬‬ ‫* ئەندام����ی هی����چ س����ەندیكایەكی‬ ‫رۆژنامەنووسی نیت؟‬ ‫ـ لەگ����ەڵ كاركردنم ل����ە (النور) بووم بە‬ ‫ئەندامی یەكێتی رۆژنامەنووسانی عێراق‪،‬‬ ‫لەپاش راپەڕینیش����ەوە ئەندامی دەستەی‬ ‫رۆژنامەنووسانی ئازادم‪.‬‬ ‫* دوا وتەت بۆ بەدرخان؟‬ ‫ـ هی���وادارم مانگنامەكەت���ان س���ەركەوتوو‬ ‫و دیموكراتخ���واز و پێش���كەوتنخواز بێت و‬ ‫خزمەت بە رۆژنامەنووس���یی و رووناكبیری‬ ‫گەلەكەمان بكات‪ ،‬دەستخۆشیتان لێ دەكەم‬ ‫هەرچەن���دە ژمارەكان���ت بۆ هێن���ام‪ ،‬بەاڵم‬ ‫نەخۆش���ی رێگام نادات پێیان���دا بچم و بە‬ ‫وردی بیانخوێنمەوە هەر سەركەوتوو بن‪.‬‬ ‫تێبینی‪ :‬ئ���ەم دیدارە پێش ‪ 10‬س���اڵ ئامادەكراوە‬ ‫كاتێك لە هۆڵەندە گەڕایەوە كوردس���تان‪ ،‬حەمید‬ ‫بەدرخان ئەو دی���دارەی لەگەڵ ئەنجام دا‪ .‬لەبەر‬ ‫گرنگی دیدارەكەو بە یادی رەوانش���اد خالید دلێر‬ ‫دووبارە باڵومانكردەوە‪.‬‬ ‫رۆژنامەی بەدرخ����ان‪ ،‬ژمارە (‪2002/8/22 ،)23‬ی‬ ‫زایینی‪ ،‬الپەڕە ‪ 3‬پێنج شەممە‪ ،‬گەالوێژی ‪2702‬ی‬ ‫كوردی‬


‫‪18‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫عەزیز شەریف و كورد‬

‫ئا‪ :‬بەدرخان‬ ‫ئ���ەم كتێبە توێژینەوەیەكی زانس���تییە‬ ‫لە نووسینی مامۆس���تا مەغدید حاجی‬ ‫و پڕۆفیس���ۆر دكتۆر كەم���ال مەزهەر‬ ‫پێشەكی بۆ نووس���یوە‪ .‬ئەم كتێبە لە‬ ‫بنچینەدا ماستەرنامەیە بە ناوونیشانی‬ ‫(عەزیز ش���ەریف ‪ 1990 – 1904‬ڕۆڵی‬ ‫سیاس���ی و هەوڵوێس���تی بەرامب���ەر‬ ‫مەس���ەلەی كورد)‪ ،‬بە سەرپەرش���تی‬ ‫پرۆفیس���ۆر دكتۆر خەلیل عەلی موراد‪،‬‬ ‫پێشكەش بە بەش���ی مێژووی كۆلێژی‬ ‫ئەدەبیات‪ -‬زانكۆی سەاڵحددین كراوە و‬ ‫پلەی (زۆر باش)ی بەدەست هێناوە‪.‬‬ ‫ئەم كتێبە لە ساڵی ‪ 2012‬لە چاپخانەی‬ ‫رۆژهەاڵت‪-‬هەولێر بە تیراژی (‪ )500‬دانە‬ ‫چاپكراوە و ژمارەی سپاردنی (‪)2437‬‬ ‫ی ساڵی (‪)2011‬ی پێدراوە‪.‬‬ ‫ئەم توێژینەوەیە هەوێنی س���ەرچاوەی‬ ‫توێژینەوەی دیكە هەر وەكو پڕۆفیسۆر‬ ‫د‪.‬كەم���ال مەزهەر لە پێش���ەكییەكەی‬ ‫دەڵێ‪:‬‬ ‫چ رەهب���ەران و چ خوێن���دەواران و چ‬ ‫دەس���تەبژێر و چ دۆس���ت و چ دوژمنی‬ ‫نەتەوەكەم���ان گەلێ���ك ل���ە نزیكەوە‬ ‫ئ���اگاداری ئەو راس���تییەن‪ ،‬كە دادوەر‬ ‫عەزیز ش���ەریف (ش���ارۆچكەی عانە‪،‬‬ ‫‪ 1904‬ـ ‪ )1990‬دۆس���تێكی نزی���ك‬ ‫و دەگمەن���ی نەت���ەوەی ك���ورد ب���وو‪،‬‬ ‫خوالێخۆش���بوو زۆرباش ئەوەی دەزانی‬ ‫كە كۆڵەكەیەكی داچەس���پاوی ئایین و‬ ‫شارس���تانیەتی ئیسالم و كورد بوون و‬ ‫ش���ارەزای ئەوە بوو ئەگەر قارەمانێكی‬ ‫كەم هاوتای وەك س�ڵ�احەدینی ئەیوبی‬ ‫نەبوایە خاچپەرس���تانی رۆژئاوا رەگ و‬ ‫ریشەی ئەو ئایین و شارستانیەتییەیان‬ ‫هەڵدەتەكاند‪.‬‬ ‫ل���ە رێگ���ەی بەڵگەنام���ە نهێنییەكانی‬ ‫حكومەت���ی بەریتانیییەوە پتر ئاگاداری‬ ‫ئەو راس���تییە ب���ووم‪ ،‬كە ه���ەردووك‬ ‫دادوەری عەرەب���ی چەپ���ڕەو عەزی���ز‬ ‫ش���ەریف و ساڵم عوبێد ئەلنوعمان دوو‬ ‫كەسایەتی ناس���راون‪ ،‬كە دیبلۆماسیە‬ ‫بەریتانیی���ەكان ب���ە وردی تاقیب���ی‬ ‫كردارەكانی هەردووكیانیان كردووە بەو‬ ‫رادەی���ە‪ ،‬پێم وەهایە دوا بە دوای فەهد‬ ‫و حازم و صارم ئەو دوو كەس���ایەتییە‬ ‫دێن كە دیبلۆماسییە بەریتانییەكان بەو‬ ‫رادەیە عەوداڵی گش���ت رەفتارەكانیان‬ ‫بوون‪ .‬لێرەدا شایانی گوتن�� دۆستێكی‬ ‫یەكجار نزیك نەتەوەی كوردن‪.‬‬ ‫پوختەی ئ���ەو راس���ییانەی گەلێك بە‬ ‫كورتی باس���یان كرد ئەو راس���تییەی‬

‫مەغدید حاجی‬

‫دەس���ەلمێنن كە خوالێخۆشبوو عەزیز‬ ‫ش���ەریف كەس���ایەتییەكی ئەوتۆی���ە‬ ‫ش���ایانی دانان���ی ژمارەی���ەك نام���ەی‬ ‫ماجس���تیر و دوكتۆرایە بۆیەكا نامەی‬ ‫ماجس���تێرەكەی كاك مەغدی���د حاجی‬ ‫ئەمی���ن دەرب���ارەی عەزیز ش���ەریف و‬ ‫رۆڵی سیاس���ی و هەڵوێستی بەرامبەر‬ ‫پرس���ی كورد پڕ بە پێستی خۆیەتی و‬ ‫گەلێك الیەنی زانس���تی دیكە بوونەتە‬ ‫كۆڵەكەی چەس���پاوی سەركەوتنی ئەو‬ ‫كارە زانس���تییە ك���ە یەكێكیان خودی‬ ‫سەرپەرش���تیكاری ئ���ەو نامەیەیە كە‬ ‫پڕۆفیسۆر دوكتۆر خەلیل عەلی مورادە‪،‬‬ ‫وێڕای ئەوەی گش���ت س���ەرچاوەكانی‬ ‫نامەك���ە رەس���ەن و پێویس���تن و‬ ‫دیدەنییەكانی هەر هەموویان پێویست و‬ ‫سەركەوتوون بۆیەكان دڵنیام بەرهەمە‬ ‫ناوازەك���ەی كاك مەغدید حاجی ئەمین‬ ‫جێگەی شیاوی خۆی لە پەرتوكخانەی‬ ‫كوردیدا دەكاتەوە و دڵنیاش���م لەوەی‬ ‫هەمووی بەس���ەریەكەوە چەند ساڵێك‬ ‫ناخایەنێ���ت كاتێك كاك���ە مەغدید بە‬ ‫نام���ەی دوكتۆراك���ەی چەپكە گوڵێكی‬ ‫رازاوەی دیكە پێشكەش پەرتووكخانەی‬ ‫كوردی دەكات‪.‬‬ ‫لە مێژووی عێراقی س���ەدەی بیستەمدا‬ ‫ژمارەیەكی كەم كەس���ایەتی سیاس���ی‬ ‫وەكو عەزی���ز ش���ەریف دەركەوتوون‪،‬‬ ‫ك���ە ب���ە دیدێك���ی مرۆڤدۆس���تانە و‬ ‫پێشكەوتنخوازانە‪ ،‬دوور لە دەمارگرژی‬ ‫نەتەوەپەرس���تی س���ەیری مەس���ەلەی‬ ‫كوردیان كردبێت و بەپێی پێویست و بە‬ ‫ویژدانێك���ی زیندوو داكۆكییان لە دۆزی‬ ‫رەوای گەلی كورد كردبێت‪.‬‬ ‫عەزیز ش���ەریف یەكێكە ل���ەو عەرەبە‬ ‫عێراقییان���ەی كە جگە ل���ەوەی رۆڵی‬ ‫بەرچ���اوی لە بزوتنەوەی نیش���تمانی و‬ ‫یاساناسی و ئاشتیخوازیدا بینیوە‪ ،‬وەكو‬ ‫كەسایەتیەكی جیهانیش ماوەی دەیان‬ ‫ساڵ لە بواری چاالكییەكانی رێكخراوەی‬ ‫ئاش���تی و هاوكاری عێراقی و جیهانی‬ ‫رۆڵی سەركردایەتی بینیوە‪ ،‬دۆستێكی‬ ‫دڵس���ۆزی گەلی كورد بووە و لە بواری‬ ‫هزری و رۆش���نبیریدا وەكو نووس���ەر‬ ‫و رۆژنامەنووس���ێكی پێش���كەوتنخواز‬ ‫چەندین كتێب و نامیلكە و لێكۆڵینەوە‬ ‫و وتاری نووسیوە‪ ،‬هەروەها بە یەكەمین‬ ‫عەرەبی عێراق دادەنرێت ‪ 60‬س���اڵ بەر‬ ‫لە ئێس���تا كتێبێكی دەربارەی مەسەلی‬ ‫كورد باڵوكردۆتەوە كە تاوەكو ئێس���تا‬ ‫پێنج جار چاپ كراوەت���ەوە‪ ،‬تیایدا بە‬ ‫شێوەیەكی زانستی لە مەسەلەی كوردی‬ ‫كۆڵیوەتەوە و دانی بە مافی بڕیاردانی‬ ‫چارەن���ووس ب���ۆ گەلی ك���ورد ناوە و‬ ‫پێشنیازی سیستەمی فیدرالی كردووە‪،‬‬ ‫وەكو هەنگاوێك بەرەو س���ەربەخۆیی و‬ ‫دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی‪.‬‬ ‫لەبەر رۆش���نایی ئەم هۆیانەی سەرەوە‬ ‫كەسایەتی عەزیز شەریف بەتایبەتی لە‬ ‫الیەن توێژەری كورد‪ ،‬ش���ایەنی ئەوەیە‬ ‫نامەی زانس���تی لەس���ەر بنووسرێت و‬ ‫الپەڕە ش���اراوەكانی ژیان و تێكۆشانی‬ ‫هەڵبدرێنەوە و تیش���كیان بخرێتە سەر‬ ‫و هەڵس���ەنگاندنی بابەتییانەی���ان ب���ۆ‬ ‫بكرێ���ت‪ .‬بێگوم���ان توێژین���ەوەی لەم‬ ‫بابەتە تیش���ك دەخاتە س���ەر مێژووی‬ ‫عێراق���ی هاوچ���ەرخ و پەرەس���ەندنی‬ ‫مەس���ەلەی كورد لە عێراقدا‪ .‬هەروەها‬ ‫ئامانج لە نووس���ینی ئەم توێژینەوەیە‪،‬‬ ‫ئەنجامدانی لێكۆڵین���ەوەی بابەتیانەی‬ ‫تێروتەس���ەلە‪ ،‬لەسەر كەسایەتی عەزیز‬ ‫شەریف و ئەو ژینگەیەی رۆڵی هەبووە‬

‫ل���ە پەروەردەك���ردن و پێگەیاندنی و‬ ‫خس���تنەڕووی رۆڵی لە ناو بزووتنەوەی‬ ‫بەرهەڵس���تكاری عێراقی لە سەردەمی‬ ‫پاش���ایەتیدا و رۆڵ���ی لە س���ەردەمی‬ ‫كۆماریدا و ئەو هۆكارانەی كاریگەرییان‬ ‫لەسەر ئەم كەسایەتییە دروست كردووە‪،‬‬ ‫وەك دۆس���تێكی دڵسۆز و كارای گەلی‬ ‫كورد دەور دەبینێت‪.‬‬ ‫ئەم توێژینەوەی���ە (‪ )376‬الپەڕەیە و‬ ‫جگە لە پێش���ەكی د‪ .‬كەمال مەزهەر‪،‬‬ ‫لە پێش���ەكی نووس���ەر و س���ێ بەش‬ ‫پێكهاتووە‪ ،‬بەش���ی یەكەم (ژیاننامەی‬ ‫عەزیز ش���ەریف) بۆ پێن���ج باس بەش‬ ‫كراوە‪ ،‬لە باس���ی یەكەم (ناس���اندن و‬ ‫رەچەڵەكی عەزیز شەریف) تیایدا تیشك‬ ‫خراوەتە س���ەر حاجی شەریفی باوكی‪،‬‬ ‫ك���ە وەك كەس���ایەتییەكی ئایین���ی و‬ ‫كۆمەاڵیەتی رۆڵی لە عانە و دەوروبەریدا‬ ‫بینیوە‪ ،‬باسی دووەم تایبەتە بە رەوتی‬ ‫پەروەردە و خوێندنی عەزیز ش���ەریف‪.‬‬ ‫لە باس���ی سێیەمدا توێژینەوە لە بابەت‬ ‫كاركردن و پێكەوەنان���ی خێزان و پلە‬ ‫و پایەی می���ری ئەنجام���دراوە‪ .‬تیایدا‬ ‫باس لە عەزیز ش���ەریف ك���راوە وەك‬ ‫مامۆستای قوتابخانە‪ ،‬پارێزەر‪ ،‬دادوەر‪،‬‬ ‫وەزی���ر‪ .‬لە باس���ی چوارەم���دا (رۆڵی‬ ‫هزری و رۆش���نبیری) هەڵسەنگێندراوە‬ ‫و ئام���اژە بۆ رۆڵ���ی رۆژنامەنووس���ی‬ ‫و بەرهەم���ە رۆش���نبیرییەكانی كراوە‪.‬‬ ‫كەسایەتی عەزیز شەریف‪ ،‬ناوونیشانی‬ ‫باس���ی پێنجەم���ە و تیای���دا ب���اس لە‬ ‫تایبەتەمەندییەكانی ئەم كەس���ایەتییە‬ ‫كراوە‪ ،‬ت���ەوەری شەش���ەم تایبەتە بە‬ ‫سااڵنی كۆتایی تەمەن و دەنگدانەوەی‬ ‫كۆچی دوایی عەزیز شەریف‪.‬‬ ‫بەشی دووەم تایبەتە بە رۆڵی سیاسی‬ ‫و هەڵوێس���تە نیش���تمانییەكانی عەزیز‬ ‫شەریف لە عێراقدا‪ .‬ئەم بەشە بۆ چوار‬ ‫تەوە بەش ك���راوە‪ .‬ل���ە یەكەمینیاندا‬ ‫باس لە رۆڵی سیاس���ی ك���راوە هەر لە‬ ‫سەرەتاوە لە ساڵی خوێندنی (‪ 1927‬ـ‬ ‫‪ )1928‬كە قوتابی قۆناغی دواناوەندی‬ ‫ب���ووە‪ ،‬ل���ە چاالكیی���ە جەم���اوەری و‬ ‫سیاسیەكانی یانەی هاوكاری (التچامن)‬ ‫لە بەغدا بەش���دار بووە تاكو س���ااڵنی‬ ‫‪ .1941‬گرنگتری���ن خاڵی تێكۆش���انی‬ ‫سیاس���ی لەم قۆناغەدا ئەندامێتی بووە‬ ‫لە ئەنجوومەن���ی نوێنەرانی عێراقدا لە‬ ‫سەردەمی كودەتاكەی (بەكر سدقی)دا‬ ‫(‪ 1936‬ـ ‪ .)1937‬لە باس���ی دووەمدا‬ ‫لە رۆڵی سیاسی دەكۆڵرێتەوە لە ساڵی‬ ‫‪ 1942‬تاوەكو ‪ .1948‬دیارترینی رۆڵ و‬ ‫چاالكی لەم ماوەیەدا وەكو س���ەرۆكی‬ ‫حیزبی شەعب و خاوەن و بەڕێوەبەری‬ ‫بەرپرسی رۆژنامەی (الوگن)‪ .‬لە باسی‬ ‫س���ێیەمدا توێژین���ەوە لە ب���اری رۆڵی‬ ‫سیاس���ی لە اڵی ‪ 1949‬تاكو شۆڕش���ی‬ ‫‪14‬ی تەمموزی ‪ 1958‬ئەنجامدراوە‪ .‬لەم‬ ‫ماوەیەدا حەوت ساڵ بە نهێنی لە بەغدا‬ ‫درێژەی ب���ە كاری حیزبی و سیاس���ی‬ ‫داوە‪ ،‬وەكو سەرۆكی رێكخراوی (وحدە‬ ‫الشیوعیین ـ یەكێتی ش���یوعییەكان)‬ ‫ئ���ەم رێكخ���راوە لە س���اڵی ‪1956‬‬ ‫هەڵوەش���اوەتەوە و لەگ���ەڵ حزبی‬ ‫ش���یوعی عێراق یەكیان گرتووە‪.‬‬ ‫عەزیز ش���ەریف لە ساڵی ‪1955‬‬ ‫بە پاسەپۆرتێكی ساختە چۆتە‬ ‫سوریا لەوێ تاكو شۆڕشی ‪14‬ی‬ ‫تەم���وزی ‪ 1958‬لە چاالكی‬ ‫سیاس���ی و رووناكبی���ری‬ ‫ب���ەردەوام ب���ووە لەگ���ەڵ‬ ‫ژمارەی���ەك لە هاوڕێیان���ی رێكخراوەی‬

‫دپلۆماسی‬

‫عەزیز شەریف‬ ‫(احرار العراق ـ ئازادیخوازانی عێراقی)‬ ‫دامەزراندووە‪ .‬باس���ی چوارەمی بەشی‬ ‫دووەم تەرخانكراوە بۆ رۆڵی سیاسی و‬ ‫ئاشتیخوازانەی لە دوای شۆڕشی ‪14‬ی‬ ‫تەموزی ‪ 1958‬تاكو س���اڵی ‪ 1982‬لەم‬ ‫ت���ەوەرەدا زیاتر الس ل���ە رۆڵی عەزیز‬ ‫ش���ەریف كراوە لە ب���واری بزوتنەوەی‬ ‫ئاشتیخوازاندا لە عێراق و لەسەر ئاستی‬ ‫جیهاندا‪.‬‬ ‫بەش���ی س���ێیەم تەرخ���ان ك���راوە بۆ‬ ‫لێكۆڵین���ەوە ل���ە هەڵوێس���تی عەزیز‬ ‫ش���ەریف بەرامبەر بە مەسەلەی كورد‪.‬‬ ‫ئەم بەشەش بۆ پێنج تەوەر بەشكراوە‪.‬‬ ‫ل���ە تەوەری یەكەمدا بە كورتی باس لە‬ ‫پەرەسەندنی مەسەلەی كورد كراوە لە‬ ‫عێراقدا‪ ،‬هەر لە سەرەتای دامەزراندنی‬ ‫دەوڵەتی عێراق لە س���اڵی ‪ 1921‬تاكو‬ ‫ساڵی ‪ .1970‬ئاماژە بۆ گرنگترین رووداو‬ ‫و پێشهاتە سیاس���ییەكانی كوردستانی‬ ‫عێراق كراوە‪ ،‬س���ەرەڕای هەڵوێس���تی‬ ‫نێودەوڵەت���ی و عێراق���ی بەرامبەر بە‬ ‫دۆزی ك���ورد‪ .‬لە تەوەری دووەمدا باس‬ ‫لە هەڵوێس���تی عەزیز شەریف بەرامبەر‬ ‫ك���ورد ك���راوە‬ ‫بە مەسەلەی‬ ‫تاكو ساڵی‬ ‫‪.1 9 4 8‬‬ ‫لێ���ر ە د ا‬ ‫ئا ما ژ ە‬ ‫ب���ۆ‬

‫پاش���خانی هەڵوێستی ئەم كەسایەتییە‬ ‫ك���راوە‪ ،‬كە لە كەی���ەوە لەچییەوە ئەم‬ ‫هەڵوێس���تەی س���ەرچاوەی گرت���ووە‪.‬‬ ‫گرنگتری���ن خاڵی���ش ل���ەم قۆناغ���ەدا‬ ‫نووسینەكانی عەزیز شەریفە دەربارەی‬ ‫كورد لە رۆژنامەی (الوگن)دا‪ .‬لە باسی‬ ‫سێیەمیش���دا هەڵوێستی عەزیز شەریف‬ ‫بەرامبەر بە مەسەلی كورد لە ساڵی ‪1949‬‬ ‫تاكو ‪ 1955‬ش���یكراوەتەوە‪ .‬گرنگترین‬ ‫خاڵی ئ���ەم باس���ەش تەرخانكراوە بۆ‬ ‫هەڵسەنگاندنی كتێبی (المسألە الكردیە‬ ‫فی العراق ـ مەسەلەی كورد لە عێراق)دا‬ ‫كە چاپی یەكەمی ساڵی ‪ 1950‬و چاپی‬ ‫دووەمی ساڵی ‪ 1955‬بە ناوی (نصیر)‬ ‫لە الیەن عەزیز ش���ەریف نووس���راوە و‬ ‫باڵوكراوەتەوە‪ .‬هەرچی باسی چوارەمی‬ ‫ئەم بەشەیە تایبەتە بە هەڵوێستی ئەم‬ ‫كەس���ایەتییە بەرامبەر بە مەس���ەلەی‬ ‫كورد لە س���اڵی ‪ 1956‬تاكو ‪ 1961‬لەو‬ ‫ماوەیەدا لە سوریا ژیاوە لە ساڵی ‪1957‬‬ ‫لە س���ەردانێكیدا بۆ مۆسكۆ چاوی بە‬ ‫سەركردەی كورد مەال مستەفا بارزانی‬ ‫كەوت���ووە‪ .‬لە قاهیرە دی���داری لەگەڵ‬ ‫سەرۆك جەمال عەبدولناسر ئەنجامداوە‬ ‫و باس���ی مەس���ەلەی كوردی لەگەڵدا‬ ‫كردووە‪ .‬پێنجەمین باسی ئەم بەشە‬ ‫كە گرنگترینیانە تایبەتە‬ ‫ب���ە رۆڵ���ی‬ ‫عەزیز شەریف‬ ‫ل���ە م���اوەی‬ ‫شۆڕشی ئەیلولدا‬ ‫(‪ 1961‬ـ ‪)1975‬‬ ‫ك���ە توانیویەت���ی‬ ‫رۆڵێك���ی گرن���گ لە‬ ‫ناس���اندنی شۆڕش���ی‬ ‫ك���ورد ب���ە دەرەوە و‬ ‫هەڵوێس���تی ناوبژیوانی‬ ‫یەكەم‪ ،‬لە دانوستانەكانی‬ ‫نێ���وان حكومەت���ی بەغدا‬ ‫و س���ەركردایەتی شۆرش���ی‬ ‫ك���ورد ببینێ���ت‪ ،‬تاك���و‬ ‫گەیش���تن ب���ە رێككەوتننامەی‬ ‫ئ���اداری ‪ .1970‬ل���ە كۆتای���ی‬ ‫توێژینەوەكەمان���دا ژمارەی���ەك‬ ‫دەرئەنجاممان خس���تۆتەڕوو‪ ،‬كە لە‬ ‫میانی لێكۆڵینەوە و هەڵس���ەنگاندنی‬ ‫ناوەڕۆكی هەرس���ێ بەش���ەكەدا پێی‬ ‫گەیشتووین‪.‬‬


‫‪19‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫دارا یاسین خەیات‬ ‫كەسایەتی ناوداری كورد (مستەفا‬ ‫خۆی‬ ‫بیرەوەرییەكانی‬ ‫عەسكەری)‬ ‫نووسیوەتەوە‪ ،‬كە لە (‪ )360‬الپەڕە‬ ‫پێكهاتووە و لە چاپخانەی رۆشنبیری‬ ‫و باڵوكراوەكانی وەزارەتی رۆشنبیری‬ ‫حكومەتی هەرێمی كوردستانە و بە پێی‬ ‫ئەوەی كە خۆی باسی دەكات‪« :‬ئەوەندەی‬ ‫لە یادم مابێ باسی ئەو رووداوانە بكەم‪ ،‬كە‬ ‫لەو قۆناغەدا‪ ،‬دیومە و بیستومە» رووادەكان‬ ‫و ئەوەی دیویە یادداشتی كردووە‪ ،‬بە‬ ‫هاوكاری هێرۆ عەسكەری كچی‪.‬‬ ‫نووسەر بە سەرەتا گوندی عەسكەر‬ ‫دەناسێنێت و بە «هاتنە دنیاوە»ی خۆی‬ ‫دەست بە نووسینەوەی یاداشتەكانی دەكات‬ ‫و خشتەیە كی دوورودێژ «شەجەرە»‬ ‫رێچكەی باووباپیرانی خۆی نووسیوەتەوە‪.‬‬ ‫دواتر خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و‬ ‫دواناوەندی باس دەكات و دوای تەواوكردنی‬ ‫ئەو قۆناغە دەچێتە كۆلیژی ماف و بوونی‬ ‫بە پارێزەر لە كەركووك‪.‬‬ ‫لە زنجیرەی یادداشتەكانییدا كەركووك و‬ ‫هاتنی بارزانی بۆ ئەو شارەی گێڕاوەتەوە‪.‬‬ ‫هەروەها پەیوەندیی نێوان هەقەكان و‬ ‫حیزبی شیوعی باس دەكات‪ .‬دواتر باس‬ ‫لە خۆپیشاندانی رۆژی ‪1959/7/14‬‬ ‫بۆ یادكردنەوەی شۆڕشی تەمووز دكەات و‬ ‫شڵەژانی شارەكەی لێ كەوتەوە‪ ،‬بووە هۆی‬ ‫گرتن و رواوەدوونانی هاوواڵتیانی كەركووك‪،‬‬ ‫دواتر دەستگیركردنی و بردنی بەرەو‬ ‫گرتووخانەی سەرا و دواتر گرتووخانەی‬ ‫(خلف السدە) و گرتووخانەی گشتی‪.‬‬ ‫لە قۆناغێكی دیكەدا باس لە كودەتای ‪8‬ی‬ ‫شوبات ی ‪ 1963‬دەكات و جارێكی دیكە‬ ‫دەستگیر دەكرێتەوە و دەبرێتە بەندیخانەی‬ ‫نوگرە سەلمان‪.‬‬ ‫لە ئەنجامی ئەو چاالكییانەی مستەفا‬ ‫عەسكەری دووردەخرێتەوە بۆ رومادی‬ ‫لەگەڵ خێزانەكەی‪.‬‬ ‫لە بەشێكی دیكەی ئەو بیروەرەییەدا باسی‬ ‫شاری سلێمانی دەكات و بە ناوونیشانی‬ ‫«شاری بیرو هۆشیاری‪ ،‬شاری هەڵمەت‬ ‫و قوربانی» باسی ئەو شارە دەكات و‬ ‫بەشداری لە دروستكردنی كارگەی شەكری‬ ‫سلێمانیدا دەكات‪.‬‬ ‫كارەسات لە زمانی مستەفا عەسكەری زۆر‬ ‫بە تاسە و خوێندنەوەی زۆر خەمناكە و‬ ‫خوێنەر تووشی رامان دەكات‪ ،‬كە دەڵێ‪:‬‬ ‫«ناوی زۆر لەو كارەساتە نرا كە بەسەر‬ ‫گەلی كورددا هات‪ ،‬ئاشبەتاڵ‪ ..‬هەرەس‪..‬‬

‫خوێندنەوەی كتێب‬

‫بیرەوەرییەكانی مستەفا عەسكەری‬

‫نسكۆ‪ .‬هتد‪ ،».‬بەاڵم نووسەر پێی وایە ناو‬ ‫گرنگ نییە‪ ،‬هەر وەكو دەڵێ‪« :‬ناو و ناتۆرە‬ ‫گرنگ نییە‪ ،‬گرنگ ئەو نەهامەتی و زیانی‬ ‫سەر و ماڵ و سلمانی واڵتەكە لەپڕ بە فیڕۆ‬ ‫چوو»‪.‬‬ ‫هەر لەگەڵ هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی‬ ‫نوێ‪ ،‬عەلی عەسكەری ئامۆزای مستەفا‬ ‫عەسكەری لە نەفیكردنەوە رادەكات و‬ ‫پەیوەندی بە شۆڕشەوە دەكات و دەگاتە‬ ‫شاخەكانی كوردستان‪ ،‬ئیدی ئەمنی‬ ‫سلێمانی تەنگ بە مستەفا عەسكەری‬ ‫دەچنن و بەدوای دا دەنێرن‪ ،‬بەاڵم مستەفا‬ ‫عەسكەری وەاڵمیان دەداتەوە و دەڵێ‬ ‫‪»:‬بەڵێ عەلی عەسكەری میوانی منە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەو عەلی عەسكەرییە نییە كە ئێوە هەواڵی‬ ‫دەپرسن‪ ،‬ئەوەی میوانی منە ناوی دكتۆر‬ ‫عەلی عەسكەرییە‪ ،‬مامۆستای زانكۆیە لە‬ ‫بەغدا‪ ،‬كۆلیژی كشتوكاڵ‪ ،‬ناوی باوكیشی‬ ‫عەبدولڕەحمانە»‪ ...‬ئیدی ئەمن بەردەوام‬ ‫چاودێری دەكەن‪.‬‬ ‫سەبارەت بە دروستبوونەوەی شۆڕش‬ ‫نووسەر دەڵێ ‪»:‬گەلی كورد سەرلەنوێ‬ ‫متمانەی بەخۆی پەیداكردەوە و شۆڕشی‬ ‫نوێ كەوتە بڵێسە و هیوایەكی بە گەلەكان‬ ‫بەخشی‪ ،‬بەاڵم بە جێی داخ و نیگەرانی‬ ‫گەل بوو‪ ،‬سەرلەنوێ دووبەرەكی لەناو‬ ‫حیزبەكاندا پەیدابۆوە»‪.‬‬ ‫هەر لە درێژەی نووسینەكانی دەڵێ ‪»:‬شەڕی‬ ‫هەكاری‪ ،‬نەك كوشتار‪ ،‬دیل شەهید كردن‪،‬‬

‫كە لە قانوونی جەنگدا قەدەغەیە و لەناو‬ ‫خەڵكی واڵتی خۆشماندا ئەم كردەوەیە بە‬ ‫كەم سەیر ئەكرێ»‪.‬‬ ‫نووسەر لە تەوەرێكی دیكە باسی ئەنفال‬ ‫دەكات و خوێندنەوەی ئەو بۆ ئەنفال‬ ‫مێژووی لەمێژینەی هەیە و هەر لە بەرنامەی‬ ‫حیزبی بەعس داهاتووە كە میشێل عەفلەق‬ ‫نووسیویەتی‪.‬‬ ‫دواتر باسی نەخشە یەك لەدوایەكانی ئەنفال‬ ‫دەكات‪ ،‬كە ئەوەش سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ‬ ‫مێژوونووسان‪.‬‬ ‫گێڕانەوەی راپەڕین و كۆڕەو و بڕیاری‬ ‫(‪)688‬ی نەتەوە یەكگرتووەكان گرنگی‬ ‫خۆی هەیە و نووسەر تێڕوانینی خۆی هەیە‬ ‫بۆ ئەم باسانە‪.‬‬ ‫مسەتافا عەسكەری لە باسی كۆڕەودا‬ ‫نامەیەكی بۆ كچەكەی ناردووە‪ ،‬كە لە‬ ‫هەندەرانە و نووسیوەیە‪« :‬نازانم چۆن‬ ‫دەستپێبكەم‪ ،‬شتێكی كتوپڕ و لەناكاو‪،‬‬ ‫دەرفەت نەبوو بە هیچ جۆرێك بیربكرێتەوە‪،‬‬ ‫رۆژی ‪ 1991/4/2‬سەرلەبەیانییەكەی‬ ‫بۆنی رەشەبایەكی ژەهراوی ئەهاتە‬ ‫بەرلووت‪ ،‬لەبەر ئەوە وامان بە باش زانی‬ ‫هەندێك نایلۆن و گوش پەیدابكەین بۆ‬ ‫ئەوەی لەبەر دەست دابێ‪ »...،‬لە درێژەیدا‬ ‫دەڵێ‪« :‬بۆچی بارانی رەش؟»‪ ...‬هەروەها‬ ‫بەردوامە و دەنووسێ‪« :‬سەرت سوڕ ئەمێنێ‬ ‫ئەم حاڵەتە چییە؟ تەنها وەاڵم لە مێشكتا‬ ‫هەر ئەوەیە‪ :‬ترسی مەرگە مەرگ‪.»..‬‬ ‫دوای كۆڕەوەكە بەرەی كوردستانی بڕیاری‬ ‫دروستكردنی پەرلەمانی كوردستانی دا و‬ ‫لیژنەیەكی پێكهێنا‪ ،‬یەكێك لەو لیژنەیە‬ ‫مستەفا عەسكەری بووە‪ ،‬نووسەر بە درێژی‬ ‫باس لەو لیژنەیە و كارەكانی دەكات‪.‬‬ ‫لە بارەی شەڕی ناوخۆ‪ ،‬نووسەر بە سێ‬ ‫خاڵ قسەی خۆی دەكات‪ ،‬یەكەمیان‬ ‫لەگەڵ مام جەاللە و دووەمیش لەگەڵ‬ ‫كاك مەسعود و سێیەمیشیان لەناو هۆڵێك‬ ‫لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی عێراقی‪ ..‬هەر لەو‬ ‫ساڵەدا (‪ ،)1994‬كوردستان جێدەهێڵێ‬ ‫بە خاوخێزانەوە دەچێتە ڤییەننا‪.‬‬ ‫لە بارەی لەدەستدانی هاوسەرەكەی دەڵێ‪:‬‬ ‫«رۆژی وەك ‪ 2006/8/3‬ناخۆشم‬ ‫نەدیوە‪ ،‬ئەو ئازارەی ئەو ڕۆژە چێشتوومە‪،‬‬ ‫ئەتوانم بڵێم لە هیچ رۆژێكی ژیانمدا ئەو‬ ‫ئازارەم نەچێشتووە‪ ،‬بەڵێ رۆژی كۆچی‬ ‫دوایی (ئەجێ) رۆژێكی تاڵ و تاریك‬ ‫بوو»‪.‬‬ ‫نووسەر بە دوورودرێژی باس لە دادگای‬ ‫بااڵی تاوانەكان دەكات‪.‬‬ ‫لە الپەڕە ‪305‬ی ئەم كتێبە كۆمەڵێك‬ ‫وێنەی دانسقەی داناوە‪.‬‬ ‫هەر لە الپەڕە (‪ )321-316‬بە‬ ‫ناوونیشانی «كیما بارانكردنی عەسكەر و‬ ‫گۆپتەپە رۆژی ‪ ،»1988/5/3‬باس لە‬

‫نەهامەتی ئەو ئەنفالە دەكات‪ ،‬كە بەسەر ئەو‬ ‫ناوچانەدا هاتووە و بە شێوەیەكی زۆر جوان‬ ‫دایڕشتووە‪ ،‬هەرچەند خۆی دەڵێ‪»:‬ئەوەی‬ ‫ئەینووسم بابەتێكی ئەدەبی نییە» بەاڵم‬ ‫زۆر لە بابەتێكی ئەدەبی جوانتر نووسراوە و‬ ‫هەست دەبزوێنێت‪.‬‬ ‫لە دوابەشی ئەم بیروەرییەدا سەرنجی‬ ‫خۆی لە بارەی پرۆژەی دەستووری هەرێمی‬ ‫كوردستان دەردەبڕێ بە چەند خاڵ و‬ ‫پێشنیازێك دەوڵەمەندی دەكات‪.‬‬ ‫عەسكەری‬ ‫مستەفا‬ ‫بیروەرییەكانی‬ ‫ئەزموونێكە و دەبێتە كەستە بۆ داڕشتنی‬ ‫پالنی داهاتووی كوردستان‪ ،‬هەروەكو خۆی‬ ‫لە پێشەكییەكەدا دەڵێ‪:‬‬ ‫«گومانی تێدا نییە نووسینەوەی رابووردوو‬ ‫كارێكی گرنگ و پێویستە‪ ،‬كەسانێكی زۆر‬ ‫لەم جیهانەدا یاداشت و یادگاری و بیرەوەری‬ ‫خۆیان نووسیوەتەوە‪ ،‬هەزارەها كەسیش‬ ‫دوای ئەوان سوودیان لەو نووسراوانە‬ ‫وەرگرتووە‪ .‬تاڵی و شیرینی ژیان پێویستە‬ ‫بخرێتە بەردەست نەوەی ئێستا و دوارۆژ‪،‬‬ ‫بۆ ئەوەی هەر كەس لەواری خۆیدا‪ ،‬بە‬ ‫پێی توانا لە ئەزموونی رابردوو سوودمەند‬ ‫بێ‪ .‬پێویستە ئەم ئەزموونەی رابردوو ببێتە‬ ‫كەرەسەی داڕشتنی پالنی ئایندە و سوودی‬ ‫لێ وەربگرێ‪.‬‬ ‫مێژووی هەموو گەلێك بریتییە لە ژیان‬ ‫و رابردووی تاكەكانی ئەو گەلە‪ ،‬جا‬ ‫چەندی ئەو تاكە كەسانە بتوانن سوود بە‬ ‫گەلەكەیان ببەخشن و خزمەتی بكەن‪ ،‬لە‬ ‫رێی نووسینەوەی یاداشت و یادەوەرییەوە‪،‬‬ ‫بە روونی و بێ خەوش و بە دڵسۆزی‪،‬‬ ‫بیخەنە بەردەست هاوواڵتیانی خۆیان‪،‬‬ ‫ئەوەندە خزمەتەكەیان بەنرختر و پڕ سوودتر‬ ‫ئەبێ‪ .‬نووسینەوەی بیرەوەری ژیان بۆ ئەوە‬ ‫نییە باسی خۆیان بكەن‪ ،‬بەڵكو دەربرینی‬ ‫شێوەی تێكەاڵوبوونی ژیانی خۆیانە بە‬ ‫ژیانی گەلەكەیان‪ ،‬جا گەر مەبەس لە‬ ‫نووسینەوە ئەوە بێ كە ژیانی ئەو نووسەرە‬ ‫ببەسترێتەوە بە ژیانی گەلەكەیەوە‪ ،‬لە رێی‬ ‫تێكەاڵوبوون بە خەبات و خزمەتی راستی‬ ‫و زانست‪ ،‬یان هەر جۆرە خزمەتێكی‬ ‫دڵسۆزانەوە‪ ،‬ئەوا ئەو نووسینەوەیە‬ ‫ئەبێتە ئاوێنەی ئەو قۆناغەی یاداشت یان‬ ‫یادەوەرییەكانی ئەنووسرێتەوە‪.‬‬ ‫هەر بە هۆی ئەوەی ژیان و خەباتی‬ ‫هەركەسێك لە نێو كۆمەڵدا بە ژیان و‬ ‫خەباتی ئەو كۆمەڵەوە گرێدراوە‪ ،‬هەر‬ ‫چەندێكی نووسەری یاداشت یان بیرەوەری‬ ‫خۆی دووربگرێ و بێالیەنانە بنووسێ هەر‬ ‫ئەكەوێتە ناو جوغزی باس و لێكدانەوەی‬ ‫ژیانی ئەو كۆمەڵەوە كە تێیدا ئەژی‪ ،‬جا‬ ‫ناكرێ ئەو كەسە كە یادەوەری ئەنووسێتەوە‬ ‫باسی خۆی نەكا‪ ،‬چونكە لەو رێگایەوە‬ ‫ئەوەی ئەیەوێ ئەیخاتە بەرچاو‪ ،‬بەاڵم‬

‫گرنگ ئەوەیە ئەو باسە ببێتە ئەڵقەیەك‬ ‫بۆ بەستنەوەی ژیانی ئەو كەسە بە خەبات‬ ‫و ژان و ژیانی گەلەكەیەوە‪ ،‬خۆ ئەگەر‬ ‫توانیبێتی خزمەتێكی گەلەكەی بكا‪ ،‬ئەوا‬ ‫بیبەستێتەوە بە سوودەی بەگەڵەكەی خۆی‬ ‫گەیاندووە‪ ،‬یان ئەیگەنێ‪.‬‬ ‫بەشی زۆری ئەوانەی یاداشتەكانی خۆیان‬ ‫نووسیوەتەوە‪ ،‬توانیویانە لەو رێگایەوە‬ ‫خزمەتی زۆری گەلەكەیان بكەن‪ .‬كەسانی‬ ‫وەك منیش‪ ،‬گەرچی بە هیچ جۆرێك‪ ،‬ناگامە‬ ‫ئاستی ئەو مرۆڤە گەورەو و هەڵكەوتوانە‪،‬‬ ‫بەاڵم گەر بكرێ شتێك لە ژیان و یادەوەری‬ ‫خۆم بخەمە بەر دەستی رۆڵەكانی گەلەكەم‪،‬‬ ‫لەوانەیە شتێك سوودی ببێ‪ ،‬كە هیچ نەبێ‬ ‫روونكردنەوەی هەندێك رووداو لە قۆناغە‬ ‫جیا جیاكانی ژیانماندا‪.‬‬ ‫هەوڵم داوە‪ ،‬لە نووسینەوەی ئەم‬ ‫بیرەوەریانەدا‪ ،‬شتێك لەسەر هەرەكە لە‬ ‫قۆناغەكانی ژیانم بنووسمەوە‪ ،‬ئەوەندەی لە‬ ‫یادم مابێ باسی ئەو رووداوانە بكەم‪،‬‬ ‫كە لەو قۆناغەدا‪ ،‬دیومن بیستومە‪ ،‬بە‬ ‫شێوەیەكی راستگۆیانە بیخەمە بەرچاو‪.‬‬ ‫بەگشتی وردەكاری زۆرم نووسیوەتەوە‪ ،‬بە‬ ‫تایبەت لەو قۆناغانەی ناو بەندینخانەكاندا‪،‬‬ ‫لەوانەیە كەسێك بڵێ‪ :‬باشە ئەم هەموو‬ ‫وردەكاری و باسە دوور و درێژەی بۆچییە؟!‬ ‫منیش ئەڵێم‪ :‬پێش هەموو شتێك ئەو‬ ‫وردەكارییانە نووسینەكە ئەكا بە ئاوێنەی‬ ‫ئەو كاتانەی باسیان ئەكرێ‪ ،‬ئینجا بەڵگەی‬ ‫وورە بەرزی ئەو كەسانەیە كە لەوكاتانەدا‬ ‫لە بەندینخانەدا بوون‪ ،‬هەروەها بەڵگەشە‬ ‫بۆ جۆری ئەو ژیانە ناخۆشانەی‪ ،‬ئەوان بە‬ ‫هیمەتی بەرزیان‪ ،‬گۆڕییانە‪ ،‬بە شێوەیەك‪،‬‬ ‫چێژێك‪ ،‬سوودێكی تایبەتی هەبێ‪،‬‬ ‫بەندینخانە ببێ بە قوتابخانە‪ ،‬نەك ببێتە‬ ‫هۆی تووشبوون بە مەراق و نەخۆشی‬ ‫ناخۆشی‪ ،‬ئینجا سەرەرای هەمووی بەڵگەی‬ ‫ئەو جۆرە ستەم و خراپەكارییانە كە‬ ‫بەرانبەر گەلەكەمان ئەنجام دراون‪ ،‬بەاڵم‬ ‫رۆڵەكانی گەلەكەمان خۆڕاگرانە بەرانبەر‬ ‫بەو جۆرە ئەشكەنجە و ئازارو ناڕەحتیانە‬ ‫پاڵەوانانە وەستاون و بەوەش خزمەتی‬ ‫گەلەكەی خۆیانیان كروە‪.‬‬ ‫هیچ كارێك بێ هەڵە و كەموكورتی نابێ‪ ،‬الم‬ ‫وایە گرنگ ئەوەیە ئەو كارە بە شێوەیەكی‬ ‫دروست و راستگۆیانە بەرچاو بخرێت‪.‬‬ ‫لەوانەیە هەندێ هەڵەی چاپ هەبێ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫خوێنەر بە هۆشیاری خۆی راستیەكە‬ ‫تێئەگا‪.‬‬ ‫لە كۆتاییدا زۆر سوپاسی كچی شیرینم‬ ‫(هێرۆ عەسكەری) ئەكەم بۆ یارمەتیدانی‬ ‫لە تایپ كردن و بە چاپ گەیاندنی ئەم‬ ‫بیرەوەریانەدا‪».‬‬ ‫مستەفا عەسكەری لە گێڕانەوەدا دەستێكی‬ ‫باشی هەیە و وا باسی «هاتنەدنیاوە»ی‬ ‫خۆی دەكات‪:‬‬ ‫«لەو گوندە گەورە و پڕشكۆمەندی خەبات و‬ ‫نیشتمانپەروەری و جێی هەڵكەوتنی پیاوانی‬ ‫گەورە و ناودار‪ ،‬لە عەسكەر ساڵی ‪1934‬‬ ‫لەدایك بووم‪ ،‬بەاڵم لە تۆمارگەی باری‬ ‫كەسێتیدا بە لەدایكبووی ساڵی ‪1932‬‬ ‫پێناسەم بۆ دەركراوە‪ ،‬چونكە برایەكم هەر‬ ‫بە ناوی مستەفاوە پێش من لەدایك بووە‬ ‫و ساڵی ‪ 1932‬ناونووس كراوە‪ ،‬بەاڵم كە‬ ‫مردووە تۆمارەكەی نەسڕدراوەتەوە‪ ،‬كە‬ ‫من لەدایك بووم بە هەمان ناو و تۆمار‬ ‫مستەفا لەجێی مستەفا رۆیشتووە و من‬ ‫هەر بە لەدایك بووی ‪ 1932‬دانراوم‪ ،‬كە‬ ‫پرسیاریشم لێ ئەكەن هەر ئەڵێم ساڵی‬ ‫‪ 1932‬لەدایك بووم‪.‬‬ ‫نازناوم عەسكەرییە‪( ،‬لەبەر ئەوەی باپیرە‬ ‫گەورەمان بە حاجی شێغ رەزای عەسكەر‬ ‫ناسراوە)‪ ،‬هەروەك لە نەخشەی خوارەوەدا‬ ‫دەرئەكەوێ من كوڕی كاكە رەزای كاكە‬ ‫عەلی عەسكەرم‪ ،‬دایكم ناوی ئەجێ‬ ‫(خەدیجە) بووە‪ ،‬كچی حاجی شێخ خالیدی‬ ‫شێخ عەلی كوڕی شێخ قادری سوور كوڕی‬ ‫شێخ ئەحمەدی سەرداربووە‪».‬‬


‫‪20‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫باڵوكراوەیەكی هونەریی گشتییە لەگەڵ بەدرخان دەردەچێ‬ ‫بەسەرپەرشتی‪ :‬سەرباز سیامەند‬

‫ژمارە ‪ ،162 - 67‬شوباتى ‪2012/2/22‬ی زایینی‬

‫گەشتەكەم بۆ مۆزەخانەكانی ئەوروپا‬

‫محەمەد فەتاح‬ ‫ژیانی هونەری هەر هونەرمەندێك‬ ‫لە دنیادا بریتییە ل��ەو چاالكییە‬ ‫هونەرییانە كە ئەنجامی دەدا و ئەو‬ ‫هەڵوێستە پۆزەتیف و نێگەتیڤانەی‬ ‫ك��ە دەێ��ت��ە رێ���ی‪ ،‬هونەرمەندی‬ ‫كوردیش وەكو مێژووكەی چەندین‬ ‫ئیشتی جیاواز هەیە لە ژیاندا‪.‬‬ ‫سەفەركردن و بینینی مۆزەخانەكان‬ ‫و كەلتووری گ��ەالن یەكێكە لەو‬ ‫دنیا پڕ ئەفراندنانەی كە پێویستە‬ ‫هونەرمەند ئاشنای ببێت و سوودی‬ ‫لێ وەربگرێت‪.‬‬ ‫بە هاوكاری دەزگ��ای بەدرخان و‬ ‫هیمەتی دڵسۆزانەیەیان توانیم بۆ‬ ‫یەكەمجار لە ژیانمدا و لە تەمەنی‬ ‫‪ 46‬ساڵیدا ئەوروپا و مۆزەخانەكانی‬ ‫ئەوێ ببینم‪ .‬كە بۆ من دنیایەك لە‬ ‫فێربوون و تەمەنێكی نوێ بوو لە‬ ‫جوانی و گوزارشت و خەیاڵ‪....‬‬ ‫هەمیشە دەگ��وت��را شاعیر چۆن‬ ‫وەسفی كەشتی بكات كە خۆی‬ ‫كەشتی نەدیبێ و چۆن باسی لە‬ ‫فرۆكە بكات كە فەرشی لۆكەیی‬ ‫هەوری نەبینیبێت‪ ...‬بۆیە هەمیشە‬ ‫مرۆڤی خ��اوەن هەمیشە و خەیاڵ‬ ‫پێویستی بە گۆڕانكارییەكانە و‬ ‫بینینی شتی نوێیە‪...‬‬ ‫رۆژی ‪ 2011/7/7‬سەفەرم كرد بۆ‬ ‫پاریس لەگەڵ هاوڕێ و ئەندامانی‬ ‫وەف���دی ب��ەدرخ��ان ب��ۆ سازدانی‬ ‫دیدارێكی تر و ڤیستیڤاڵی هەشتەمی‬ ‫ئەو دەزگایە (بەدرخان) كە هەمیشە‬ ‫نازانێ خەو چییە و دەڵێ وەك لە‬ ‫زاری كاك حەمید بەدرخان داهاتووە‬ ‫ئێمە ئەو كەسانەین كە نازانین خەو‬ ‫چییە و ژیان الی ئێمە كاركردن و‬ ‫خزمەتكردنە‪.‬‬ ‫لە پاریس هەر كە لە پەنجەرەی‬ ‫فرۆكەكەوە (دیمەنی پاریسم دیت)‬ ‫خۆشحاڵییەكی زۆر گرتمی و چركەی‬ ‫خۆشیم پێدادەهات و دەمویست‬ ‫بگریم بۆ هونەرمەندی ك��ورد كە‬ ‫چەندین ساڵە ئێمە بێ بەشین لە‬

‫ساناترین ماف‪ ،‬ئەویش سەفەركردنە‬ ‫بە تایبەتی بۆ هونەرمەند‪ ،‬كە ئەوەیە‬ ‫دەبێتە مایەی فراوان بوونی خەیاڵ‬ ‫و ئەزمووون پێ دەوڵەمەندكردنی‪.‬‬ ‫ل��ە پ��اری��س و ل��ەو ی���ادە پیرۆزە‬ ‫پیشانگایەكی تایبەتی خۆمم كرەوە‬ ‫كە بریتی بووە لە دووبەش بەشێكیان‬ ‫‪17‬كاری ئەكرلیكی قەبارە بچووكە و‬ ‫ئەوی تریان ‪ 25‬بەرهەمی كاریكاتیر‬ ‫ب��وون‪ .‬لە هۆڵی ئوتێل نوفوتیل‬ ‫لە ناوچەی سیڤەر‪-‬پاریس كە ئەو‬ ‫شوێنە ب��وو كاتی خ��ۆی پەیمانی‬ ‫سیڤەری تێدا ئیمزا كرابوو‪.‬‬ ‫رۆژانێكی خۆشبوو بە تایبەت كە‬ ‫من لە پاریسم كە بۆ جیهان پاریس‬ ‫شانازی دنیایە لە رووی جوانی و‬ ‫هونەر و شارستانیەتەوە‪.‬‬ ‫ه��ەم��ی��ش��ە خ��ەون��م ب�����ەوەوە دی‬ ‫پیشانگایەك لە دەرەوەی كوردستان‬ ‫بكەمەوە‪ ،‬بەاڵم لە پاریس كە هەر‬ ‫بۆ چوونم نەبوو بۆی ئ��ەوەی زۆر‬ ‫مایەی دڵخۆشیم بوو‪...‬‬ ‫لەوێندەرێ گەلی ب��رادەر و هاوڕێ‬ ‫و ه��ون��ەرم��ەن��دم بینی ك��ە زۆر‬ ‫خۆشحاڵبووم بە دیداریان یەك لەوانە‬ ‫كاك رەمزی قوتبەددین هونەرمەندی‬ ‫بە ئەزموون و پێشمەرگە و مرۆڤ‬ ‫و كاك كامل مستەفا كە لەدوای‬ ‫گۆرانییە جوانەكانی سەردەمی تیپی‬ ‫زانكۆی سلێمانی سااڵنی ‪-1977‬‬ ‫‪ 1978‬ئیتر هەواڵیم نەدەزانی كە زۆر‬ ‫خۆشحاڵی كردم و هونەرمەند مەجید‬ ‫دەروێش و بەختیار رەئوف و كارزان‬ ‫سابیر و گەلێكی تر كە هەموویان‬

‫جێگەی فەخر و شانازین‪.‬‬ ‫پ��اش��ان س��ەردان��ێ��ك��ی شەقامی‬ ‫شانزلیزیەم كرد و چوومە بەردەم‬ ‫كەوانەی سەركەوتن (قوس النصر)‬ ‫كە پێشتر ئەمانەم تەنیا لە وێنە و‬ ‫‪tv‬دا بینیبوو و مەسەلەی (مترۆ)‬ ‫زۆر سەرنجی راكێشام كە دەمەوێ‬ ‫باسی بكەم‪ ..‬واڵتێك یان شارێكی‬ ‫وەك پاریس ئەگەر مترۆی نەبوایە‬ ‫ئەستەم ب��وو ژیانی تێدابێت كە‬ ‫هێندە ئاسانكارییە بۆ هاتوچۆ و‬ ‫پاك راگرتن ژینگەكەیان‪...‬‬ ‫پاشان بەالی باخچەكانی تویلری‬ ‫لەگەڵ هاوڕێمدا كارزان سابیر كە‬ ‫هاوكارمان بوو چونكە ئەو خوێندكارە‬ ‫و لە پاریس دەخوێنێ‪ ،‬چەندین‬ ‫پەیكەری زەبەالح و گرنگە لە ژیانمدا‬ ‫بینی وەك كارەكانی (مایۆل – ولیم‬ ‫دی كوننگ) و زۆرێكی تر‪ ..‬خۆشی‬ ‫چییە لە پاریس هەموو تەالرەكانی‬ ‫وەكو خۆی لەدیووی دەرەوە ماون‬ ‫و تەنیا لەناوەوە گۆڕانكارییەكاندا‬ ‫دەكرێت‪..‬‬ ‫بێگومان لە پاریس چەندین باخچە‬ ‫هەیە كە پەیكەری گەلێك ناوازەی‬ ‫تێدایە و لە سەردەمی لوسیەكانەوە‬ ‫پارێزراوە تا ئێستا‪ ،‬بیرمان نەچێت‬ ‫كە لە كاتی بەرپابوونی شۆڕشی‬ ‫ئینتباعییەكان لە پاریسی چەندین‬ ‫هونەمەند لەو باخچانەدا كاریان‬ ‫ك���ردووە وێ��ن��ەی��ان كێشاوە وەك‬ ‫رنیوار و مۆنیە و مانیە و دیگاسی‬ ‫و چەندینی ت��ر‪ ...‬داخ��ەك��ەم كە‬ ‫دەڵێن دێگای وات��ە (‪Moilein‬‬

‫‪ )De Rughzh‬ئاشتی سوور‬ ‫كە لەوێدا چەندین وێنەی كێشاوە‬ ‫داخەكەم فریانەكەوتم ئەوێ ببینم‬ ‫و ه��ەر ل��ەو س��ەردان��ەم��دا چوومە‬ ‫(كاترائیەی مۆنمارتر) ئەو شوێنەیە‬ ‫كە چەندین هونەرمەندی شێوەكار‬ ‫لە هەموو نەتەوە و میللەتێك بەبێ‬ ‫جیاوازی وێنەی پورتریتی كەسانی‬ ‫ت��ری تیا دروس��ت دەك���ەن‪ ،‬لەوێ‬ ‫لەگەڵ هونەرمەندی شێوەكاری‬ ‫ه��اوڕێ��م (ع��وس��م��ان حسێن) كە‬ ‫ئ��ەوی��ش دەرچ����ووی پەیمانگای‬ ‫هونەرەجوانەكانی سلێمانییە‪ /‬خولی‬ ‫یەكەم و ئێستا لە واڵتی فەرنسا‬ ‫جێنشینە‪.‬‬ ‫پاش مۆنمارتر هەر لە مەعالیمی‬ ‫ئەو شارە جوانە سەردانی كەنیسەی‬ ‫نۆتردام مان كرد كە دەتوانین بڵێین‬ ‫یەك كەتلە كاری هونەرییە و دەڵێین‬ ‫زیاتر لە ‪ 1000‬یەپكەری دروستكرد بە‬ ‫ڕووی دیوی دەرەوەیتی‪ ،‬كە من بە‬ ‫راستی كاتی ئەوەم نەبوو بیانژمێرم‬ ‫و هەر لەوێدا رۆماننووسی فەرەنسی‬ ‫(فیكتۆر هۆگۆ)م وەبیرهاتەوە لە‬ ‫نوڤلێتی (قەمبوورەكەی نۆتردام)‬ ‫و كەسایەتییەكانی وەكو كازیمودوو‬ ‫ئەزمیراڵد و ژیان و تەمەنێكی دووری‬ ‫وە بیرهێنامەوە‪.‬‬ ‫بەڕاستی پاریس ش��اری هونەر و‬ ‫جوانییە‪.‬‬ ‫گەشتی فەرنسام بەبینینی تاوەری‬ ‫ئیڤڵ ئەوەندەی تر دووری خستمەوە‬ ‫لە ناخۆشییەكانی ژی��ان و ساتە‬ ‫تاڵەكان‪ ...‬كاتێك سەردەكەوی‬

‫بۆ ناودیوی ن��اوەوەی ئەو تاوەرە‬ ‫ه��ەس��ت ب��ە گ��ەورەی��ی جۆستاڤ‬ ‫ایڤل و هاوڕێكانی دەكەی كە چۆن‬ ‫لەوسەردەمە توانیویانە ئەم كارە‬ ‫مەزنە ب��ك��ەن‪ ...‬هاوڕێم عوسمان‬ ‫ب��ن��واڕە ل��ەو ب���ەرەوە كاتی خۆی‬ ‫هتلەر وتاری دەست بەسەراگرتنی‬ ‫فەرنسای راگەیاند و هەر لێرەوەش‬ ‫ك��ە تەنیشت رووب����اری (سین)‬ ‫ە لەشكری داگیركەری ئەڵمانی‬ ‫گوزەریان كرد‪.‬‬ ‫پاریسی ئ��ەو ش��ارە یەكە بەالی‬ ‫منەوە جوانترین و قەشەنگترین‬ ‫پڕ هونەرترین جێگەیە ئەگەر چی‬ ‫من شوێنی ترم زۆر نەدیبوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دڵنیام كەوایە‪.‬‬ ‫م��اوەت��ی و بڵێم ل��ە دوای رۆژی‬ ‫پاریسمدا ژیان لەوشارە دەتوانین‬ ‫بڵێین وەستابوو بەبۆنەی هاتنەوەی‬ ‫ی��ان كۆتایی هاتنی پێشبركێی‬ ‫پ��ای��س��ك��ل س�����واری ك���ە هەموو‬ ‫دانیشتوانی ئەو شارە بە رۆحێكی‬ ‫زۆر م���ەزن���ەوە وەس��ت��اب��وون بۆ‬ ‫پێشوازی لە یاریزانەكان‪ ..‬واڵتێكی‬ ‫خەڵكەكەی ئ��اوا رێز لە هونەر و‬ ‫وەرزش هەمیشە سەر بڵندەبێ و‬ ‫جێگەی شانازی دەبێ‪.‬‬ ‫لە پاشان پاریس و پاش ئەوەی‬ ‫پێشانگەكە و ڤیستتیڤاڵە كەو‬ ‫گەشتەكانی ئەوێم كاتی پێ هێنا‬ ‫لەگەڵ مامۆستای هونەری ئەنوەر‬ ‫قەرەداغی و كاكە ئاالنی كوڕی و‬ ‫كاك فەیسەل عەلی بەڕێكەوتین بۆ‬ ‫سوید‪ ،‬بەاڵم بە ئوتومبێل و سەیرم‬ ‫لە كاكە ئ��االن گیان دەه��ات كە‬ ‫م��اوەی ‪ 22‬كاتژمێر ئەو فەقیرەی‬ ‫ئوتومبێلەكەی لێدەخوڕی و بۆ‬ ‫تەنیا ساتێكیش بە ئێمەی نەوت‬ ‫ماندووم‪.‬‬ ‫بێگومان لە پاریس بۆ سوید واتە‬ ‫ب��ەه��ەری��ەك ل��ەم واڵت��ان��ەدا دەبێ‬ ‫تێپەربێت فەڕنسا – بلجیكا‪ -‬هۆلندا‪-‬‬ ‫ئەڵمانیا‪ -‬دانمارك‪ -‬سوید‪.‬‬ ‫هەر بە ماشێنە حەیاتەكەی كاكە‬ ‫ئ��االن و لەگەڵ قسە خۆشەكانی‬ ‫مامۆستا ئەنوەر قەرەداغی بەردەوام‬ ‫بوون تا گەیشتینە لێواری ئاو وتیان‬ ‫ئیتر لێرەوە دەبێ بە ماشێنەكەوە‬ ‫بچینە ناو پاپۆرە زەبەالحەكە و‬ ‫بپەڕینەوە بۆ دانمارك و پاشان‬ ‫س��وی��د‪ ..‬ئیتر ئ��ەوەب��وو گەیشمە‬ ‫ستۆكهۆڵم و ل��ەوێ لەگەڵ كاك‬ ‫فەیسەڵی هاوڕێم و كاكە نامۆی برای‬ ‫چووین بۆ بینینی پەرلەمانی سوید‬ ‫و دیمەنە جوانەكانی ستۆكهۆڵم و‬ ‫چەند كەنیسەكە كە هەریەك لەوانە‬ ‫پڕن لە كاری هونەری‪.‬‬


‫‪21‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫پاشتر هاوڕێ بەڕێزم پەیكەرتاش‬ ‫شۆڕشی ئەمین هات بۆ الم و بینیم‬ ‫و چووینە مۆزەخانەی ستۆكهۆڵم كە‬ ‫چەندین شاكاری مەزنی هونەرمەندە‬ ‫گەورەكانی تێدایە‪.‬‬ ‫و چەندین كاری پەیكەر و سیرامیك‬ ‫و هۆبەیەكی تایبەت ب��ە كاری‬ ‫مۆدێرن و دانەیەكی تر بە جلی‬ ‫كۆن و كەلتوری سوید و ڤاینگەكانی‬ ‫لێبۆو كە خەڵكی ئەسلی سویدن‪.‬‬ ‫ستۆكهۆڵم بەجێ دێڵین و لەگەڵ‬ ‫شۆڕشی چوومە شاری لینشوپین‪..‬‬ ‫كە شارێكی زۆر جوانە و كلیل بۆتە‬ ‫الندماركی ئەوشارە و دەڵێن كاتی‬ ‫خۆی پاشای ئەو مەملەكەتە كلیلی‬ ‫بەختی فڕێداوەتە ئاوەكە و هتد‪...‬‬ ‫واتە سەرگوزەشتەیەكە هەیە لەگەڵ‬ ‫ئەو باسەدا‪.‬‬ ‫لە ماڵی كاك شۆڕشی هونەرمەند‬ ‫چەندین ك��اری پەیكەری ج��وان و‬ ‫لەشوێنی كاركردنەكەی چەندینی‬ ‫ت��رم بینی كە سەرنجی راكێشام‬ ‫و ئاواتەخواز بووم كە ئەم گەنجە‬ ‫كارامە بەتوانایە بتوانێ لە سلێمانی‬ ‫چەندین ك��اری پەیكەری ستیل و‬ ‫میتاڵ بكات و ئەو هونەرەی هەیەتی‬ ‫بیگوازرێتەوە بۆ الی خۆمان‪ ..‬بەاڵم‬ ‫مەخابن كێ دەتوانێ ئەوەبكات و لە‬ ‫كاتێكدا ئەو زۆری پێ خۆشە بتوانێ‬ ‫خزمەتی شار و واڵتەكەی بكات و‬ ‫چەندین باخچە و شوێنی حەوانەوە‬ ‫دەك��رێ رۆژان���ە كە پێویستی بە‬ ‫جوانكردنی الیەنی پەیكەری تێدایە‬ ‫و پێویستی زۆرم���ان ب��ە شوێنی‬ ‫توانەوەی برۆنزە و ك��اری برۆنزە‬ ‫چونكە كوالیتی بەرزترە و زیاتر‬ ‫دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫لەگەڵ هاوڕێم هونەرمەند شۆڕشی‬ ‫ئەمین دەچین بۆ یۆتۆبۆری هەر‬ ‫لە سوید و هونەرمەندی شێوەكار‬ ‫(كەمال عەلی) دەبینین و لەوشارە‬ ‫جوانەش كە دانیشتووی كوردە زۆر‬ ‫تیایە چەندین مۆزەخانە و شوێنی‬ ‫گەشتیاری هەیە‪..‬‬ ‫چۆنیەتی مۆزەخانەی نیشتیمانی‬ ‫یۆتۆبۆری و سەرت سوڕ دەمێنێ لە‬ ‫جوانی ئەو كارانەی كە لێرەدا نمایش‬ ‫كراون‪ ،‬هەر لە كارەكانی رەمبراندت‬ ‫تا ڤیرید و بیكاسۆ و كاری مودێرن‬ ‫و پەیكەرەكانی الوكۆن و چەندینی‬ ‫ت��ر‪ ،‬كە ئ��ەم دیمەنانە دەبینیت‬ ‫خەفەت دەخ��ۆی بۆ واڵتەكەت كە‬ ‫تا ئێستا مۆزەخانەیەكی هونەری‬ ‫نییە‪ ..‬گەشتیاران بەرین بۆی‪ ،‬لە‬

‫كاتێكدا ئێمە دەتوانین بەو پاشخانە‬ ‫كەمە‪ ،‬مێژووە سەرەتاییە چەندین‬ ‫بەرهەمی هونەری كۆبكەینەوە و لە‬ ‫دووتوێ قاعەیەك یان گەلەرییەك‬ ‫پیشانی خەڵكی بدەین‪.‬‬ ‫ئێمە راستە ئەمنە س��وورەك��ە و‬ ‫گەلەری سەردەم و گەلەری ئارام و‬ ‫مۆزەخانە و مۆزەخانەی ئەتۆڤراف‬ ‫و كەلەپوری مان هەیە‪ ،‬بەاڵم بۆ‬ ‫شارێكی وەك سلێمانی ئەمە زۆر‬ ‫كەمە و هیوادارم لێرەوە داوادەكەم‬ ‫كە بە زووترین كات مۆزەخانەی‬ ‫هونەری نوێ تەواوبێت و باشترین‬ ‫كاری هونەری تێدابێ پێش بكەین‪.‬‬

‫مانگی تەمووزە لە یۆتۆبۆری بارانە‬ ‫و بۆ چەندین سەعات بوارمان نەبوو‬ ‫بێنە سەرشەقام و بگەڕێین بەو‬ ‫شارە بچینە شوێنەكانی تری هونەر‬ ‫و جوانی‪.‬‬ ‫ب���ی���رم ن���ەچ���ێ ك���ە س�����ەردای‬ ‫مۆزەخانەیەكی ترم كرد لەم شارە‪،‬‬ ‫بەاڵم كاری هونەری تیانەبوو هەموو‬ ‫ئوتومبێل و ف��رۆك��ە و مێژووی‬ ‫ئوتومبێل بوون كە چەند گۆڕانكاری‬ ‫بەسەردا هاتووە‪.‬‬ ‫گەشتەكەم دەگەیەنمە ئەڵمانیا‬ ‫و دەچ���م ش���اری مانمایم لەوێ‬ ‫هونەرمەندی هاوڕێم (بەهادین)‬ ‫دەبینم و دەست دەكەین بە گەڕان‬ ‫ب��ەن��او ئ��ەوش��ارەدا ب��ەاڵم پێشتر‬ ‫حەزدەكەم باسی گەلەری ئاڤێستا‬ ‫بكەم كەلە ماڵەكەی هونەرمەند‬ ‫(بەهادین) دایە و كۆمەڵێك بەرهەم‬ ‫خۆیدا تێدا بناسین كردووە و كەش‬ ‫و هەوایەكی زۆر هونەری لە ماڵەكەدا‬ ‫بوو كە ناچار دەبووی كاری هونەری‬ ‫بكەیت لەو جێگە جوانەدا‪.‬‬ ‫دەچمە مۆزەخانەیەكی هاوچەرخ‬ ‫ل��ەوێ و پێشانگایەكی هاوچەرخ‬ ‫ل��ەوێ دەبینم و پاشتر دەچێتە‬ ‫چەندین گەلەری تر ل��ەو شارەدا‬ ‫و لە هەندێ شوێن تابلۆ كاری‬ ‫بەهادینم دەبینی كە كاتی خۆی‬

‫هونەر‬ ‫لێ كردراوە و لەو جێگەیانە دانراون‬ ‫دەچنە شاری هایدلبرگ كە ناسراوە‬ ‫ب���ەوەی چاپخانەكانی ئێمە لە‬ ‫كوردستان بەناوی ئەوم شارەوەیە‬ ‫و مەڵبەندی چاپەمەنییەكانە و‬ ‫پاشتر دەچمە ئەو زانكۆیەی كە‬ ‫هاوڕێم بەهادین تێیدا دەخوێنێ و‬ ‫لەوێش لەگەڵ چەند پرۆفیسۆرێك‬ ‫تایبەت ب��ە ه��ون��ەری شێوەكاری‬ ‫دیدار و یەكتر ناسینمان كرد و لەو‬ ‫شارەدا قەاڵیەكی زۆر مەزنی لێیە كە‬ ‫هی پاشای ئەو سەردەمانە بووە‪،‬‬ ‫خەڵكی بە ئاپۆرا دەچنە سەری‬ ‫و دەیبینن‪ ،‬پاشتر گەشتەكەمان‬ ‫بەرەو شاری دارمشتان كە هاوڕێم‬ ‫شێوەكارم (هەڤاڵ ئەحمەد) لەوێ‬ ‫بوو‪ ،‬چاوەڕوانی دەكردین‪ ،‬چووێنە‬ ‫مۆزەخانەی نیشتیمانی ئەو شارە‬ ‫و چەندین ك��اری ن��اوازەم��ان دیت‬ ‫هەر لە سەردەمەكانی رینسانس‬ ‫هەتا سەردەمی پۆست مۆدێرنزم‬ ‫و ل���ەوێ���وە دەچ��ی��ن ب��ۆ ش��اری‬ ‫فرانكفۆرت و چەندین كەنیسە‪ ،‬كە‬ ‫كەنیسەكان وەكو وتم لە ئەوروپا‬ ‫زۆربەی كاری هونەری هونەرمەندە‬ ‫مەزنەكانی تێدایە و لەوێش جگە‬ ‫لەوە گەلەری ترمان زۆر بینی كە‬ ‫كاری هاوچەرخ تێدا پیشاندرابوون‪.‬‬ ‫سەرم سوڕما لەو پەیكەرە ئاسنینە‬

‫ج��وواڵن��ەوەی كو لەناو شارەكەدا‬ ‫دەبینران و هەروەها سەردانی ئەو‬ ‫بینایەمان كرد كە خۆی كۆمەڵگەی‬ ‫نیشتەجێیە ب��ەاڵم لە تابلۆیەكی‬ ‫(ڤاندرواسر) ەوە وەرگیراوە و‪...‬‬ ‫هەموو ئەو ئەپارتمانەكە تابلۆیەكی‬ ‫ئەو هونەرمەندەیە‪...‬‬ ‫سەردانی كەنیسەی رووس و تەختی‬ ‫پاشایەتی قەیسەرمان ك��رد لەو‬ ‫شارە كە وەكو خۆی ماوە و چەندین‬ ‫پەیكەری جوان جوانی تێدامابوو‪.‬‬ ‫گەشتە هونەرییەكەم تەواو دەكەم‬ ‫بۆ گەڕانەوەم بۆ پاریس و سەردانی‬ ‫(مۆزەخانەی لۆڤەر) كە هەمیشە و‬ ‫هەمیشە لە ژیانمدا ئاواتم ئەوەبووە‬ ‫ئەو جێگەیە ببینم بەاڵم بەڕاستی‬ ‫تووشی سەرسوڕمان بووم لە لۆڤەر‬ ‫جێگەیەكی زۆر گەورە‪ ،‬پانتایەكی‬ ‫بێ شومار و چەندین هەزار كاری‬ ‫هونەر لە چەندین هۆبە و بەش و‬ ‫ئەپارتمانی ئەو مۆزەخانەیە بۆ هەموو‬ ‫هونەرەكانی دونیا‪ ،‬هەر لە سۆرمی و‬ ‫ئەكەدی و ئاشوری و بابلی دەڕۆین‬ ‫ب��ەرەو فیرعەونییەكان و چەندین‬ ‫پارچە شارستانیەتی‪ ...‬ئەمە جگە‬ ‫لەو هەموو تابلۆ ئۆرجینااڵنەی كە‬ ‫هەرگیز پێشبینیم نەكردووە رۆژێك‬ ‫لە رۆژان بیانبینم‪ ..‬تابلۆكانی‬ ‫داڤنشی و انجلیو و ڤیرمید دروبزر‬ ‫و جرلكولت و دوالم��راد و چەندین‬ ‫و چەندینی تر (ئەنگەر و داڤیە و‬ ‫داگوربوشیە و فراگونار و تیتان) و‬ ‫زۆری تر‪ ..‬كە بەڕاستی ماندوو دەبی‬ ‫لە سەیركردنیان چونكە كارەكان‬ ‫زۆرن و توانای وەرگرتنی مێشكی‬ ‫مرۆڤیش سنووردارە بۆیە جارجار‬ ‫دەم��وو‪ :‬كاك عوسمان با برۆین‪..‬‬ ‫چیتر تەحموول ناكەم بۆ هەندێ‬ ‫تابلۆ دەكەوتمە سەر چۆك لە پێناو‬ ‫بینینی ووردەكارییەكان‪ ...‬هەندێكی‬ ‫تر هێندە گ��ەورە ب��وو‪ ..‬دەبوایە‬ ‫لە مەسافەوە بتدیبایە‪ ...‬ئەمە‬ ‫جگە لە چەندین كاری تر كە هی‬ ‫سەرجەم قۆناغە هونەرییەكانن و‬ ‫مرۆڤایەتی هەمیشە باسی لەو كارە‬ ‫مەزنانە دەك��ات‪ ..‬گەشتی لۆڤەر‬ ‫سەرەپای بیركردنەوە و گرتەوە و‬ ‫بە ئێستاشەوە و بۆ هەمیشەش بیرم‬ ‫ناچێت كە چەند رۆڵی كاریگەری‬ ‫لەسەرم هەبووە‪.‬‬ ‫ب��ە راس��ت��ی م��ن دەم���ەوێ لێرەوە‬ ‫س��وپ��اس��ی دەزگ�����ای ب��ەدرخ��ان‬ ‫ب��ك��ەم‪ ،‬ك��ە ه��اوك��اری ك���ردم ئەم‬ ‫گەشتە هونەرییە بكەم و چەندین‬ ‫مۆزەخانەی جیهانمان بینی‪ .‬لێرەوە‬ ‫داواك��اری��م لە سەرجەم بەرپرسان‬ ‫و دەزگ���ا ه��ون��ەری و سەنتەری‬ ‫رۆشنبیری و كلتورییەكان پەلە‬ ‫بكەن لە ناردنی گەنجانی كورد بۆ‬ ‫هەندەران بە مەبەستی خوێندن و‬ ‫دیتنی ئەزموونی وواڵتانی تر‪....‬‬


‫‪22‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫شەیداهۆ‬

‫باڵوكراوەیەكە تایبەتە‬ ‫بە یادی ئیدریس شەیداهۆی جوانەمەرگ‬ ‫بەسەرپەرشتی‪ :‬حەمید بەدرخان‬

‫ژمارە ‪ ،162 - 1‬شوباتی ‪2012/2/22‬ى زايينی‬

‫مه‌راسیمێكی شكۆدار بۆ چله‌ ‌ی ماته‌مین ‌ی شاعیرو ڕۆژنامه‌نوس ئیدریس شه‌یداهۆ‬

‫هه‌رد ‌ی عه‌بدوڵاڵ ‪ -‬سلێمانی‬ ‫له رۆژی پێنجشەممەی ‪16‬ی‬ ‫شوباتی ‪ ،2012‬له‌مه‌راسیمێكدا‬ ‫بەئامادەبوونی بەڕێز قادر عەزیز‬ ‫ی كوردستان‬ ‫سكرتێری حزبی‌ ئایینده‌ ‌‬ ‫و بنەماڵەی خوالێخۆشبوو شەیداهۆو‬ ‫زۆرێك لە خۆشەویستانی لە شارەكانی‬ ‫هەولێرو سلێمانی و كەركوك و‬ ‫ی‬ ‫شوێنانی دیكه و به‌سه‌رپه‌رشت ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئایینده‌ ‌‬ ‫ی حزب ‌‬ ‫مه‌كته‌بی‌ ڕاگه‌یاندن ‌‬ ‫ی شاعیرو‬ ‫كوردستان‪ ،‬چله‌ی‌ ماته‌مین ‌‬ ‫ڕۆژنامه‌نوس (ئیدریس شه‌یداهۆ)‬ ‫ی‬ ‫ی سلێمان ‌‬ ‫ی شار ‌‬ ‫ی ڕۆشنبیر ‌‬ ‫له‌هۆڵ ‌‬ ‫به‌ڕێوه‌چوو‪.‬‬ ‫مه‌راسیمه‌كه‌ به‌ساتێك وه‌ستان بۆ‬ ‫گیانی پاكی شه‌هیدان ده‌ستیپێكردو‬ ‫ی‬ ‫ێ به‌كر) لێپرسراو ‌‬ ‫پاشان (هاوڕ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ئایینده‌ ‌‬ ‫ی حزب ‌‬ ‫ی وتار ‌‬ ‫ی سلێمان ‌‬ ‫لق ‌‬ ‫كوردستانی‌ خوێنده‌وه‌و لە وتارەكەیدا‬ ‫هاتبوو كه «ئیدریس شه‌یداهۆ‬ ‫ی‬ ‫شاعیرێكی‌ گه‌وره‌و ڕۆژنامه‌نووسێك ‌‬ ‫ی‬ ‫ی كه‌لێنێك ‌‬ ‫به‌توانا بوو به‌ڕۆیشتنیش ‌‬ ‫ی له‌و ڕێبازه‌دا دروستكرد»‪.‬‬ ‫گه‌وره‌ ‌‬

‫دواتر هاوڕێی خوالێخۆشبوو و شاعیرو‬ ‫ی‬ ‫رۆژنامەنووس ئیدریس عه‌لی‌ په‌یڤێك ‌‬ ‫ئه‌ده‌بیان ‌هی‌ خوێنده‌وه‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ی لق ‌‬ ‫له پاشان كاروان ئه‌نوه‌ر لێپرسراو ‌‬ ‫ی‬ ‫ی ڕۆژنامه‌نووسان ‌‬ ‫ی سه‌ندیكا ‌‬ ‫سلێمان ‌‬ ‫ی‬ ‫سه‌ندیكا ‌‬ ‫ی‬ ‫وتار ‌‬ ‫كوردستان‬ ‫ی خوێنده‌وه‌و ڕایگه‌یاند‪،‬‬ ‫ڕۆژنامه‌نووسان ‌‬ ‫شه‌یداهۆ نوسه‌رێكی‌ تراژیدیاكۆمیدی‌‌و‬ ‫ی‬ ‫ڕۆژنامه‌نووسێكی‌ بوێرو پیاوێك ‌‬ ‫به‌توانا بوو‪.‬‬ ‫ی ده‌زانم داوابكه‌م‬ ‫وتیشی‌‪»:‬به‌پێویست ‌‬ ‫ی‬ ‫شاره‌وانییه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫له‌سه‌رۆكایه‌ت ‌‬ ‫ی پاركێك یان‬ ‫ی هه‌ولێرو سلێمان ‌‬ ‫پارێزگا ‌‬ ‫ی (ئیدریس شه‌یداهۆ)‬ ‫باخچه‌یه‌ك به‌ناو ‌‬ ‫دروستبكه‌ن‌و ئه‌ركه‌كه‌شی‌ له ئەستۆی‬ ‫سه‌ندیكای‌ ڕۆژنامه‌نووسانی‌ كوردستان‬ ‫ی‬ ‫ی ماته‌مین ‌‬ ‫بێت»‪ .‬مه‌راسیمی‌ چله‌ ‌‬ ‫ی‬ ‫ئیدریس شه‌یداهۆ به‌خوێندنه‌وه‌ ‌‬ ‫پارچه‌شیعرێكی‌ ژنه‌ شاعیری‌ كورد‬ ‫ی‬ ‫كه‌ژاڵ ئیبراهیم خدرو پیشاندان ‌‬ ‫ی بنه‌ماڵ ‌ه‬ ‫فیلمێكی‌ دیكۆمێنتاری‌ وتار ‌‬ ‫لەالیەن برای خوالێخۆشبوو مامۆستا‬ ‫عەلی عوسمان یەعقوب خوێندرایەوه‪.‬‬ ‫ئیدریس عوسمان یه‌عقوب ناسراو‌ ب ‌ه‬

‫(ئیدریس شه‌یداهۆ) له‌ڕۆژی‌ (‪-7-1‬‬ ‫‪ )1967‬له‌هه‌ولێر له‌دایكبووه‌و‬ ‫ی‬ ‫ی به‌بوار ‌‬ ‫ی زۆر ‌‬ ‫له‌ژیانیدا خزمه‌تێك ‌‬ ‫ی‬ ‫شیعرو ئه‌ده‌ب گه‌یاندووه‌و شاعیرێك ‌‬ ‫به‌ئه‌زموون‌و ڕۆژنامه‌نووسێكی‌ چاالك‬ ‫و تەنزنووسێكی زۆر كارمه و لێهاتوو‬ ‫ی‬ ‫بووه‌و له‌ (‪ )2012-1-7‬به‌نه‌خۆش ‌‬ ‫ی له‌ژیان‬ ‫ی دوایی‌ كردو ماڵئاوای ‌‬ ‫كۆچ ‌‬ ‫ی‬ ‫ی خۆشی‌ دوو كچ‌و كوڕێك ‌‬ ‫كردو له‌دوا ‌‬ ‫به‌جێهێشتووه‌‪.‬‬ ‫شایەنی باسە‪ ،‬لە چلەی شەیداهۆدا‬ ‫كتێبی (ئەو بەیانییەی قەاڵ پێكەنی)‬ ‫باڵوكرایەوە كە دەزگای چاپ‌و‬ ‫باڵوكردنەوەی بەدرخان ئەركی‬ ‫لەچاپدانی گرتبووە ئەستۆ‪.‬‬

‫وتاری لقی سلێمانی حزبی‬ ‫ئاییندەی كوردستان‬ ‫لەالیەن مامۆستا بەكر‬ ‫میوانانی بەڕێز‪...‬‬ ‫ئامادەبووانی خۆشەویست‬ ‫ئەمڕۆ چل رۆژ بەسەر كۆچی ناوادەی‬ ‫شاعیرو رۆژنامەنووس ئیدریس‬

‫شەیداهۆ رەتدەبێ‌‪ ،‬بەو بۆنەوە جارێكی‬ ‫تر بەناوی تەواوی هاوڕێیانی حزبی‬ ‫ئاییندەی كوردستانەوە سەرەخۆشی‬ ‫ێ و كەسوكارو دۆستانی‬ ‫لە هاوڕ ‌‬ ‫شەیداهۆی رەحمەتی دەكەین و‬ ‫هیوامان وایە جێگەی بەهەشتی بەرین‬ ‫بێت‪.‬‬ ‫ئامادەبووانی بەڕێز‬ ‫ئیدریس شەیداهۆ بەتەنها شاعیرو‬ ‫رۆژنامەنووس نەبووە‪ ،‬بەڵكو بۆ ئێمە‬ ‫وەك هاوەڵ و دۆستێكی راستەقینەی‬ ‫حزب بووە‪ ،‬كە لەماوەی بیست و‬ ‫چوار ساڵی رابردوودا لەسەرجەم‬ ‫قۆناغە دژوارەكاندا بەرگەی فشارو‬ ‫ئازارو ئاوارەیی گرتووەو خۆڕاگرانەش‬ ‫بەخۆی و قەڵەمە ئازاكەیەوە لە‬ ‫تێكۆشان بەردەوام بووە‪.‬‬ ‫ئەو جوانەمەرگە كە بیست و چوار‬ ‫ساڵی تەمەنی لەگەڵ رۆژنامەی ئااڵی‬ ‫ئازادی و پاشانیش رێگای ئازادی‪-‬‬ ‫دا بەسەربردووە‪،‬رێك بە وردبینی و‬ ‫زمانە پاراوەكەی لە چوارچێوەی ئەو‬ ‫گوتارە نەتەوەییەدا جوواڵوەتەوە كە‬ ‫حزب لەو ماوەیەدا بەرزی كردۆتەوە‪،‬‬

‫هەر بۆیە شەیداهۆ الی ئێمە وەك‬ ‫مێژووی‬ ‫گەورەی‬ ‫سەرمایەكی‬ ‫تێكۆشانی زەحمەتكێشان و پاشانیش‬ ‫حزبی ئاییندەی كوردستان تەماشای‬ ‫دەكەین و لەیادەوەری ئێمەدا بە‬ ‫زیندوویی دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫بۆیە جارێكی تریش بەناوی مەكتەبی‬ ‫سیاسی و سەركردایەتی و تەواوی‬ ‫هاوڕێیانی حزبەوە سەرەخۆشی لە‬ ‫خۆمان و كەسوكاری دەكەین و بۆ‬ ‫هەمیشە پشتیوانی و پشتگیری ئێمە‬ ‫بۆ كەسوكار و منداڵەكانی دووپات‬ ‫دەكەینەوە‪.‬‬

‫وتاری لقی سلێمانی سەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسانی كوردستان‬ ‫ماتەمگێڕانی بەڕێز‪،‬‬ ‫خوا سەبووری هەموو الیەك بدات‬ ‫بەناوی خۆمان و سەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسانی كوردستان و‬ ‫سەرجەم رۆژنامەنووسانی ئەندام لە‬ ‫سەندیكاكەماندا پرسەو سەرەخۆشی‬


‫‪23‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫خۆمان ئاراستەی هاوسەر و منداڵ‬ ‫و كەسوكاری كاكە ئیدریس دەكەین‬ ‫و پێتان رادەگەیەنین‪ ،‬كە شەیداهۆ‬ ‫ئازیز و خۆشەویستی ئێمەش بوو‪ ،‬پڕ‬ ‫بەدڵ بە داخەوەین بۆ ئەو كۆچەی‪.‬‬ ‫*شەیداهۆ گۆشەنووسێكی تەنز‬ ‫ئامێز‬ ‫*شەیداهۆ نووسەرێكی تراجیكۆمیدی‬ ‫*شەیداهۆ رۆژنامەنووسێكی ئازا و‬ ‫بوێر‬ ‫*شەیداهۆ شاعیرێكی ناسك و‬ ‫*پیاوێكی جوان بوو‬ ‫كەسێكیش ئەم هەموو خەسڵەتانەی‬ ‫تێدا كۆ ببێتەوە‪ ،‬بێگومان كۆچەكەی‬ ‫بە كەسەر دەبێت بۆ هەمووان‪ ،‬وادەی‬ ‫ئەم سەفەرەی ئیدریس ئێجگار زوو‬ ‫بوو‪ ،‬بەاڵم لەبەر ئەوەی ئەو كەسێكی‬ ‫ئاسایی نەبوو‪ ،‬دڵنیابن هەتا هەتایە‬ ‫شیعرەكان و نووسینەكانی ئیدریس‬ ‫لەناو ئێمەدا دێت و دەڕوات‪.‬‬ ‫بە ئەركی سەرشانی خۆمانی‬ ‫دەزانین‪ ،‬كە ئیدریسی جوانەمەرگ‬ ‫بكەینە سونبلی لقەكەمان و هەردەم‬ ‫نووسینەكانی لە دڵ و هەناوماندا‬ ‫كۆبكەینەوە و پێداویستی هاوسەر و‬ ‫منداڵەكانی وەك ئەركێكی ئەخالقی‬ ‫لقەكەمان سەیر بكەین‪.‬‬ ‫ئیدریس مرۆڤێكی راست و پاك بوو‪،‬‬ ‫شاعیر و نووسەر و رۆژنامەنووس‬ ‫بوو‪ ،‬ئەوەندەی بۆ راستی ژیا‪،‬‬ ‫نیو هێندە بۆ خۆی نەژیا‪ ،‬بۆیە بە‬ ‫پێویستی دەزانین لە پارێزگای هەولێر‬ ‫یان سلێمانی و شارەوانی ئەم دوو‬ ‫پارێزگایەی كە جوانترین بابەتی‬ ‫بۆیان نووسی و تێیاندا ژیا‪ ،‬داواكارین‬ ‫یەكێك لە پارك و باخچەكانی یەك‬ ‫لە ئەم دوو شارە ئەم شارە بە ناوی‬ ‫شەیداهۆ ناوبنێین و سەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسانی كوردستانیش ئەو‬ ‫ئەركە بگرێتە ئەستۆ‪.‬‬ ‫جارێكی تریش خوا سەبووری هەموو‬ ‫الیەكمان بدات‪.‬‬ ‫كاروان ئەنوەر‬ ‫سكرتێری لقی سلێمانی سەندیكای‬ ‫رۆژنامەنووسانی كوردستان‬ ‫‪2012/2/16‬‬

‫وتاری بنەماڵەی‬ ‫ئیدریس شەیداهۆ‬ ‫ماتەمگێڕانی خۆشەویست‪:‬‬ ‫هاوڕێ و هەڤاڵ و ئازیزانی شەیداهۆی‬ ‫جوانەمەرگ بەخێربێن بۆ ئەم‬ ‫چلەی ماتەمینە‪ ،‬سەرەتا بە ناوی‬ ‫خۆم و بنەماڵەكەمانەوە سوپاس و‬ ‫پێزانینی خۆمان ئاراستەی هاوڕێیانی‬ ‫((شەیداهۆ)) لە راگەیاندنی حیزبی‬ ‫ئایندەی كوردستان دەكەین‪ .‬كە ئەم‬ ‫چلەی ماتەمینییەیان رێكخست و‬ ‫پێمان وایە ئەوە رێزلێنانێكی گەورە و‬ ‫ستایشكردنێكی هەڵوێستی جوامێرانە‬ ‫و قەڵەمە جوان و بوێرەكەی‬ ‫شەیداهۆی جوانەمەرگە‪ ،‬هەروەها پڕ‬ ‫بە دڵ سوپاسی بەڕێز سكرتێری حزبی‬ ‫ئایندەی كوردستان‪ ،‬كاك قادر عەزیز‬ ‫و وەفدی راگەیاندنی حزبی ئایندەی‬ ‫كوردستان و بەڕێز ئازاد جندیانی‪،‬‬ ‫لێپرسراوی مەكتەبی راگەیاندنی‬

‫یەكێتی نیشتمانی كوردستان و‬ ‫وەفدێكی هاوڕێی و هەموو ئەو نووسەر‬ ‫و رۆشەنبیر و رۆژنامەنووسانە و‬ ‫هەروەها هاوڕێ و دۆستانی شەیداهۆی‬ ‫جوانەمەرگ دەكەم‪ ،‬كە هەر لەگەڵ‬ ‫شاری‬ ‫لە‬ ‫ماڵئاواییكردنییەوە‬ ‫سلێمانییەوە ئامادەبوون و بەڕێز‬ ‫و شكۆوە بۆ زێدی لەدایكبوونی لە‬ ‫شاری هەولێر بەڕێیان كرد‪ .‬سوپاسی‬ ‫ئامادەبوونی ئێوەی بەڕێزیش و‬ ‫هەموو ئەوانەیش دەكەم‪ ،‬كە ئامادەی‬ ‫مەراسیمی ناشتن و پرسەكە و‬ ‫هەروەها ئەوانەیش كە بە تەلەفۆن‬ ‫و بە نامەی ئەلكترۆنییەوە داخ و‬ ‫پەژارەی خۆیان بۆ دەربڕین بەشێك‬ ‫لە خەمەكانیان بۆ رەواندینەوە‪.‬‬ ‫ئامادەبووانی خۆشەویست‪:‬‬ ‫دیارە شەیداهۆ سەبارەت بەوەی‬ ‫بەشی هەرە زۆری ژیانی لە گەڕەكی‬ ‫سەیداوە و پاشانیش گەڕەكی كوران‬ ‫لەناو خێزانێكی هەژار لە شاری‬ ‫هەولێر بەسەربردووە‪ ،‬بۆیە هەر لە‬ ‫منداڵییەوە هەستی بە هەموو ئێش‬ ‫و ئازار و ناسۆرییەكانی ژیان كردووە‪،‬‬ ‫چونكە ئەم دوو گەڕەكە النی كەم‬ ‫ئەو كاتە تا سەر ئێسقان میللی‬ ‫بوون و لەپاڵ تەواوی شاری هەولێر‬ ‫كارەكتەری جیاجیایان تێدابوو‪ ،‬لە‬ ‫ژن و لە پیاو‪ ،‬كە لە ملمالنێیەكی‬ ‫زۆر سەختدا بوون لەگەڵ هەژاری و‬ ‫كوێرەوەری و مەینتییەكانی ژیان‪.‬‬ ‫ئەمە بێجگە لە دەیان كارەكتەری‬ ‫شۆڕشگێڕ و كوردپەروەر و شاعیر و‬ ‫نووسەر و هونەرمەند كە دواتر بوون‬ ‫بە هەوێنی چەندین شیعر و بابەتی‬ ‫نووسینی ژمارەیەكی زۆر لە نووسینە‬ ‫رۆژنامەوانییەكانی شەیداهۆ‪.‬‬ ‫من‪ ،‬وەكو براگەورەی جوانەمەرگ‪،‬‬ ‫هەر زوو بەرلەوەی هیچ بیرۆكەیەكی‬ ‫بخاتە سەر كاغەز هەستم بە بەهرەی‬ ‫نووسین و تەنانەت ئەو ئاڕاستە‬ ‫جیاوازەی ئەو كردووە لە نووسیندا‪.‬‬ ‫ئەوكاتەی هێشتا خوێندكار بوو‬

‫شەیداهۆ‬

‫مامۆستا عەلی عوسمان یەعقوب براى خوالێخۆشبوو ئیدریس شەیداهۆ‬

‫لە قۆناغی ناوەندی‪ ،‬دیارە بە پێی‬ ‫لۆژیك مرۆڤ سەرەتا دەكەوێتە ژێر‬ ‫كاریگەرێتی ئەو دەوروبەرە‪ .‬كە تێیدا‬ ‫دەژێت و پاشان بازنەكە گەورەتر و‬ ‫فراونتر دەبێت‪.‬‬ ‫جوانەمەرگیش‬ ‫شەیداهۆی‬ ‫بۆ‬ ‫هەمان شت بوو‪ .‬یەكەم كەس‪،‬‬ ‫كە كاریگەرێتی بەسەرەوە هەبوو‬ ‫دایكی خوالێخۆشبووی بوو‪ ،‬ئەو‬ ‫ژنە نەخوێندەوارەی هەتا مردیش‪،‬‬ ‫ئیدۆ واتەنی‪ ،‬وای دەزانی فاتیحا‬ ‫بە كوردییە‪ ،‬كەچی زۆربەی هەرە‬ ‫زۆری شیعرەكانی نالی و مەحوی و‬ ‫وەفایی و عەلی بەردەشانی و شێخ‬ ‫رەزای تاڵەبانی و زۆرانی دیكەی وەكو‬ ‫فاتیحاكە لەبەربووبێ ئەوەی یەكێك‬ ‫لەم شاعیرانەش بناسێت‪ .‬ئەمەیان‬ ‫مەسەلەیەكی دیكەیە‪ .‬شەوانە دایكمان‬ ‫زۆرجار ئەم شیعرانەی بۆ دەگوتینەوە‬ ‫و شەیداهۆ دەینووسینەوە و دواتر‬ ‫ئەزبەری دەكرد‪ .‬ئەمە سەرەتای‬ ‫عەشقێك بوو لە دڵ و دەروونی ئەو‬ ‫چەكەرەی كرد بەرامبەر بە شیعر‪ .‬بیرمە‬ ‫دایكی خوالێخۆشبووم مەكتەبەیەكی‬ ‫سێ خانەیی بۆ كڕیم و لە سووچێكی‬ ‫ژوورەكەدا داینا و منیش بە ژمارەیەك‬ ‫لە دیوانەكانی شاعیرە كالسیكییەكان‬ ‫لەگەڵ چەندین دیوانی شاعیرانی‬ ‫ئەو كاتە و ژمارەیەك لە رۆمان و‬ ‫كورتەچیرۆك پڕم كرد‪ .‬شەیداهۆ‬

‫جار جار شیعرەكانی دەخوێندەوە‬ ‫و بە تایبەتی شیعرەكانی پەشێو و‬ ‫شێركۆ بێكەس و لەتیف هەڵمەت و‬ ‫زۆربەی شاعیرانی ئەو كاتە‪ .‬زۆرجار‬ ‫لە پەراوێزەكاندا هەندێك سەرنج‬ ‫و تێبینی بە زمانێكی ساكارانە‬ ‫دەنووسی یا بازنەیەكی بە دەوری ئەو‬ ‫وێنە شیعرییانەدا دەكێشا‪ ،‬كە زوڵمە‬ ‫گەورەكان یان عەشقە جوانەكانیان‬ ‫قووڵ دەكردەوە‪ .‬ئیتر تا دەهات‬ ‫ئارەزووی خوێندنەوەی بە تینتر‬ ‫دەبوو‪ .‬دوای خوێندنەوەی هەر دیوانە‬ ‫شیعرێك یا رۆمانێك گفتوگۆیەكی‬ ‫دوورودرێژی لەگەڵ من و دواتر لەگەڵ‬ ‫هاوڕێكانی دەكرد‪ .‬مرۆڤ هەر لەمەوە‬ ‫هەستی دەكرد ناخێكی دەوڵەمەندی‬ ‫هەیە‪ .‬دیارە شەیداهۆ نەك هەر لەگەڵ‬ ‫هاوڕێ و برادەرەكانی‪ ،‬بگرە لەگەڵ‬ ‫دایك و خوشك و براكانیشیەوە‪،‬‬ ‫سەرەتای قسەكردنی بە نوكتەیەكی‬ ‫خۆش دەست پێ دەكرد‪ .‬ئەمە‬ ‫خەسڵەتێك بوو بەرلەوەی بێتە ناو‬ ‫دونیای نووسین هەر هەیبوو‪ .‬بۆیە‬ ‫پێشبینی ئەوەی لێ دەكرا بەو‬ ‫شێوازە تەنزئامێزە بنووسێت‪ ،‬كە‬ ‫دواتر بوو بە مۆركی نووسینەكانی لە‬ ‫بواری رۆژنامەوانیدا‪.‬‬ ‫تا ئەو جێیەی من ئاگاداربم‪،‬‬ ‫یەكەمین رۆژنامە‪ ،‬دوای راپەڕین‪،‬‬ ‫كە بە گەرمییەوە باوەشی بۆ‬ ‫نووسینە تەنزئامێزەكانی كردەوە‬ ‫«ئااڵی ئازای» بوو‪ .‬كاتێكیش خۆی‬ ‫گوتەنی‪ ،‬پڕیشكی سیاسەتی بەركەوت‬ ‫و شەڕی براكوژی هێنایە سلێمانی‪،‬‬ ‫لێرەوە تابلۆیەكی جوانی لە چەشنی‬ ‫بۆینباغەكەی «عبدالخالق مەعروف»‬ ‫و كراسەكەی «رەئوف زوهدی»‬ ‫نەخشاند‪ .‬ئیتر لە نزیكەوە گوێی لە‬ ‫دەنگی ترپەی دڵی كەریمی عەلەكە و‬ ‫چریكە و پەیڤە مەرجانییەكانی دیالنی‬ ‫هونەرمەند بوو و سكااڵی ماڵوێرانی‬ ‫شەڕی براكوژی گەیاندە ئارامگای‬ ‫بێكەسی نەمر‪« .‬ئیدۆ» هەر زوو‬ ‫جێگای خۆی لە دڵ و دەروونی خەڵكی‬ ‫سەربەرزی شاری سلێمانی كردەوە و‬ ‫ئیتر نووسینەكانی لە زۆربەی رۆژنامە‬ ‫و ماڵپەڕە ئەلكترۆنییەكان باڵوكردەوە‬ ‫بەتایبەتی رۆژنامەی «كوردستانی‬ ‫نوێ» و دواتر «هەرێمی كوردستان»‬ ‫و «رێگای ئازادی» و ماڵپەڕەكانی‬ ‫«دەنگەكان» و «كوردستان نێت»‬ ‫و زۆری دیكە‪.‬‬ ‫شەیداهۆی جوانەمەرگ مرۆڤێكی‬ ‫هەست ناسك و خاوەن هەڵوێست بوو‪.‬‬ ‫تا ئەو ڕۆژەی ماڵئاوایی لێ كردین رقی‬ ‫لە كەس نەبوو‪ ،‬بەاڵم بە نووسینە‬ ‫تەنزئامێزەكە رووبەڕووی هەموو‬ ‫ئەو پیاوانە دەبووەوە‪ ،‬كە زوڵمی‬

‫گەورەیان لە ژن دەكرد‪ ،‬بەرەنگاری‬ ‫هەموو ئەو بەرپرسانە دەبووەوە‪،‬‬ ‫كە سەروەت و سامانی نیشتمانیان‬ ‫بە هەدەر دەبرد‪ ،‬كە پێشێلی مافی‬ ‫رۆژنامەنووسانیان دەكرد‪ ،‬كە دام‬ ‫و دەزگا حكومییەكانیان بە حیزبی‬ ‫دەكرد‪ .‬بۆیە شەڕی لەگەڵ زۆر كەس‬ ‫كرد‪ ،‬بەاڵم شەڕێك لە پێناو گەورەیی‬ ‫مرۆڤ و پیرۆزیی ژیان‪ .‬مرۆڤێكی‬ ‫بوو هەرگیز تووڕە نەدەبوو‪ ،‬بەاڵم‬ ‫گریانی منداڵێك‪ ،‬كوشتنی عەشقێكی‬ ‫جوان‪ ،‬هەناسەی ساردی قەیرەكچێك‬ ‫كۆڵێ فرمسێكی پێ دەڕشت‪ .‬زۆر‬ ‫جار دەیگوت‪ ،‬من بە نووسینەكانم‪،‬‬ ‫بەو شیعرانەی دەیان نووسم كەمێك‬ ‫لە داخ و كەسەری دڵم سەبارەت‬ ‫بە گەندەڵی‪ ،‬بە ناعەدالەتی‪ ،‬بە‬ ‫مەزڵوومییەتی ژن‪ ،‬بە نامورادیی‬ ‫گەنج دەردەبڕم و كەمێك ئاسوودە‬ ‫دەبم‪ ،‬بەاڵم دیاربوو هێشتا تینووێتی‬ ‫نەدەشكا‪ .‬بۆیە دەیگوت‪ :‬چەندە‬ ‫خۆشە لێت بگەڕێن بە زمانی بولبول‬ ‫لە كێشەیەكی سیاسی بدوێیت و بە‬ ‫زمانی خۆڵ لەگەڵ زەوی و بە لوتفی‬ ‫ئەستێرە لەگەڵ ئاسمان بدوێیت‪ ،‬نەك‬ ‫لەبەر خاتری پیاوێكی گەورە شارێك‪،‬‬ ‫ناوچەیەك‪ ،‬واڵتێك لە بێدەنگی‬ ‫گەمارۆ بدەیت‪ .‬ئەمە هونەری نووسین‬ ‫بوو الی ئیدۆ!!‬ ‫ئەگەرچی نووسینەكانی لە بواری‬ ‫چوارچێوەیەكی‬ ‫رۆژنامەوانییەوە‪،‬‬ ‫گشتییان لە خۆگرتبوو‪ ،‬ئەگەرچی ئەو‬ ‫تەنیا سافیرەی بۆ فاوڵەكانی دەسەاڵت‬ ‫لێ دەدا‪ ،‬بەاڵم بیرمە لە سەرەتای‬ ‫نووسینە تەنزئامێزەكانی زۆرێك لەو‬ ‫كەسانەی لەم الو لەوال بەرگەی ئەم‬ ‫سافیرە لێدانەشیان نەدەگرت‪.‬‬ ‫بۆیە زۆر جار بە رێگەیەك لە رێگاكان‬ ‫بێهوودە داوایان لە ئێمە دەكرد دەنگی‬ ‫سافیرەكەی كز بكەینەوە‪ .‬كاتێك‬ ‫ئێمەش بە نادڵییەوە ئەو داوایەی‬ ‫ئەوانمان پێ رادەگەیاند‪ ،‬ئەویش‬ ‫بە پێكەنینەوە بە منی دەیگوت‪:‬‬ ‫مامۆستا گیان‪ ،‬ناكرێت ئەوان بێ‬ ‫گوێدانە بەر پرەنسیپەكانی یاریكردن‬ ‫هەر فاوڵ بكەن و لە یاریكردنیش هەر‬ ‫بەردەوام بن‪.‬‬ ‫شەیداهۆ لە توندترین حاڵەتەكانی‬ ‫نووسیندا هەمیشە ویستوویەتی بڵێت‪،‬‬ ‫ئاگاداری ناسكی و جوانییەكانی ژیان‬ ‫بن‪ ،‬ئاگاداری عەشق و خۆشەویستی‬ ‫بن‪ .‬هەمیشە دیاردە دزێوەكانی‬ ‫كۆمەڵگەی دەهاڕی بە تایبەتی ئەو‬ ‫دیاردانەی كە ژن لە سایەیاندا دەبوو‬ ‫بە كۆیلە‪ ،‬هەمیشە دەسەاڵتدارانی‬ ‫گوتووە لەو دیو گوللەكانی شەڕی‬ ‫براكوژییەوە زمانێكی دەوڵەمەند هەیە‬ ‫بە فرتوفێڵەكانی ئەوان پێ دەكەن و‬ ‫مێژووی تێكۆشانیان دەهاڕێ‪ .‬پێی‬ ‫وابوو ئەركی نووسەر دۆزینەوە ئەو‬ ‫زمانە دەوڵەمەندەیە بۆ حەرامكردنی‬ ‫شەڕ‪ ،‬بۆ دەربڕینی هەموو ئەو شتانەی‬ ‫كە دەبێ بگوترێن‪.‬‬ ‫بۆیە ئەو لە كاری رۆژنامەگەریدا‬ ‫كارێكی راستگۆ و پڕ جورئەتی‬ ‫ئەنجام دا‪ ،‬خوا بە بەهەشتی بەرین‬ ‫شادی بكات و دووبارە سوپاسی‬ ‫ئامادەبوونتان دەكەین‪.‬‬ ‫لە جیاتی بنەماڵەی خوالێخۆشبوو‬ ‫عەلی عوسمان یەعقوب‬ ‫سلێمانی‪16 /‬ی شوباتی ‪2012‬‬


‫‪24‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫بەسەركردنەوە‬

‫سەیدا (عەبدوڵاڵ ڤارلی) ژی باركر‬

‫خولێكی ئەكادیمی زانكۆی نۆتنگهام لە كواالمپور‪ /‬مالیزیا‬

‫عیدۆ باباشێخ‬

‫د‪ .‬ئيسماعیل قەرەداغی‬

‫ل رۆژا (‪ )2012/2/2‬جوامێرەكی‬ ‫تر‪ ،‬مێرخاسەكی تر‪ ،‬ئەڤیندارەكی‬ ‫ت���ر ل گۆڕەپانا خزمەتا ئەدەب و‬ ‫رۆش���ەنبیری یاكوردی دا خاتر ژ‬ ‫مەخواس���ت و بەرەو جیهانا دی‬ ‫بارك���رد‪ ،‬ئەو ژی بەهش���تی مەال‬ ‫عەبدوڵ�ڵ�ا ڤارلییە‪ ،‬مەال عەبدوڵاڵ‬ ‫وەسا لەسەر كەس���اتی و مالباتا‬ ‫خوە ل پەرتوكا (دیرۆكا دوگەلێن‬ ‫ك���وردان)دا نڤیس���ییە‪( :‬ئ���ەز‬ ‫عەبدوڵاڵ مەم���ێ كورێ مەحەمەد‬ ‫(هوكو)م���ە‪ ،‬ئ���ەو (ژی ك���ورێ‬ ‫ئبراهیمە ژ بنەماال خانی یانە)‪.‬‬ ‫عەبدوڵاڵ ڤارلی‬ ‫وەل���ێ ل پەرت���وكا (دی���وان و‬ ‫ژینەواری یا ئەحمەدێ خانی) ب درێژی لس���ەر ژیانا خوە نڤیسییە گۆتییە‪:‬‬ ‫دبیرڤان (نڤیس���ەڤان) ژ باڤەكی (‪ )3‬ژن و (‪ )18‬زارۆ هەبوون‪(( ،‬یەكی‬ ‫نیس���انا ‪ )1939‬بوی���ە‪ ،‬گوندێ نەجانێ وەكو هەموو زارۆكێن كوردس���تانێ‬ ‫جەم بابێ خوە (مەحمەد) (هۆكۆ) خاندییە‪ ،‬پاش���ی چۆیە دپر مەدرەسێد‬ ‫وەالت خاندییە‪ ،‬د ئەیلوال ساال ‪ 1957‬د (ئەمینیە) یا شام داوی ب خاندنێ‬ ‫ئانییە‪ ،‬د بەروارا (‪ 1964/6/12‬هەتا دس���ازی یا(دیانەت‪ /‬دا‪ ،‬كارمەندێد‬ ‫كاروبارا داد ناوچا) ‪( 1976‬ئەردیش) دا خەبتییە‪ ،‬د ساال ‪ 1976‬ژ وەالتێ‬ ‫خوەهاتییە دوورخستن بب هەرێما (ترابزۆن) و پێنج ساال ل ورمایە)‪.‬‬ ‫هەلبەت بەهەش���تی م���ەال عەبدولال وەكو گەلەك نڤیس���كار و دلس���ۆزێن‬ ‫كوردپەروەر گەلەك جاران هاتییە ڤەگوهازتن ژڤێ دەزگەهێ بۆ یادن وژڤی‬ ‫باژیری بۆ باژێرێ دن ل ناڤبەرا (ترابزۆن ـ ئەنقەرە ـ ئەدرنە) و ماوەیەكی‬ ‫درێژ لە ش���الیاری یا (وەزارەتا) كلتوریا كۆم���ارا تركی كاركرییە ل چەند‬ ‫بەش���ا ب تایبەت ل بەشێ نڤیسكارێن كەڤن هەروەسا چنكو (‪ 3‬ـ ‪ )4‬زمان‬ ‫زانییە ل بەش���ێ وەرگێران ژی كاركرییە‪ ،‬د ددیرۆكا ‪ 1993/4/18‬ژ كارێ‬ ‫وی هاتیی���ە دوورك���رن‪ ،‬مەال عەبدولال ڤارلی د پەرتوكا بۆریدا كول س���اال‬ ‫(‪ )2004‬چاپكرییە دەرباری بەرهەمێن خۆ دبێژت‪ :‬چاپكری و نەچاپكری ب‬ ‫گشتواری (‪ )32‬بەرهەمێد هەنە‪ ،‬ئەڤ گوهییدە (پەرتوك)ە‪ ،‬بەرهەمێ وی‬ ‫ی���ێ چارەمینە‪ ،‬مەال عەبدوڵاڵ ڤارلی هەت���ا ل ژیانا خۆدا بوو ژ بۆ خزمەتا‬ ‫ئەدەب و رۆش���ەنبیری یا مللەتێ خۆ كاردكر‪ ،‬د (‪ )2008/7/13‬ل باژارێ‬ ‫(ئەنقەرە) پایەتەختێ تركیا من و خێزانا خۆ س���ەرەدانا وی ل ماالویدا كر‬ ‫و پشترامە س���ەرە دانا بیرۆیاوی كركو پر كتێب و پەرتوك بون ب زمانێن‬ ‫(ترك���ی‪ ،‬ك���وردی‪ ،‬عەرەبی) ل پێ گۆتنا بەهەش���تی ل وی دەمیدا مژولێ‬ ‫نڤیسینا پەرتوكەكێبوو ل سەر ئێزدیان دەمیدا ل و پەرتوكا (دیرۆكا دوگەلێن‬ ‫كوردان‪ 600 /‬ـ ‪ )1500‬باس���ێ ئێزدیان كربوو‪ ،‬مامۆستا عەبدولال ستایلەكی‬ ‫تایبەت هەبوو‪ ،‬گەلەك ج���ارا هندەك پەیڤ ب كوردی ب كاردئینان‪ ،‬دبت‬ ‫ب تن���ێ وی ب كارئینان وەكو (دوگەل ـ دەرپێچ ـ گوهبید‪ ،‬دبیرڤان) مەال‬ ‫عەبدوڵاڵ مرۆڤەكی باوەرداربوو و لە عەینی وەختی مرۆڤەكی نەتەوەپەروەر‬ ‫ب���و ئەودەمێ ئەم ل (ئەنقەرە) بوین چەندین جارا س���ەرەدانا مەل ئوتیلێ‬ ‫دكر و هەردەم باس���ێ مللەت و نەتەوە ئۆل و رۆشەنبیرێ دكر‪ ،‬بۆ نموونە‬ ‫جارەكێ گۆت‪ :‬ئەز ل بەر تلفزیونەكا تركی بوم‪ ،‬من دیت باسێ (تاووسێ)‬ ‫دكرن كول ناڤ شوونەوارادا دیتبون و پسپۆڕێن تركا سەرسامبوون‪ ،‬دگۆتن‬ ‫ئەڤە چاوا ژ (چینێ) گەهشتییە ڤرە؟! من تێلەفونا وانكرو گۆت‪ :‬تاووسێ‬ ‫پەیوەن���دی ب ئێزدیان ڤەهەیە و ئەوژی خەلكێ ڤی وەالتی نە‪ ،‬پاش���ی ب‬ ‫نڤیس���ین ژی من ژوانرا ش���اند‪ ،‬مامۆستا عەبدوڵاڵ هەم ش���ارەزا و پسپور‬ ‫و زان���ا بو‪ ،‬هەم مرۆڤەكی دڵس���ۆز و پڕ وەف���ا و جوامێر و نەفس بچووك‬ ‫بوو‪ ،‬دەمام���ن دیتی نێزیكی‬ ‫هەفتی س���اڵی بو و نەخۆش‬ ‫بوو‪ ،‬هێش���تا هەرچەند رۆژا‬ ‫جارەكی ب پێی���ان دهات و‬ ‫سەرەدانان مە دكر و ب مەرا‬ ‫دگەری یا‪ ،‬هەزار س�ڵ�اڤ ل‬ ‫گیانێ مامۆس���تا (عەبدوڵال‬ ‫ڤارلی) ب���ن‪ ،‬هیڤیدارین جهێ‬ ‫وی بەهش���ت بی���ت ب���ن و‬ ‫ئۆمێدەوارم هەمو نڤیسین و‬ ‫بەرهەمێن وی بێن چاپكرن‪،‬‬ ‫دا خەلكێ م���ە وجێ ژ كەد‬ ‫و بەرهەمێ���ن ڤ���ی جوامێری‬ ‫وەربگ���رن‪ ،‬حەیف و مخابنبۆ‬ ‫باركرناوی و هەزار رەحمەت‬ ‫ل گیانێ وی بن‪.‬‬

‫‬‫‪2011/5/9‬‬ ‫ماوەی‬ ‫لە‬ ‫‪ ،2011/5/20‬خولی پڕۆژەی‬ ‫‪ DELPHE‬دێڵفی بۆ پەرەپێدانی‬ ‫كاری سەرپەرشتیاریكردنی ماستەرنامە‬ ‫و دكتۆرانامە لە زانكۆكانی كوردستان‬ ‫بەڕێوەچوو لە سەرخاكی زانكۆی نۆتنگهام‪/‬‬ ‫لقی مالیزیا‪ ،‬بە هەماهەنگی وەزارەتی‬ ‫فێركردنی بااڵ و توێژینەوەی زانستی‬ ‫حكومەتی كوردستان و قونسوڵخانەی‬ ‫بەریتانی و ئەنجوومەنی بەریتانی (برێتش‬ ‫كاونسل) ‪.British Councul‬‬ ‫وەزارەتی فێركردنی بااڵ و توێژینەوەی‬ ‫زانستی چواردە مامۆستای زانكۆكانی‬ ‫سەرجەم هەرێمی كوردستانیان هەڵبژارد‬ ‫بۆ ئەم پڕۆسەیە‪ ،‬كەوا لە مانگی‬ ‫ئۆكتۆبەری ساڵی ‪ 2010‬دەستی‬ ‫پێكردووە و لە مانگی ئاداری ‪2012‬‬ ‫كۆتایی پێدێت‪.‬‬ ‫ئەم پڕۆگرامە بریتییە لە قۆناغی‬ ‫كۆكردنەوەی سەرچاوەی پەرتووكی‬ ‫ئاسایی و هەروەها گۆڤار و پەرتوكی‬ ‫ئەلیكترۆنی و مەشق و راهێنان لەسەر‬ ‫چۆنێتی بەرهەمهێنانی تێزی ماستەرنامە‬ ‫و دكتۆرانامە بە مۆدێرنترین و‬ ‫پێشكەوتوترین میتۆد‪ ،‬بە شێوازی یەكێك‬ ‫لە سەركەوتووترین زانكۆكانی بەریتانیا‬ ‫واتا زانكۆی نۆتنگهام كەوا سێ لقی‬ ‫هەیە‪:‬‬ ‫‪ - 1‬لە بەریتانیا ‪ - 2‬لە شانگهای‪/‬‬ ‫چینستان ‪ – Chinol 3‬مالیزیا‬ ‫مالیزیا‪ ،‬واڵتێكی باشووری رۆژهەاڵتی‬ ‫ئاسیا‪ ،‬رووبەری ‪ 329,747‬كم‪،2‬‬ ‫ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی (‪17‬‬ ‫ملیۆنە)‪ ،‬سیستەمی پاشایەتی دەستووری‬ ‫فیدراڵ پێڕەو دەكات‪ .‬ئایینی فەرمییان‬ ‫ئیسالمی سووننەیە‪ ،‬دراوی ناسراوە‬ ‫بە رنیگیت‪ .‬سێ رینگیت یەكسانە بە‬ ‫دۆالرێكی ئەمیریكی‪.‬‬ ‫‪51%‬ی ئیسالمن و بە رەگەز ماالی‬ ‫‪ Malay 23%‬چینی و بودین‬ ‫‪ Chinese 8%‬هیندوستانی و‬ ‫هیندۆسن ‪ 11%‬دانیشتووی رەسەن و‬ ‫كۆنترین قەومی مالیزیان‪ 7% ،‬گروپی‬ ‫هەمەجۆر (ئەوروپایی‪ ،‬كریستیان‪،‬‬ ‫عەرەب‪ ،‬سەعوودی‪ ،‬كۆچبەری ئیندۆنیسی‬ ‫و پورتوگالی و ڤێتنامی و تایالندی و‬ ‫هۆالندی‪ ...‬هتد)‪.‬‬ ‫ئەم واڵتە بریتییە لە دوو هەرێمی سەرەكی‪،‬‬ ‫جگە لە ژمارەیەكی زۆری دورگەی بچووك‬ ‫كە ئارخابیلێكی پێكدەهێنن‪ .‬ئەم دوو‬ ‫هەرمێ دەریای باشووری چینستان‬ ‫دابەشیان دەكات‪.‬‬ ‫ئەم دوو هەرێمەش بەم ناوە ناسراون‪:‬‬ ‫هەرێمی مالیزیای رۆژئاوا و هەرێمی‬ ‫مالیزیای رۆژهەاڵت كە بریتییە لە‬ ‫(ساراواك و سەباح) لە دوورگەی بۆرنیۆ‪.‬‬ ‫واڵتی مالیزیا لە ساڵی ‪/31‬ئاب‪1957/‬‬ ‫بوو بە واڵتێكی سەربەخۆ‪ ،‬جودا بوو‬ ‫لە بەریتانیا‪ .‬سنووری هەیە لەگەڵ‬ ‫ئیندونیسیا و تایالند و سنگافورا و برونای‬ ‫و زۆر بە ئاسانی و ئاسایی پەیوەندی و‬ ‫گەشت دەكرێ لە نێوان مالیزیا و ڤێتنام‬ ‫و فلیپین بە رێگای دەریاوە‪.‬‬ ‫پێشكەوتنی دیارە لە توریزم و بەرهەمی‬ ‫كشتوكاڵ و بەرهەمهێنانی مۆبیلیات‬

‫د‪ .‬ئيسماعیل قەرەداغی‬

‫و كوتاڵ و پیشەسازی خۆراك و كاری‬ ‫بازرگانی و هەروەها لە فابریكای باس‬ ‫و ئۆتۆمۆبیل و ئامێری ئەلكترۆنی و‬ ‫ئەلكتریكی و ئامێری پیشەسازی‪.‬‬ ‫ئاستی ژیان بەرزە و خەڵكەكەی‬ ‫رەوشتیان بەرزە و زۆر لەگەڵ توریست و‬ ‫هاوكارن و وەفاداران‪ .‬زۆر عێراقیان خۆش‬ ‫دەوێ‪ ،‬بەتایبەت موسڵمانی كوااللومپوور‬ ‫زۆر عێراق دۆستن و ئێستاش خەریكە‬ ‫تێدەگەن كەوا عێراق و كوردستان هەر‬ ‫یەك تایبەتمەندیی خۆی هەیە‪.‬‬ ‫فێركردنی بااڵ‪ ،‬توێژینەوە زانستی‪،‬‬ ‫خوێندنی بااڵ و زانكۆ پێشكەوتوون‬ ‫لە مالیزیا‪ .‬ئاستی زانكۆ بەرزە چونكە‬ ‫سیستەمی پێشكەوتوو پەیڕەو دەكەن‪.‬‬ ‫بەتایبەت لە توێژینەوە سەرپەرشتكردن‬ ‫پێشكەوتنێكی دیار هەیە‪.‬‬ ‫گرنگی سەرپەرشتیكردنی توێژینەوە‬ ‫توێژینەوەی زانستی بەشێكی تەواوكەری‬ ‫خوێندنی بااڵیە و بە بێ سەرپەرشتیار‬ ‫توێژینەوەی ناتوانێ كار بكات‪ .‬ئەنجامدانی‬ ‫توێژینەوە بە مەرج و پێشمەرجی ئاكادیمی‬ ‫تەواو كارێكی ئاڵۆزە‪ ،‬چەندەها پڕۆسەی‬ ‫ورد و البەالی تێدا هەیە‪ .‬لەهەمان كاتدا‬ ‫فێركردن و فێربوونە‪ ،‬وەرگرتن و پێدانە‪،‬‬ ‫بەرژەوەندیی تاكە كەس و هەروەها‬ ‫كۆمەڵگای تێدا هەیە‪ ،‬واتا‪ ،‬ئەزموونێكی‬

‫بەشداریكردن لە بەرهەمی ئەپستۆمۆلۆژی‬ ‫بە شێوازێك كەوا ئاستی تێگەیشتن‬ ‫و بنیادنانی پێكهاتووەكانی زانستی‪،‬‬ ‫قەوارەی لۆژیكی و پراكتیكی خۆی‬ ‫وەردەگرێ‪.‬‬ ‫گرنگتر لە دروستكردنی زانست و‬ ‫زانستی‪ ،‬دۆزینەوەی كۆدی سیتەماتیكی‬ ‫بۆ پێوەندی نێو یوونیتەكانی ‪UNITS‬‬ ‫سەرچاوەی ئستومۆلوژی لە الیەكەوە و‬ ‫پەرەپێدانی پێشكەوتنی كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫پیشەسازی‪ ،‬ئابووری‪ ،‬دارایی‪ ،‬یاسایی‪،‬‬ ‫‪...‬هتد‪.‬‬ ‫واتا بڕوانامەی ‪ MA‬و ‪ MSC‬و ‪PHD‬‬ ‫بۆ ئەوە نەبووە تەنها ئارەزووی تاكە‬ ‫كەسی جێ بە جێ بكتا‪ ،‬بەڵكو دەرفەتی‬ ‫ئەوە دەداتە كۆمەڵگا پێشكەوتنێكی تازە‬ ‫و رێگایەكی سوودبەخشتری بگرینە رێ‪.‬‬ ‫واتا‪ ،‬سەرپەرشتیكردنی بڕوانامەی بااڵ‬ ‫رۆڵێكی بااڵیە و ئەركەكانیشی پیرۆزن‪:‬‬ ‫(جۆر) گرنگترە لە (چەند)‪( ،‬چۆنیەتی)‬ ‫گرنگترە لە (ژمارەی زۆر)‪ .‬بێگۆمان ئەم‬ ‫پڕۆژەیە زۆر بە جیددی و بە گرنگی مامەڵە‬ ‫دەكرێ لە الیەن حكومەتی كوردستان وەكو‬ ‫هەنگاوێكی پیرۆز بۆ ئەوەی بگەینە رۆژی‬ ‫سەركەوتنی كورد و كوردستان لە رووی‬ ‫زانستییەوە لەسەر ئاستی جیهانی‪ ،‬نەك‬ ‫تەنها ئاستی عێراق و واڵتانی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست‪ .‬چاوەڕوان دەكرێ كوردستان‬ ‫و زانكۆكانی كوردستان زۆر پێشكەوتوو‬ ‫ببن لەبەر ئەوەی بارودۆخی گونجاوە بۆ‬ ‫پێشكەوتنی دیار لە زۆر پسپۆڕیدا‪.‬‬ ‫لە كۆتاییدا‪ ،‬ئەو چاالكییەی كە لە زانكۆی‬ ‫نۆتنگهامی مالیزیا ئەنجامدرا‪ ،‬زۆر بەرز‬ ‫نرخێندرا لە الیەن سەرجەم بەرپرسی‬ ‫ئەكادیمی و بەڕێوەبردنی بەریتانی و‬ ‫مالیزی‪ ،‬ئەمەش بەڵگەیە كەوا كوردستان‬ ‫و دام و دەزگاكانی كوردستان رۆڵێكی‬ ‫بەرچاویان هەیە لە جیهانی گلۆبال و‬ ‫دونیای جیهانگیری ئەمڕۆ‪.‬‬

‫ري‬

‫كالم‬


‫‪25‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫گەشتێك بە ناو ژیان و شیعرەكانی عومەر خامۆشی شاعیردا‬

‫جەالل سنجاوی‬ ‫پ���اش ئ���ەوەی بابەتێكم لە ژم���ارە (‪)154‬ی‬ ‫بەدرخان لەسەر ژیان و خەباتی مەال شەریفی‬ ‫عاڵاڵیی باڵوكردەوە‪ ،‬ئیتر مامۆس���تا ئەحمەد‬ ‫مەال ش���ەریف داوای لێكردم بەڵكو بابەتێكی‬ ‫بەسەركردنەوە لەس���ەر ژیان و بەرهەمەكانی‬ ‫مامۆس���تا عومەر خامۆش لە هەمان رۆژنامە‬ ‫باڵوبكەمەوە‪ ،‬منیش دڵم نەشكاند و سەلماندم‪،‬‬ ‫بەاڵم هیچ جۆرە زانیارییەكم لەسەر خامۆشی‬ ‫ش���اعیر نەبوو‪ ،‬تەنیا ئ���ەوە نەبێت كە خالید‬ ‫جووتیاری رەحمەتی لە شەوانی سەرمەستیدا‬ ‫باسی عومەر خامۆشی جوانەمەرگی دەكرد و‬ ‫ناوە ناوەش بە دەنگە بەس���ۆزەكەی حەیرانی‬ ‫بەس���ەر دەش���تی كەندێناوە و بەژن و بااڵی‬ ‫خامۆش���ی هاوڕێ���ی دەگوت و هێ���دی هێدی‬ ‫فرمێسكی لە چاوان دەهاتە خوارێ و تێر تێر‬ ‫دەگریا‪ ،‬لێرەدا منیش عەش���قی ناس���ینی ئەم‬ ‫شاسوارە بووم و بە دوای سەرچاوەكان گەڕام‬ ‫تاك���و لە الپەڕە (‪)3516‬ی ئینس���كلۆپیدیای‬ ‫هەولێ���ر دۆزیمەوە كە بە كورتی باس���ی ژیان‬ ‫و بەرهەمەكانی عومەر خامۆش دەكات لەگەڵ‬ ‫وێنەیەكی شاعیر‪.‬‬ ‫لە ‪ 2011/5/22‬مامۆستا ئەحمەد مەال شەریف‬ ‫مێ���ژووی ژی���ان و دیوانە ش���یعری (زەنگی‬ ‫هەتاو)ی خامۆش���ی بۆ رەوانەكردم‪ ،‬منیش بە‬ ‫سوپاس���ەوە لە (بەدرخان)ی هەمیشە ئازیز‬ ‫باڵوی دەكەمەوە‪.‬‬ ‫مامۆس���تا ئەحمەد مەال ش���ەریف رەس���وڵ‪،‬‬ ‫نازن���اوی خامۆش���ە و ل���ە س���اڵی ‪ 1947‬لە‬ ‫گوندی عاڵ�ڵ�ای پایتەختی هەموو گوندەكانی‬ ‫كەندێناوە چ���اوی بە ژیانی پڕ لە ناس���ۆر و‬ ‫نەهام���ەت هەڵێناوە ل���ە بنەماڵەیەكی ئایینی‬ ‫و كوردپ���ەروەر و خانەوادەیەك���ی رێ���زدار‬ ‫پەروەردەك���راوە‪ ،‬خامۆش���ی بچووكتری���ن‬ ‫ئەندام���ی خێزانەكەیان بووە‪ ،‬هێش���تا منداڵ‬ ‫دەبێ كە باوكی بە هۆی كێش���ەی نێوان ئاغا‬

‫ر‬

‫سەروەری‬

‫ي‬ ‫كالم‬

‫و جووتیاران و ل���ە راپەڕینەكەی جووتیارانی‬ ‫دەشتی هەولێر س���اڵی ‪ 1953‬لە گوندەكەیان‬ ‫دەردەك���رێ و ماڵ دەبات���ە كەركووك‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ل���ەوێ زۆر گیرناب���ن و ماڵی���ان دەهێننەوە‬ ‫ش���اری هەولێر و عومەر خام���ۆش خوێندنی‬ ‫س���ەرەتایی و ناوەندی و خانەی مامۆستایان‬ ‫لە س���اڵی ‪ 1967‬لە هەولێر تەواو دەكات و لە‬ ‫س���اڵی ‪ 1968‬دەبێتە مامۆستا لە گوندەكانی‬ ‫(قەاڵسینج و گردەسۆر و دووگردكان) و پاشان‬ ‫قوتابخان���ەی جمهوری‪ -‬ناڵی لە هەولێر و هەر‬ ‫لەم قوتابخانەیە لە س���اڵی ‪ 1989‬لە خزمەتی‬ ‫‪ 22‬س���اڵیدا خانەنش���ین دەكرێ و ئیتر ژیان‬ ‫بۆ خوێندنەوە و ش���یعردانان تەرخان دەكات‪،‬‬ ‫بەاڵم باری تەندروستی تێكدەچێت و نەخۆشی‬ ‫بەرۆكی بەرنادا‪ ،‬تا لە شەوی ‪ 1992/1/31‬بە‬ ‫نەخۆشی (ش���یزوفرینا) كۆچی دوایی دەكات‬ ‫و ماڵئاوای���ی لەگەڵ نیش���تمانەكەی دەكات و‬ ‫تەرم���ە پیرۆزەكەی لە گۆڕس���تانی (كارگەی‬ ‫قیڕ) بە خاك دەسپێردرێ‪.‬‬ ‫خامۆشی ش���اعیر پەیوەندییەكی دۆستانەی‬ ‫بەهێ���زی هەبوو لەگ���ەڵ زۆربەی ش���اعیر و‬ ‫نووس���ەرانی هاوچەرخ���ی خ���ۆی بەتایبەتی‪:‬‬

‫(ش���اعیر بەتوانا‪ :‬عەبدوڵاڵ پەشێو‪ ،‬مستەفا‬ ‫پەژار‪ ،‬رۆس���تەم باج���ەالن‪ ،‬مەحموود زامدار‪،‬‬ ‫خالید جووتیار‪ ،‬موحس���ین چینی‪ ،‬ئیسماعیل‬ ‫بەرزنج���ی‪ ،‬ئیس���ماعیل تەنی���ا‪ ،‬مامۆس���تا‬ ‫ئەبوبەكر شوانی) هەروەها هاموشۆی یەكێتی‬ ‫نووس���ەرانی ك���ورد ‪-‬لقی هەولێ���ر‪ -‬دەكرد و‬ ‫ل���ە كۆڕ و كۆبوونەوەكانی بەش���داری دەكرد‪،‬‬ ‫بۆیە ل���ە پاش وەفاتی رۆژنام���ە كوردییەكان‬ ‫لە كوردس���تان و هەندەران لەسەر خامۆش و‬ ‫شیعرەكانی بابەتیان باڵوكردەوە‪ ،‬وەك‪:‬‬ ‫‪ -1‬یەكێتی نووسەرانی كورد ‪-‬لقی هەولێر‪ -‬لە‬ ‫‪ 1992/3/19‬مەراس���یمی چلەی ماتەمینی بۆ‬ ‫خامۆشی شاعیر سازكرد‪ ،‬كە بەڕێزان‪( :‬خالید‬ ‫جووتیار‪ ،‬سابیر رەشید‪ ،‬ئیسماعیل بەرزنجی‪،‬‬ ‫ئەبوبەكر ئیسماعیل شوانی و مامۆستا واحید)‬ ‫وتار و ش���یعریان لەم بۆنەیە پێشكەش كرد‪،‬‬ ‫پاش���ان هەواڵەكە لە پاشكۆی عێراق لە رۆژی‬ ‫‪ 1992/3/19‬باڵوكرایەوە‪.‬‬ ‫‪ -2‬ل���ە ئەڵمانیا نووس���ەر ئیس���ماعیل تەنیا‬ ‫بابەتێكی پوختی لەسەر ژیان و بەرهەمەكانی‬ ‫عومەر خامۆش باڵوكردەوە‪.‬‬ ‫‪ -3‬رۆژنامەی (كورد) كە رۆژنامەیەكی گشتی‬ ‫س���ەربەخۆیە ل���ە (ئوس���ترالیا) دەردەچێت‪،‬‬ ‫لە ژم���ارە (‪ )6‬مانگی ئازاری ‪ 2003‬لەس���ەر‬ ‫(زەنگ���ی هەت���او)ی خامۆش���ی نووس���ی بە‬ ‫ناوونیشانی‪( :‬بەسەركردنەوەی زەنگی هەتاو‬ ‫و خامۆشی شاعیر)‪.‬‬ ‫‪ -4‬رۆژنامەی برایەتی (ئەدەب و هونەر) ژمارە‬ ‫(‪ )75‬لە ‪ 1998/5/8‬مامۆس���تا موحس���ین‬ ‫چینی بابەتێكی لەسەر ژیانی خامۆش و چەند‬ ‫پارچە شیعرێكی باڵونەكراوەی نووسی‪.‬‬ ‫‪ 5‬ـ رۆژنام���ەی (الع���راق) ش���یعری (بلووز)‬ ‫ی خامۆش باڵوكردەوە بە ناوی (من الش���عر‬ ‫الك���ردی المعاص���ر) لە وەرگێڕان���ی ئەبوبەكر‬ ‫شوانی‪ ،‬كە لە ژمارە ‪ 157‬لە ‪30‬ی ئابی ‪1991‬‬ ‫باڵوكرایەوە‪.‬‬ ‫گەشتێك بە ناو زەنگی هەتاو‬ ‫خامۆش���ی دوای مەرگی ن���اوادەی دوو دیوانە‬

‫و تەماوی بڕوات‪:‬‬ ‫تریفەی مانگ‪ ،‬پرشنگی خۆر‪ ،‬ئاسمانی شین‬ ‫لێڵ و تەڵخن‪ ،‬لەبەرچاوم‪ ،‬نەیانما تین‬ ‫پەریی هەستم‪ ،‬بە یادی ئەوان ئەكا شین‬ ‫چاوی خەفەت‪ ،‬ئەبارێنێ فرمێسكی قین‬ ‫***‬ ‫پاش ئاواتی لەدەس���ت دەرچووم خەم ئەكەم‬ ‫نۆش‬ ‫بە ئازارم لە سكااڵی ناخی پڕجۆش‬ ‫بە كەلەپچەی زیندانا بەندكراوە هۆش‬ ‫كپ بوو گڕی سۆز و هەستم‪ ،‬منم خامۆش‬

‫شیعری بەجێ هێشتووە‪:‬‬ ‫‪ -1‬زەنگ���ی هەتاو ‪ -‬كۆمەڵ���ە هۆنراوەیەك ‪-‬‬ ‫ساڵی ‪ 1979‬چاپكراوە‪.‬‬ ‫‪ -2‬بل���ووز ‪ -‬دەس���تنووس ‪ -‬ئامادەی���ە ب���ۆ‬ ‫چاپكردن‪.‬‬ ‫لە ئەنجامی گەش���تێكی خێرا بە ناو گوڵزارە‬ ‫ش���یعرییەكانی زەنگ���ی هەتاوی خامۆش���دا‬ ‫سەرنجی ئەوە دەدەین كە زۆر وێنەی شیعری‬ ‫جواڵوە بەرجەس���تە دەبن كە گوزارش���ت لە‬ ‫ژیان���ی رۆژان���ەی ش���اعیر و پەیوەندییەكانی‬ ‫بە كارەس���اتەكانی دەوروبەر دەكەن‪ ،‬چونكە‬ ‫شاعیری سروش���ت و جوانی بووە‪ ،‬لە هەمان‬ ‫كاتیش ش���اعیری نیش���تمانپەروەر و خۆڕاگر‬ ‫و بە هەڵوێس���ت بووە‪ ،‬بۆیە ل���ەو مەیدانەدا‬ ‫س���وارچاكانە ئەسپی خەیاڵی س���ەرگەرمانە‬ ‫تاوداوە‪.‬‬ ‫زۆرب���ەی ش���یعرەكانی خام���ۆش تەعبیر لە‬ ‫دەروون و موعاناتی خۆی دەكەن وەك یەكێك‬ ‫لەگەڵ دڵ و دەروونی خۆی بدوێ‪ ،‬لە شیعری‬ ‫(ئاوازی نائومێدی) نائومێدانە س���ەیری ئاسۆ‬ ‫دەكات وەك بڵێی پاپ���ۆڕی بەختی لەبەردەم‬ ‫ش���ەپۆلەكانی دەریا بەرەو چارەنووسێكی لێڵ‬

‫كاك عوم���ەر خامۆش لە هۆن���راوەی (زەنگی‬ ‫هەت���او) گلەی���ی و گازان���دە ل���ە فریش���تە‬ ‫خۆشەویستەكەی دەكات و داوادەكات سۆز و‬ ‫هەس���تی وەكو باران بڕژێنێت���ە باخی هیوا و‬ ‫ئاواتەكان���ی تاك���و دڵ و دەروونی تێر ئاوبێت‬ ‫و جا بە ج���ارێ ئەو گوڵێ���ك و گواڵنەی كە‬ ‫سیس ببوون س���ەریان بەرز دەكەنەوە بەرەو‬ ‫ئاس���ۆ‪ ،‬واتە گوڵی هیوا كە هی���وای میللەتە‬ ‫گەشە دەكات‪:‬‬ ‫ژیكەڵەكە‬ ‫دەنگی خۆشی خۆشەویستیت‬ ‫هارمۆنییە بۆ هەڵبەستم‬ ‫سیمفۆنیایە پێی سەرمەستم‬ ‫كاتێ میهرەت‬ ‫چریكەی سۆزی دەڕژێتە گوێچكەی هەستم‬ ‫دڵم دەكەوێتە سەما‬ ‫رێ ون دەكەم لە ناو تەما‬ ‫كاتێ بارانی خەندەكەت‬ ‫دەبارێنێتە دڵەكەم‬ ‫تێرئاو دەبێ كێڵگەی هەتاو‬ ‫خونچەی نەوهاڵی گوڵەكەم‬ ‫دەكرێتەوە‬ ‫دەتوێتەوە چلوورەی هۆش‬ ‫تێر دەبیستم ئاوازی خۆش‬


‫‪26‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫لە دەمی شایەتحاڵەكانەوە دەرسیم ‪38‬‬

‫ئەم كتێبە‪:‬‬

‫ئەحمەد محەمەد ئیسماعیل‬ ‫س����اڵی ‪1938‬ز‪ ،‬لە باكووری كوردس����تان‪،‬‬ ‫ل����ە دەرس����یم و دەوروبەرەكەیدا راپەڕینێك‬ ‫بەرپاب����وو‪ ،‬دەوڵەت����ی توركی����ش بەوپەڕی‬ ‫توندوتی����ژی و بێ بەزەییانە راپەڕینەكە كپ‬ ‫دەكاتەوە و خەڵكێكی زۆری بێ تاوان بوونە‬ ‫قوربانی‪ ..‬دانیش����توانی دەی����ان گوندی بە‬ ‫كۆمەڵ كوش����ت‪ ،‬كە لە مێژووی مرۆڤایەتیدا‬ ‫كارەس����اتی وا رووی ن����ەداوە‪ ،‬تەنه����ا ب����ە‬ ‫قەتڵوعام����ی ئ����ەو س����ڤیالنە دڵی����ان ئاوی‬ ‫نەخواردۆتەوە‪ ،‬بەڵكو كانیان وشك كردووە‬ ‫و ئەش����كەوتیان تێك����داوە و دارس����تانیان‬ ‫س����ووتاندووە‪ ،‬ت����ا درێغییان لە كوش����تنی‬ ‫ئاژەڵیشدا نەكردووە‪.‬‬ ‫ل����ە ‪ ،2008/11/13‬پەرلەمانی ئەوروپی‪ ،‬لە‬ ‫شاری برۆكس����ل‪ ،‬كۆنفراس����ێكی سەبارەت‬ ‫بەو كۆمەڵكوژییەی دەرس����یم ئەنجام دا‪ ،‬لە‬ ‫كۆتایی كۆنفراسەكەشدا چەندین پێشنیار و‬ ‫بڕیاری گرنگیان دەركرد‪.‬‬ ‫من تا ئێستا نەمبیس����تووە‪ ،‬كورد ‪-‬هەر بۆ‬ ‫وەبیرهێنانەوەش بێ‪ -‬یادی ئەو كارەساتەی‬ ‫كردبێتەوە بە بیری ئەم نەوەیەی ئێس����تای‬ ‫هێنابێتەوە‪..‬‬

‫راستە كورد زەین كوێرە؟‬

‫ب����ۆ ئەوەی ئەو كارەس����اتە‪ ،‬ئەم بەش����ەی‬ ‫كوردس����تانی لێ ئاگاداربێتەوە و بزانێ چی‬ ‫بەس����ەر نەتەوەكەیدا هاتووە‪ ..‬ئەم كتێبەی‬ ‫(مونزور چ����ەم)م كردووەتە ك����وردی‪ ،‬كە‬ ‫ژمارەیەك����ی زۆری لە ش����ایەتحاڵەكانی ئەو‬ ‫كارەس����اتەی دواندووە‪ ،‬دواجار لە كتێبێكدا‬ ‫لە ژێر ناوی ((لە دەمی ش����ایەتحاڵەكانەوە‬ ‫دەرس����یم ‪ ))38‬س����اڵی ‪ 1999‬ب����ە چاپی‬ ‫گەیاندووە‪ ..‬ش����ایەتحاڵەكان ئەو كەسانەن‬ ‫خۆیان كارەساتەكەی ‪1938‬یان بینیوە‪ ،‬یان‬ ‫لە دەمی ئەوانەوەیە كە لە كەسوكارەكانیانەوە‬ ‫گوێی����ان لێ بووە‪ ،‬یان ئەوكاتە منداڵ بوونە‬ ‫و هەن����دێ ل����ە رووداوەكانیان ل����ە بیرماوە‬ ‫((چەم))یش ئەو گێڕانەوانەی بە كاس����ێت‬ ‫تۆمار كردووە‪ ،‬دوایی رێكی خستوون و هەر‬ ‫بە زمانە سادەكەی شایەتحاڵەكان بە چاپی‬ ‫گەیاندووە‪..‬‬ ‫هەروەك����و خۆی ل����ە پێش����ەكی كتێبەكەدا‬ ‫دەڵێ «ئ����ەم كتێبە پان����زە چاوپێكەوتنە‬ ‫س����ێ لەو دیمانانەی من ئەنجامم نەداون‪..‬‬ ‫كاس����ێتەكانیان بە من داوە منیش چۆنیان‬ ‫گێڕاوەتەوە دەس����تكاریم نەك����ردوو‪ ،‬هەوڵم‬ ‫داوە وەكو خۆیانیان بنووس����مەوە‪ ،‬تەنها لە‬ ‫هەندێ شوێندا لە رووی زمانەوە دەستكاریم‬ ‫كردوون‪ ،‬یا دووبارەكردنەوەكانم تیایاندا لێ‬ ‫الداون‪ ،‬كە بە توركیش����م كردووە‪ ،‬وشە بە‬ ‫وش����ە وەرم نەگێڕاون‪ ،‬هەوڵم داوە مەتنەكە‬ ‫لە هەردوو زمانەكەدا نزیك بخەمەمەوە»‪.‬‬ ‫هەروەها دەڵ����ێ «دەردەكەوێت رووداوەكان‬ ‫تەنه����ا لە نێ����وان داگیرك����ەر و داگیركراودا‬ ‫نەب����وون‪ ،‬ناكۆكی نێوان دەرس����یمەكانیش‬ ‫دەردەخ����ات‪ ،‬ل����ە الی����ەك خەب����ات و‬ ‫فیداكرییەكانیان دەردەخات‪ ،‬لە الیەكیشەوە‬ ‫پەردە ل����ە رووی خیانەت و خیانەتكارانیش‬ ‫الدەدا‪ ،‬كە بەرامب����ەر هاوزمانەكانی خۆیان‬ ‫كردوویانە‪ »...‬مونزور چەم‪ ،‬چاكی كردووە‪،‬‬ ‫ناوی ئ����ەو خائینانەی ئاش����كرا كردووە كە‬

‫مێژووی كورد‬

‫پێش لەش����كری ت����ورك دەكەوێ����ت و ئەو‬ ‫ئەشكەوت و دارستانانەیان بۆ لەشكر دەست‬ ‫نیش����ان دەكرد كە كوردەكان خۆیان تیادا‬ ‫دەشاردەوە‪..‬‬ ‫بە الی منەوە‪ ،‬مێژوو دەبێ ئاوا بنووس����رێ‪،‬‬ ‫ئەوان����ەی خیانەت ل����ە نەت����ەوەی خۆیان‬ ‫دەكەن ناویان ئاش����كرا بكرێ‪ ،‬تا نەوەكانی‬ ‫داهاتوویان لێ بەئاگا بهێنیتەوە‪.‬‬ ‫لە الیەكی ترەوە‪ ،‬زیان و ماڵوێرانییەكە تەنها‬ ‫بۆ دەستەیەك و هۆزێ نەبوو‪ ،‬یان تەنها بۆ‬ ‫ئەوانە نەبوو بەشداری راپەڕینەكەیان كرد‪..‬‬ ‫قەتڵوعامەك����ە وەكو یەك هەمووی گرتەوە‪،‬‬ ‫ئەوانەی لە ماڵی خۆش����یاندا دانیش����تبوون‬ ‫و ئەوانەش كە یارمەت����ی دەوڵەتیان دەدا‪،‬‬ ‫هەمووی����ان وەكو یەك قڕك����ران‪ ...‬یەكێكی‬ ‫وەكو (ریوارقۆپ) س����ااڵنێكی دوورودرێژ لە‬ ‫خزمەتی عوسمانییەكان و كۆمارییەكانیشدا‬ ‫بوو‪ ،‬كەچی ئەویشیان كوشت‪.‬‬ ‫گرنگ نییە بە تەنها مێژووی خۆمان بزانین‪،‬‬ ‫گرنگ لەوەدای����ە‪ ،‬پەند و عیبرەت لە مێژوو‬ ‫وەرگری����ن‪ ..‬ئەو دووبەرەك����ی و ناتەباییەی‬ ‫لە ناو كورددا هەبووە تەماش����ەكە تووشی‬ ‫چ كارەس����ات و ماڵوێرانییەك����ی دەكات‪،‬‬ ‫چۆن لەم درمە چ����ارە دەكرێ‪ ،‬بە مێژووی‬ ‫خۆماندا بچینەوە‪ ،‬هۆكارەكانی دەستنیشان‬ ‫بكرێ‪ ،‬چارەسەری بۆ دابنرێ‪ ،‬ئەگینا مێژوو‬ ‫چ س����وودێكی دەبێ پەن����د و عیبرەتی لێ‬ ‫وەرنەگیرێ‪.‬‬ ‫ئەحمەد محەمەد ئيسماعیل‬ ‫كانونی دووەمی ‪2012‬‬

‫پێشەكی چاپی یەكەم‬

‫ئەمس����اڵ (س����اڵی لەچاپدان����ی كتێبەك����ە‬ ‫‪1999‬ز)‪ 75 ،‬س����اڵ بەس����ەر دامەزراندن����ی‬ ‫كۆم����اری توركیا تێدەپ����ەڕێ و (‪)60‬ەمین‬ ‫س����اڵوەگەڕی قەتڵوعامەكەی دەرس����یمە‪.‬‬ ‫بێگومان ئ����ەم دوو رووداوە پێوەندییان بە‬ ‫یەكەوە هەیە و بە یەكەوە بەستراون‪..‬‬ ‫ل����ەم كتێب����ەدا‪ ،‬لەگەڵ ئەوان����ەی ئاگاداری‬ ‫رووداوەكانی ساڵی (‪1938‬ز)ی دەرسیمن‪،‬‬ ‫زنجیرە دیمانەیەكی لەخۆگرتووە‪ ..‬لەمبارەوە‬ ‫دەمەوێ چەند وشەیەك بێژم‪..‬‬ ‫كاتێ خەریكی نووس����ینی رۆمانی (پێبكەنە‬ ‫دەرس����یم)* بووم‪ ،‬چاوم ب����ە گەلێ كەس‬ ‫كەوت و دواندمن‪ ،‬لە بارەی كارەس����اتەكەوە‬ ‫گەلێ زانیاریم وەدەست هێنا و لە نووسینی‬ ‫رۆمانەكەدا سوودم لێ بینین‪ ،‬ئەو دواندن و‬ ‫دیمانانە بوونە بناغەی رۆمانەكە‪..‬‬ ‫كاركردنی بەردەوامم لەس����ەر ئەو بابەتە و‬ ‫دیتنی كەس����انی ئاگاداری ئەو مەس����ەلەیە‪،‬‬ ‫چەن����د ریپۆرتاژ و دیمانەیەكی لێ كەوتەوە‪،‬‬ ‫هەندێكیان����م ل����ە باڵوك����راوە جیاجیاكاندا‬ ‫باڵوك����ردەوە‪ ،‬هەس����تم كرد مان����ەوەی ئەو‬ ‫زانیاری و بەڵگانە بە پرش و باڵوی لە تۆی‬ ‫گۆڤار و رۆژنامەكاندا‪ ،‬ئامانج و مەبەس����تی‬ ‫خۆی����ان ناپێك����ن‪ ،‬بۆیە بە باش����م زانی‪ ،‬لە‬ ‫كتێبێكدا باڵویان بكەم����ەوە‪ ،‬بەمجۆرە ئەم‬ ‫كتێبەی بەردەستتانی لێ هاتە كایەوە‪..‬‬ ‫كێش����ەی دەرسیم چی بوو؟ لە دەرسیم چی‬ ‫روویدا و چی روویدەدا كەوا دەوڵەت لەوێدا‬ ‫پیر و منداڵ‪ ،‬ژن و پیاو بە بێ جیاوازی بە‬ ‫هەزاران رەش����ەكوژی بكات‪ ،‬چیا و بەردی‬ ‫بس����ووتێنێ‪ ،‬ئەشكەوتەكانی خاپوور بكات‪،‬‬ ‫ئاگر ل����ە رەز و پەڵەگەنم ب����ەردا و دێكان‬ ‫چۆڵ ب����كات‪ ..‬هەڵبەت ش����تێك هەیە‪ ..‬بۆ‬ ‫زانینی راستییەكان و بزانین لە دەرسیم چی‬ ‫روویدا‪ ،‬ئەوەی لە دەرس����یم روویدا بەشێكە‬ ‫لە سیاس����ەتی زەبروزەنگی نەتەوەپەرستە‬ ‫دەمارگرژەكان����ی تورك بەرامب����ەر بە گەلی‬ ‫ك����ورد و ئ����ەو میللەتانەی دیك����ەی لەوێدا‬ ‫دەژیان‪ .‬ئەو سیاسەتەی لە بەرامبەر ئەرمەن‬ ‫و رۆم پەیڕەو كرا‪ ،‬هەمان ئەو سیاس����ەتەیە‬ ‫لە دەرسیم ئەنجامیان دا‪.‬‬ ‫پەیڕەوكردن����ی ئ����ەو جۆرە سیاس����ەتە‪ ،‬بۆ‬ ‫ه����ۆی ئابووری و سیاس����ی دەگەڕێتەوە‪ ،‬تا‬ ‫دەس����ت بەس����ەر س����امان و واری خەڵكیدا‬ ‫بگرن‪ ،‬هەمان ئەم سیاسەتەی لە سەردەمی‬ ‫جمهوریەتدا لەسەری دەڕۆیشتن لە سەردەمی‬ ‫عوسمانیەكانیشدا پەیڕەو دەكرا‪.‬‬

‫كە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی نەخۆش كەوت‬ ‫و بەرەو رووخان رۆیش����ت ئ����ەو میللەتانەی‬ ‫لە ژێر دەسەاڵتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا‬ ‫بوون‪ ،‬ی����ەك لە دوای ی����ەك خۆیان رزگار‬ ‫ك����رد و دەوڵەتی س����ەربەخۆیان دامەزراند‪.‬‬ ‫ئەمە كارێكی ئاس����ان و س����ووك نەبوو بۆ‬ ‫دەمارگرژانی تورك‪ ،‬بە الی ئەوانەوە ناكرێ‬ ‫س����نووری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بگۆڕێ‪،‬‬ ‫ئ����ەو میللەتانەی لە ژێر دەس����تیاندا بوون‪،‬‬ ‫ب����ەوان بوایە هەروا بۆ كۆیالیەتی بمێننەوە‪،‬‬ ‫ئەم تێفكرین و بۆچوونی رەگەزپەرستانەی‬ ‫توركە‪ ،‬لە دیموكراتیەوە دوورە و پێچەوانەی‬ ‫خواست و ویس����تی میللەتانە‪ ،‬ئەوان دانیان‬ ‫ب����ە بوونی نەت����ەوە جیاكان����دا نەدەنا‪ ،‬لەو‬ ‫بڕوایەدا بوون هەر بوونیانیش نییە‪..‬‬ ‫((تالیب پاشا)) یەكێك بوو لە كەسایەتییە‬ ‫دیارەكانی (ئیتح����اد و تەرەفی)) باڵیۆزی‬ ‫والیەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا‪ ،‬بۆ ناڕەزایی‬ ‫دەربڕین لە قەتڵوعامی ئەرمەنییەكان چاوی‬ ‫پێكەوت����ووە بەتایبەتی ئەو هێرش����ەیان بۆ‬ ‫س����ەر رۆمەكان و راگواستنیان هەر لە دوای‬ ‫قڕكردنی ئەرمەن‪ ،‬تەلعەت پاش����ا وتبووی‪:‬‬ ‫ل����ە ئەنجامی كاری دوژمنان����ەی ئەو گەالنە‬ ‫بەرامبەر ب����ە توركیا ((ئەیالەت)) لە دوای‬ ‫ئەیالەتی لە دەست چوو‪ ،‬یونانستان‪ ،‬سربیا‪،‬‬ ‫رۆمانیان‪ ،‬بولگارس����تان‪ ،‬بۆسنە و هەرسك‪،‬‬ ‫میس����ر‪ ،‬تەرابلوس‪ ،‬هەمووی لە دەس����تمان‬ ‫دەرچ����وون‪ ،‬جا بۆ ئ����ەوەی پارێزگاری ئەو‬ ‫خاكان����ە بكەین كە بە دەس����تمانەوە ماون‪،‬‬ ‫دەبێ لەو تاخم و كۆمەاڵنە رزگارمان ببێ و‬ ‫لەناویان بەرین‪ ،‬توركیا هی توركەكانە‪..‬‬ ‫سیاسەتی ش����ۆڤینیانەی تورك لەسەر یەك‬ ‫شێوە و تەرز پەیڕەو نەدەكرا‪ ،‬گەلێ شێوە‬ ‫و رێگای����ان بۆ ئەنجامدانی ئەو سیاس����ەتە‬ ‫بەكاربردووە‪ ،‬ئەم����ەش هۆی خۆی هەبوو‪..‬‬ ‫بۆ نموون����ە‪ ،‬ئ����ەو سیاس����ەتەی بەرامبەر‬ ‫رۆمەكانیان پیادە كرد‪ ،‬��ەمان سیاسەتیان‬ ‫لە ئاست ئەرمەن بەكارنەبرد‪ ،‬ئەرمەنیەكانیان‬ ‫قەتڵوعام كرد‪ .‬هەروەكو نازییەكان لە دژی‬ ‫جووەكان ئەنجامیان دا‪ ،‬رۆمەكانیان (قەتڵ‬ ‫و عام) نەكرد‪ ،‬راگواستنیان بە باش زانی‪..‬‬ ‫دوای دامەزراندنی جمهوریەتی توركیا‪ ،‬ئەم‬ ‫سیاسەتە ش����ۆڤێنیە سەختتر و بە بەرنامە‬ ‫بوو‪ ،‬ژیان����ی كۆمەڵگا لە ژێر دەس����ەاڵت و‬ ‫ئیرادەی یەك ئایدۆلۆجیا بەڕێوەدەچوو‪.‬‬ ‫مستەفا كەمال‪ ،‬میللەتی توركی لەسەرووی‬

‫هەم����وو رەگەز و رەچەڵ����ەك و نەتەوەیەك‬ ‫دادەنا‪ ،‬دەیگ����وت‪ ،‬خوێنێكی پاك و خاوێن‬ ‫لە دەماری توركەكاندایە‪..‬‬ ‫لە دوای دە س����اڵ‪ ،‬هیتلەر هەمان سیاسەت‬ ‫و بۆچوونی هەبوو ئەوەی مس����تەفا كەمال‬ ‫گوتبووی‪ ،‬هیتلەر هەمان ش����تی دەگوت لە‬ ‫بارەی ئەڵمانەكانەوە‪..‬‬ ‫رەگەزپەرس����تانی ت����ورك لەو ب����اوەڕەدان‪،‬‬ ‫هەم����وو شارس����تانییە كۆن����ەكان‪ :‬باب����ل‪،‬‬ ‫میزۆپۆتامیا‪ ،‬میس����ر ئەنادۆڵ‪ ،‬چین‪ ،‬هند‪،‬‬ ‫ئینكا‪ ،‬لە بنەڕەتدا بۆ شارس����تانیەتی تورك‬ ‫دەگەڕێتەوە!!‬ ‫بەكورت����ی‪ ،‬ل����ەو بڕوایەدان‪ ،‬ت����ورك باوكی‬ ‫هەم����وو شارس����تانییەكانە‪ ،‬زمانی توركیش‬ ‫لە هەم����وو زمانەكان ش����یرینتر و جوانترە‬ ‫و دەوڵەمەندت����رە‪ ،‬زمانی توركی ((خۆر))‬ ‫ە و زمانانی دیكەش تیش����كی ئەو خۆرەن‪..‬‬ ‫مستەفا كەمال گەلێ جار ئاوای گوتووە‪:‬‬ ‫((چەند س����ەربەرزییە ب����ۆ یەكێ كە دەڵێ‬ ‫توركم))‬ ‫((توركێ����ك هامتەف����او بەرامب����ەر هەموو‬ ‫دنیایە))‬ ‫((كار بكە و ش����انازی ب����ەوەوە بكە كەوا‬ ‫توركی))‬ ‫((ئ����ەی گەنجی ت����ورك ئەو هێ����زەی تۆ‬ ‫دەتەوێ لە خوێنەكەتدایە))‬ ‫ئەم وتانە بوونە دروشمی رەگەزپەرستانەی‬ ‫تورك‪ ،‬لەبەر رۆشنایی ئەوە سیاسەتمەدارانی‬ ‫ت����ورك مارش����ی ((دەیەمی����ن س����اڵیان))‬ ‫هەڵبژارد‪..‬‬ ‫بڕوانە‪:‬‬ ‫((بەم توان����ا و هێزەوە خراپە و دواكەوتن‬ ‫دەخنكێنین‬ ‫خۆرین و بەسەر تاریكیدا هەڵدێین‬ ‫توركین و لە هەموو كەسێ سەربەرزترین‬ ‫ئێم����ە ل����ە پێش مێ����ژووەوە هەی����ن‪ ،‬دوای‬ ‫مێژووش هەر دەبین‬ ‫توركین و قەڵغانی پۆالینی كۆمارین‬ ‫وەس����تان بۆ ت����ورك نەهات����ووە‪ ،‬تورك لە‬ ‫پێشەوەیە‪)).‬‬ ‫لە ساڵی ‪1930‬ز ((كۆمەڵەی لێكۆڵینەوەی‬ ‫مێ����ژووی ت����ورك)) دامەزرێنرا راس����تەوخۆ‬ ‫مستەفا كەمال سەرپەرشتی ئەم دامەزراوەی‬ ‫دەكرد‪ ،‬ئەوەی ئێمە ئاگامان لێ بێ‪ ،‬ساڵی‬ ‫‪1930‬ز س����ێ كتێب و س����اڵی ‪1932‬ز چوار‬ ‫كتێ����ب ئامادەكران‪ ،‬تا ل����ە قوتاباخانەكاندا‬

‫بخوێن����درێ‪ ،‬بابەت و ناوەرۆكی ئەم كتێبانە‬ ‫هزری نازییەتی تێپەڕاندبوو‪ ،‬ئەمە مشتێكە‬ ‫لە خەروارێك‪:‬‬ ‫((مێ����ژووی ت����ورك ئ����ەوە دەردەخات‪ ،‬لە‬ ‫پەیداب����وون و لەدایكبوون����ی مرۆڤایەتییەوە‬ ‫كۆنترین رەگەزن لە جیهاندا شارس����تانییە‬ ‫یەك لە دوای یەك����ەكان‪ ،‬كە مرۆڤایەتی لە‬ ‫تاریكی دەرهێنا لەس����ەر دەس����تی ئەواندا‬ ‫دامەزرێن����راوە ‪ ..‬لە هەموو بوارەكانیش����دا‬ ‫داهێنەرن و لەسەرووی هەموو رەگەزەكانی‬ ‫دیكەی دنیادان‪.))..‬‬ ‫ئ����ەم تێڕوانینە چ����ەوت و س����ەقەتە‪ ،‬ئەم‬ ‫بۆچوون����ە دوور لە راس����تییەوە‪ ،‬بووە هۆی‬ ‫رێز لێنەگرتن لە زمان و كولتوور و پێناسە‬ ‫و بوون����ی گەالن����ی دیكە كە ل����ە گەڵیاندا‬ ‫دەژین‪..‬‬ ‫بۆی����ە بەم سیاس����ەتە ش����ۆڤینییەوە ‪ ،‬كە‬ ‫رژێمی توركیا پەی����ڕەوی دەكات‪ ،‬بێگومان‬ ‫دان ب����ە بوونی گەلی ك����ورددا نانێ و ناوی‬ ‫كورد تا ماوەیەكی درێژیش بە تاوان دادەنرا‬ ‫و زمانەكەش����ی بە زم����ان دانەدەنا‪ ..‬گەلێ‬ ‫وتە و دەس����تەواژەی س����ەیر و س����ەمەرە و‬ ‫ناماقوڵیان بەكارب����ردووە بۆ كەمكردنەوە و‬ ‫بچووككردنەوەی كورد و زمانەكەی‪..‬‬ ‫بڕوان����ە‪ ،‬مس����تەفا كەمال ل����ە وتەیەكیدا چ‬ ‫دەڵێ‪:‬‬ ‫((ئێم����ە ب����ە راس����تی میللەت����ی خۆمان‬ ‫خ����ۆش دەوێ����ت‪ ،‬كەس����انێكی نەتەوەیین‪،‬‬ ‫جمهوریەتەكەم����ان لە كۆمەڵگ����ەی توركی‬ ‫پێكهاتووە‪ .‬هەر یەكێ لەناو ئەم كۆمەڵگایە‬ ‫چەند بە كولتووری تورك چەكداربێ ئەوەندە‬ ‫جمهوریەتەكەمان بەتوانا و بەهێز دەبێ))‪..‬‬ ‫((ئینۆنۆ)) گوتویەتی‪(( :‬كاری ئێمە لەناو‬ ‫ئەم نیشتمانەدا ئەوەیە‪ ،‬ئەوەی لێرە دەژی‬ ‫دەبێ بە توركی بكەین))‪.‬‬ ‫دوای راپەڕینەك����ەی ‪1925‬ز‪ ،‬ل����ە الی����ەن‬ ‫((ح����ەروك رەن����دە))ەوە راپۆرتێ����ك‬ ‫ئامادەكراوە‪ ،‬لە بەش����ێكی ئ����ەو راپۆرتەدا‬ ‫هات����ووە‪(( :‬دوو میلل����ەت ك����ە ل����ە یەك‬ ‫((رەگەزن)) مومكین نیە دەس����ەاڵتیان لە‬ ‫توركیادا هەبێ‪ ،‬بۆیە پێویس����تە دەس����ەاڵت‬ ‫تەنها بە دەس����تی تورك����ەوە بێت و بەس‪،‬‬ ‫دەب����ێ ئەمە ف����ەرز بكرێت و بە پێویس����ت‬ ‫بزانرێ)‪.‬‬ ‫هەروەه����ا وەزی����ری دادی ئەوكات����ەش لە‬ ‫وتەیەكیدا گوتوویەتی‪:‬‬ ‫(كەس����ی بااڵدەس����ت و خاوەنی ئەم واڵتە‬ ‫تەنها تورك����ە‪ ،‬ئەوەی لە رەگ����ەزی تورك‬ ‫نیی����ە‪ ،‬تەنه����ا ی����ەك مافی هەی����ە ئەویش‬ ‫ئەوەی����ە ببێتە كۆیلە و خزمەتی كەس����انی‬ ‫دیك����ە بكات)‪ .‬ل����ە س����اڵی ‪1925‬ز‪ ،‬پالنی‬ ‫چاكسازی رۆژهەاڵت دانرا‪ ،‬ئەمە تایبەتی بۆ‬ ‫تواندنەوە و لەناوبردن����ی كورد دانرا‪ ،‬ئەمە‬ ‫بە بەڵگەیەكی رەگەزپەرس����تی دادەنرێت‪..‬‬ ‫لەو دەمەدا ((یاس����ای نیش����تەجێ بوونی‬ ‫زۆرەمل����ێ)) هاتە ئاراوە‪ ،‬ك����ە ژمارەی ئەو‬ ‫یاس����ایە (‪)2510‬یە‪ ،‬هەندێك لەو یاس����ایە‬ ‫دەڵێ‪(( :‬ئەوانەی بە زمانی توركی نادوێنن‬ ‫بە كۆمەڵ نیش����تەجێیان بكەن‪ ،‬نابێ زەوی‬ ‫و زار بە ناویانەوە بكرێت مافی ئەوەش����یان‬ ‫نییە ببنە خاوەن كار))‪.‬‬ ‫بە پەیڕەوكردنی سیاس����ەتێكی ئاوا كەوتنە‬ ‫قڕكردنی كورد‪ ..‬بەڕاس����تی ئەمەش روویدا‬ ‫و بە ك����ردەوە لە ش����ۆڕش و راپەڕینەكانی‬ ‫قۆچگیری و دەرس����یم و پی����ران و زیالن و‬ ‫ئاگری‪ ،‬پەیڕەوی ئەو سیاس����ەتەیان كرد‪..‬‬ ‫بڕوانە ساڵی ‪1930‬ز ‪ ،‬یەكێ لە رۆژنامەكان‬ ‫چی نووسیوە‪:‬‬ ‫((دۆڵ����ی زی��ل�ان پڕاوپڕ لە الش����ەیە‪ ،‬ئەو‬ ‫دێهاتانەی بەشداری یاخیبوونەكەیان كردبوو‬ ‫لەناوب����ران‪ ،‬تا ئێس����تا ژمارەی ك����وژراوان‬ ‫گەیش����تۆتە ‪ 15‬هەزار كەس‪ ،‬لەم هەفتەیەدا‬ ‫دەس����ت بە هێرش����ی ((ئاگ����ری داغ))یش‬ ‫دەكرێت‪..‬‬ ‫ل����ە دەرس����یم‪ ،‬توندت����ر و دڵڕەقانەت����ر‬ ‫هەڵس����وكەوتیان لەگ����ەڵ ك����ورددا ك����رد‪.‬‬ ‫ئەم����ەش ه����ۆی تایبەت����ی خ����ۆی هەبوو‪.‬‬ ‫دەوڵەتی عوس����مانی لە هیچ سەردەمێكیدا‬ ‫ب����ۆی نەكرا دەرس����یم بخاتە ژێ����ر تەواوی‬


‫‪27‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫دەس����ەاڵتی خۆی����ەوە‪ .‬ئەو دەڤ����ەرە جۆرە‬ ‫ئ����ازادی و س����ەربەخۆییەكیان ب����ۆ خۆیان‬ ‫دەستەبەر كردبوو‪ ،‬لە س����ەرەتای سەدەی‬ ‫بیس����تەمدا دەرس����یمییەكاندا ت����ا رادەیەك‬ ‫لە ژێر دەس����ەاڵتی دەوڵەتدا دەرچووبوون‪.‬‬ ‫س����ەردەمانێكیش هەر بە ت����ەواوی لە ژێر‬ ‫دەسەاڵتدا نەمانەوە‪ ،‬داواكانی خەڵكەكەش‬ ‫ت����ا دەه����ات زۆرت����ر دەب����وو‪ ،‬بە ئاش����كرا‬ ‫داواكانی����ان دەخس����تەڕوو‪ ،‬دەب����ێ ئەوەش‬ ‫بوترێت‪ ،‬دەوروبەری دەرس����یم ((عەلەوی)‬ ‫یەكانی تیادا نیش����تەجێن‪ ..‬تا لە سەردەمی‬ ‫مس����تەفا كەمالیشدا‪ ،‬دەرس����یمییەكان هەر‬ ‫خۆی����ان لە رژێمەكەی ب����ەدوور دەگرت‪ .‬لە‬ ‫بەرامبەر سیاسەتی مستەفا كەمال‪ ،‬یەكەم‬ ‫راپەڕین����ی كورد س����اڵی ‪1921‬ز قۆچگیری‬ ‫بەرپاب����وو‪ ،‬لەبەر هەموو ئەمانە‪ ،‬مس����تەفا‬ ‫كەم����ال‪ ،‬رقێكی لە رادەب����ەدەری بەرامبەر‬ ‫دەرسیم و دەرسیمییەكان هەبوو‪.‬‬ ‫س����اڵی ‪1930‬ز‪ ،‬راپەڕینەك����ەی ئاگری داغ‬ ‫بەرپار بوو‪ .‬ماریش����ال ((فەوزی چەقماق))‬ ‫لە ئەرزبخان����ەوە‪ ،‬بۆ ((ئینۆنۆ))ی وەزیری‬ ‫ناوخۆی ئەو دەمە س����ەبارەت بە بارودۆخی‬ ‫ك����ورد بە گش����تی و دەوروبەری دەرس����یم‬ ‫دەنووسی‪ ،‬ئەمە هەندێك لەو نامەیە‪:‬‬ ‫{‪ 2 ...‬ـ لە مەرك����ەزی ئەرزنجان دە هەزار‬ ‫كورد هەیە‪ ،‬ئەمانە ((عەلەوی))ن‪ ،‬هەوڵی‬ ‫ئ����ەوە دەدەن دێهاتە توركیی����ەكان بە دێی‬ ‫ك����وردی بك����ەن و زمانی ك����وردی تیایاندا‬ ‫باڵوبكەن����ەوە‪ ..‬هەن����دێ ل����ە ((عەلەوییە‬ ‫توركەكان)) خەریك����ن زمانی دایكیان وازی‬ ‫لێ دێن����ن و بە كوردی دەدوێن‪ ،‬دەبێ ئەمە‬ ‫چارە بكرێت‪ ،‬تاكو زمانی توركی لە هەموو‬ ‫الیەك باڵو دەبێتەوە‪.‬‬ ‫‪ 3‬ـ ل����ە ناوچەك����ەدا‪ ،‬هەن����دێ فەرمانبەر‬ ‫و مەئم����ووری ك����ورد هەن‪ ،‬ب����ۆ نموونە لە‬ ‫ئەرزنجان ((شەوقی ئەفەندی)) پارێزگاری‬ ‫لە كوردەكان دەكا و ش����ەوانە كوردەكان لە‬ ‫ماڵی ئەودا كۆدەبنەوە‪ ..‬هەر چۆنێك دەبێ‪،‬‬ ‫گەرێ بگوازرێتەوە}‪.‬‬ ‫هەروەه����ا ((فەوزی چەقم����اق)) لە بارەی‬ ‫دەرس����یمەوە راپۆرتێك����ی دیك����ەی ئامادە‬ ‫كردووە دەڵێ‪(( :‬دانیش����توانی دەرس����یم‬ ‫((جاهیل����ن)) ‪ ..‬ل����ە دوایش����دا كۆمەڵ����ێ‬ ‫پێشنیار دەكات لەوانە‪:‬‬ ‫((ل����ە ناوچەك����ەدا‪ ،‬دەبێ زمان����ی توركی‬ ‫جێگای زمانی كوردی بگرێتەوە‪.‬‬ ‫دەب����ێ هەم����وو كارمەندەكان����ی ئ����ەوێ‬ ‫بگوازرێنەوە‪.‬‬ ‫دەرسیمییەكان بە قسەی نەرم نایەنە سەر‬ ‫رێ‪ ،‬دەب����ێ چەك لە دژیاندا بەكاربهێنن)) ـ‬ ‫گەلێ رێنمایی و پێشنیاری دیكەی كردووە‪،‬‬ ‫هەمووی بۆنی دەمارگرژی و نەتەوەپەرستی‬ ‫لێ دێت‪.‬‬ ‫بە ئاشكرا مس����تەفا كەمال‪ ،‬لە لێدوانێكیدا‬ ‫لە بارەی دەرس����یمەوە نیاز و نیەتی خۆی‬ ‫دەرد��خات (ئەگەر الپەڕەیەكی گرنگ هەبێ‬ ‫لە كاروبارەكانماندا مەس����ەلەی دەرس����یمە‪،‬‬ ‫دەبێ ئەم برینە‪ ،‬ئەم دومەڵە مەترس����یدارە‬ ‫هەڵكەنی����ن و ل����ە ناوان����ا نەمێن����ێ‪ ،‬پاكی‬ ‫بكەینەوە و لە ریش����ەوە هەڵیكەنین بە هەر‬ ‫نرخ و بەهایەك ب����ێ لە كۆك دەری بهێنن‪،‬‬ ‫لەمب����ارەوە دەبێ بڕی����اری بەپەلە بدەین و‬ ‫دەسەاڵتی بەرباڵو بە حكومەت بدرێ‪))...‬‬ ‫لە ‪4‬ی مایسی ‪1937‬ز دا‪ ،‬حكومەتی توركیا‬ ‫لە كۆبوونەوەیەكیدا مس����تەفا كەمال تیایدا‬ ‫بەشدار بووە‪ ،‬لەو كۆبوونەوەیەدا ((فەوزی‬ ‫چەقماق)) س����ەرۆكی ئەركانی سوپا ئامادە‬ ‫دەبێ‪.‬‬ ‫بڕیاری ناردنیب س����وپا بۆ دەرسیم دەدەن‪.‬‬ ‫ه����ەر ب����ەو كۆبوونەوەیەدا هەن����دێ بڕیاری‬ ‫مەترسیدار دەردەكەن‪:‬‬ ‫{ روخاندنی هەموو دێهاتەكان ئەوەش����یان‬ ‫دەمێنێتەوە دوور بخرێنەوە}‪.‬‬ ‫هەر ئەو رۆژە‪ ،‬بە زمانی كوردی ((كرمانجی‬ ‫ژووروو)) و بە زمانی توركی بەیاننامەیەك بە‬ ‫فڕۆكە بەسەر (دەرسیم)دا باڵو دەكەنەوە‪.‬‬ ‫هەندێ ل����ە ناوەرۆكی ئ����ەو بەیاننامەیە كە‬ ‫بەسەر ناوچەكەدا باڵوی دەكەنەوە‪(( :‬ئێوە‬ ‫لە هەموو الیەك����ەوە ئابڵۆقە دراون‪ ،‬ئەگەر‬ ‫بڕیارەكانمان لە ماوەی ‪ 24‬سەعاتدا جێ بە‬ ‫جێ نەكەن هێزی كۆماری توركیا هەمووتان‬ ‫ق����ڕ دەكات بە باش����ی بیخوێننەوە‪ ،‬كە پڕە‬ ‫لە میهر و بەزەیی(!) لەگەڵ خێزانەكانتاندا‬ ‫بی����ری لێ بكەنەوە و بە زووترین كات وەاڵم‬

‫بكەنەوە و بە زووترین كات وەاڵم بدەنەوە‪،‬‬ ‫ئەگینا هێزەكانم����ان ئامادەی هێرش كردنە‬ ‫و لەناوت����ان دەبات بە ش����ێوەیەكی وا ئێوە‬ ‫چاوەڕێ����ی ناك����ەن‪ ،‬دەب����ێ ملك����ەچ بن بۆ‬ ‫دەوڵەت))‪.‬‬ ‫((قەت����ڵ و عامەك����ە))ی دەرس����یم‪ ،‬دوای‬ ‫تەواوبوون����ی راپەڕینەكە دەس����تی پێكرد‪..‬‬ ‫ل����ە ‪21‬ی تەمموزی ‪1938‬ز‪ ،‬دۆڵی ((الچ))‬ ‫‪ Laç‬كەوت����ە دەس����تی س����وپای تورك و‬ ‫راپەڕینە چەكدارەكە كۆتایی پێهات‪.‬‬ ‫كەچ����ی ئەوجا س����وپای ت����ورك رژانە ئەو‬ ‫دەڤەرەوە‪ .‬با لێرەو لەوێش دەرسیمییەكان‬ ‫بەرەنگارییان نیشان دابێ‪ ،‬بەاڵم بە گرتنی‬ ‫((الچ)) راپەڕینەكە كۆتایی هات‪ ،‬دەوڵەت‬ ‫س����وپاكەی نەكێش����ایەوە‪ ،‬بەڵكو س����وپای‬ ‫دیكەی هێنا ئەنجامدانی مەبەستەكەی‪ ،‬كە‬ ‫قڕكردنی دانیشتوانی دەڤەرەكە بوو‪.‬‬ ‫ل����ە بەیاننامەیەكەدا ئەركانی س����وپا دەری‬ ‫كردووە دەڵێ‪:‬‬ ‫ئ����ەو ((موناوەرە))یە ل����ە قۆناغی یەكەمدا‬ ‫هەم����وو ناوچەكانی دەرس����یم دەگرێتەوە‪..‬‬ ‫بەمج����ۆرەش ئەنج����ام دەدرێ‪ :‬لە هەموو‬ ‫الیەكی ناوچەكە دەستی پێ دەكرێت‪ ،‬دەبێ‬ ‫ب����ە كەمترین كات و بە توندی و كاریگەرانە‬ ‫یاخیبووان لە هەر كوێیەكدا هەبن و خۆیان‬ ‫ش����اردبێتەوە لە ناویان بەرن و نەهێڵن دزە‬ ‫بكەنە شوێن و ناوچەكانی دیكە‪.‬‬ ‫((ج����ەالل بای����ەری)) س����ەرەك وەزیرانی‬ ‫ئەودەمی توركیا دەڵێ‪(( :‬مستەفا كەمال))‬ ‫تەماشای كردم وتی‪ .. :‬دەزانم لەوێدا ئەمن‬ ‫و ئاسایش بەرقەرار دەبێ‪ ..‬هەرچی دەبێ با‬ ‫ببێ‪ ،‬وای گوت‪ ، ..‬ئێمەش لێماندان‪..‬‬ ‫ئەركانی س����وپا‪ ،‬ئەنجامی ((مناوەرە))كە‬ ‫ئاشكرا دەكات‪..‬‬ ‫((دوای ‪10‬ی ئابی ‪1938‬دا لە یەكەم قۆناغی‬ ‫موناوەرەكەی س����وپادا‪ ،‬ئەو ناوچەیەی پاك‬ ‫كردەوە و هەزاران كەس لەوێدا دەسگیركران‪،‬‬ ‫بڕبڕ بۆ ناوچە دوورەكانمان گواس����تنەوە بە‬ ‫هەزارانیش لەناوبران‪..‬‬ ‫لێرەدا كە دەڵێ هەزاران كەسمان لەناوبرد‪،‬‬ ‫بێگومان راس����تییەكەی نەوتووە‪ ..‬ئەوانەی‬ ‫ك����وژران و لەناوچ����وون دەی����ان ه����ەزاری‬ ‫تێپەڕاند‪..‬‬ ‫ل����ە ‪ 30‬ئاب����ی ‪1938‬ز دا‪ ،‬مس����تەفا كەمال‬ ‫تەلەگرافێكی ((فەوزی چەقماق))ی دەگاتە‬ ‫دەس����ت ئاوا وەاڵمی دەداتەوە‪(( :‬سوپای‬ ‫بەتوان����ا و بااڵدەس����تمان وەكو هەمیش����ە‬ ‫جێ����گای ب����ڕوای میللەتە‪(( ،‬مون����اوەرە))‬ ‫پڕ ش����انازییەكەی س����وپا كارێكی گەورەی‬ ‫ئەنجامداوە‪ .‬تەلەگرافی س����ەركەوتنەكەتانم‬ ‫پێ گەیشت‪ ،‬پڕ بە دڵ سوپاسگوزاری سوپا‬ ‫دەكەم‪..‬‬ ‫هەرچەن����د لە نام����ە و تەلەگرافەكاندا‪ ،‬وای‬ ‫دەردەخەن كەوا ((موناوەرە))كەیان كۆتایی‬ ‫پێ هاتووە‪ ..‬بەاڵم لە راستیدا بزووتنەوەكە‬ ‫تا كانوونی یەكەم ب����ەردەوام بووە‪ ،‬ئەوەتا‬ ‫لە تەلەگرافێكی دیكەدا دەڵێن‪(( :‬قۆناغی‬ ‫یەكەم و دووەمی موناوەرەكە كۆتایی هات‪،‬‬ ‫لە یەكی ئەیلوولی ‪ 1938‬قۆناغی س����ێهەم‬ ‫دەست پێ دەكەین‪...‬‬ ‫خاك����ی ئەن����ادۆڵ و موس����وپوتامیا‪ ،‬گەلێ‬ ‫شارس����تانیەتی بینیوە‪ ،‬لە الیەكی دیكەوە‬ ‫بەربەریی����ەت و خراپیش����ی بینی����وە‪ ..‬ئەم‬ ‫خاك����ە بابلییەكان‪ ،‬ئەس����كەندەری گەورە‪،‬‬ ‫رۆمانیی����ەكان‪ ،‬عەرەبەكان‪ ،‬مەغۆل‪ ،‬تەتەر‪،‬‬ ‫عوسمانییەكانیش����ی ناس����ی‪ ،‬چەندین جار‬ ‫داگیركراوە‪ ،‬وێران و تااڵن كراوە‪ ،‬قەتڵوعام‬ ‫و راگواستنی بینیوە‪ ،‬بەاڵم لەم سەد ساڵەی‬ ‫دواییەدا‪ ،‬ش����ۆفینزم ئەم شوێنە كە النكەی‬ ‫شارس����تانیەتە‪ ،‬وێران كردووە بە ملیۆنەها‬ ‫مرۆڤی قەتڵوعام كردووە‪ ،‬لە شەڕی یەكەمی‬ ‫جیهانی����دا ژم����ارەی دانیش����توانی ئەنادۆڵ‬ ‫چوارییەك����ی خرس����تیان بوون‪ ،‬كە ش����ەڕ‬ ‫كۆتایی هات‪ ،‬لە نیوە زیاترمان بۆ رۆژئاوای‬ ‫توركیا گوێزرانەوە‪.‬‬ ‫كوردی����ش كەم����ی بەس����ەر نەهات����ووە‪..‬‬ ‫میللەتەكەمان لەو رۆژەوە تا ئەمڕۆ بەرگریی‬ ‫لە بوون����ی خۆی دەكات ل����ە بەرامبەر ئەم‬ ‫رەگەزپەرس����تی و خوێنمژین����دا‪ ..‬ئ����ەوەی‬ ‫لەس����ەر ئەم خاك����ەدا روودەدا‪ ،‬یەكێكە لە‬ ‫نموونە هەرە ناش����یرین و قێزەونەكانی ناو‬ ‫مێژوو‪.‬‬ ‫دانیش����توانی ئەنادۆڵ و موسوپوتامیا‪ ،‬ئەو‬ ‫وەحشییەت و ناحەقییەی بەرامبەر بە زمان‬

‫و كلتووربوونی دەكرێ‪ ،‬ئەو رەشەكوژییەی‬ ‫دەرحەقی كراوە لە مێژوودا نموونەی نیە و‬ ‫رووینەداوە‪..‬‬ ‫جینۆس����ایدەكەی دەرس����یم بەش����ێكە لەو‬ ‫بەس����ەرهات و رووداوان����ەی بەس����ەر ئ����ەم‬ ‫میللەتەدا هاتووە‪...‬‬ ‫باڵی����ۆزی نەمس����ا ل����ە توركیا‪ ،‬ب����ە ناوی‬ ‫((ڤینت����ەر))‪ .‬ل����ە ‪24‬ی مایس����ی ‪1937‬ز‬ ‫دا‪ ،‬وەزارە تی دەرەوەی نەمس����ا لە بارەی‬ ‫ك����وردەوە ئ����اگادار دەكات����ەوە‪(( :‬بەپێی‬ ‫س����ەرچاوە توركییەكان و ئ����ەو بەڵگانەی‬ ‫بەدەستم كەوتوون‪ ،‬لە روودانی قەتڵوعامێك‬ ‫دەترسم كە لە دنیادا رووی نەداوە‪)).‬‬ ‫بەداخ����ەوە‪ ،‬پێش����بینییەكانی ((ڤێنتەر))‬ ‫هاتنە دی و دەوڵەت ئەو كەتنەی لە دەرسیم‬ ‫ئەنجامدا كە لە دنیادا وێنەی نەبوو‪...‬‬ ‫ئەو داگیركەرانە‪ ،‬مرۆكانیان‪ ،‬دانیش����توانی‬ ‫دێ����كان بە ژن و من����داڵ و پیر و گەنجەوە‪،‬‬ ‫دەكردە ن����او خانووەكانیانەوە‪ ،‬یا كادێن و‬ ‫ئەشكەوتەكانەوە‪ .‬ئەوجا ئاگریان دەدان‪ ،‬یا‬ ‫دینامێتیان پیانا دەتەقاندەوە‪ ،‬بەوەش����ەوە‬ ‫نەدەوەستان الشەكانیان بەر گوللە دەدان و‬ ‫بە سونگی و حەربە سكی ژنانی سك پڕیان‬ ‫هەڵدەتلیش����ان‪ ..‬هەر مرۆڤیان نەدەكوشت‪،‬‬ ‫مەزرا و دارس����تان و پەڵ����ە دەغڵ و باغ و‬ ‫باخچە و خەرمانیان دەسوتاند‪ ،‬تا رقیان لە‬ ‫ئاژەڵیش دەب����ووەوە گوللەیان پێوە دەنان‪،‬‬ ‫منداڵی قومات و شیرەخۆرە‪ ،‬كچی عازەب‪،‬‬ ‫بووك‪ ،‬دەكوش����ت‪ ،‬هەر شتێك زیندوو بوایە‬ ‫لەوێدا كوش����تیان‪ ...‬ئەو كاتە و ئێس����تاش‬ ‫ئەمە بە قارەمانێتی دادەنێن‪ ..‬لەم سەدەی‬ ‫بیس����تەمدا گەل����ێ بەڵگ����ە و دیكۆمێنت بە‬ ‫دەس����تەوەیە كەوا كورد جینۆساید كراوە و‬

‫مێژووی كورد‬ ‫دەكرێت‪ ،‬رۆژ لە دوای رۆژ‪ ،‬بەڵگە و راستییە‬ ‫شاراوەكان باشتر دەردەكەون لەم رووەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەو بەڵگە و راستییانە پەرش و باڵون‬ ‫و كۆنەكراونەتەوە‪ ،‬بۆ ئەوەی كات لە دەست‬ ‫نەچێ‪ ،‬دەب����ێ ئەو بەڵگ����ە و دیكۆمێنتانە‬ ‫ئەرش����یف بكرێن‪ ،‬دەوڵەتەكانی لێ ئاگادار‬ ‫بكرێت����ەوە‪ .‬هەنگاونان ب����ەرەو كارێكی ئاوا‬ ‫زۆر پێویس����تە‪ ،‬ئەمەش دەبێ هەموو الیەك‬ ‫خەمی بخوات و بیكەنە كارنامەی خۆیان‪..‬‬ ‫ئ����ەم رێپۆرتاجان����ەی ناو ئ����ەم كتێبە‪ ،‬لە‬ ‫بنەڕەتدا بە كرمانجی ژووروو بوون‪ .‬س����یان‬ ‫لەو رێپۆرتاجانە كاری من نین‪ ،‬ئەو بەڕێزانە‪،‬‬ ‫لەگەڵیان����دا دواون و تۆماری����ان ك����ردوون‪،‬‬ ‫ئ����ەو كاس����ێتە تۆماركراوانەیان رادەس����تی‬ ‫من كرد‪ ،‬منیش هێناومنە س����ەر نووس����ین‪،‬‬ ‫لەگەڵ ئەوانەی خۆمدا بۆ توركیم تەرجەمە‬ ‫ك����ردن و لەم كتێبەدا لەگ����ەڵ ئەوانی تردا‬ ‫بە چاپم گەیاندن‪ ..‬سوپاسی ئەو برادەرانە‬ ‫دەكەم‪ ..‬دەبێ ئەوەش بڵێم‪ ،‬لە بەتاڵكردنی‬ ‫كاسێتەكاندا دەستكاری ماناكانم نەكردوون‪،‬‬ ‫تەنها هەندێ دووبارەكردنەوەكانم لێ الداون‪،‬‬ ‫وش����ە بە وش����ەش تەرجەم����ەم نەكردووە‪،‬‬ ‫ئەوەن����دەی ل����ە توانام����دا ب����ووە‪ ،‬هەردوو‬ ‫دەقەكەم ل����ە نێوان داگیركەر و داگیركراودا‬ ‫نیی����ە‪ ،‬ناكۆك����ی و بارودۆخی ئ����ەو دەمەی‬ ‫دەرس����یم لە الیەك و نێوان دەرسیمییەكان‬ ‫خۆشیان لە رێپۆرتاجەكاندا دەردەكەون‪ ..‬لە‬ ‫ناو خۆیاندا ناكۆكی و خیانەتكاری هەبووەن‬ ‫گەل����ێ كەس����یان الیەنگری و پش����تگیری‬ ‫داگیركاری كردووە‪ ،‬بۆ مێژوو ناویانم هێناوە‪.‬‬ ‫خەبەریان لە یەكتر داوە‪ ،‬كەوتوونەتە پێش‬ ‫لەشكری تورك و ئەو دۆڵ و ئەشكەوتانەیان‬

‫دەستنیش����ان كردووە كە خەڵكە سڤیلەكە‬ ‫خۆیان تیایاندا دەشاردەوە ‪ ..‬ئەو كارەسات‬ ‫و قەتڵوعامە تەنها دەرسیم و دەرسیمییەكان‬ ‫زی����ان بەخش نەبوون‪ ،‬ئەو كەواش����ۆڕانەش‬ ‫هەمووی����ان وەكو دەرس����یمییەكان زەرەر و‬ ‫زیانی����ان بەركەوت و بۆ ش����وێنە دوورەكان‬ ‫راگوێزران‪ ،‬هەن����دێ لەوانە زۆریش یارمەتی‬ ‫س����وپای توركیان دابوو‪ ..‬كابرایەكی وەكو‬ ‫((رایوەرق����وپ)) س������اڵەهای س����اڵ بوو لە‬ ‫خزمەت����ی جەالدەكاندا بوو‪ ،‬كەچی س����ەری‬ ‫كەوتە بەر پەتی سێدارەیان‪.‬‬ ‫ل����ەم هەوڵەم����دا ویس����توومە‪ ،‬ئ����ەوەی لە‬ ‫واڵتەكەمدا روویانداوە بخەمە روو‪ ،‬خوێنەری‬ ‫ل����ێ وەئاگا بێن����م‪ ..‬بمان����ەوێ و نەمانەوێ‬ ‫ئەمەی����ە راس����تییەكان‪ ،‬چاو ل����ێ نوقاندنی‬ ‫س����وودی نییە‪ ،‬دەبێ بوێ����ر بین بۆ ئەوەی‬ ‫حەقیقەت بخەینە بەردەستی میللەت‪ ،‬نەك‬ ‫هەر بۆ زانین بەڵكو دەرسیان لێ وەرگرین‪.‬‬ ‫بە ئومێدی گەیش����تنمان بە رۆژی ئاشتی و‬ ‫ئازادی‪ ،‬هیوادارم ئەو رۆژانەش نزیك بن‪.‬‬

‫مونزور چەم‬ ‫* سییانەی ـ پێ بكەنە دەرسیم ـ رۆمانێكە لە‬ ‫نووسینی مونزور چەم بە شێوەیەكی هونەری‬ ‫رووداوەكان���ی ئەو كارەس���اتەمان بۆ دەخاتە‬ ‫روو‪ ،‬س���اڵی ‪1990‬ز لە كۆڵن چاپكراوە‪ ،‬ساڵی‬ ‫‪1996‬ز دووبارە لە ئەستەموڵ چاپكراوەتەوە‪،‬‬ ‫‪ 2006‬چاپی سێیەمی لە دیاربەكر دەرچووە‪.‬‬

‫ري‬

‫كالم‬


‫‪28‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫شيعر‬

‫چوار شیعری دۆزراوەی عوسمان عوزێری شاعیر‬

‫فەخرەدین تاهیر ‪ /‬سويد‬ ‫كەس نەیزانی ئەو چۆن كوژرا ؟!‬ ‫شایەتی ئێمە بە تەنها ‪:‬‬ ‫كۆترە شینكەیەكی شاخ و‬ ‫پەڵەهەورێكی كۆچەری و‬ ‫گەاڵی شیعری بوو ((با)) بردی!‬ ‫كەس نەیبینی لە كوێش نێژرا ؟!‬

‫شێركۆ بێكەس‬

‫‪ -1‬گوڵزاری كوردستان‬ ‫‪ -2‬كڵپەی دەروون‬ ‫‪ -3‬شۆڕشی دیاربه‌كر‬ ‫‪ -4‬جواڵنەوەی مامۆستایانی پۆڵەندا‬ ‫‪ -5‬ماجدە لۆنین‬ ‫ بێجگە ل���ەو بەرهەمان���ەی لە زۆربەی‬‫زۆری گۆڤار و ڕۆژنامەكانی ئەو سەردەمە‬ ‫نووسین و شیعری خۆی باڵوكردۆتەوە‪.‬‬ ‫ بەهۆی ئینشقاقی باڵی مەكتەبی سیاسی‬‫پارت���ی لەنێوان س���ااڵنی ‪1966 -1964‬‬ ‫دا وبەهۆی ش���ەڕی نەگریس���ی ناوخۆی‬ ‫ئەو دەمە لە نێوەڕاس���تی س���اڵی ‪1966‬‬ ‫دا بۆتە خۆراكی ئەو ش���ەڕە نەگریس���ە‬ ‫و بێس���ەر و ش���وێن دەكرێ و چرای بیر‬ ‫و هۆش���ی پڕاو پڕ ل���ە كوردپەروەری بۆ‬ ‫هەت���ا هەتایە خام���ۆش دەكرێت‪ .‬ئەوی‬ ‫جێگەی گوتنە لەپێش���دا گوتم‪ :‬عوسمان‬ ‫عوزێری ش���اعیر چرای بیر و هۆشی پڕاو‬ ‫پڕ لە كوردپ���ەروەری بوو‪،‬ئەگەر زێدەتر‬ ‫هەڵوەس���تە لەسەر ش���یعرەكانی بكەین‬ ‫هەس���ت دەكەین ‪،‬كە ن���ەك هەر پڕاو پڕ‬ ‫لە كوردپەروەری بوو ‪،‬بەڵكو شاعیرێكی‬ ‫نەتەوەپەروەر و بە ئەندێش���ە و هزریش‬ ‫خەون و خولیای سەربەخۆیی كوردستانی‬ ‫مەزن بووە‪.‬‬

‫شیعرانەش���ی وەك س���روود و گۆران���ی‬ ‫لەالی���ەن هەندێك ل���ە گۆرانبێژانی كورد‬ ‫تۆمار كراون لەمانە‪:‬‬

‫من فیدام‬ ‫من فیدای ئەم خاكە جوانەی وەتەنم‬ ‫بەفیدای تۆزی خۆڵی بێ گشت تەنم‬ ‫ژیانم ناوێ هەتا هەقی نەسەنم‬ ‫من فیدام‪ ...‬من فیدام ‪....‬تاد‪.‬‬

‫عوسمان عوزێری‬

‫یان لەشیعری (ئەی كوردینە)ی شاعیری‬ ‫مەزنی كورد (زێوەر)دا كەدوا كۆپلەكەی‬ ‫عوزێری ش���اعیر بۆی ت���ەواو كردووە و‬ ‫لەالیەن مەنەلۆج بێژی ناس���راو (عەزیز‬ ‫عەلی) بەشێوەی (س���روود) لە ئێزگەی‬ ‫ك���وردی بەغ���دا تۆمارك���راوەو ڕژێم���ی‬ ‫ئەوساكە ئەو سروودە قەدەغە دەكا و لە‬ ‫ئێزگەدا پەخش ناكرێت و ئەمەش دەقی‬ ‫تێكستەكەیە‪:‬‬ ‫ئەی كوردینە‪ ،‬ئەی مەردینە‬

‫دەستپێك‬ ‫پارس���اڵ‬ ‫ئایاری‬ ‫مانگی‬ ‫لەنێوەڕاس���تی‬ ‫بمان���ەوێ و نەمان���ەوێ عوزێ���ری ئەوە‬ ‫لەشاری كیێڤ لە ئۆكرانیا دوو بەرهەمی‬ ‫دەسەلمێنێ كە شاعیرێكی سەركەوتووی‬ ‫شاعیر و ڕۆژنامەنووسی شەهید عوسمان‬ ‫قوتابخانەی ش���یعری گۆران و باردۆخی‬ ‫عوزێ���ری لەڕێگای ك���وڕە تاقانەكەیەوە‬ ‫گەلی لە هۆنراوەكانیش���ی شایەتی ئەوە‬ ‫(كاك ڕاپەڕ) بەسوپاس���ەوە بەدەس���تم‬ ‫دەدەن ئەگەر بە جوانی شەهید نەكرایە‪...‬‬ ‫تەكانێكی دیاری بەش���یعری كوردی دەدا با دەست لەناودەست كەین هەموو‬ ‫گەیشت‪.‬‬ ‫لەو س���ەردەمەدا چونكە دەنگی تایبەتی بۆ بەرزێتی خاکی وەتەن‬ ‫ئەوی جێگەی گوتن���ە ئەو دوو بەرهەمە‬ ‫بۆ یەكێتی بچین هەموو‬ ‫لەالی���ەن كاك بەرزان حاج���ی ئیبراهیم‬ ‫خۆی هەیە و ‪ ..‬تاد‪.‬‬ ‫مامۆس���تا هەڵمەتی ش���اعیر لە درێژەی كوردین هەموو بژین هەموو‬ ‫چەرم���ەگاوە كۆكراونەت���ەوە و لەس���ەر‬ ‫نووسینەكەیدا دەبێژێت‪ :‬شەهید عوسمان ئەژدادمان شێری زەمان‬ ‫ئەركی خۆی چاپی كردوون‪.‬‬ ‫عوزێری دەنگێكی زواڵڵ و دیارە لە دەنگە حوڕ بوون بۆ سەربەستی ژیان‬ ‫‪ -1‬دیوانی ش���یعری ش���ەهید عوس���مان‬ ‫شیعریەكانی سااڵنی پەنجا و شەستەكان تا كورد لەعالەم دەركەوێ‬ ‫عوزێری‪ ،‬كۆكردنەوەو ڕێكخستنی بەرزان‬ ‫و یەكێكە لەو شاعیرە نیشتمانپەروەرانەی ناوی ئەبێ هەر سەركەوێ‬ ‫حاج���ی ئیبراهیم چەرمەگا ‪ ،‬س���لێمانی‬ ‫دەرب���ارەی كە بە وش���ە و ك���ردار دژی داگیركەران بۆ بەرزێتی قەت نانەوێ‬ ‫‌هەڵوەس���تەیەك‬ ‫‪.2009‬‬ ‫‪ -2‬شۆڕش���ی دیاربكر ‪ ،‬عوسمان عوزێری ش���یعرەكانی عوس���مان عوزێری ڕاوەستاو سروودی ئاگرینی بۆ كوردایەتی ئەی نەتەوەی نەڕە شێران‬ ‫یەكێتی ئەوێ نیشتمان‬ ‫‪،‬ئامادەك���ردن و رێكخس���تنەوە‪ :‬بەرزان شاعیر‬ ‫و ئازادی گوت‪:‬‬ ‫پێویستە لەشمان نەسرەوێ‬ ‫حاجی ئیبراهیم چەرمەگا‪ .‬ئەو بەرهەمەی‬ ‫دەنگێ كە بۆ كورد بانگەواز نەكا‬ ‫تا ئامانجمان دەست ئەكەوێ‬ ‫لە‬ ‫ش���اعیر‬ ‫چاپكراوەكانی‬ ‫بەرهەم���ە‬ ‫لە‬ ‫شاعیریش هەر لەشاری سلێمانی چاپ و‬ ‫داوای ئازادی و سەرفراز نەكا‬ ‫چونكە یەك نیشتمانمان ئەوێ‬ ‫چەند‬ ‫رابردوودا‬ ‫س���ەدەی‬ ‫شەس���تەكانی‬ ‫باڵوكراوەتەوە‪.‬‬ ‫هاواری دەردی هەموو ڕاز نەكا‬ ‫بۆ یەكێتی بچین هەموو‬ ‫لەبەرهەمە‬ ‫باسیان‬ ‫كورد‬ ‫دیاری‬ ‫ئەدیبێكی‬ ‫دەك خوا بی بڕێ هیچ كات نەچڕێ‬ ‫كرۆنۆلۆگی ژیان و بەرهەمەكانی ش���یعرییەكانی ش���اعیر كردوە‪،‬كە هەرە كوردایەت����ی هەم����وو گیانی ش����ەهید كوردین هەموو‬ ‫دیاریان حەمە ساڵح دیالنی شاعیر بووە عوس����مانی تەنی بوو لە خوێنیدا ڕەگی دیارە دوا كۆپلەی ش���یعرەكەی زێوەری‬ ‫عوسمان عوزێری‬ ‫ش���اعیر لەگ���ەڵ ئ���اوازی س���روودەكە‬ ‫شیعرییەكانی‬ ‫بەرهەمە‬ ‫گرنگییەوە‬ ‫بە‬ ‫كە‬ ‫داكوتابوو‪ ...‬بۆیە هاواری دەكرد‪:‬‬ ‫نەگونجاوە‪ ،‬هەربۆیە عوس���مان عوزێری‬ ‫ عوس���مان ئەحمەد رۆس���تەم چەرمەگا عوزێ���ری ش���اعیری نرخان���دوە‪ ،‬بەاڵم هەتا ئەڵێم ئەوا مردم‬‫ش���اعیر كۆپلەیەكی تری بۆ سروودەكە‬ ‫ناس���راو بە عوس���مان عوزێری لەساڵی لەكۆك���راوەی دوا بەرهەم���ی دا یەكێك بەرەو دوا یانەیان بردم‬ ‫لەس���ەر وەزن���ی ش���یعرەكەی زێ���وەر‬ ‫‪ 1936‬دا هاتۆت���ە دونی���اوە و لە هۆزی لەو ئەدیب و ش���اعیرە ناسراوانەی كورد گشت ئەندامم هاوار ئەكا‬ ‫زێدەكردوە‪،‬كە بەم شێوەییە‪:‬‬ ‫عوزێرییە وناوی هۆزەكەی خۆی كردۆتە لەتی���ف هەڵمەتە كە یەكێك���ە لەوانەی لەناو گۆڕیشدا هەر كوردم‬ ‫بەگرنگییەوە بەم ش���ێوەیە كەسایەتی و ئەوی ش���ایەنی گوتنە عوزێری ش���اعیر نوستن بەسە چاو هەڵهێنن‬ ‫نازناو‪.‬‬ ‫ لەس���اڵی ‪1944‬دا ل���ە قوتابخان���ەی شیعری شاعیری شەهید عوزێری شرۆڤە لە نووس���ینی شیعری س���روود و گۆرانی داری یەكێتی بڕوێنن‬‫دەس���تێكی بااڵی هەبووە و هەندێك لەو تا جوان ئەبێت و دێتە بەر‬ ‫ئەیوبییە لەشاری سلێمانی خوێندویەتی كردوە و نووسیویەتی‪:‬‬ ‫و لەبەر زیرەكی لە تەمەنی ‪ 17‬س���اڵیدا‬ ‫بۆت���ە پەیامنێر ل���ە ڕۆژنام���ەی ژین و‬ ‫جێگ���ەی باوەڕی ش���اعیری مەزنی كورد‬ ‫مامۆستا گۆران بووە و دواتر بۆ درێژەدان‬ ‫بە خوێند لەش���اری بەغ���دا درێژەی بە‬ ‫خوێن���دن داوە و هەر لەو س���ەرو بەندە‬ ‫دا لە بەغ���دا چۆتە ئێزگ���ەی كوردی و‬ ‫ماوەیەك سەرپەرشتیار و پێشكەشكاری‬ ‫بەرنامەی سیاسی بووە‪.‬‬ ‫ عوزێ���ری ش���اعیر و ڕۆژنامەنووس لە‬‫س���اڵی ‪1959‬دا‪،‬بۆتە ئەندامی سەندیكای‬ ‫ڕۆژنامەنووسانی عیراقی لە بەغدا‪.‬‬ ‫ لەدەستپێكی شۆڕشی ئەیلول لەساڵی‬‫‪1961‬دا‪ ،‬پەیوەندی بە شۆڕشەوە كردوە‬ ‫و لەشەڕی دەربەندی بازیاندا بەبرینداری‬ ‫بەدیل دەگیرێت و لە زیندانەكانی رژێمی‬ ‫ئەوس���ادا قایم دەكرێت‪ ،‬و لەو ماوەیەی‬ ‫لە زینداندا ماوەتەوە كۆمەڵێك ش���یعرو‬ ‫بەرهەم���ی ئەدەب���ی نووس���یوەو دوای‬ ‫ئازادبوون���ی جارێكی ت���ر پەیوەندی بە‬ ‫شۆڕش���ی ئەیل���ول دەكات���ەوە و لەگەڵ ئەو وێنەیە لەگەڵ كۆمەڵێك تێكۆشەری كورد لە بەندیخانەی بەعقوبە لە رۆژی ‪ 1963/1/21‬گیراوە‪.‬‬ ‫دامەزراندنی ئێزگەی دەنگی كوردستانی لەچەپەوە بۆ راست‪ :‬نامق عەزیز‪-‬خەڵكی دەربەندیخان‪ ،‬عوسمان عوزێزی‪-‬چەرمەگا‪ ،‬ئەحمەد حمە ئاغا‪-‬كاكەیی‪ ،‬وەستا مەحموود ناڵبەند –‬ ‫عیراق لەس���اڵی ‪ 1963‬دا لەو ئێزگەیەدا سلێمانی‪ .‬لەپێشەوە‪ :‬بارام عەبدوڵاڵ‪-‬ماوەتی‪ ،‬ئەبوبكر عومەر‪-‬ماوەتی‪.‬‬ ‫وەك بێژەر دەستبەكار دەبێ‪.‬‬ ‫عوسمان عوزێری لە پشتی ئەو وێنەیەدا ئەو چەند دێرەی بۆ پەروین خانی خێزانی خۆی نووسیوە‪:‬‬ ‫ بەرهەم���ە دیارەكان���ی ش���اعیر و بۆ یادگار ئەم وێنە پر یادە پێش كەش ئەكەم بە هاوبەشی ژیان و خۆشەویستی تا رزینم پەروین خان بۆ ئەوەی یاد بێ بۆ رۆژانی داهاتووی‬‫واژۆ ‪ :‬عوزێری بەندیخانەی‪ :‬بەعقوبە ‪1963/ 2 / 3‬‬ ‫ژیانمان و ئەم گۆشەی ژیانمان بیر خاتەوە و یادداشت بێ‪.‬‬ ‫ڕۆژنامەنووس ئەمانەن‪:‬‬

‫بۆ هەموومان ئەكا سێبەر‬ ‫بەو سێبەرە ئەچینە سەر‬ ‫بۆ یەكێتی بچین هەموو‬ ‫تا دوا كاتمان نا بەزین‬ ‫لەپێناوی گەال ئەڕزیین‬ ‫تا دوا تنۆكی خوێنمان‬ ‫ماڵ و مناڵ و گیانمان‬ ‫گشت بەخت ئەكەین‬ ‫بۆ نیشتمان‬ ‫بۆیەكێتی بچین هەموو‬ ‫كوردین هەموو‬ ‫بژین هەموو‬

‫بێگوم���ان عوس���مان عوزێری ش���اعیر‬ ‫لەس���ااڵنی پەنجا و شەستەكانی سەدەی‬ ‫ڕابردوودا‪ ،‬تاڕادەیەك پانتایێكی باش���ی‬ ‫لەبزاڤی شیعری ئەو سەردەمە داگیركردوە‬ ‫و ئەگەر تەمەنیش مەودای بدابوایە دوور‬ ‫نەبوو ئەو پانتاییە بەرفرەوانتر بوایە‪.‬‬ ‫ئ���ەوی ش���ایەنی باس���ە دوای چەن���د‬ ‫دانیش���تنێكی دوور و درێ���ژ لەگەڵ كاك‬ ‫ڕاپەڕی عوسمان عوزێری شاعیر لە شاری‬ ‫كیێڤ لە ئۆكرانیادا باس���ی كەس���ایەتی‬ ‫باوك���ی خ���ۆی ب���ۆ كردم‪،‬هەرچەن���دە‬ ‫ناوەن���اوەش دەیگوت‪ :‬م���ن باوكی خۆم‬ ‫بەبیرنایەتەوە‪،‬چونك���ە ئەو كاتەی باوكم‬ ‫بێسەر و ش���وێن كرا تەمەنم دوو سااڵن‬ ‫ب���ووە‪ ،‬ب���ەاڵم دایك���م و خزمەكانم ئەو‬ ‫بیرەوەریانەی بۆ گێڕاومەتەوە‪.‬‬ ‫كاك ڕاپەڕ عوزێری پیاوێكی كوردپەروەر‬ ‫و خوێندەوار و ژیرە بەعاتیفە سەربردەی‬ ‫ژیاننام���ەی ب���اوك و خانەوادەكەی باس‬ ‫نەدەكرد‪،‬بەڵكو بەش���ێوەیەكی بابەتیانە‬ ‫و ڕەوشی سیاس���ی و هۆكاری بێسەر و‬ ‫شوێن كردنی باوكی خۆی بۆ گێرامەوە و‬ ‫لە دوایدا پێی گوتم كە باوكی مامۆس���تا‬ ‫عوسمان عوزێری شاعیر و ڕۆژنامەنووس‬ ‫زۆر بەرهەمی ش���یعر و نووسینەكانی لە‬ ‫چاپەمەنییە كوردییەكانی سااڵنی پەنجا‬ ‫و شەستەكاندا باڵوكردۆتەوە بەاڵم مخابن‬ ‫زۆربەیانمان دەست نەخستووە و تائێستا‬ ‫خەریكی گەڕان و سۆراخی بەرهەمەكانی‬ ‫باوكمانین‪.‬‬ ‫بەن���دەش بەب���ێ دوودڵ���ی م���وژدەی‬ ‫ئەوەم دایێ كە چەند ش���یعرێكی باوكی‬ ‫لەئەرش���یفی من���دا لە س���وید بەهۆی‬ ‫نامیلكە چاپكراوەكان���ی میری حەیرانی‬ ‫كورد ڕەس���وڵ بێزار گ���ەردی پارێزراون‬ ‫‪ ،‬چونكە مامە گەردی لەنێوان س���ااڵنی‬ ‫پەنجا و شەس���تەكاندا چەند ش���یعرێكی‬ ‫عوس���مان عوزێری ئاوازی بۆ داناون ولە‬ ‫ئێزگەی كوردی لە بەغدا تۆماری كردون‬ ‫و لە هەردوو نامیلكەی‬ ‫( بژار) چاپ���ی ‪ 1957 /5/25‬و (گوڵە‬ ‫میالق���ەی كوردس���تان) چاپی س���اڵی‬ ‫‪1960‬دا‪ ،‬ل���ە بەغدا باڵویكردونەتەوە و لە‬ ‫بزر بوون ڕزگاری كردون‪.‬‬ ‫هەڵبەت���ە دوای گەڕان���ەوەم بۆ س���وید‬ ‫نامیلكەكان���ی ڕەس���وڵ بێ���زار گەردیم‬ ‫جارێكی تر خوێندنەوە و لە سەرئەنجامدا‬ ‫بۆم دەركەوت چوار ش���یعری مامۆس���تا‬ ‫عوزێری ش���اعیری كردۆت���ە گۆرانی و لە‬ ‫ئێزگەی كوردی لە بەغدا تۆماری كردون‬ ‫و لەنامیلكەكانی خۆی لە شاری بەغدا دا‬ ‫لە چاپیداون ‪،‬شیعرەكان بریتین لەمانە‪:‬‬

‫‪ -1‬ئێستا نامناسیت!! (‪)1‬‬ ‫لەشیعری‪ :‬عوسمان عوزێری‬ ‫ئاواز و گوتنی‪ :‬ڕەسوڵ گەردی‬ ‫چەند نامەم نووسی و دڵ نەواییم كرد‬ ‫چەن سكااڵم كرد‪ ،‬هاوارم بۆ برد‬


‫‪29‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫ووتـم ئازیز گیان لەڕیشە هاتم‬ ‫دڵ پڕ ئەندێشە و برین و ماتم‬ ‫تۆ خوا پێم بڵێ لەچی زوێری؟‬ ‫یا لە كام هەڵەم واهی دڵ گیری؟‬ ‫من هیچ لە خوما شك نابەم گیانە‬ ‫نازانم بۆچی ئەگریت بەهانە؟‬ ‫ئەوەندە نامە و لێ پاڕانەوە‬ ‫كرنۆش بردن بۆت بەالالنەوە‬ ‫كەچی گیانەكەم وەكوو نەم ناسیت‬ ‫ئاوڕ نادەیت و زۆر بێ حەواسیت‬ ‫ئەڵێیت لەعەمرت منت نەدیوە !!‬ ‫والێم ناپرسیت ڕەحمت پەڕیوە !!‬ ‫كوا زەردەخەنە و چرپەی جارانت ؟‬ ‫كوا ڕاز و نامەی وەكوو بارانت ؟‬ ‫ئەو هەموو خۆشی و شادیەت بڕی‬ ‫فرمێسكی خۆشیت لە چاوم سڕی‬ ‫ئێستاكە ئەمكەی دووچاری ئازار‬ ‫پیشەم ئەكەیتە گریان و هاوار‬ ‫واهیم لێ مەكە توخوا تو یەزدان‬ ‫نەوەكو شێت بم بدەمە كێوان‬ ‫ئیتر بەسیەتی ئەشكەنجە و ڕۆ ڕۆ‬ ‫دڵەی وەك بەردت بێنە ڕو سەرخۆ‬ ‫‪ -2‬لێم گەڕێ (‪) 2‬‬ ‫لەشیعری ‪ :‬عوسمان عوزێری‬ ‫گوتن و ئاوازی‪ :‬ڕەسوڵ بێزار گەردی‬ ‫لێـم گەڕێ كچێ لێم گەڕێ‬ ‫لێم گەڕێ بەسە مردم‬ ‫جوانیش بۆ تۆ نامێنێ‬ ‫جارێك بپرسە دەردم‬ ‫بەلەنجە وەك كۆتری‬ ‫جوانی هەر وەكوو پەری‬ ‫كەمێ لە خوا بترسە‬ ‫بابەس بێ دەردە سەری‬ ‫كچێكی جوان و ڕێكی‬

‫هەردەم لەسەر قەوڵێكی‬ ‫وەفات بۆ خەڵكی زۆرە‬ ‫بۆ من نەبووی جارێكی‬ ‫ڕوح و گیان و حەیاتم‬ ‫سوتاوی دەست بااڵتم‬ ‫تاكو لە دنیا ماوم‬ ‫گیانە هەر بەتەماتم‬ ‫بەناز ڕاگیرم مەكە‬ ‫جەرگ و دڵم لەت مەكە‬ ‫خودا لێت هەڵناگری‬ ‫جارێك تەماشام بكە‬ ‫ڕومەت گوڵی پایزی‬ ‫جار جار بێزار دەیمژی‬ ‫وازیش لە تۆ ناهێنم‬ ‫تاكو خوێنم ئەڕژی‬ ‫‪ -3‬لە پێش چاومە (‪)3‬‬ ‫لەشیعری ‪ :‬عوسمان عوزێری‬ ‫گوتن و ئاوازی ‪ :‬ڕەسوڵ بێزار گەردی‬ ‫لەپێش چاومە پێكەنینەكەت‬ ‫زوڵفی خورمایی و چاوە شینەكەت‬ ‫دانی مرواری و لەرەی سینەكەت‬ ‫لەنجەی كۆتری و ڕۆینە ووردەكەت‬ ‫گیانە نەمزانی هێزی ژیانم‬ ‫چیە دەرمانم بۆ دڵ و گیانم‬ ‫لەیادت نەچی هەتاكو ماوم‬ ‫هەتا كاتی ئەبڕی هەناوم‬ ‫لەغەرغەرەی مەرگ پێویستی ئاوم‬ ‫هێشتا ئەوكاتە وای لەبەر چاوم‬ ‫شێوەت ئەبینم گیانی شیرینم‬ ‫بێنە بۆن تكەم تێر تێر بتبینم‬ ‫هەر تۆی ئاوازی دڵەی ئاوارەم‬ ‫هۆی شادی و خۆشی ڕوونی گالرەم‬ ‫ئەگەر تۆنەبی دەردی بێچارەم‬ ‫هەمدیسان ئەبڕی پەتی بەشارەم‬

‫كەواتە گیانە مەگرە بەهانە‬ ‫جەرگم بریانە دڵ پەرێشانە‬ ‫تكایە گیانە بەلەنجەی شیرین‬ ‫تۆزێ بێی بۆ الم دەم بە پێكەنین‬ ‫ب����ا ل����ە دڵ دەركەی����ن فرمێس����كی‬ ‫خەمگین‬ ‫ئیتر نەبینین شێوەن و گرین‬ ‫جا لێوت بێنە خەم بڕەوێنە‬ ‫لیكت هەنگوینە بۆ دڵ بەتینە‬ ‫‪ -4‬تاقە گوڵەكەی باخی ژیانم (‪)4‬‬ ‫لەشیعری‪ :‬عوسمان عوزیری‬ ‫گوتن و ئاوازی‪ :‬ڕەسوڵ بێزار گەردی‬ ‫تاقە گوڵەكەی باخی ژیانم‬ ‫خونچەی سوورەكەی ناو كوردستانم‬ ‫هەرتۆی ئاوات و ئامانج و گیانم‬ ‫تۆی كەوا هێزی دڵەی بریانم‬ ‫بۆچی وا ئەكەی ڕوحی ڕەوانم‬ ‫ئاوی موقریا دێت لە چاوانم‬ ‫دە گیانە ڕەحمێ بكە بە حاڵم‬ ‫ئەگەر تۆ نەبی وێرانە ماڵم‬ ‫هیچ كات هەڵناسی بەبێی تۆ باڵم‬ ‫هەمیشە وێنەت وا لە خەیاڵم‬ ‫جهان ئەلەرزێت لە ناڵە ناڵم‬ ‫وەها ئەزانم ڕۆژی دەجاڵم‬ ‫وا لە دەرون دا دڵ پڕ زوخاڵم‬ ‫جهان ئەلەرزی لە گریە و گاڵم‬

‫بێجگە لەو ش���یعرانە چەندان ش���یعری‬ ‫تریشی كراونەتە سروود و گۆرانی لەمانە‪:‬‬ ‫هێزی جوتیار‪،‬بەستەی هەمیشەم‪،‬نەورۆز‪،‬‬ ‫ب���ەرەو سەربەس���تی‪،‬چواردەی تەمووز‪،‬‬ ‫ڕووب���ەڕووی دوژمن‪ ،‬ئ���ەم كۆمارە‪ ،‬من‬ ‫فیدام و زۆری دیكە‪.‬‬ ‫بێجگە لە ش���یعری سیاس���ی كۆمەڵێك‬ ‫ش���یعری عاتیفی بەوانەی(ڕەسوڵ بێزار‬

‫ري‬

‫كالم‬

‫شيعر‬ ‫گەردی)یشەوە دایناون و لەالیەن هەندێك‬ ‫گۆرانبێژی ناوداری كورد وتراون‪،‬یەكێك‬ ‫لەو گۆرانییانەش ش���یعری (ڕوناك)ە كە‬ ‫هونەرمەندی ئاوازدانەر ڕەزا عەلی ئاوازی‬ ‫بۆ داناوە و جەمال جەاللی هونەرمەندیش‬ ‫لە ئێزگەی كوردی لە بەغدا تۆماری كردوە‬ ‫و تێكستی ئەو گۆرانیش بەم شێوەیە‪:‬‬

‫ڕوناك تۆی ئاواتم‬ ‫ئاواتی گشت كاتم‬ ‫لەبیرمی گشت ساتم‬ ‫ڕوناك‪ ...‬ڕوناك‬ ‫ڕوناك هێزی ژینم‬ ‫دەوای گشت برینم‬ ‫گوڵی بەهاری دڵ‬ ‫ئاواتی دێرینم‬ ‫ڕوناك ‪ ...‬ڕوناك‬ ‫لەوەتەی تۆم دیوە‬ ‫دڵی تۆم ناسیوە‬ ‫هۆشم ال نەماوە‬ ‫ئەقڵم گشت فڕیوە‬ ‫ڕوناك ‪ ..‬ڕوناك‬ ‫ڕوناك تۆی مەبەستم‬ ‫تۆی ئاوات و هەستم‬ ‫دڵم هاوار ئەكات‬ ‫ڕوناك ئەتپەرستم‬ ‫ڕوناك‪...‬ڕوناك‪...‬‬

‫كۆتایی ئاداری ‪ 1957‬بەغدا‪.‬‬ ‫لەدوماهی���دا دەتوان���م بێژم عوس���مان‬ ‫عوزێری ش���اعیر دەس���تێكی ب���ااڵی لە‬ ‫شیعری( گۆرانی)شدا هەبووە و خوازیارم‬ ‫توانیبێتم خزمەتێكی بچكۆاڵنەم بە ڕوحی‬ ‫بەرزەفڕی شاعیری شەهید‬ ‫عوس���مان عوزێری گەیاندب���ێ و ڕوحی‬ ‫پ���اك و بێگوناهی لە بەهەش���تی بەرین‬ ‫بەبەردەوامی لە بەرزەفڕی دابێ‪.‬‬

‫سەرچاوەو پەراوێز‪:‬‬ ‫‪ -1‬ئ���ەو ش���یعرەی عوزێ���ری ش���اعیر ل���ە‬ ‫نامیلك���ەی ( بژار)ی ڕەس���وڵ بێ���زار گەردی ‪،‬‬ ‫لەاڵپەڕە(‪)104،105،106‬ی ساڵی‪1957‬دا لە بەغدا‬ ‫دا ‪ ،‬چاپ و باڵوكراوەتەوە‪.‬‬ ‫‪ -2‬لەپێش دێری كۆتاییدا كە نووسیویەتی‪:‬‬ ‫ڕومەت گوڵی پایزی‬ ‫جار جار بێزار دەیمژی ‪ ..‬و تاد‪.‬‬ ‫دوور نییە لەس���ەر داخوازی ڕەس���وڵ بێزارگەردی‬ ‫عوزێری ش���اعیر نازناوی (بێزار)ی خستۆتە نێو‬ ‫ئ���ەو نیو دێرە ش���یعرییەی خ���ۆی یانیش خودی‬ ‫مامەگەردی گۆڕیویەتی‪.‬‬ ‫ئەوشیعرەش���یان لە نامیلك���ەی ( گوڵە میالقەی‬ ‫كوردس���تان)ی ڕەس���وڵ بی���زار گ���ەردی‪ ،‬چاپی‬ ‫س���اڵی ‪ 1960‬لە بەغدا و لەاڵپ���ەڕە (‪)60‬دا چاپ‬ ‫وباڵوكراوەتەوە‪.‬‬ ‫‪ -3‬ش���یعری بەسەرناوی (لەپێش چاومە) هەر لە‬ ‫نامیلكەی ( گوڵە میالقەی كوردستان)ی ڕەسوڵ‬ ‫بێزار گەردی‪ ،‬چاپی ساڵی‪1960‬لەش���اری بەغدا و‬ ‫لەاڵپەڕە (‪)62-61‬دا چاپ وباڵوكراوەتەوە‪.‬‬ ‫‪( -4‬تاق���ە گوڵەكەی باخی ژیانم) ئەو ش���یعرەش‬ ‫ه���ەر لە نامیلكەی ( گوڵە میالقەی كوردس���تان)‬ ‫ی ڕەس���وڵ بێزار گ���ەردی ‪ ،‬چاپی س���اڵی‪1960‬‬ ‫لەش���اری بەغ���دا و لەاڵپ���ەڕە (‪)98-97‬دا چاپ‬ ‫وباڵوكراوەتەوە‪.‬‬ ‫‪ -5‬دیوانی ش���یعری شەهید عوس���مان عوزێری‪،‬‬ ‫كۆكردنەوەو ڕێكخس���تنی بەرزان حاجی ئیبراهیم‬ ‫چەرمەگا ‪ ،‬سلێمانی ‪.2009‬‬ ‫‪ -6‬ب���ژار دان���ەر و كۆكردنەوەی‪ :‬ڕەس���وڵ بێزار‬ ‫گەردی‬ ‫چاپخان���ەی – دار المعرف���ە‪ -‬بەغ���دا ‪-5 -25 ،‬‬ ‫‪1957‬‬ ‫‪ -7‬گوڵە میالقەی كوردوس���تان ‪ :‬ڕەس���وڵ بێزار‬ ‫گەردی‬ ‫چاپخانەی – نەجاح – بەغدا ‪1960‬‬ ‫‪ -8‬هەر چوار ش���یعرەكەی عوس���مان عوزێری كە‬ ‫ڕەسوڵ بێزار گەردی ئاوازی بۆ داناون و لە ئێزگەی‬ ‫كوردی بەغدا تۆماری كردون لەنامیلکەكانی خۆی‬ ‫بە ڕێنووسی كۆنی كوردی چاپی كردون‪ ،‬بەندەش‬ ‫لە ڕێنووس���ی كۆنی كوردییەوە هێناومەتە س���ەر‬ ‫ڕێنووسی تازەی كوردی‪.‬‬

‫ري‬

‫كالم‬


‫‪30‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫بژار حەکیم‪ :‬شیعر لە الی من ئامرازێکە بۆ هێوربوونەوەی رۆح‬

‫دیمانە‪ ،‬بەدرخان‪ :‬هەولێر‬ ‫بژارحەکیم‪ ،‬دەنگێکی تازەی شیعر و چیرۆکە‬ ‫لەنێو ئەدەبییات���ی کوردیدا‪ ،‬ئەو جگە لەوەی‬ ‫چەندساڵە کاری رۆژنامەنووسی دەکات و لەم‬ ‫بوارە چەندین خ���ەاڵت و بروانامەی رێزلێنانی‬ ‫هەی���ە و یەکێک بووە لەو رۆژنامەنووس���انەی‬ ‫س���اڵی ‪ ٢٠٠٨‬لە الیەن وەزارەت���ی وەرزش و‬ ‫الوان‪ ،‬خەاڵتی باشترین رۆژنامەنووسی ساڵی‬ ‫وەرگرتووە‪ ،‬لەپاڵ ئەوەشدا قەڵەمێکی تازە و‬ ‫جوان و قوڵی شیعر و چیرۆکە و خاوەنی دوو‬ ‫کتێبە بە ناوەکانی‪:‬دەنگی وش���ەکان‪ ،‬ئاوازێک‬ ‫لەناوقەدی گەالدا‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬بژار ش���یعر بۆچی دەنووس���ی‪ ،‬یان‬ ‫دەتەوێ لەرێگەی شیعرەوە چی بگەیێنیت ؟‬ ‫بژارحەکیم‪ :‬بەرلەهەرش���تێک دونیای ش���یعر‬ ‫و ئەدەبیی���ات دونیاێک���ی تایبەتمەن���دە‪ ،‬ئەو‬ ‫کارەکتەرانەی لەنێو ئ���ەو دونیایە کاردەکەن‬ ‫دەبێ بەر لەهەر ش���تێک گیانییان ئاسوودە و‬ ‫بەختەوەربێت‪ ،‬ئەگین���ا ناتوانی کارەکتەرێکی‬ ‫زیندووبیی���ت‪ ،‬هەڵبەت���ە منی���ش وە�� دەنگ‬ ‫و قەڵەمێکی تەمەن س���ێ س���اڵە لە ش���یعر‬ ‫نووس���یندا‪ ،‬دەمەوێ بڵێم منیش هەم‪ ،‬هەم و‬ ‫دەتوانم بڵێم جوان���ی لێرەو‌ه تێپەڕی و ژنێک‬ ‫بە کۆڵێک عەش���قەوە ماندەگرێ و منداڵێکی‬ ‫ساوا پۆلیس���ێکی بەوەفایە بۆ نیشتیمان‪ ،‬من‬ ‫دەمەوێ لە رێگەی شیعرەوە پەیامی زیندووی‬ ‫رۆح بگەیێنمە جەستەیەکی ماندوو‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬بەرلەوەی شیعر بنووسیت‪ ،‬چیرۆکت‬ ‫باڵودەک���ردەوە‪ ،‬ئێس���تاش ش���یعر‪ ،‬پێتوای���ە‬ ‫دەتوانی لەکامییان سەرکەوتوویت؟‬ ‫بژارحەکیم‪ :‬لە راس���تیدا بە چیرۆک دەس���تم‬ ‫پێکرد و لە ش���یعر وەس���تام‪ ،‬ئ���ەوە مانای‬ ‫ئەوە نیی���ە ناتوانم لە چیرۆک ب���ەردەوام بم‬ ‫ب���ە پێچەوانەوە چیرۆک و ش���یعر زۆر نزیکن‬ ‫هەردووکیان لە ی���ەک بازنە دەخولێنەوە‪ ،‬من‬ ‫گرنگی زیاتر دەدەم بە شیعر‪ ،‬لەگەڵ ئەوەشدا‬ ‫چیرۆکیش دەنووس���م‪ ،‬بەاڵم لە شیعردا زیاتر‬

‫هەم‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬کتیب���ی (ئاوازی���ک لەن���او قەدی‬ ‫گ���ەاڵدا) ک���ە مانگێکە چاپکراوە‪ ،‬لەس���ەر چ‬ ‫بنەمای���ەک کارتک���ردوە‪ ،‬یان باش���تر بڵێم چ‬ ‫شێوازیکییان هەیە؟‬ ‫بژار حەکیم‪ :‬لەم دیوانە شیعرەدا‪ ،‬کارم لەسەر‬ ‫چەند شێوازێک کردووە وەک‪ ،‬شیعری نانۆ‪ ،‬واتە‬ ‫ش���یعری کورت‪ ،‬هەروەها شێوازی سه‌ربه‌ست‬ ‫و ب���ەراوردکاری‪ ،‬ک���ە دەڵێم ب���ەراوردکاری‬ ‫مەبەس���تم ئەوەیە کە لەزۆرب���ەی دەقەکاندا‬ ‫وێنە ش���یعرییەکانم بە خۆم و بەرامبەرەکەم‬ ‫بەراوردکردووە‪ ،‬هەروەها تێکس���تەکانم لەسەر‬ ‫بنەمای وش���ەی س���ادە و وێن���ەی ئیرۆتیکی‬ ‫وێناک���ردوە‪ ،‬بێگومان کەموکوڕیش���ی هەیە‪،‬‬ ‫ب���ەاڵم گرنگ ئەوەیە ش���تێکمان ک���ردووە و‬ ‫دەنگدانه‌وه‌یەکی باشیشی هەبوو‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬کاریگەری���ی کام ش���اعیرت‬ ‫پێوەدیارە؟‬ ‫بژار حەکی���م‪ :‬ئەگەرچی هەوڵمداوە س���تایل‬ ‫و ش���ێوازیکی تایبەت بەخ���ۆم هەبێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫نەمتوانی���وە لەژێ���ر کاریگ���ەی ه���ەر ی���ەک‬ ‫لەش���اعیران قوب���ادی جه‌لی���زادە و هاش���م‬ ‫س���ەراج دەرچم‪ ،‬ئەگەرچی ئەوان دوو ستایلی‬

‫جی���اوازن‪ ،‬ب���ەاڵم لە ش���یعری کورت���دا واتە‬ ‫(شیعری نانۆ) کاریگەری کاک هاشم سەراجم‬ ‫لەس���ەرە‪ ،‬ئیرۆتیکییەکانی���ش قوب���اد‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫خۆش���بەختانە ئەوەیە کە کۆپی پێست نیم‪،‬‬ ‫وات���ە لەژیرکاریگەریی ئەوان رێگەیەکی دیكه‌‪،‬‬ ‫وێنەیەکی دیك ‌ه دروستدەکەم‪.‬‬ ‫بەدرخ���ان‪ :‬خ���ۆت کام ل���ە ش���اعیران‬ ‫دەخوێنیتەوە؟‬ ‫ب���ژار حەکی���م‪ :‬راس���تییەکەی زۆرن���ا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئەوانەی من دەیانخوینمەوە مامۆس���تا کەریم‬ ‫دەش���تی م���ن وەک قوتابخانەیەک س���ەیری‬ ‫دەکەم‪ ،‬هاش���م س���ەراج و قوبادی جەلیزادە‬ ‫پێیان سەرس���امم‪ ،‬ئەوانە خزمەتیکی گەورەی‬ ‫ئەدەبیاتی کوردییان کردوە‪ ،‬ئێمەی گەنجەکان‬ ‫دەبێ کەڵکییان لێوەربگرین‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬کام ش���اعیر زیات���ر هاوکارت بووە‬ ‫بۆ دروستبوونت؟‬ ‫بژار حەکی���م‪ :‬ئەوەی کە هەمیش���ە رێنوینیم‬ ‫دەکات بۆئەوەی باشتر و جوانتر بنووسم برای‬ ‫ئازیزم شاعیر س���ەرکەوت رەسووله‌‪ ،‬هەمیشە‬ ‫هەنگاو بە هەنگاو یارمەتیدەرمە‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬رەخنەگرتن لەکتیبەکەت هەبووە؟‬ ‫ب���ژار حەکیم‪ :‬نزیک���ەی مانگیک���ە کتیبەکەم‬ ‫چاپکراوە بە سوپاس���ەوە ب���رای ئازیزم ئاالن‬ ‫رەحمان‪ ،‬لەس���ەر ئەرکی بۆردی پش���تیوانی‬ ‫گەنج���ان کتیبەکەی بۆ چاپک���ردم‪ ،‬پێموابێ‬ ‫زووە ج���ارێ‪ ،‬بێگوم���ان دوای خوێندنەوەی‬ ‫ئەگ���ەر رەخنەگرەکان قس���ەی خۆیان هەبیت‬ ‫دەیکەن منیش بۆ ه���ەر رەخنە و بۆچوونێک‬ ‫سینگم فراوانە‪.‬‬ ‫بەدرخان‪ :‬پرۆژەی ئایندەت هەیە؟‬ ‫بژار حەکیم‪ :‬دوای پشوویەک و کتیبی دووەمی‬ ‫شیعرەکانم چاپدەکەم لەگەل کۆ چیرۆکەکانم‪،‬‬ ‫ئەو دوو پرۆژەی چاپگەیاندنم لەبەردەستە‪.‬‬

‫رێكالم‬

‫رێكالم‬ ‫رێكالم‬

‫’ ‪™9¶C–Z/ ’¶™lC–Z2‬‬ ‫‪W 9V*([9¶F‬‬

‫‬

‫ ‪;/3U;3^91™–H2‬‬ ‫[(*‪W 9V‬‬

‫<‪‡ËÖ^i‬‬

‫ﺍﺭﺑﻴﻞ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺼﻴﻒ ﺻﻼﺡ ﺍﻟﺪﻳﻦ ‪www.tarinrestaurant.com‬‬

‫‪0750 401 47 47 - 401 48 48‬‬

‫گشتی‬ ‫لیژنەی داكۆكی لە ئازادی رۆژنامەنووسی و مافی رۆژنامەنووسان‬ ‫ئیدانەی هێرش و پەالماری سەر رۆژنامەنووسان لە ‪ 17‬ی شوبات دەكات‬ ‫بەو پەڕی نیگەرانیەوە رایدەگەیەنین جارێكی تر بەهۆی ساڵ رۆژی ‪ 17‬شوبات‪ ،‬لەمیانەی‬ ‫روبەڕووبوونەوەی نێوان هێزەكانی وەزارەتی ناوخۆ و هێزە ئەمنیەكان و رۆژنامەنووسان‪،‬‬ ‫چەندین رۆژنامەنووس دەستگیردەكرێن و لێیان دەدرێت و كامێرا و كەرەسەكانی رۆژنامەوانیان‬ ‫دەشكێندرێت و لێیان دەستێندرێت‪.‬‬ ‫ئەمەش دووبارەبوونەوەی بەردەوامی ئەو روداوانەیە كە رۆژنامەنووسان دەبنە قوربانی و مافە‬ ‫یاسایی و پیشەیی و رۆژنامەنووسیەكانیان پێشێلدەكرێت و رێزیان ل ‌ێ ناگیرێت‪ ،‬لەكاتێكدا‬ ‫ئەو مامەڵە و هەڵسوكەوتانەی هێزە ئەمنیەكان لە دژی یاسای رۆژنامەگەری و مافەكانی‬ ‫رۆژنامەنووسە‪ ،‬بەو پێیەی رۆژنامەنووسان مافی خۆیانە كارە پیشەییەكانیان لە هەر شوێن و‬ ‫رووداو و كاتێكدا ئەنجامبدەن‪.‬‬ ‫كە نەك نابێ‌ پێشێلكاریان بەرامبەر بكرێت‪ ،‬بەڵكو دەبێت هاوكاریان بكرێت و كارئاسانیان‬ ‫بۆ بكرێت‪ ،‬چونكە كار و ئەركی پیشەیی ئەوان‪ ،‬خزمەت بە كۆمەڵگا و ئازادی و ئازادی‬ ‫راگەیاندنە‪.‬‬ ‫كە بەداخەوە رۆژی ‪ 17‬شوبات چەند رۆژنامەنووس لە شاری سلێمانی لێیان دراوە و‬ ‫دەستگیركراون‪ ،‬كە لەناویاندا رۆژنامەنووسی بیانیش هەن‪ ،‬بۆیە كۆی ئەو پێشێلكاریانەش‬ ‫كاریگەری نێگەتیڤی دەب ‌ێ لەسەر پرۆسەی دیموكراسی و یاسا لە هەرێمدا‪.‬‬ ‫بۆیە خوازیارین‪ ،‬دەستبەجێ‌ رۆژنامەنووسە دەستگیركراوەكان ئازاد بكرێن و دووبارەبوونەوەی‬ ‫ئەو رودا و پێشێلكاریانە رابوەستێت و سزای ئەوانە بدرێت كە پەالماری رۆژنامەنووسانیان‬ ‫داوە‪.‬‬ ‫لیژنەی داكۆكی لە ئازادی رۆژنامەنووسی و مافی رۆژنامەنووسان لە سەندیكای رۆژنامەنووسان‪،‬‬ ‫ئەم پێشێلكاریانە بە توندی ئیدانە دەكات و نیگەرانی قوڵی خۆی رادەگەیەنێت لە دوبارە‬ ‫بونەوەی ئەم روداوانە‪ ،‬بۆیە خوازیارین وەزارەتی ناوخۆ دەستبەج ‌ێ لێپێچینەوە لەو روداوانە‬ ‫بكات و رۆژنامەنووسە دەستگیركراوەكانیش ئازاد بكات و بەرەسمی دەستگیركردن و لێدان و‬ ‫لێساندنی كەلوپەلەكانیان بۆ لەمەودوا تحریم بكات‪.‬‬ ‫دیسانیش پشتگیری و پشتیوانی سەندیكایی و پیشەیی و ئەخالقی خۆمان لەو‬ ‫رۆژنامەنووسانەی كە پێشێلكاریان بەرامبەر كراوە و گشت ئەو رۆژنامەنووسانەی لە هەر‬ ‫كەناڵ و دەزگایەكدا كاری پیشەیی دەكەن رادەگەیەنین‪ ،‬داواشیان لێدەكەین لەبەرامبەر هەر‬ ‫پێشێلكارییەك بەرامبەریان كراوە یان دەكرێت بە سكااڵیەك ئاگادارمان بكەنەوە‪ ،‬تا بیدەینە‬ ‫وەزارەتی ناوخۆ و لە راپۆرتی (‪)9‬می لیژنەی داكۆكی باڵویان بكەینەوە‪.‬‬ ‫لیژنەی داكۆكی لەئازادی رۆژنامەنووسی و مافی رۆژنامەنووسان‬ ‫لە سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان‬ ‫‪2012/2/17‬‬


‫‪31‬‬

‫ژمارە (‪ )162‬شوباتی ‪ 2012/2/22‬زايينی ‪ ،‬رەشەمێی ‪2711‬ی كوردی‬

‫بەدرخان هەر شانازە‬

‫هەمەجۆر‬

‫باڵوكراوەكانی دەزگای چاپ و باڵوكردنەوەی بەدرخان ‪2011‬‬

‫پرسەنامە‬

‫بەناوی هەفتەنامەی بەدرخان‬ ‫پرسەو سەرەخۆشی خۆمان‬ ‫ئاراستەی بنەماڵەی خوالێخۆشبوو‬ ‫مامۆستا»حوسێن قادر»دەكەین‪،‬‬ ‫كە دەكاتە مامی هاوكارمان»دڵزار‬ ‫حەسەن»لەخوای گەورە داواكارین‬ ‫ئەوە دوا كۆستی ئازیزانیان بێت‪.‬‬

‫بەدرخان‬

‫پرسەنامە‬

‫بەناوی هەفتەنامەی بەدرخان پرسەو‬ ‫سەرەخۆشی خۆمان ئاراستەی‬ ‫بنەماڵەی خوالێخۆشبوو»حەبیبە‬ ‫سەعدی»دەكەین‪ ،‬كە دەكاتە خێزانی‬ ‫«حاجی محەمەد عەبدولرەحمان»‬ ‫سیامەند‪،‬‬ ‫دایكی»ئیسماعیل‪،‬‬ ‫مستەفا‪ ،‬ئەبوزێد»لەخوای گەورە‬ ‫داواكارین ئەوە دوا كۆستی‬ ‫ئازیزانیان بێت‪.‬‬

‫بەدرخان‬

‫پرسەنامە‬

‫بەناوی هەفتەنامەی بەدرخان‬ ‫پرسەو سەرەخۆشی خۆمان‬ ‫ئاراستەی بنەماڵەی خوالێخۆشبوو‬ ‫«ساالر هەیاس محەمەد»دەكەین‪،‬‬ ‫كە دەكاتە برای»سیروان‪ ،‬سامان‪،‬‬ ‫سەرهەنگ»لەخوای‬ ‫سەردار‪،‬‬ ‫گەورە داواكارین ئەوە دوا كۆستی‬ ‫ئازیزانیان بێت‪.‬‬

‫بەدرخان‬

‫رێكالم‬

‫رێكالم‬

‫ﻣﺮﻛﺰ ﺃﻛﻮﺍﺗﺎﺭﻳﻦ ﺍﻟﺮﻳﺎﺿﻲ‬

‫‪AQUA TARIN FITNESS CENTER‬‬

‫ﻣﺴﺒﺢ ﻣﻐﻠﻖ ‪ -‬ﻗﺎﻋﺔ ﺍﻟﺮﺷﺎﻗﺔ‪-‬ﺟﺎﻛﻮﺯﻱ ‪ -‬ﻣﺴﺎﺝ ‪ -‬ﻛﺎﻓﺘﻴﺮﻳﺎ‬

‫ﺍﺭﺑﻴﻞ ﻃﺮﻳﻖ ﻣﺼﻴﻒ ﺻﻼﺡ ﺍﻟﺪﻳﻦ‬

‫‪www.aquatarin.com‬‬

‫‪0750 411 44 00 - 411 55 00‬‬


‫مرۆ (‪)140‬‬ ‫ئ‬

‫د‪ .‬كەمال مەزهەر و‬ ‫د‪ .‬كەرەمی ئامایۆڤ‬ ‫لە دوا سەردانماندا بۆ واڵتی‬ ‫جۆرجیا بەتایبەتی پایتەختی‬ ‫ئ���ەو واڵت���ە كە (تبلیس���ی)‬ ‫ە‪ ،‬چەندی���ن ش���تی جوان و‬ ‫وێكچوو بە كوردس���تانمان‬ ‫دیت‪ ،‬هەرچەن���دە لەم واڵتە‬ ‫زیاتر لە ‪30‬ه���ەزار كوردی‬ ‫ئێزی���دی دەژی���ن‪ ،‬ب���ەاڵم‬ ‫بەهۆی كەم���ی هاتووچۆ و‬ ‫تێك���ەاڵو ب���وون نەتوانراوە‬ ‫ئەو پەیوەندییە كۆمەاڵیەتییە‬ ‫دروست ببێ‪.‬‬ ‫ئ���ەوەی لەو س���ەردانەماندا‬ ‫بیرم���ان لێ���ی نەكردب���ۆوە‪،‬‬ ‫ئاخافتنی هەردوو پڕۆفیسۆر‬ ‫د‪ .‬كەرەم���ی ئامای���ۆڤ و د‪.‬‬ ‫كەمال مەزه���ەر بوو‪ ،‬پاش‬ ‫‪ 45‬س���اڵ لە یەكتر دووری‬ ‫و ب���ێ ئ���اگا ل���ە یەكت���ری‪،‬‬ ‫كاتێك ئامایۆڤ پرس���یاری‬ ‫مەزه���ەری لێك���ردم منیش‬ ‫گوت���م‪ :‬تەندروس���تی زۆر‬ ‫باشەو لە هەولێرە‪ ،‬ئەویش‬ ‫بەچاوێكی پڕ فرمێس���كەوە‬ ‫دەیخواس���ت بە هەر جۆر و‬ ‫نرخێ���ك بێ قس���ەی لەگەڵ‬ ‫بكات‪ ،‬ه���ەر ئەوكاتە زەنگی‬ ‫مۆبایلەكەم بۆ كوردس���تان‬ ‫ئاراس���تە كرد و پاش چاك‬ ‫و چۆن���ی و گوت���م‪ :‬م���ن لە‬ ‫جۆرجی���ام‪ ،‬د‪ .‬ئامای���ۆڤ‬ ‫ساڵوت لێ دەكات‪ ،‬ئەویش‬ ‫دڵخۆش و دڵش���اد ساڵوی‬ ‫ك���رد‪ ،‬منیش ب���ە مەزهەرم‬ ‫گوت‪ :‬كات���ت هەیە ئامایۆڤ‬ ‫دەخوازێ قسەت لەگەڵ بكا‪،‬‬ ‫ئەویش بە شانازییەوە گوتی‪:‬‬ ‫بەسەرچاو با بفەرموێ‪...‬‬ ‫ئامایۆڤ هەر لەس���ەرەتای‬ ‫قس���ەكردنیەوە بە قورگێكی‬ ‫پ���ڕ گریان���ەوە س�ڵ�اوی لە‬ ‫مەزه���ەر ك���رد و گوت���ی‪:‬‬ ‫كاكێ من كەمال تو چەوای‪،‬‬ ‫ب��ش���ی‪ ،‬الوك چەوایە باشە‬ ‫من گەلەك باشم‪ ،‬هێڤیدارم‬ ‫توش باش بی‪...‬‬ ‫ل���ە بەرامب���ەردا د‪ .‬كەم���ال‬ ‫مەزه���ەر دەستخۆش���ی‬ ‫ل���ە دەزگای چ���اپ و‬ ‫باڵوكردن���ەوەی بەدرخ���ان‬ ‫كرد كە ئەو كاتەی رەخساند‬ ‫قسە بكەم لەگەڵ د‪ .‬ئەمایۆڤ‬ ‫كە نزیكەی ‪ 45‬س���اڵ دەبێ‬ ‫قسەم لەگەڵ نەكردووە‪.‬‬

‫نۆیەمین فێستیڤاڵی بەدرخان لە تبلیسی ‪ -‬جۆرجیا‬ ‫كەلتوور ئاییندەی گەالنە‬

‫‪Bedirxan`s 9th Cultural Festival in Tbilisi - Georgia‬‬ ‫‪Culture Is the Future of Nations‬‬ ‫‪Ministery of Culture and Monument Protection Hall‬‬ ‫‪21 - 23rd March, 2012‬‬

‫خاوەن ئیمتیازو بەڕێوەبەری بەرپرس‪:‬‬ ‫حەمید ئەبوبەكر بەدرخان (‪)07504555878‬‬ ‫بەڕێوەبەری نووسین‪:‬‬ ‫عەبدولڕەحمان مەعروف (‪)07504638541‬‬ ‫‪www.bedrxan.net‬‬ ‫‪www.bedrxan.com‬‬ ‫‪bedrxan@yahoo.com‬‬ ‫سەرپەرشتیاری سایت‪ :‬فەرهاد باپیر ‪ -‬ئەڵمانیا‬

‫‪awrahman2002@yahoo.com‬‬

‫نەخشەساز‪ :‬بێستون فەرهاد شاكر‬ ‫‪bestoon70@yahoo.com‬‬

‫بەشی كۆمپیوتەر‪ :‬ئەیـوب یوسـف ئەبوبەكـر‬

‫بەدرخان یەكەم هەفتەنامەی ئەهلی ئازادە‪ ،‬دوای راپەڕین ژمارە سفری لە ‪ 2000/10/22‬لە سلێمانی دەرچووەو‬ ‫هەموو ‪ 8‬و ‪22‬ی مانگێك دەزگای چاپ و بالوكردنەوەی بەدرخان لە باشووری كوردستان دەریدەكات‬ ‫راوێژكاری‬ ‫راوێژكاری‬ ‫راوێژكاری‬ ‫راوێژكاری‬ ‫راوێژكاری‬ ‫راوێژكاری‬

‫زمانەوانیی‪ :‬د‪.‬وریا عومەر ئەمین‬ ‫رووناكبیریی‪ :‬د‪ .‬ئازاد حەمە شەریف‬ ‫كەلتووری‪ :‬د‪ .‬ئیسماعیل محەمەد قەرەداغی‬ ‫مێژوو‪ :‬د‪ .‬محەمەد عەبدوڵاڵ كاكەسوور‬ ‫هونەری‪ :‬محەمەد زادە‬ ‫یاسایی‪ :‬پارێزەر حوسامەددین یاسین سەرداری‬

‫ناونيشان‪:‬‬ ‫كوردس���تان‪ ،‬هەولێ���ر‪ ،‬ش���ەقامی‬ ‫ئاراس‪ ،‬باڵەخانەی سەرداری‬ ‫نۆرماڵ‪+ 964 66 251 0679 :‬‬ ‫مۆبایل‪+ 964 750 455 5878 :‬‬


Bedirxan.162