Page 1

Made in Amsterdam Van Gendthallen - Oostenburgereiland


Afstudeerplan | Bas Obdam Academie van Bouwkunst A’dam Architectuur 2011 / 2012


Inhoud

Industrieel erfgoed Het Oostenburgereiland Een geheim onthuld Made in Ontwerpthema’s en werkwijze Planning Gegevens


Industrieel erfgoed

Aanleiding voor dit afstudeerplan is een fascinatie voor industrieel erfgoed ontstaan tijdens mijn studie aan de Academie van Bouwkunst. Het verschuiven van havenactiviteiten naar grotere havens vlak buiten de stad resulteert in leegstaande, zeer specifieke industriĂŤle gebieden die vaak van grote invloed zijn geweest op de ontwikkeling van de stad waar ze gelegen zijn. Door de opkomst van luchttransport, grotere schepen en containertransport voldeden de bestaande locaties niet meer, dit omdat bedrijven niet meer konden groeien, door de oprukkende stad of doordat de schepen met een grotere diepgang niet bij de havens konden komen. Met het transformeren van oude industriĂŤle gebouwen en de herbestemming ervan behouden we de identiteit en de cultuurhistorische kenmerken van een stad. Om een herbestemming te laten slagen zullen er soms grote ingrepen in een gebouw en gebied moeten plaatsvinden waarbij het behoud van karakter centraal moet staan. Herbestemmen gaat over het zoeken naar mogelijkheden om aan unieke gebouwen met behoud van hun historische, functionele of culturele waarde een hedendaagse nieuwe functie en gebruiker te koppelen.


Het Oostenburgereiland

In 1660 is Oostenburg aangelegd in het IJ. Op dit drietal kunstmatige eilanden, verbonden door een centrale as, bevond zich de scheepswerf van de Verenigde Oost-Indische Compagnie met scheepshellingen, het zeemagazijn (qua schaal 3 keer zo groot als het paleis op de dam), een smederij en diverse makerijen voor o.a. nagels, zeil en schuiten. Op de werf zijn ongeveer 500 VOC schepen gebouwd die de hele wereld over zijn gegaan. Na de opheffing van de VOC in 1795 werd het eiland vanaf 1827 opnieuw in gebruik genomen. De Industriële Revolutie van Nederland begon hier met een fabriek voor stoommachines, in 1845 werd het eerste ijzeren stoomraderschip vervaardigd. Deze fabriek ging in 1870 over in Werkspoor, voluit “De Nederlandse Fabriek van Werktuigen en Spoormateriaal” geheten. Naast de fabrieken van het Werkspoor, waar machines, locomotieven, treinen, trams en vliegtuigen werden gebouwd, had de KNSM tot 1930 zijn scheepswerf op het Oostenburgereiland. De KNSM had echter te weinig ruimte en is verhuisd naar Amsterdam Noord. In 1897 werden in opdracht van de Nederlandse Fabriek van Werktuigen en Spoormateriaal , later gefuseerd met Stork, de Van Gendthallen ontworpen. Het complex is in verschillende fasen tot stand gekomen. De drie meest westelijke hallen werden in 1898 voltooid naar ontwerp van A.L. van Gendt. De langgerekte hallen in een functionele baksteenarchitectuur met enkele invloeden van de neorenaissance in de detaillering hebben allen een rechthoekig grondplan en gemetselde gevels.


De hallen hebben een houten kapconstructie, lange zadeldaken met lichtkap en gedeeltelijk met pannen. De middelste hal is hoger opgetrokken en heeft doorlopende bovenlichten.

In 1903 bouwden de twee zonen van A.L. van Gendt hal 5, de

locomotiefstelplaats, welke zeven jaar later werd verlengd. Deze hal ligt op enige afstand van de eerste drie hallen en heeft een ijzeren kapconstructie langgerekt en geknikt zadeldak. In 1905 werd de ruimte tussen de hallen opgevuld met hal nummer vier. Deze hal heeft een langgerekte en gedrukte mansardekap met lichtkap. De gevel kenmerkt zich door de hoge toegangen en ijzeren vakwerkverdeling. De huidige situatie is ontstaan nadat in 1922 de turbinestelplaats en locomotiefstelplaats deels waren uitgebrand. Onmiddellijk na de brand zijn de hallen in de oorspronkelijke stijl herbouwd, onder leiding van architect G.J. Langhout. Na het vertrek van Stork is het terrein in 1998 verworven door projectontwikkelaar Heijmans Vastgoed. Heijmans Vastgoed ontwikkelde er het INIT gebouw. De woningcorporatie Stadgenoot heeft in 2004 de op het Oostenburgereiland gelegen Van Gendthallen aangekocht, hierna is het grootste gedeelte van het terrein in december 2008 eveneens aangekocht door Stadsgenoot. Op dit moment zijn de hallen tot 2015 tijdelijk verhuurd aan verschillende bedrijven. Wat de Van Gendthallen daarna voor functie zullen krijgen is nog onbekend.


Een geheim onthuld

Het Oostenburgereiland is eeuwenlang een verborgen plek in de stad geweest, enkel toegankelijk voor de arbeiders die op het eiland werkten. Ook op dit moment is het eiland nog geen publiek maar een privaat terrein. De recente stedelijke uitbreiding van Amsterdam heeft erin geresulteerd dat het gebied een centrale ligging heeft gekregen tussen een aantal woongebieden; de oudere wijken als de Indische buurt en de Oostelijke eilanden en de nieuwste stadsdelen Zeeburg en IJburg. Ook ligt het gebied gunstig ten opzicht van de Piet Heijntunnel en de A10. Het gebied wordt aan drie zijden omringd door water, aan de vierde zijde wordt het terrein afgesneden door de verhoogde dijk met spoorbanen. Het eiland is enkel toegankelijk vanaf de Czaar Peterstraat in de noord-oost hoek en via een loopbrug aan de zuidzijde. Momenteel lijkt het eiland nog een barrière te vormen tussen de omliggende wijken. Mijn doel is om een stedenbouwkundig masterplan te maken voor het eiland om zo te zorgen dat het een verbindend element wordt. Al in de tijd van de VOC was het eiland een werkgebied, waar de gehele stad bij betrokken was en waar de voor die tijd de nieuwste technieken en innovaties werden uitgeprobeerd. Ook in de eeuwen na de VOC stond het ontwikkelen van nieuwe technieken centraal op het eiland, zo werd in 1845 er het eerste ijzeren stoomraderschip vervaardigd. Ook Werkspoor en Stork stonden bekend om hun innovaties.


Afmetingen: Oostenburgereiland: 205m x 460m 94.300 m2 Van Gendthallen: 157m x 82m 12.874 m2

1

2

3

4

5

6

Schaal vergelijking: 1 Oosterburgereiland 2 Zuidas 3 Museumplein 4 De dam / bijenkorf 5 De haagse markt 6 Grote markthal Boedapest


1

Huidige functies en gebruikers

1. Van Gendthallen De 5 Van Gendthallen zijn momenteel tot 2015 tijdelijk aan acht verschillende bedrijven verhuurd. Zo zit er o.a. een spuiterij van boten, een kunstenaar en een lasergame hal, 2. Kantoorgebouw Stork Het enige overgebleven kantoorgebouw van Stork Worksphere. 3. INIT gebouw Een verzamelgebouw van 45.000m2 waarin o.a. de werf van stadsdeel Centrum, PCM (uitgever Trouw en Volkskrant), Het Parool, maar ook een architectenbureau en diverse internetbedrijven zijn gehuisvest. 4. Roest Momenteel zit de horeca onderneming Roest in het koud gas gebouw van het Oostenburgereiland. Roest is niet alleen een café, maar ook een theater, podium, expositieruimte en strand. Ook huren ze een deel van de Van Gendthallen voor feesten en exposities. Roest zal vijf jaar op het Oostenburgereiland worden geëxploiteerd. 5. Rosa en Rita In 1908 door A.L. van Gendt ontworpen gebouw dat een ‘schaft- en een waschlokaal voor de werklieden, een verbandkamer en een portiersverblijf’ bevatte. Momenteel is het een restaurant. Rosa en Rita zal vijf jaar op het Oostenburgereiland worden geëxploiteerd. 6. Theaterfabriek Oude fabriek waar de scheepsmotoren die Stork ontwikkelde werden gefabriceerd. In deze fabriek worden diverse voorstellingengegeven en is tevens voorzien van een theaterrestaurant. 7. Amsterdam Convention Factory Onderdeel van de theaterfabriek, ruimten welke worden gebruikt voor zakelijke evenementen. 8. Het Suikerhuis Oud pakhuis gebouwd als uitbreiding voor het zeemagazijn, momenteel herbestemd tot woningen.


6 7

3 4

1

2

8

5


1

Overzichtskaart van de grotere broedplaatsen en creatieve clusters in Amsterdam. O.a. de kauwgomballenfabriek, NDSM, De Hallen, Volkskrantgebouw, M-lab en Siencepark.


Made in Mensen zijn van nature nieuwsgierig en hebben daarmee een drang tot leren. Ze willen uitgedaagd worden, gaan op zoek naar kennis en ontwikkelen vaardigheden. Ze willen weten hoe iets gemaakt wordt, hoe het in elkaar zit en hoe iets werkt. Het Oostenburgereiland zal een toneel worden voor de Amsterdamse maakindustrie, een plek waar het met grondstoffen vervaardigen van eindproducten centraal staat. Een plek waar de Nederlandse maakindustrie in contact kan komen met hun consumenten, en andersom. Ook biedt dit de kans voor de maakindustrie om samen te werken en zo tot nieuwe innovatieven ontwikkelingen te komen. Amsterdam is wereldwijd ĂŠĂŠn van de koplopers op het gebied van creatieve industrie en kent vele creatieve broedplaatsen versnipperd over de stad welke veelal virtuele samenwerkingen aangaan. Het Oostenburgereiland zal deze broedplaatsen een fysieke ruimte met hoogwaardige faciliteiten bieden in het centrum van de stad. Innovaties en ontwikkelingen kunnen hier in samenwerking met elkaar maar ook met het publiek en eindgebruikers worden vervaardigd, getest, tentoongesteld en verkocht. Het programma zal bestaan uit werkplaatsen, ateliers en labs waarin de de eindproducten worden vervaardigd. Deze werkplaatsen grenzen aan openbare markthallen waar de producten ook tentoongesteld of verkocht kunnen worden. Belangrijk is dus de interactie en ontmoetingen die worden gegenereerd in de werkplaatsen en de markthal. Aan de werkplaatsen zijn woningen en short stay hotelkamers gekoppeld. Ook in de ondersteunende functies als horeca staat het vervaardigen van producten centraal.


Programma: Werkplaatsen Het programma bestaat uit semi-openbare werkplaatsen, ateliers en hallen welke toegankelijk zijn voor het publiek. Men kan hier laten zien hoe hun producten worden gefabriceerd. Ook zal het mogelijk zijn zelf mee te werken, te denken en te bouwen onder begeleiding van professionals. Daarnaast wordt er in de werkplaatsen opgeleid of bijgeschoold. Het is mogelijk om deze werkplaatsen tijdelijk te huren, of in de loop der tijd uit te breiden of in te krimpen. Markthal De werkplaatsen grenzen aan markthallen, binnenplaatsen en pleinen. De producten die vervaardigd worden kunnen hier direct worden verkocht. De producten zijn direct zichtbaar middels exposities, etalages, showrooms en marktkramen. Aan deze markthal grenzen ook de gezamelijk ruimten, denk hierbij aan vergaderruimten, labs en een congreshal. Ook mensen van buiten het Oostenburgereiland kunnen hier gebruik van maken. Woon-Werk(plaats) Om het gebied ook ’s avond en ’s nachts aantrekkelijk te maken komt er naast de werkplaatsen ook een woonprogramma. Een groot deel van deze woningen zal gekoppeld zijn aan de werkplaatsen voor de medewerkers. Hotel – Short stay In de werkplaatsen zullen ook mensen bezig zijn met opleidingen, cursussen, stages, meerdaagse workshops en het vervaardigen van een eigen product. Ook kunnen de werkplaatsen tijdelijk worden verhuurd aan bijvoorbeeld kunstenaars. Specifiek voor deze mensen zal een hotel/short stay functie op het eiland worden toegevoegd. Horeca Ook in de ondersteunende horeca functies als restaurants, een club en grand café heeft het vervaardigen van de eindproducten een centrale rol. Eten wordt in het zicht bereid waarna je het meeneemt naar een grote stamtafel. Ook kookworkshops en het zelf meewerken aan het bereiden van eten zal mogelijk zijn. Openbare ruimte De openbare ruimte zal fungeren als de koppeling tussen de werkplaatsen en de bezoekers. De openbare markthallen en pleinen liggen aan deze werkplaatsen en geven passerende bezoekers een blik op de werkzaamheden die uitgevoerd worden. Ook het verkopen en informeren vindt op deze scheiding plaats. Het water rondom het eiland is een kwaliteit maar mogelijk ook functioneel bruikbaar, denk hierbij aan bijvoorbeeld een bedrijf welke woonboten maakt. Samen met de toekomstige bewoners kan een woning hier worden vervaardigd en direct naar de uiteindelijk locatie versleept worden.


“Mensen worden echt enthousiast als ze samen mooie dingen kunnen maken�

(Mathieu Weggeman)


Ontwerpthema’s

Stedenbouwkundige visie, hoe wordt het gebied een verbindend element voor de omliggende wijken, ontsluiting, routing en stedenbouwkundig programma van eisen.

Herbestemmen, het zoeken naar mogelijkheden om aan unieke gebouwen met behoud van hun historische, functionele of culturele waarde een hedendaagse nieuwe functie en gebruiker te koppelen.

Routing, ontmoetingen en interactie genereren tussen de maakindustrie en de lokale bewoners, deelnemers workshops, werknemers en andere bezoekers.

Groeimodellen, hoe om te gaan met tijdelijke gebruikers, gebruikers die willen uitbreiden of juist weer krimpen. Flexibiliteit binnen het ontwerp.

Functiemenging, mix van werk(plaatsen) én wonen/hotel. Waar en hoe grenzen deze aan elkaar? Wat is de verhouding tussen openbaar en privé.


Werkwijze:

Het afstudeerproject zal vanuit een stedenbouwkundig schaal vertrekken. Beginnend met het maken van een stedenbouwkundige analyse en visie en daarna inzoomen op een deel van het Oostenburgereiland en de Van Gendthallen. Gelijktijdig begin ik met het onderzoek naar het programma, de historie, de bestaande archetypes en typologieÍn. Werkend met maquettes en vormstudies zal het concept, steeds wisselend van schaalniveau’s en in verschillende groeimodellen, worden doorgewerkt naar een ontwerp.

Producten: Stedenbouwkundige visie Concept Onderzoek en Analyse Overzichtsplattegronden Deelplattegronden Gevels Doorsneden Constructieprincipe Fragmenten Details Visualisaties Stedenbouwkundige maquette Maquette ontwerp


Planning 8 32 Inleveren plan Planpresentatie Mentorengesprek Afstudeersalon Tentamen

09.09.2011 (I) 23.09.2011 (P) 02.12.2011 (M) 18.03.2011 (A) 07.2011 (T)

33

9 34

35

36

37

10 38

39

40

41

42

11 43

44

45

Schetsontwerp (Concept)

Voorlopig ontwerp

Definitief ontwerp (Uitwerking)

Presentatie

47

48

49

50

51

52

I P M

Commissiebijeenkomsten Onderzoek en conceptontwikkeling

46

12

1 Onderzoek en analyse: locatie, historisch, programmatisch en typologisch. Stedenbouwkundig masterplan, maquette 1:1000. Eerste uitspraak/schetsen concept. Onderzoek en analyse: programmatisch, organisatie, ruimtelijk en typologisch. Aanscherpen concept en visie. Massa- en vormstudies, diverse werkmaquettes 1:200.


1 1

2

2 3

4

5

6

7

3 8

9

10

11

4 12

13

14

15

5 16

17

18

19

20

6 21

22

23

24

7 25

26

27

28

A T 2

3

4

Doorwerking concept naar ontwerp, schematische plattegronden en doorsneden 1:200. Principe constructie en materialisering. Maquette 1:200. Verdere uitwerking van het ontwerp, plattegronden, gevel, doorsnede, materialisering en detaillering. Ruimtelijke visualisaties en maquette(s) 1:100. Verfijning ontwerp. Presentatiepanelen, verdere uitwerking visualisaties, presentatiemaquette 1:100.


Gegevens

Bronnen - literatuur:

Commissieleden:

Van VOC tot Werkspoor, het Amsterdamse industrieterrein Oostenburg, Matrijs Utrecht, 1986

Mentor:

Gus Tielens

Commisielid 1:

Rik van Dolderen

Commisielid 2:

? Evert Verhagen (Onder voorbehoud) ? Ludo Grooteman (Onder voorbehoud)

De haven van Amsterdam, zeven eeuwen ontwikkeling, THOTH Bussum, 2009 Thys is Hybrid, an analysis of mixed-use buildings, a + t research group, Vitoria-Gasteiz, 2011 De spontane stad, Urhahn Urban Design, Bispublishers 2011 Herbestemming in Nederland. Nieuw gebruik van stad en land, Steenhuis, M. Meurs, P, Nai publ. 2011 Creatieve Fabrieken. Waardecreatie met herbestemming van industrieel erfgoed, Cerutti, V, THOTH 2011 Eastern Harbor District Amsterdam , Nai publishers, Rotterdam 2006 Build-On. Converted Architecture and Transformed Buildings, Klanten, R, Feireiss, L, Die Gestalten, 2009 Nieuwe ideeën voor oude gebouwen, Nai uitgevers, Rotterdam 2008 Op zoek naar nieuw publiek domein, Hajer, M., Reijndorp, A., NAi Uitgevers, 2001 De Oude Kaart van Nederland, Fons Asselbergs, Harmsen, Hilde, Atelier Rijksbouwmeester , Juni 2008 Daad Cahier - Industrieel erfgoed - zes thema’s voor hergebruik 2010 Visie Van Gendthallen op het Oostenburgereiland, Nanne, Kees en Stalenberg, Paul, Gemeente A’dam

Contactgegevens: Bas Obdam 06 3004 3001 bas_obdam@hotmail.com

Herontdekking van ruimtelijke potenties, Tilman, Harm, De Architect, Sdu uitgevers, juli – augustus 2009 Lekker imperfect, Henfling, Merijn, Parool, augustus 2011 De architect interieur, thema Herbestemmen, De Architect, Sdu uitgevers, mei 2011


Afstudeerplan Bas Obdam  

Afstudeerplan Bas Obdam

Advertisement
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you