Page 1

Hugenoten in Dwingeloo  Lezing over de Hugenoten in Dwingeloo, d.d. 12 maart 2009 door Hans Bauer.  → Overzichtelijk op schrift gesteld door Wytze Spoelstra, Robert Zantinge en Bas de Jong.    Hugenoten is een benaming die in Frankrijk werd gegeven aan protestanten in de 16e  en 17e eeuw. Doordat ze protestants waren – en aanhangers van Calvijn, was het  lastig om in het katholieke Frankrijk te leven. Daarom vluchtten deze Hugenoten naar  andere landen, zo ook naar Dwingeloo.   De Hugenoten hadden ook een zogenaamd ‘Hugenotenkruis’, ook wel het Maltezer‐ kruis genoemd. De lelies staan voor Frankrijk (tussen de 4 delen van het kruis), en  onderaan de venus‐duif. 

Figuur 1 ‐ Hugenotenkruis

Eerste golf van Hugenoten uit Frankrijk 

In de 16e eeuw leefde de Renaissance in Europa. Individualisering van de burgers trad op, door een  toenemende belangstelling voor wetenschap. Hierdoor ontstond echter een gebrek aan tolerantie  tussen de katholieken en protestanten.   Er ontstonden dus godsdienstige twisten, onder andere in Frankrijk. Om deze twisten te beeindigen,  besloot Hendrik IV om het Edict van Nantes uit te vaardigen in 1598. Mede doordat hij zelf  Hugenoot was geweest voordat hij zich bekeerde tot het katholicisme, zodat hij koning kon worden,  heeft hij dit waarschijnlijk doorgevoerd.  Het Edict van Nantes zorgde voor de volgende bepalingen:  ƒ gewetensvrijheid in geheel Frankrijk;   ƒ het recht godsdienstoefeningen te houden in de reeds hiervoor in gebruik zijnde kerken, in  kastelen van protestantse edellieden en in één stad per district, behalve Parijs;   ƒ volledige burgerrechten: vrije handel, erfrecht, toegang tot ambten, onderwijsinstellingen;   ƒ het bezetten van de helft van de zetels in de handelskamers;   ƒ het recht van het leggen van een door de koning bezoldigd garnizoen en het houden van  synoden in een honderdtal veiligheidsplaatsen.     Tegelijkertijd was de 80‐jarige oorlog bezig in Europa (van 1568 tot 1648), waardoor het sommige  Hugenoten al te heet onder de voeten werd, en zij vluchtten reeds. 

Tweede golf van Hugenoten uit Frankrijk  Aanvankelijk was het voor de Hugenoten mogelijk om in harmonie verder te leven, totdat Richelieu  hier in 1629 een einde aan maakte, door het edict weer in te trekken. In 1685 trok Lodewijk de XIV   het Edict definitief in.  Er kwamen vele maatregelen tegen protestanten gericht:  ƒ Het beleg op La Rochelle in 1628  ƒ Protestanten kregen te maken met beroepsverboden  ƒ Er werden extra belastingen geheven  ƒ De gemeentelijke tribunalen werden afgeschaft, die juist gemengd katholiek en protestants  waren. Hierdoor hadden de Hugenoten dus steeds minder te zeggen in de commune.  ƒ De katholieken probeerden de Hugenoten te bekeren.  ƒ Gemengde huwelijken tussen protestanten en katholieken waren verboden  → Kortom, men werd tweederangs burger.    Zo kwam de tweede vlucht op gang; de situatie werd onhoudbaar. De Hugenoten vluchtten met  50.000 mensen naar elders, onder andere naar Nederland.  Deze tweede golf was van 1630 tot 1700.  De heroprichting van het Edict van Nantes, onder de naam Edict van Fontainebleu in 1685, mocht  niet baten, de stroom was al op gang gekomen.  

Hugenoten in Dwingeloo – een lezing door Hans Bauer 


Cijfers In tabelvorm ziet de ‘grote trek’ er zo uit 1 :       Gebleven (%)  Gevlucht (%)  Totaal (%)  Frankrijk  West‐  Oost‐  Totaal 

24 %  51 %  75 % 

16 % 9% 25 %

40 % 60 % 100 %

Vluchtwegen De vluchtwegen waren niet direct naar Nederland, maar  gingen vaak via Londen of door Duitsland, zoals op het  plaatje 2  te zien is.   Op het kaartje staan de vluchtwegen naar Zweden niet  getekend, maar zij bestonden wel degelijk.   

Hugenoten in Dwingeloo  Volgens Reinder Smit kwamen er zo’n 40 tot 50 Hugenoten  Figuur 2 ‐ De vluchtroutes van de Hugenoten  naar Dwingeloo. Zij waren afkomstig uit Poitou, een streek  tussen La Rochelle en Tours.  Waarschijnlijk heeft de Drost van Dwingeloo ze naar hier gelokt. Deze  drost was de heer Antoinie van Pallant, die niet erg geliefd was in de omgeving, omdat hij dikwijls  conflicten veroorzaakte, bijvoorbeeld door het tegenwerken van de schout, het tegenwerken van de  bouw van windmolens en hij lag in de clinch bij de keuze van schoolmeesters en de predikanten.     Hij stelde in Bathinge – zijn residentie welke hij gekocht had in 1685 – ruimte beschikbaar waar de  Hugenoten konden wonen tot zij zelf onderdak hadden.   Doordat hij drost was, kon hij ook het stuk grond nabij de kerk van Dwingeloo beschikbaar stellen  voor de Franse huizen en hij stelde leningen beschikbaar. 

Figuur 3 ‐ havenzathe Bathinge in 1732 (getekend door Cornelis Pronk ‐  Rijksprentenkabinet) 

                                                           

1 2

Hugenoten in Dwingelo, Reinder Smit, 1986   Vlucht naar de vrijheid; Hugenoten en de Nederlanden, H. Bots, 1985 

Hugenoten in Dwingeloo – een lezing door Hans Bauer 


Verspreiding Al snel trokken de rijke Hugenoten naar het hedendaagse Lhee, dit waren voornamelijk renteniers.   De wat minder bedeelde Fransen betrokken de “Fraanse Huuz’n”. Ze zijn gebouwd in 1687. De  kosten bedroegen 3045 calorusguldens 3 .  

Collectes Ook werden er collectes gehouden voor de bouw, drie maal. Deze brachten fl 3000,‐ + fl 2000,‐+ fl  2032,‐ = fl 7032,‐ op.   ƒ Eerste collecte in 1687 in de Nederlanden, voor alle Hugenoten, aanbevolen door  kerkvisitatoren: totale opbrengst  3000,‐ carolusguldens   ƒ Tweede collecte in 1689 in Holland en Drente voor Dwingelo door Ds. Paschen met  aanbeveling van de Drost: opbrengst 2000,‐ carolusguldens  ƒ Derde collecte in 1699 in de Nederlanden, voor Hollandse Hugenoten: opbrengst 2032,‐  carolusguldens  Opvallend was dat de Hugenoten snel hun schulden afbetaalden, wanneer zij hadden geleend van de  Drost.     

De integratie van de Hugenoten in de gemeenschap  De predikant Isaac du Soul kwam in mei 1686 op Bathinge aan. Samen met ds. Paschen betekende  hij veel voor de Hugenoten. Du Soul verzorgde naast de kerkdiensten ook educatie op het landgoed,  ds. Paschen – een beschermeling van Antoinie van Pallant – hield de collectes voor de bouw van de  Franse huizen.  Johannes was een chaoot, hij hield slechte administratie, was afwezig op zondag en verantwoordde  zich niet altijd voor zijn uitgaven, maar hij collecteerde. Isaac du Soul werd in 1693 al lid van de  Drentse synode (eliteclub), wat betekende dat hij al vrij snel enorm gewaardeerd werd.    Opvallend was hoe open de Hugenoten stonden voor verandering. Al voordat de Hugenoten  genaturaliseerd waren, lijfden ze zich in bij de lokale kerk, in 1708. Daarvoor werden kerkdiensten  gehouden in Bathinge, door de predikanten Johannes Paschen en Isaac de Soul. Naturalisatie  geschiedde twee keer; in 1710 en in 1712. Niet iedere Hugenoot koos ervoor om zich te  naturaliseren.  Trouwen deed men niet vaak in Dwingeloo, waarschijnlijk omdat men al getrouwd was en genoot  van een oude dag (veel renteniers). Er is 4 keer sprake van een trouwpartij. È  Na 25 jaar was men dus volledig ingeburgerd. 

Trouwakte Hiernaast staat een trouwakte van een van de  Hugenoten en een baron uit Drenthe. de Rion  kwam uit een familie van 5 die naar Drenthe  gevlucht is. 

Figuur 4 ‐ Een van de trouwaktes. 

                                                           

3

Guldens gedrukt in de tijd van Karel V, de waarde bedroeg 20 stuivers. 

Hugenoten in Dwingeloo – een lezing door Hans Bauer 


De Hugenoten uit Frankrijk  Hieronder een tabel met de familie’s die uit Frankrijk naar Dwingeloo kwamen.  Familienaam  aantal  beroep  In  Steun  Naturalisatie  Franse  huizen  Beor  2  ?  ?  nee  ja  Blaison, de  4  boer/schoenmaker ja/nee  ja/nee  nee  Boitinière, de la  1  ?  ?  nee  †  Bourneuf, de  1  rentenier  ja/nee  nee  ja  (weduwe)  Foucet *  1  (koek)bakker  ja  ja/nee  ja  Geurdin/Odebrand  6  kleermakers  ja  ja  †  Flottemanville  1  ?  ?  nee  nee  Goisy, de (weduwe)  5  rentenier  ja  nee  ja  Goullaine, de  1  ?  ?  nee  ja  Gouset  1  onderwijzeres  ?  nee  nee  Javelot  1  ?  ?  nee  nee  Korveno  2  ?  ?  nee  ja  Leauboulingier, de  1  ?  ?  nee  nee  Pacy  1  ?  ?  nee  †  Pinsonnière, de la  1  rentenier  nee  ja/nee  nee  Rion, de/Joduin  5  rentenier  nee  nee  ja  Soul, du  4  predikant  nee  nee  †  Théhillac  1  naaister  ?  nee  nee  totaal  39          *Foucet is een verwant van Hans Bauer →     

I ‐ Jan Klaasz Brack, ca. 1650 –  ca. 1720 (Hugenoot?)  II ‐ Claas J. Brack 1700 – 1749 x Geertruij Foucet 1691‐1765  geb. Nieuwkoop                             Leiden 1720            geb. Dwingeloo    III ‐ Cornelis Brack 1728 – 1781   Gouda, notaris, schout van Oukoop  IV ‐ Guillaume Brack 1765 – 1823    V ‐ Cornelis Brack 1794 – 1877, Reeuwijk  VI  ‐ Willem H. Bauer 1826 ‐ 1866  x  Geertruida J. Brack 1831 ‐ 1919    VII ‐ Johannes G. Bauer 1865 – 1954  VIII ‐ Johannes G. Bauer 1903‐1996  IX ‐ Johannes C. Bauer 1940 

Figuur 5 ‐ De Franse huizen in Dwingeloo  Hugenoten in Dwingeloo – een lezing door Hans Bauer 

Hugenoten in Dwingeloo  

Een verslag van een lezing over de franse protestanten in de Franse huizen in Dwingeloo

Advertisement