Issuu on Google+

Themacollege cultuurgeschiedenis

Van zero tot hero, en vice versa Nederlandse identiteit aan de hand van sportfotografie

Essay themacollege cultuurgeschiedenis. Naam: Bart Pleiter Studentnummer: 2007444 Inleverdatum: 10 januari 2012 Docent: mevr. T de Vries

1

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Inhoudsopgave ……….……….……….……….……….……….

Inleiding

Verslaggeving en populariteit ……….……….……….……….

3

4

Verslaggeving Fotoboeken Opkomst Van der Meulen en Oranje

……….……………….

7

Voetballende arts Sportcultuur & sterrenstatus ……….……….……….……….

11

Conclusie

……….……….……….……….……….……….

16

Literatuurlijst

……….……….……….……….……….……….

18

Een foto als biografie Collaboratie In plaats van bijltjesdag

2

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Inleiding Straten oranje versierd. Het beeld van een brullende leeuw en een massale gekte in Nederland. Voetbal is Nederland en Nederland is voetbal. De sportcultuur van Nederland lijkt op het moment van het spelen van Oranje alleen maar uit voetbal te bestaan. Meer dan een half miljoen mensen op de been, de huldiging van het Nederlands elftal en ze werden niet eens wereldkampioen. Bovenstaand voorbeeld uit 2010 is niet van toepassing op het voetbal van vóór de Tweede Wereldoorlog. Maar ook in die tijd werden sporthelden grote persoonlijkheden in Nederland. De doelman, Gejus van der Meulen, waar dit essay in belangrijke mate over zal gaan, haalde met zijn bruiloft in 1933 het polygoon-journaal. Men kan in Nederland blijkbaar een grote meneer of mevrouw worden door goede sportprestaties. Het hoort bij de Nederlandse (sport)cultuur. Als individu kan men in Nederland wereldberoemd worden, maar roem kan ook zeer snel verdwijnen. Ook dit was het geval bij de keeper van het Nederlands voetbalelftal in de jaren dertig. Nadat Van der Meulen collaboreerde met de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog stond hij elke week moederziel alleen naar de wedstrijden van zijn voetballende zoon te kijken. Niemand wilde nog iets weten van de keeper van weleer. Dieper leek een zo hoog gestegen mens niet te kunnen vallen. Hoe passen sporthelden en collaboratie in de Nederlandse identiteit? Deze twee vormen van identiteit worden besproken aan de hand van foto‟s van keeper Gejus van der Meulen. Heldhaftige reddingen, blunders, collaboratie en rechtbankfoto‟s laten een beeld zien van een sportheld die afdwaalt tot in

de goot van de Nederlandse

samenleving. Kortom, hoe men in de Nederlandse cultuur een heldenstatus kan opbouwen maar deze ook weer snel kan verliezen. Gekeken zal worden naar de opkomst van Van der Meulen en Oranje en over collaboratie en omgang met collaborateurs. Eerst zal besproken worden hoe de verslaggeving van voetbal in de jaren dertig plaats vond en hoe dit bijdroeg aan de populariteit van voetbal. Het debat van foute sporters in de Tweede Wereldoorlog kwam pas laat op gang en is nog altijd bezig, gelet op de publicaties. Ook over sportfotografie zijn nog weinig werken gepubliceerd. In dit essay wordt getracht om het leven van Van der Meulen te schetsen aan de hand van enkele foto‟s. Toch is over de keeper nog geen werk geschreven. Het publiekelijk oprakelen van herinneringen aan zijn leven heeft geen toegevoegde waarde voor zijn kinderen. Het oprakelen van herinneringen is ook in dit essay niet de hoofdzaak. Met de persoon van Gejus van der Meulen wordt enkel getracht een beeld van vormen waaruit de Nederlandse identiteit bestaat te schetsen.

3

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Verslaggeving en populariteit Verslaggeving Een toestroom van personen op 25 mei 1934 naar Arnhem. De spelers van het Nederlands elftal speelden voor het eerst in de geschiedenis een wereldkampioenschap. Het kampioenschap werd gehouden in Italië. Het lied van de Nederlandse selectie was dan ook „We gaan naar Rome‟. In Arnhem werden de voetballers door het Nederlandse volk massaal uitgezwaaid. De mensen waren zelfs op de daken geklommen berichtte het polygoon-journaal.1 Met de trein vertrok het Nederlands elftal naar Milaan voor de eerste wedstrijd tegen Zwitserland. Als men deze wedstrijd won, dan ging men naar Rome voor de andere wedstrijden. Gejus van de Meulen (geboren 23 januari 1903) reist het gezelschap achterna. Hij is dan al een half jaar gestopt met voetbal maar werd toch opgeroepen voor het wereldkampioenschap.

1

Polygoon, N.V. Filmfabriek Profilti, we gaan naar Rome. 27 mei 1934. Uit Beeld en Geluid, document ID 174.

4

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Het polygoon-journaal laat de hele trip naar Italië zien. Van de treinreis tot de sfeer in de stad en de wedstrijd toe. Door de reis van het voetbalelftal kwam men in Nederland te weten hoe delen van Duitsland en Italië eruit zagen. De mate van vakantie was veel minder en de meeste mensen wisten alleen op deze manier van andere landen iets af. Ook de sporters werden door de journaals bekend. In de jaren dertig was het polygoon-journaal één van de middelen om het nieuws te verspreiden. Een tweede vorm van nieuws verspreiden was middels de radio. Ook de voetbalwedstrijden van het Nederlands elftal werden via de radio uitgezonden. Het was aan de sportverslaggever Hartog (Han) Hollander (geboren 1886) te danken dat voetbal op de radio populair werd. De manier van verslaggeving zorgde hiervoor. Zelfs een saaie wedstrijd werd in de huiskamer van de gewone man een waar spektakel.2 Hollander was een pionier van het gesproken sportverslag, iets wat nog steeds een belangrijke rol speelt op de radio. In 1928 werd de eerste wedstrijd verslagen op de radio. Voor deze periode was de enige vorm van interlandreportages te vinden in Rotterdam. Het Rotterdamsch Nieuwsblad zorgde voor een enorm bord, een voetbalveld voorstellend, op het Beursplein en liet daar een magnetische voetbal over rollen. Het geheim van deze uitvinding was te vinden in twee telefoonverbindingen tussen het stadion en de Coolsingel. In het stadion zat een persoon met een dambord op schoot en in de hand de hoorn van de telefoon. Deze persoon gaf onophoudelijk door waar de bal zich bevond op het veld. Een andere verslaggever gaf op de andere telefoonlijn een beknopt overzicht van het spelverloop. Vijf jaar lang werkte dit systeem voortreffelijk. Daarna stopte men hiermee omdat de radio een te grote concurrent was geworden. 3 Een andere vorm was de krant. Het Nederlands elftal genoot veel aandacht in de jaren dertig. Vanaf de start van voetbal in Nederland is het de meest populaire sport geweest. In alle kranten stonden wedstrijdverslagen. Vaak stonden daarbij enkele foto‟s van de wedstrijd. Door middel van het geschreven woord en de daarbij gebruikte foto‟s wist men in Nederland iets af van de voetballers. Het is dan ook van alle tijden dat voetballers in Nederland meer dan gewone mensen lijken. Dat voetballers grote sterren worden in Nederland begint in de jaren twintig. Het polygoon-journaal begon in 1921 met haar uitzendingen, de krant was in de jaren twintig goed ingeburgerd en de radio kwam met haar verslagen op. Oranje werd op deze manier populair en daarmee ook de doelman van het Nederlands elftal, Gejus van der Meulen. Tijdens de wedstrijd in 1934 in Milaan zaten circa zevenduizend mensen op de tribune uit Nederland. Velen daarvan waren zelfs op de fiets gekomen. Ze 2 3

5

Adriani Engels, M.J., Honderd jaar sport. (Amsterdam: A.J. G. Strengholt, 1960), 285. Adriani, Honderd jaar sport, 287.

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


waren naar Milaan gereisd voor het Nederlands elftal en „demonstreerden uigelaten hun enthousiasme‟ volgens het polygoon. „In Milaan was een echte Amsterdamse Koninginnedagstemming te vinden‟.4 “Oranjegekte” heet dat tegenwoordig, maar ook in de jaren dertig bestond deze term al.

Fotoboeken Foto‟s van het Nederlands elftal droegen bij aan de bekendheid van het team en van de spelers. De sportfotografie en media-aandacht is nu vele malen groter, maar in de jaren dertig was deze toch ook al ver ontwikkeld. De foto‟s werden meestal gemaakt door sportjournalisten voor de krant. De foto‟s van het Nederlands elftal zijn verzameld in fotoboeken van de Koninklijke Voetbalbond (KNVB), welke in het nationaal archief opgeslagen zijn.5 Alle foto‟s uit de KNVB voetbalboeken zijn persfoto‟s of foto‟s waarvoor de KNVB opdracht heeft gegeven. Een groot deel bestaat daarom ook uit reportages van buitenlandse reizen. In de jaren twintig en dertig waren dit heel bijzondere reizen, ook voor de voetbalbond. De foto‟s zijn allemaal ingeplakt; op deze manier is het niet mogelijk om de herkomst van de afbeeldingen op de achterkant te bestuderen. Van de foto‟s is alleen de datum en wedstrijd bekend en welke spelers afgebeeld staan. De foto‟s van het Nederlands elftal zorgden voor bekendheid van de spelers onder de bevolking. Ook in deze context kunnen foto‟s meer uitdrukken dan woorden. Een verslag kan goed uitvallen voor een speler, als mensen de beelden niet zien zullen ze het niet direct geloven. De foto van Gejus van der Meulen, die een bal weg stompt in 1933 tegen België, dient als voorbeeld. Door actiefoto‟s als onderstaande in de kranten te publiceren kwamen de spelers als helden naar voren. Heldhaftige reddingen of bijzondere doelpunten (á la Beb Bakhuys, met het hoofd naar voren de bal in het doel koppend, een zweefduikkopbal) verdienden veel aandacht bij de Nederlandse bevolking. Op deze manier hebben foto‟s bijgedragen aan de populariteit van het Nederlands elftal en van Gejus van der Meulen. Toch zijn het niet alleen de foto‟s welke voor bekendheid zorgden. De radio en films bereikten evenzeer een groot publiek waardoor ook de voetballers van toen al echte sterren waren.

4

Polygoon, N.V. Filmfabriek Profilti, we gaan naar Rome. 27 mei 1934. Uit Beeld en Geluid, document ID 174. 5 Nationaal Archief, toegangnr. 2.19.123, archief van de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB), 1889-1996 (1997), inv.nr. 3928-3930, interlandwedstrijden.

6

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Opkomst Van der Meulen en Oranje Voetballende arts Ageyus Yme ("Gejus") van der Meulen werd in 1903 geboren te Amsterdam. Zijn status zal samen met de status van het voetbal grote hoogte bereiken in de jaren dertig. Van der Meulen groeide op in de regio Amsterdam. Zijn ouders waren afkomstig uit Franeker, maar verhuisden rond de jaarwisseling naar Amsterdam. De naam Ageyus was voor zijn medespelers te moeilijk. De naam werd dus Gejus, en onder deze naam verwierf hij nationale bekendheid.6 Over de jeugd van Van der Meulen is weinig tot niets bekend. Op negentienjarige leeftijd speelde van der Meulen zijn eerste wedstrijd voor de Haarlemsche Football Club (H.F.C.). Oprichter van deze club, net als de oprichter van de Nederlandse voetbalbond, was Pim Mulier. De in 1879 veertienjarige jongen richtte samen men enkele schoolvrienden H.F.C. op. Mulier was in contact gekomen met Engelse studenten van een kostschool in Noordwijk. Via deze studenten leerde Mulier het spel en de spelregels, welke hij in het Nederlands vertaalde. 7

6

Digitaal plakboek Kick Smit, het elftal nu: van heden en verleden voetbaltijd. Krantenartikel uit 1963. www.kicksmit.com pagina 183. (geraadpleegd op 19 december 2011). 7 Snijder, T, Voetbal van Oranje. (Antwerpen: de Arbeiderspers, 1997), 13.

7

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


De oudste club van Nederland degradeert in 1920 naar de tweede klasse. Het seizoen daarop wint H.F.C. niet één keer en degradeert nogmaals. Er wordt besloten om Karel Lotsy terug te halen als bestuurslid van H.F.C. Onder zijn leiding zal de club weer kampioen worden en promoveren.8 Gejus van der Meulen komt in 1922 in de hoofdmacht van het Haarlemse team. Naast zijn voetbalcarrière is Van der Meulen student geneeskunde. “Van der Meulen lijkt lang in het doel, en zijn benen leken van elastiek. Eén van zijn geliefde safes languit met een van zijn benen in de hoek te vallen om de bal zo te stoppen. Het was niet bepaald volgens het boekje, maar hij deed het voortreffelijk.”9 Al snel wordt van der Meulen een grote speler bij H.F.C. De keeper onderscheidt zich door de „zuivere kijk op de bal en op het spel en technisch onderscheidde hij zich door zijn klemvast vangen van de bal in de moeilijkste omstandigheden.‟ 10 Het is Karel Lotsy die de tip geeft aan de elftalcommissie van Oranje om Gejus van der Meulen te selecteren. De commissie gaat hierop in en nodigt van der Meulen uit voor de wedstrijd tegen België op 27 april 1924.11 Het debuut in Oranje was niet daverend. Toch mocht van der Meulen als eerste keeper deelnemen aan het Olympisch toernooi van 1924. Tijdens deze Olympische spelen bewijst van der Meulen zijn klasse. Oranjeverslaggever van de jaren dertig, Ad van Emmenes, stelt dat Nederland weer over een „werkelijke klassekeeper‟ beschikte. „Maar dan ook één van heel hoge klasse.‟12 In de periode 1924 tot 1934 speelt Gejus van der Meulen liefst 54 keer in Oranje. Hij maakte twee Olympische toernooien mee en één wereldkampioenschap. Naast een carrière als voetballer studeert Van der Meulen geneeskunde. In 1930 slaagt van der Meulen voor het artsexamen. „We mogen onzen ,,Gejus” met dit succes zeker van harte feliciteren‟ bericht het Algemeen Handelsblad.13 Onzen Gejus, alsof de gehele bevolking de beste vriend van de Oranje doelman was. Gejus van der Meulen was een sportheld en dat kwam ondermeer in de media naar voren. Van der Meulen verdiende zijn sporen in de 54 wedstrijden voor Oranje. Net als de Oranje-keeper worden ook andere spelers bekend in de jaren twintig en dertig. Het Nederlands elftal wordt steeds populairder. Toeschouwersaantallen van dertig- tot vijftigduizend mensen waren heel normaal voor internationale wedstrijden.

8

Kolfschooten, van, F, De Dordtse magiër: de val van volksheld Karel Lotsy. ( Amsterdam: Nieuw Amsterdam, 2009), 28. 9 Digitaal plakboek Kick Smit, het elftal nu: van heden en verleden voetbaltijd. Krantenartikel uit 1963. www.kicksmit.com pagina 183. (geraadpleegd op 19 december 2011). 10 Emmenes, van, A, Neerlands Voetbalglorie. (Amsterdam: Nieuwe Wieken N.V., 1949), 227. 11 Kolfschooten, van, F, De Dordtse magiër, 35. 12 Emmenes, van, A, Neerlands Voetbalglorie, 41. 13 Van der Meulen arts, Algemeen Handelsblad. 29 oktober 1930, 3.

8

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Dat Gejus van der Meulen een gerespecteerde sportman is blijkt uit de overhandiging van een krans ter ere van zijn vijftigste interland. Op de foto is de overhandiging van de krans te zien. Voorzitter van de KNVB, de heer D. van Prooije, dankt van der Meulen namens de duizenden die aanwezig zijn en de honderdduizenden die middels de radio naar het verslag van de wedstrijd luisteren.14 Van der Meulen staat ten midden van de mensen, op de achtergrond is het kalende hoofd van Karel Lotsy te zien. De benaming „Onzen Gejus‟ is voor deze afbeelding zeer toepasselijk, van der Meulen is het centrale punt op de foto en de personen om hem heen hebben een lach op hun gezicht, een trotse blik en de handen op elkaar van het klappen. De doelman zal na deze wedstrijd nog vier andere interlands spelen, voordat hij zijn carrière beëindigt. Het einde van zijn loopbaan als keeper had hij al aangekondigd, nadat hij in 1933 was getrouwd met Rita Mellema te Bloemendaal. Daarnaast was van der Meulen begonnen met het opbouwen van een praktijk als kinderarts.15

Toch was een opvolger voor Gejus van der Meulen niet meteen

voorhanden. De Feyenoorder Adri van Male maakte een fout in de kwalificatiewedstrijd tegen Ierland en ook de Ajaxcied Gerrit Keizer werd niet goed genoeg bevonden. Op 12 mei 1934, tien dagen voor vertrek naar het wereldkampioenschap, praat Lotsy in Haarlem met Van der Meulen. De keeper van weleer zwicht uiteindelijk toch.16 Het lied van de Nederlandse selectie was „We gaan naar Rome‟, maar verder dan Milaan kwam het elftal niet. Hoewel van der Meulen niets aan de nederlaag kon doen, was het toch de fout om hem terug te halen.17 Van der Meulen mocht zijn vrouw meenemen naar het eindtoernooi en arriveerde een aantal dagen later dan de selectie. Andere getrouwde spelers als Van Heel en Anderiesen mochten hun vrouwen niet meenemen. De eerste wedstrijd tegen de Zwitsers op het wereldkampioenschap was de laatste interland van „Onzen Gejus‟. Toch was de Oranjegekte op dusdanige hoogte gekomen, waar het nog nooit was geweest. Zevenduizend personen zagen de wedstrijd persoonlijk, de rest van Nederland hing aan de lippen van Han Hollander.

Sportcultuur & sterrenstatus Is het Nederlands elftal een kenmerk van de identiteit van Nederland? Hoewel het spel voetbal van origine vanuit Engeland is geïntroduceerd, is het toch de grootste

14

Nederland – Hongarije 1-2: De Nederlandsche leeuw laat zijn tanden zien, Limburger Koerier. 6 maart 1933, 9. 15 Kolfschooten, van, F, De Dordtse magiër, 71. 16 Kolfschooten, van, F, De Dordtse magiër, 73. 17 Emmenes, van, A, Neerlands Voetbalglorie, 122.

9

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


sport in Nederland. Zelden zal heel Nederland meer juichen dan bij goede voetbalprestaties. De wedstrijden van het Nederlands elftal zorgen voor het „wij-gevoel‟. Krantenkoppen als “Wij gaan naar Rome” of “Onze jongens verslaan…” zijn aan de orde van de dag. Voetbal zorgt op deze manier voor collectieve identiteit en brengt de samenleving bijeen. Daarnaast worden voetballers, vaak personen van normale komaf, grote sterren in Nederland. Geen andere tak van sport levert meer bekende personen af dan voetbal in Nederland. Dit heeft voor een groot deel te maken met het feit dat voetbal de grootste sport is in Nederland. Goede voetballers zijn hierdoor een voorbeeld voor zeer veel mensen. Naast collectieve identiteit kan men ook spreken van identiteit door symbolen. Oer-Hollandse symbolen als kaas, klompen en molens zijn in de moderne tijd vervallen tot nostalgie. Het symbool Oranje is daarentegen nog altijd wel van toepassing op Nederland. In Milaan, meer dan 75 jaar geleden, heerste voor de wedstrijd „een echte Amsterdamse Koninginnedagstemming‟.18 Nog altijd is dit de stemming bij wedstrijden van het nationale elftal; het symbool Oranje is hierbij van groot belang. Voetbal kan hierdoor gezien worden als een deel van de Nederlandse identiteit, en dat is blijkbaar van alle jaren. In de moderne maatschappij is voetbal één van de weinige rituelen die de maatschappij nog bijeen weten te houden. Dit komt ondermeer door de vermenging van oude idealen als weerbaarheid en competitie, tijdloze levensregels als naastenliefde en mededogen en moderne deugden als zelfbeheersing en fair play. 19 De jaren dertig leverde de eerste generatie voetbalsterren. Tot op de dag van vandaag kent Nederland een grote mate van verheerlijking van goede voetballers. Niet alleen het voetbal zelf is onderdeel van de Nederlandse identiteit, ook de verheerlijking van voetballers is een onderdeel van de identiteit. Toch is dit niet een typisch Nederlandse vorm van identiteit, in andere landen gebeurt het ook. Maar in Nederland is het voetbal de grootste sport en één van de weinige sporten waarin spelers zo bekend worden. Tegenwoordig dragen foto‟s weinig toe aan de bekendheid van spelers. Andere media zoals de tv, internet en videobeelden hebben het domein van foto‟s en kranten overgenomen.

18

Polygoon, N.V. Filmfabriek Profilti, we gaan naar Rome. 27 mei 1934. Uit Beeld en Geluid, document ID 174. 19 Vorstenbosch, J, Voetbalgek: bespiegelingen van een filosoof. (Rottedam: Lemniscaat, 2010), 45.

10

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Een foto als biografie Collaboratie „Dat hij een zeer populair figuur was, ligt voor de hand. Jammer genoeg verspeelde hij die populariteit door tijdens de oorlog aan de ,,verkeerde kant” te staan….‟20

Bovenstaande uitspraak, van Oranjeverslaggever Van Emmenes, typeert het beeld over Gejus van der Meulen. Een ster in de jaren dertig doordat men voetbalgek was en doordat hij goede prestaties leverde. Maar zijn sterrenstatus verspeelde hij door aan de „verkeerde kant‟ te staan, de kant van de Duitsers. Van der Meulen melde zich op 39 jarige leeftijd bij de Waffen-SS. Het was geen jeugdzonde, keuze uit onwetendheid of armoede. Onzen Gejus, gevestigd als

20

11

Emmenes, van, A, Neerlands Voetbalglorie, 227.

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


kinderarts te Haarlem, was slim en oud genoeg om zijn keuze goed overdacht te hebben.21 Wat de reden voor van der Meulen was om toe te treden tot de Nationaal Socialistische Bond (NSB) en later de Waffen-SS is niet bekend. Een mogelijke reden van toetreding wordt in het strafproces van Van der Meulen uitgelegd door oudwereldkampioen schaken Max Eeuwe en J.H. Pannekoek, van het ziekenhuis in Deventer. Eeuwe schrijft dat van der Meulen geen kwaaie kerel is, maar verkeerde keuzes heeft gemaakt, mede door gebrek aan informatie in oorlogstijd. Pannekoek neemt het op voor Van der Meulen door het tragische afscheid in 1934 te schetsen. De kinderarts was teleurgesteld dat hij meteen na zijn stoppen in de vergetelheid raakte en niet voor vol werd aangezien door andere artsen in Haarlem, juist omdat hij goed kon voetballen. Zijn praktijk kwam maar moeizaam van de grond en hij werd financieel afhankelijk van zijn schoonvader, een fervent NSB‟er. Toen zijn praktijk in 1939 eindelijk was gaan lopen, werd hij opgeroepen voor mobilisatie, wat het einde van zijn praktijk betekende. Verbitterd meldde hij zich in september 1940 aan bij de NSB.22 Van der Meulen maakte een fout in zijn leven. Aansluiting bij de NSB en Waffen-SS werd door velen niet vergeten. Achteraf slaat van der Meulen misschien zijn handen voor zijn gezicht uit schaamte. De keeper heeft net een makkelijke bal door zijn handel laten glippen. Een echte blunder, iets waar een keeper zich diep voor schaamt. Het beeld komt uit een militaire wedstrijd in april 1940, Van der Meulen heeft zich dan nog niet aangesloten bij de NSB (september 1940). Op deze manier kan de foto gezien worden als een voorbode, aan de vooravond van de oorlog genomen, voor de rest van het leven van de keeper. Hoe goed een keeper ook is, een blunder op een cruciaal moment, zal iedereen bijblijven. En vaak worden volkshelden op blunders afgerekend. Bij het lidmaatschap van de NSB bleef het niet voor Van der Meulen. In 1941 trok hij het uniform van de Waffen-SS aan. In Nederland staat dit onderdeel van de SS te boek als Vrijwilligerslegioen. Nederlandse mannen die wilden vechten tegen het Bolsjewisme sloten zich hierbij aan. Van begin 1942 tot mei 1943 is het Nederlandse legioen gestationeerd aan het oostfront.23 Gejus van der Meulen gaat mee als arts. “Kamparts” zei men na de oorlog als het ging over de keeper van weleer. Of van der Meulen daadwerkelijk heeft gevochten

21

Rözer, M, “Hoe de keeper van Titan bij de Waffen SS kwam”, Hard Gras no 65 (april 2009): 62. 22 Kolfschooten, van, F, De Dordtse magiër, 367. 23 Zee, van der, S, Voor Führer, Volk en Vaderland sneuvelde…: De SS in Nederland Nederland in de SS. (Den Haag, Kruseman: 1975), 32.

12

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


is niet bekend. Wel heeft hij de opleiding meegemaakt en was hij bekend met de gevechtstactieken. Een andere rol voor Van der Meulen bij de SS was de propaganda. Naast de medische

eenheid

werd

propagandacompagnie,

het

bestaande

Nederlandse uit

rond

Legioen vijftig

begeleid

Nederlandse

door

een

journalisten,

24

verslaggevers, cameralieden en persfotografen. Van der Meulen nam spotjes op met de boodschap om te gaan strijden aan het oostfront en werd in de krant van 27 april 1944 opgevoerd als „doelwachter van Europa‟. Het artikel spreekt van een bloedige strijd en soldaten worden in grote mate afgevoerd naar de „hoofdverbandplaats‟ Nederlandse divisie. Hier werkt Gejus van der Meulen. De journalist stelt een vraag maar verder dan een vragende blik komt het niet. „Je ziet het. Geen tijd. We zijn in den aanval. Ik heb veel te doen‟. Gejus van der Meulen buigt zich reeds over de gestalte op de draagbaar, die voor hem gezet is. Zelden zal een interview met een bekenden sportman zóó kort, maar ook zóó veelzeggend geweest zijn. Doelwachter voor Europa…! 25 Gejus van der Meulen was dan ook na de oorlog „een wrak, een geslagen hond‟26. Hij praatte niet veel tijdens zijn zitting op 21 juni 1947 en verviel van superster tot de rand van de samenleving. Het vonnis tegen van der Meulen luidde acht jaar. Maar in feite was het voor hem levenslang. Men sprak na de oorlog over hem met de term kamparts, zijn erelidmaatschap van HFC werd ingetrokken en hij stond moederziel alleen langs de kant de wedstrijden te kijken van zijn zoon, eveneens keeper bij HFC. Waar andere namen als Kick Smit, Beb Bakhuys, Puck van Heel en Leo Halle uitgroeiden tot nationale helden van de voetbalgeschiedenis en werden geëerd voor hun wedstrijden, raakte van der Meulen in de vergetelheid. Een complete „damnatio memoriae‟, de verbanning uit het collectieve geheugen, is overdreven. Een artikel in de Illustratie van 13 april 1968 laat het elftal zien dat naar Rome wilde, maar niet verder dan Milaan kwam. Alle spelers staan er met een foto in. Ook van der Meulen wordt genoemd, maar over de oorlog gaat het niet. In een breder verband was Van der Meulen één van de zo vele mannen die naar het oostfront trokken. Het vrijwilligerslegioen alleen al kende 20.000 tot 25.000 Nederlanders. Maar alleen deze cijfers maakt collaboratie niet meteen een deel van de identiteit van Nederland. Collaboratie is, net als voetbalgekte, niet iets typisch Nederlands. Ook in andere landen gebeurde het. De mate van collaboratie kan daarin wel een bepaald beeld geven over de identiteit. Het Centraal Archief Bijzondere

24

Zee, van der, S, Voor Führer, Volk en Vaderland sneuvelde, 131. De Courant: het nieuws van den dag, 27 april 1944. Pagina 3. 26 Abrahams, F, Boeiende levens, NRC Handelsblad. 11 mei 1998, 23. 25

13

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Rechtspleging (CABR) gaat uit van tussen de 250.000 en 310.000 verdachten. 27 In België zijn ongeveer 40.000 veroordelingen uitgesproken. Ondanks het mindere inwonersaantal in België een redelijk groot verschil. De vraag of Nederlanders eerder en meer collaboreerden dan andere landen is lastig. Het overlopen naar de tegenstander was nieuw in Nederland sinds 1815, en nadien is het niet weer voorgekomen. Een eenmalige gebeurtenis in de moderne geschiedenis van Nederland. Op deze manier is het niet te zeggen dat het Nederlandse volk een collaborerend volk is. Toch dient de grote mate van collaboratie wel goed in ogenschouw gehouden te worden.

In plaats van Bijltjesdag In Nederland was de berechting van collaborateurs wel anders dan in andere landen. Relatief weinig executies waren er in Nederland. Een echte bijltjesdag hadden we niet. De Nederlandse regering besloot daarom de bijzondere rechtspleging op te zetten. Men probeerde hiermee een bijltjesdag te voorkomen en om „snel en streng recht‟ te spreken. 28 De eerste doelstelling, geen bijltjesdag, is zeker gelukt in Nederland. De doelstelling van het snel recht spreken is niet bereikt. De ruim 100.000 gedetineerden konden niet binnen enkele maanden berecht worden. Wel is het typisch Nederlands dat men massaal aan het arresteren ging. In andere landen, bijvoorbeeld Frankrijk, vonden er veel standrechtelijke executies plaats. In Nederland werden de tienduizenden arrestanten aan het gezag overgedragen en opgesloten in afwachting van ordentelijke berechting. De „foute‟ Nederlanders werden opgesloten in kampen. In totaal zal het gaan om bijna 200.000 mannen en vrouwen die korte of lange tijd verstoken waren van hun vrijheid.29 De verhalen over de kampen waren slecht. In Westerbork werd er gemoord, gemarteld en mensen werden vernederd. Dit waren de verhalen over de beginperiode, uiteindelijk werd het gezag hersteld. Het regime was hard, maar de willekeurige wraakoefeningen waren verleden tijd. 30 Gejus van der Meulen kreeg acht jaar gevangenisstraf opgelegd. 31 Voor de bijzondere rechtspleging maakt het niet veel uit dat van der Meulen actief was geweest

27

Faber, s, Donder, G, Bijzonder Gewoon: Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (1944-2010) en de „lichte gevallen‟. (Zwolle: Waanders, 2010), 31. 28 Belinfante,A, In plaats van Bijltjesdag: De geschiedenis van de bijzondere rechtspleging na de Tweede Wereldoorlog. (Assen: Van Gorcum, 1978), 606. 29 Groen, K, Landverraad: de berechting van collaborateurs in Nederland. (Weesp: Fibula, 1984), 49. 30 Rözer, M, “Hoe de keeper van Titan bij de Waffen SS kwam”, Hard Gras no 65 (april 2009): 61. 31 Groen, K, Landverraad, 112.

14

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


in de sport. Dit kwam tijdens zijn proces slechts zijdelings aan de orde. 32 Ook het verschijnen op Duitse propaganda was niet zeer belangrijk tijdens het proces. De vooroorlogse populariteit van de voormalig doelman verdween als sneeuw voor de zon nadat zijn politieke overtuiging bij een groot publiek bekend werd. Waarschijnlijk heeft het verschijnen op propaganda niet veel extra mannen geworven voor de Duitsers. 33 Opvallend is dat er foto‟s zijn genomen van alle collaborateurs tijdens hun rechtszaak. Tegenwoordig is het maken van foto‟s tijdens een rechtszitting niet gebruikelijk en is het volgens de regels ook niet mogelijk. De rol van foto‟s was na de Tweede Wereldoorlog groter dan nu. Tegenwoordig hebben de tv en het internet de rol van foto‟s en kranten overgenomen. Van der Meulen was tijdens zijn proces „een wrak, een geslagen hond‟. Hij zei niet veel tijdens zijn proces. De ontberingen aan het Oostfront waren hem niet ontgaan. Op de foto, op de vorige pagina, staat Van der Meulen als eenling in de rechtbank. De schouders niet naar achter en de rug niet recht zoals een groot sportman altijd doet. De wanhopige blik in zijn ogen zorgen voor een trieste foto. Een heel verschil met de foto op pagina acht, waar van der Meulen tussen de mensen geëerd wordt voor zijn vijftigste interland. Groter lijkt het verval van een sportheld in de samenleving bijna niet mogelijk. De foto van Gejus van der Meulen, staand in de rechtbank, pas in de Nederlandse identiteit van de bijzondere rechtspleging. Collaboratie is, net als voetbal, niet iets typisch Nederlands. De omgang met collaborateurs is dat echter wel. In andere landen vonden meer executies plaats. De Nederlandse regering wilde een bijltjesdag voorkomen en kwam daardoor met de bijzondere rechtspleging. Alle collaborateurs moesten een eerlijk proces krijgen. Gejus van der Meulen was één van de vele personen die op deze manier op de foto kwam.

32

Swijtink, A, In de pas: Sport en lichamelijke opvoeding in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. (Haarlem: De Vrieseborch, 1992), 301. 33 Ibidem, 264.

15

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Conclusie De uitspraak „voetbal is oorlog‟ 34 van Rinus Michels komt in geen andere persoon meer naar voren dan bij Gejus van der Meulen. De voetballende arts werd een grote ster in de jaren dertig maar verloor zijn status door te collaboreren in de Tweede Wereldoorlog. Op enkele foto‟s is het verval van Van der Meulen goed te zien. Het gaat echter wel om een selectie, de betekenis is dus aan de foto gegeven. Foto‟s met heldhaftige reddingen en Van der Meulen omringd door vele mensen, veranderen in eenzame foto‟s in de rechtbank of aan zijn bureau na de oorlog. Het leven van de keeper is samen te vatten in één foto. Van der Meulen slaat tijdens een wedstrijd aan de vooravond van de oorlog zijn handen voor zijn gezicht. Een makkelijk houdbare bal is in het doel beland. In dit geval staat de blunder voor de foute keuze om te collaboreren. Of van der Meulen een andere keuze had dan zich aan te sluiten bij de NSB laat ik in het midden. Feit is wel dat men na de oorlog het nooit meer heeft over de topkeeper van weleer. Voetbal en Oorlog zijn twee verschillende zaken. Het kan bij elkaar gebracht worden door personen als Van der Meulen, maar verder heeft het weinig met elkaar te maken. Wel is het beide een onderdeel van de Nederlandse identiteit. De mate van voetbalgekte is in Nederland zeer groot, niet alleen nu ook in de jaren twintig en dertig. Het symbool Oranje is een traditioneel symbool, maar het heeft nog niet afgedaan, daar waar klompen en molens dat wel doen. Als goede keeper in het Nederlands elftal kan men een status opbouwen die in bijna geen andere mogelijkheid kan worden verworven. Door collaboratie in de Tweede Wereldoorlog verloor menigeen zijn of haar status in de samenleving. De Tweede Wereldoorlog is de enige oorlog waarin Nederland was betrokken sinds 1815. Hierdoor heeft de oorlog, net als collaboratie, een belangrijke plek in de identiteit van Nederland gekregen. Vooral de mate van omgang met collaborateurs is een typisch Nederlandse oplossing. Waar in andere landen executies plaatsvonden in grote aantallen wild de Nederlandse regering boven alles een bijltjesdag voorkomen. Overleg, iedereen een eerlijke rechtszitting en alles volgens de regeltjes. Het Nederlandse poldermodel ten top. Er kan niet worden geconcludeerd dat de Nederlanders snel en veel collaboreren. Dit omdat Nederland sinds 1815 slechts eenmaal in oorlog is geweest. Belangrijk is dat Gejus van der Meulen niet gezien dient te worden als representant voor de hele Nederlandse bevolking. Ook zijn de zaken voetbal en oorlog 34

Deze vermeende uitspraak zou helemaal niet gedaan zijn door Michels, maar in een interview met het Algemeen Dagblad op 10 maart 1971 zegt Michels het wel bij benadering: ,,Topvoetbal is zoiets als oorlog. Wie netjes blijft, is verloren.‟‟

16

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


niet de gehele Nederlandse identiteit. De Nederlandse identiteit is zo divers en dynamisch dat hij niet meer definieerbaar is. En de identiteit bestaat voor iedere Nederlander uit andere zaken. Toch kan wel worden geconcludeerd dat sommige zaken voor een grote groep uit Nederland gelden, voetbal en oorlog zijn daar twee voorbeelden van. De rol van foto‟s was rond de Tweede Wereldoorlog groter dan nu. De tv, het internet en sociale media hebben de kranten en foto‟s vervangen. Toch waren foto‟s wel belangrijk voor Van der Meulen. Tijdens zijn carriere staat hij op foto‟s als volksheld tussen de mensen. Na de oorlog met een trieste, wanhopige, blik alleen in de rechtszaal. De doelman van het Nederlandse elftal dwaalde af tot in de goot van de Nederlandse samenleving.

17

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Voorlopige literatuurlijst Literatuur: Abma, M, et al, Tussen goed en fout: nieuwe gezichtspunten in de geschiedenisschrijving 1940-1945. Franeker: Wever, 1986. Adriani Engels, M.J., Honderd jaar sport. Amsterdam: A.J. G. Strengholt, 1960. Belinfante,A, In plaats van Bijltjesdag: De geschiedenis van de bijzondere rechtspleging na de Tweede Wereldoorlog. Assen: Van Gorcum, 1978. Braam, C, et al, Klein woordenboek van de Nederlandse identiteit. Amsterdam: Trouw, 1998. Faber, s, Donder, G, Bijzonder Gewoon: Het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging (1944-2010) en de „lichte gevallen‟. Zwolle: Waanders, 2010. Groen, K, Fout en niet goed,: de vervolging van collaboratie en verraad na de Tweede Wereldoorlog. Hilversum: Just Publishers, 2009. Emmenes, van, A, Neerlands Voetbalglorie. Amsterdam: Nieuwe Wieken N.V., 1949. Heijden, C van der, Grijs verleden: Nederland en de Tweede Wereldoorlog. Amsterdam: Contact, 2001. Heus, B, et al, Heus & Heus: Sportfotografie volgens Bastiaan en Hans Heus. Kats: de Buitenspelers, 2009. Kolfschooten, F van, De Dordtse magiër: de val van volksheld Karel Lotsy. Amsterdam: nieuw Amsterdam, 2009. Kuper, S, AJAX, the Dutch, The war: Football in Europe during the Second World War. Londen: Orion, 2003. Luykx, P, Slot, P, Een stille revolutie: cultuur en mentaliteit in de lange jaren vijftig. Hilversum: Verloren, 1997. Snijder, T, Voetbal van Oranje. Antwerpen: de Arbeiderspers, 1997. Swijtink, A, In de pas: Sport en lichamelijke opvoeding in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog. Haarlem: De Vrieseborch, 1992. Verkammen, M, Het Nederlands elftal: de historie van oranje 1905-1989. Amsterdam: LuitinghSijthoff, 1989. Verkammen, M, et al, Relikwieën van Oranje: 1905-1940. Amsterdam: Thomas Rap, 1996.

18

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Volkers, K, Het verzwegen Oranje: Nederlandse internationals in oorlogstijd. Amsterdam: Thomas Rap,1996. Vorstenbosch, J, Voetbalgek: bespiegelingen van een filosoof. Rottedam: Lemniscaat, 2010. Zee, van der, S, Voor Führer, Volk en Vaderland sneuvelde…: De SS in Nederland Nederland in de SS. Den Haag, Kruseman: 1975. Artikelen: “Wel een donderprediker, geen collaborateur: Karel Lotsy eerherstel”, De Volkskrant, Bart Jungmann, 23 april 2009. “Boeiende levens”, NRC Handelsblad, Frits Abrahams, 11 mei 1998. “De bal bleef rollen: voetbal in de oorlog”, Trouw, Matty Verkammen, 3 augustus 2002. Van der Meulen arts, Algemeen Handelsblad. 29 oktober 1930, 3 Nederland – Hongarije 1-2: De Nederlandsche leeuw laat zijn tanden zien, Limburger Koerier. 6 maart 1933, 9. Rözer, M, “Hoe de keeper van Titan bij de Waffen SS kwam”, Hard Gras no 65 (april 2009) De Courant: het nieuws van den dag, 27 april 1944. Pagina 3. Andere bronnen: Digitaal plakboek Kick Smit, het elftal nu: van heden en verleden voetbaltijd. Krantenartikel uit 1963. www.kicksmit.com pagina 183. (geraadpleegd op 19 december 2011). Digitaal plakboek Kick Smit, het elftal nu: van heden en verleden voetbaltijd. Krantenartikel uit 1963. www.kicksmit.com pagina 183. (geraadpleegd op 19 december 2011). Polygoon, N.V. Filmfabriek Profilti, we gaan naar Rome. 27 mei 1934. Uit Beeld en Geluid, document ID 174. Foto’s: De vier foto‟s zijn afkomstig uit de online beeldbank gahetna.nl. in het archief zijn ze te vinden in de KNVB fotoboeken. De collectie online is van spaarnestad. Nationaal Archief, toegangnr. 2.19.123, archief van de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond (KNVB), 1889-1996 (1997), inv.nr. 3929, interlandwedstrijden, 1931-1938; nummers 114-153.

19

Essay themacollege cultuurgeschiedenis - Bart Pleiter


Van zero tot hero en vice versa