Page 1

LICEUM I TECHNIKUM

Historia i społeczeństwo Europa i świat PODRĘCZNIK WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Autorzy podręcznika: Marcin Markowicz, Olga Pytlińska, Agata Wyroda Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania i wpisany do wykazu podręczników przeznaczonych do kształcenia ogólnego do nauczania historii i społeczeństwa, na podstawie opinii rzeczoznawców: dr. hab. Jarosława Dumanowskiego, dr. Karola Łopateckiego, dr Grażyny Okły, mgr. Zbigniewa Żuchowskiego, dr. Grzegorza Ptaszka. Zakres kształcenia: przedmiot uzupełniający Etap edukacyjny: IV Typ szkoły: liceum i technikum Rok dopuszczenia: 2013 Numer ewidencyjny w wykazie: 667/1/2013 (dla tradycyjnej i elektronicznej formy podręcznika)

© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o.o. Warszawa 2013 Wydanie I ISBN 978-83-02-13947-5 (dla elektronicznej formy podręcznika) Opracowanie merytoryczne i redakcyjne: Łukasz Marks (redaktor koordynator, redaktor merytoryczny) Redakcja językowa: Agnieszka Czerepowicka, Anna Kapuścińska Redakcja techniczna: Danuta Hutkowska Projekt okładki, projekt graficzny i opracowanie graficzne, projekt i wykonanie infografik: Artur Matulaniec Fotoedycja: Ignacy Składowski Skład i łamanie: Studio Diament

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne spółka z ograniczoną odpowiedzialnością 00-807 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96 Tel.: 22 576 25 00 Infolinia: 801 220 555 www.wsip.pl Publikacja, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty. Szanujmy cudzą własność i prawo. Więcej na www.legalnakultura.pl Polska Izba Książki WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Spis treści

3

S TA RO ŻY T N O Ś Ć 1

U zarania wspólnoty śródziemnomorskiej

2

Kolonizacja w świecie śródziemnomorskim

10

3

Świat grecki – świat rzymski

15

4

ŚREDNIOWIECZE 4 5

Islam, Europa i antyczne dziedzictwo Rywalizacja chrześcijańsko-muzułmańska na Wschodzie

22 27

6

Europa Zachodnia. Obszar wpływów trzech religii

32

NOWOŻYTNOŚĆ 7

Europejczycy ruszają na oceany

37

8

Szalona odwaga i zimna kalkulacja. Wielcy odkrywcy XV i XVI w.

42

9

Przez morza i oceany. Podróżnicy XVI–XVIII w.

48

10 Sprawdź, co już umiesz

Od kolebki śródziemnomorskiej po krańce świata

53

X IX W I E K 11 Chiński tort i indyjska perła

55

12 Japonia – przymusowe otwarcie

60

13 Mądrość i piękno Wschodu

65

14 „Jądro ciemności”. Spór o kolonializm

70

X X WI E K 15 Europa a Stany Zjednoczone 1914–1945

75

16 Europa a USA w okresie zimnej wojny

81

17 Świat małych odległości. Proces globalizacji

88

18 Kultura w dobie globalizacji i amerykanizacji

93

19 Bez granic. Globalny handel

97

20 Sprawdź, co już umiesz

Od europejskiej dominacji do świata wielobiegunowego

101

Indeks osób

103

Źródła ilustracji i fotografii

104

s. 23 

Tą ikoną oznaczono odesłania do informacji w podręczniku Ojczysty Panteon i ojczyste spory (np. wojny punickie). WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


4

Starożytność

1

U zarania wspólnoty śródziemnomorskiej

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęć: cywilizacja, politeizm, monoteizm, Biblia. • Treść mitycznych opowieści o królu Minosie i o wojnie trojańskiej.

C

o się kryje pod określeniem Europa? Na tak zadane pytanie możemy się spodziewać różnych odpowiedzi. Na przykład, że jest to pojęcie oznaczające pewną wspólnotę kulturową, której członkowie wyznają podobne wartości – wywodzące się z dziedzictwa grecko-rzymskiego antyku, judaizmu i chrześcijaństwa – oraz mają zbliżony sposób życia. Geograf z pewnością zauważy, że jest to część świata rozciągająca się od Oceanu Atlantyckiego na zachodzie po góry Ural na wschodzie oraz sięgająca od Oceanu Arktycznego na północy po Morza Śródziemne i Czarne na południu. Z kolei dla badacza mitów Europa to imię fenickiej księżniczki porwanej przez Zeusa. W starożytności nie istniała Europa w rozumieniu dzisiejszych politologów. Wspólny świat wartości ukształtował się bowiem na obszarach położonych wokół Morza Śródziemnego, a obejmował terytoria, które dziś zaliczamy do Azji, Afryki i Europy. Ową wspólnotę tworzyły różne ludy i państwa. Część europejska nie była ani dominująca, ani najbogatsza. Z czasem najpotężniejszym organizmem państwowym tego obszaru stał się Rzym. Zanim jednak Rzymianie podbili świat śródziemnomorski, wielki wkład w rozwój jego cywilizacji miały rozmaite ludy, m.in. Fenicjanie, Izraelici, mieszkańcy minojskiej Krety czy Grecy. Ważną rolę odgrywały też na tym obszarze cywilizacyjne wpływy Mezopotamii – miast-państw Sumerów, imperiów Asyrii i Babilonii – a także Egiptu faraonów i imperium perskiego. Część osiągnięć tych ludów odeszła w zapomnienie, inne wciąż są podziwiane i istotne w naszym życiu. Przenikające się kręgi najstarszych kultur śródziemnomorskich stały się bowiem fundamentem naszej współczesnej cywilizacji.

FENICJA – KRAINA BOGATYCH MIAST Pod koniec XIII w. p.n.e. na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego swoje miasta-państwa zaczęli tworzyć Fenicjanie. Lud ten zamieszkiwał niewielką krainę (dziś wchodzącą w skład Libanu i Syrii) stanowiącą część większego obszaru zwanego w starożytności Kanaanem*. Fenicja nigdy nie stała się imperium, ale jej bogate miasta budziły w starożytności powszechny podziw. Do najsłynniejszych z nich należały: Tyr, Byblos czy Sydon. Zazwyczaj były one rządzone przez królów i rady składające się z najbardziej znaczących przedstawicieli społeczności (kapłanów, możnych). Kraina Fenicjan znajdowała się na przecięciu ważnych szlaków handlowych wiodących z Azji Mniejszej i Egiptu do Mezopotamii, co pozytywnie wpływało na rozwój tamtejszej kultury i gospodarki. Jednak z drugiej strony Fenicja, podobnie jak cały obszar Kanaanu, często stawała się obiektem najazdów ze strony silniejszych sąsiadów. W różnych okresach kananejskie ziemie znajdowały się pod » Kanaan – starożytna kraina na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, obejmująca obszary późniejszej Syrii, Fenicji i Palestyny. Europa i świat | lekcja 1

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


U zarania wspólnoty śródziemnomorskiej

Fenicjanie, Żydzi, Minojczycy i Grecy mykeńscy

panowaniem m.in. Egiptu, mezopotamskich imperiów Asyrii i Babilonii czy później Persji. Następnie tereny te podbił władca macedoński Aleksander Wielki, potem rywalizowały o nie hellenistyczne monarchie, aż wreszcie weszły w skład Imperium Rzymskiego. Na wysokim poziomie stało rolnictwo Fenicji, ale uznanie budziło przede wszystkim tamtejsze rzemiosło. Starożytni podziwiali fenickie wyroby z kości słoniowej, szkła, metalu oraz tkaniny, którym Fenicjanie potrafili nadać purpurowy kolor (nazwa Fenicja pochodzi właśnie od greckiego słowa phoiniks, oznaczającego purpurowy kolor lub barwnik).

FENICCY KUPCY I ŻEGLARZE Mieszkańcy Fenicji zapisali się w historii przede wszystkim jako odważni żeglarze i kupcy oraz świetni budowniczowie okrętów. Przemierzali ziemie położone daleko na wschód i południe od swego kraju. Na statkach zaś żeglowali po całym Morzu Śródziemnym. Handlowali wytworami pochodzącymi z ich rodzinnych ziem – rzeźbami, biżuterią, naczyniami, produktami rolnymi – oraz pośredniczyli w wymianie handlowej między różnymi ludami i państwami. Przewozili wino, oliwę, suszone ryby, cynę wydobywaną prawdopodobnie na Wyspach Brytyjskich, olejki z Arabii, przyprawy z Indii, cenne tkaniny z Mezopotamii, greckie marmury, srebro z terenów dzisiejszej Hiszpanii, a także niewolników. W miastach należących do różnych państw kupcy feniccy organizowali swoje placówki, które rozrastały się w całe dzielnice. Rozwijali też własne osadnictwo na terenach obfitujących w poszukiwane dobra. Tak powstały fenickie kolonie (łac. colonia – osada) – miasta zakładane na terenie Afryki Północnej (np. Kartagina), Sycylii, Sardynii i Hiszpanii (patrz też: mapa na s. 13). Dorobek Fenicjan oddziaływał na kultury innych ludów, oni sami zaś podlegali obcym wpływom. Widać to np. w sferze religii. Fenicjanie byli politeistami, a ich religia upodobniła się do wierzeń mieszkańców Mezopotamii. Z kolei ślady wierzeń fenickich można odnaleźć w religii starożytnego Izraela. W Biblii wspominany jest np. Baal – dla Żydów fałszywe bóstwo, dla Fenicjan bóg przyrody i płodności. PISMO FENICKIE Największym osiągnięciem Fenicjan, które mimo upływu lat nie straciło na znaczeniu, było upowszechnienie nowego typu pisma. W pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. w Kanaanie dokonała się prawdziwa rewolucja w piśmiennictwie. Wcześniej na obszarach starożytnych cywilizacji używano skomplikowanych systemów pisma, liczących tysiące lub setki znaków (np. hieroglify w Egipcie, kliny WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

5


6

Starożytność w Mezopotamii). Fenicjanie wpadli natomiast na pomysł, by znaki przyporządkować nie pojęciom lub sylabom, lecz poszczególnym głoskom. Powstało w ten sposób pismo alfabetyczne, liczące w różnych kananejskich odmianach 20–30 znaków (zapisywano nimi wyłącznie spółgłoski). Uprościło to naukę czytania i pisania, a w konsekwencji krąg ludzi posiadających te umiejętności mógł się znacznie rozszerzyć. Dzięki rozległym kontaktom handlowym Fenicjan również inne ludy zetknęły się z alfabetycznym pismem fenickim, liczącym 22 znaki (ilustracja na s. 4 przedstawia fenicką monetę z wyobrażeniem statku i napisem). Zainteresowali się nim m.in. Grecy, którzy zmodyfikowali je na własne potrzeby (dodali znaki dla samogłosek). Alfabet grecki (VIII w. p.n.e.) stał się później podstawą pisma łacińskiego, które dominuje we współczesnym świecie, a wywodzi się z niego także polski alfabet.

POCZĄTKI STAROŻYTNEGO IZRAELA Jedną z najstarszych kultur na obszarach śródziemnomorskich stworzyli Żydzi, zwani także Hebrajczykami lub Izraelitami. Odcisnęli oni swe piętno w dziejach ludzkości głównie jako wyznawcy judaizmu – religii monoteistycznej opartej na wierze w jedynego Boga (Jahwe). Miała ona olbrzymi wpływ na kształtowanie się dwóch innych wielkich religii monoteistycznych – chrześcijaństwa i islamu. Biorąc pod uwagę rolę, jaką odegrały one w historii Europy i świata, warto poznać bliżej ich korzenie. Biblia łączy początki ludu Izraela z działalnością patriarchów (gr. praojcowie) – Abrahama, Izaaka i  Jakuba (zwanego Izraelem). Według przekazu biblijnego Abraham wraz z rodziną opuścił teren Mezopotamii i osiedlił się w Palestynie – Ziemi Obiecanej, którą przyrzekł mu sam Bóg. Część potomków Abrahama ponownie podjęła wędrówkę i znalazła się w Egipcie. Tam Izraelici prawdopodobnie stali się ofiarą prześladowań religijnych i popadli w niewolę. Dalsze ich dzieje przekazuje Biblia. Wolność Izraelitom przywrócił Mojżesz, pod którego przywództwem rozpoczęli powrót do Kanaanu (zapewne w XIII w. p.n.e.). Około 1020 r. p.n.e. plemiona żydowskie w Palestynie zjednoczyły się pod królewską władzą Saula. Jego następcami byli kolejno Dawid (panował na przełomie XI i X w. p.n.e.) i Salomon (X w. p.n.e.). Pierwszy z nich ustanowił stolicą królestwa Jerozolimę, drugi zaś wybudował tam świątynię, która stała się centralnym miejscem kultu jedynego Boga. JUDAIZM Źródłem wiedzy o starożytnej religii Izraela jest święta księga – Biblia hebrajska, przez chrześcijan nazywana Starym Testamentem. Autorstwo jej pierwszych pięciu ksiąg, czyli Tory (hebr. prawo), tradycyjnie przypisuje się Mojżeszowi. Jednak tylko niektóre jej fragmenty pochodzą z czasów tego patriarchy. Najważniejszą częścią Pięcioksięgu Mojżeszowego jest kodeks moralny zawarty Rekonstrukcja Świątyni Jerozolimskiej z I w. p.n.e.

Pierwsza Świątynia Jerozolimska została wzniesiona ok. 960 r. p.n.e. z rozkazu Salomona. Na początku VI w. p.n.e. zburzyły ją wojska Nabuchodonozora II, króla Babilonii, który zdobył Palestynę. Pół wieku później Palestyna znalazła się pod władzą Persji, jej monarcha zaś zgodził się na ponowne wzniesienie świątyni przez Żydów. Rozbudował ją następnie król Herod I Wielki, który w I w. p.n.e. władał częścią Palestyny z woli Rzymu. W I w. n.e. druga Świątynia Jerozolimska została zniszczona przez Rzymian na rozkaz przyszłego cesarza Tytusa, który chciał w ten sposób ukarać zbuntowaną żydowską prowincję imperium. Do dziś przetrwał tylko fragment budowli – tzw. Ściana Płaczu, święte miejsce dla współczesnych wyznawców judaizmu. Europa i świat | lekcja 1

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


U zarania wspólnoty śródziemnomorskiej w Dekalogu (gr. deka – dziesięć, logos – słowo), czyli w dziesięciu przykazaniach Bożych. Nie był on czymś niezwykłym na tle kultury starożytnego Bliskiego Wschodu*. Również w wierzeniach ludów Mezopotamii pojawiały się bowiem koncepcje przymierza zawartego między bóstwem a człowiekiem. W religii żydowskiej pierwsze takie przymierze zawarł Abraham, a potwierdził je Mojżesz, który otrzymał od Jahwe tablice z dziesięcioma przykazaniami. Dekalog jest jednym z najważniejszych zbiorów reguł moralnych obowiązujących w dzisiejszym świecie – fundamentem współczesnego judaizmu i chrześcijaństwa. Na początku VI w. p.n.e. Babilończycy podbili Palestynę i uprowadzili ludność żydowską do Babilonii. Zburzenie Świątyni Salomona i tzw. niewola babilońska miały decydujący wpływ na kształtowanie się judaizmu. Po raz pierwszy w dziejach narodu żydowskiego powstała diaspora (gr. rozproszenie [jednego ludu wśród innych]). W konsekwencji główną rolę w judaizmie zaczął odgrywać już nie kult świątynny, lecz człowiek osobiście odpowiedzialny za swoje czyny przed Bogiem. Większe znaczenie zyskały więzi religijne łączące wyznawców, indywidualna i zbiorowa modlitwa oraz religijne piśmiennictwo i nauczanie. Spotkania w synagogach (gr. dom modlitwy) były tym, co pozwoliło wyznawcom judaizmu zachować tożsamość przez kolejne tysiąclecia. Żydzi w diasporze podlegali wpływom otaczających ich społeczności. Piętno na judaizmie odcisnął wyznawany w Mezopotamii zaratusztrianizm (zoroastryzm, zaratustryzm) z charakterystyczną wizją świata rozdartego przez dwie przeciwstawne siły – dobro i zło. Pod wpływem zaratusztrianizmu kształtowała się też w judaizmie koncepcja indywidualnego zbawienia każdego człowieka. Również z wierzeń mezopotamskich przeniknęła do religii żydowskiej idea bytów pośrednich między Bogiem a ludźmi – aniołów, demonów, diabłów i Szatana. Wyobrażenia te następnie znalazły swe odbicie także w chrześcijaństwie i islamie. Kluczowa dla judaizmu była koncepcja Mesjasza (hebr. masiah – namaszczony, pomazaniec). Miał być on zesłanym przez Boga wyzwolicielem ludu żydowskiego, idealnym, sprawiedliwym władcą odbudowanego królestwa Izraela. Odrodzenie tej idei Współczesna rekonstrukcja menory z drugiej Świątyni Jerozolimskiej nastąpiło w czasach, gdy Palestyna i Żydzi żyjący w diasporze na (Instytut Świątyni w Jerozolimie) obszarach śródziemnomorskich znaleźli się pod władzą Rzymu. Menora jest to siedmioramienny świecznik. Koncepcja mesjanistyczna ewoluowała. Mesjasza zaczęto poW pierwszej Świątyni Jerozolimskiej płonęła strzegać jako zbawiciela ludzkości, nowego proroka, cierpiącego dzień i noc w pomieszczeniu, w którym Sługę Jahwe. Za tę właśnie postać chrześcijanie uznali Jezusa przechowywano Arkę Przymierza – skrzynię Chrystusa (gr. christos – pomazaniec). Wyznawcy judaizmu namieszczącą tablice ze spisanym dekalogiem tomiast nadal oczekują nadejścia Bożego Pomazańca. (Arka zaginęła w VI w. p.n.e. po najeździe babilońskim). Dziś wizerunek siedmioramienKRETA – U ŹRÓDEŁ CYWILIZACJI EUROPEJSKIEJ nego świecznika jest godłem państwa Izrael, W basenie Morza Śródziemnego rozwinęła się także pierwsza a repliki starożytnej menory znajdują się kultura europejska. Powstała ona na Krecie na początku II tyw większości synagog na całym świecie. Sama siąclecia p.n.e. Kulturę kreteńską, zwaną także minojską menora symbolizowała biblijne drzewo życia, (od imienia Minosa, legendarnego władcy wyspy), stworzył lud a także planety i niebiosa, czyli wszechświat. wywodzący się prawdopodobnie z Azji Mniejszej. Nie byli to

» Bliski Wschód – określenie odnoszone zwykle do obszaru obejmującego południowo-zachodnią Azję oraz część północno-wschodniej Afryki (od dzisiejszych terenów Turcji i Egiptu na zachodzie po Afganistan na wschodzie). W czasach starożytnych ukształtowały się na tych ziemiach m.in. kultury Mezopotamii, Kanaanu czy Egiptu. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

7


8

Starożytność Figurka przedstawiająca boginię (lub kapłankę) z wężami, znalezisko z ruin pałacu w Knossos

M Minojczycy byli politeistami, a najważniejsze miejsce w ich panteonie zajmowały bóstwa żeńskie. Wiedzę tę czerpiemy z malowideł ściennych i figurek zachowanych do naszych czasów. Jedna z kreteńskich bogiń związana z płodnością wykazuje wyraźnie cechy prehistorycznej Bogini Matki, cczczonej przez mieszkańców starożytnego Bliskiego Wschodu, przede wszystkim w Azji Mniejszej.

s. 8 X

Grecy, ale ich i wkład w dzieje greckiego świata był ogromny. Rozkwit kultury kreteńskiej przypadł n na okres między XX a XV w. p.n.e. Minojczycy opracowali własne pismo, tzw. pismo linearne typu A (do dziś naukowcom Minojc nie powiodły powi się próby jego odczytania). Posługiwanie się pismem jest świadectwem wysokiego rozwoju cywilizacyjnego ówczesnych mieszkańców Krety. Potwierdzają tę wysokie opinię także pozostałości imponujących, wielofunkcyjnych budowli, nazwanych przez archeologów pałacami. Najokazalsze z nich odkryto w Knossos, Malii i Fajstos. Centralarcheo ne m miejsce w każdym z tych kilkupiętrowych budynków zajmowało podwórze, wokół którego rozlokowane były komnaty władców, apartamenty mieszkalne i pomieszczenia które gospodarcze (warsztaty, magazyny). Ściany pałaców były bogato zdobione kolorowymi gosp malowidłami l idł przedstawiającymi rośliny, zwierzęta i sceny z życia mieszkańców wyspy. Te liczące setki pomieszczeń budowle pełniły jednocześnie kilka funkcji. Jako siedziby władców były centrami administracyjnymi, odgrywały też role ośrodków religijnych i gospodarczych. Dla starożytnych Greków dziedzictwo kulturowe minojskiej KretyW stało się źródłem licznych wątków obecnych w mitach. Najbardziej znana jest opowieść o królu Minosie, synu Zeusa i Europy. Uważano go za twórcę potęgi morskiej Krety. Faktem jest, że ówczesna Kreta utrzymywała ścisłe stosunki z Cykladami, Rodos, Cyprem i Egiptem. Na tych obszarach archeolodzy odnajdują kreteńską ceramikę świadczącą o wymianie handlowej. Niewątpliwie istniały też silne związki między Azją Mniejszą a Kreteńczykami, czego dowodzą nie tylko pozostałości archeologiczne, lecz także rozmaite cechy religii panującej na wyspie.

POCZĄTKI GRECKIEGO ŚWIATA Kiedy na Krecie trwała epoka minojskich pałaców, w Grecji lądowej, na Peloponezie powstała kolejna kultura. Jej twórcami byli Achajowie – plemiona greckie, które przybyły znad Dunaju na początku II tysiąclecia p.n.e. Ludy te zbudowały państwa, których centrami były potężne, warowne ośrodki, jak np. Mykeny, Tyryns czy Pylos. Monarchie te w razie potrzeby (wojny) łączyły się w związki, na których czele stał władca najsilniejszego ośrodka – Myken. Stąd najstarszą grecką kulturę określa się dziś mianem mykeńskiej albo achajskiej. Była ona otwarta na oddziaływanie wyżej rozwiniętej cywilizacyjnie Krety. Od Minojczyków świat mykeński przejął system pisma, na podstawie którego stworzył własne tzw. pismo linearne typu B*. Wpływy kreteńskie widoczne są także w zdobieniach ceramiki mykeńskiej i tamtejszych malowidłach, np. w motywach zdobniczych związanych z morzem. s. 8 X

Achajska tradycjaW

Około 1200 r. p.n.e. Achajowie zapisali się w historii zdobyciem Troi (Ilionu) – bogatego miasta położonego na szlaku prowadzącym z Morza Egejskiego nad Morze Czarne. Opowieść o upadku Troi, opisana w Iliadzie przez greckiego poetę Homera (zapewne VIII w. p.n.e.), podobnie jak mityczne opowieści związane z postacią króla Minosa, legła u podstaw naszej dzisiejszej cywilizacji. Mężny Achilles, dzielny Hektor, sprytny Odyseusz czy piękna Helena to wzory postaci wciąż żywe w kulturze Zachodu. Ich losy były źródłem natchnienia dla kolejnych pokoleń pisarzy, poetów, malarzy i rzeźbiarzy. Także nasz język odwołuje się do opowieści o wojnie trojańskiej. Niejednokrotnie wspominamy o pięcie achillesowej, kiedy chcemy opisać czyjeś słabości, czy o koniu trojańskim, by zwrócić uwagę na jakieś podstępne działania. » Pismo linearne typu B – odmiana pisma sylabicznego (w którym poszczególne znaki odpowiadają określonym sylabom) ukształtowana w Grecji epoki mykeńskiej. Jego znajomość wśród Greków zanikła wraz z upadkiem kultury mykeńskiej (po 1200 r. p.n.e.). Europa i świat | lekcja 1

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


U zarania wspólnoty śródziemnomorskiej WYKONAJ POLECENIA 1. Oceń wkład Fenicjan w kształtowanie się kultury państw położonych wokół Morza Śródziemnego. 2. Omów proces kształtowania się judaizmu. 3. Wskaż powiązania między cywilizacjami minojską i mykeńską. 4. Na podstwie znanych ci współczesnych dzieł filmowych lub literackich przedstaw rolę motywów minojskich i mykeńskich w dzisiejszej kulturze.

WYRAŹ OPINIĘ Czy twoim zdaniem osiągnięcia starożytnych ludów – Fenicjan, Izraelitów, Minojczyków i Greków mykeńskich – wciąż wpływają na kształt cywilizacji zachodniej? Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment Wojny peloponeskiej autorstwa starożytnego greckiego historyka Tukidydesa (V w. p.n.e.).

Pierwszy bowiem, jak słyszymy, miał flotę Minos. Panował on nad przeważającą częścią morza zwanego dziś Helleńskim, sprawował też władzę nad Cykladami; większą ich część pierwszy skolonizował [...], synów swych ustanowiwszy [tam] panami. Oczywiście, w miarę swych możliwości, tępił również piratów na morzu, aby dochody tym pewniej do niego płynęły. Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. K. Kumaniecki, Wrocław 1991, s. 6.

2. Fragment Dziejów autorstwa greckiego historyka Herodota (V w. p.n.e.).

Ten mianowicie [Polikrates, tyran na Samos, VI w. p.n.e.] jest pierwszym, o ile wiemy, z Hellenów, który zamierzał uzyskać panowanie nad morzem – wyjąwszy Minosa z Knossos i jeżeli jeszcze ktoś inny przed nim nad morzem panował [...]. Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Wrocław 2005, s. 272.

3. Fragment współczesnej syntezy dziejów starożytnej Grecji autorstwa Ewy Wipszyckiej i Benedetta Brava.

Czasów starożytnych sięga przekonanie, że Kreta zdobyła panowanie nad morzem, czyli – jak mówili Grecy – thalassokrację (od thalasssa – morze i kratein – panować) [...]. Zwolennicy tezy o thalassokracji kreteńskiej powoływali się także na mit o wyprawie Minosa na Attykę (w jej wyniku Ateńczycy musieli wysyłać corocznie grupę chłopców i dziewcząt przeznaczonych na pożarcie przez Minotaura). Legenda ta miała w zniekształconej postaci zachować wspomnienie o podległości politycznej Attyki w stosunku do władców Knossos. [...] Oczywiście podstawową rolę w tych rozważaniach odgrywały mity, świadectwa Herodota i Tukidydesa były także na nich oparte [...]. Teza o kreteńskim panowaniu na morzach nie jest wcale tak solidnie udowodniona, jak mogłoby to wynikać z jej powszechnego przyjęcia. [...] Zwróćmy uwagę na to, że obaj autorzy naszych przekazów byli związani z Atenami. [...] Tukidydes wzrósł w czasie władania Aten nad Morzem Egejskim. Problemy i pojęcia ich czasów ciążyły nad nimi, gdy przystępowali do interpretowania mitów, jedynego istniejącego dla nich źródła dla II tysiąclecia [p.n.e.]. [...] Ich wiedza o pierwszej połowie II tysiąclecia była żadna. Dzieli ich od epoki świetności Krety z górą tysiąc lat, nie istniały żadne źródła, z których mogliby skorzystać, poza tradycją ustną, której wartość była więcej niż skromna. Nie ulega wątpliwości, że dzięki odkryciom archeologicznym wiemy dziś o Krecie nieporównywalnie więcej niż Ateńczycy V wieku [p.n.e.]. Kreteńczycy zakładali zapewne faktorie [osady handlowe] czy też osadzali się w różnych punktach wybrzeży istotnych dla żeglugi i prowadzenia handlu z miejscową ludnością. Czynili to prawdopodobnie za jej zgodą. [...] Uzyskanie punktów oparcia nie oznaczało jednak polityki zagarniania ziemi w odległych krainach. Wpływy kreteńskie w kulturach ludów, z którymi [Minojczycy] mieli do czynienia, mogły być wynikiem handlu ułatwiającego przenikanie wpływów cywilizacyjnych. B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków, t. 1, Warszawa 1988, s. 58–60.

• Wyjaśnij, kto według starożytnych historyków greckich jako pierwszy zbudował morskie imperium w basenie Morza Śródziemnego. Jakie jego działania opisywali? Na jakiej podstawie źródłowej Herodot i Tukidydes oparli informacje, które przekazali na ten temat? • Odpowiedz, czym była thalassokracja. Z czego dawniej wynikało przekonanie o thalassokracji minojskiej? Jak oceniają tę koncepcję współcześni badacze dziejów starożytnej Grecji?

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

9


10

Starożytność

2

Kolonizacja w świecie śródziemnomorskim

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęć: Hellenowie, Imperium Romanum. • Osiągnięcia kultur minojskiej i mykeńskiej utrwalone w tradycji starożytnych Greków. • Osiągnięcia Fenicjan jako wybitnych żeglarzy i kupców świata śródziemnomorskiego.

S

zlaki morskie, które na Morzu Śródziemnym wytyczyli starożytni kupcy, ułatwiały przenikanie się wpływów kulturowych i politycznych. Kolebka naszej cywilizacji, którą był obszar śródziemnomorski, stopniowo się zmieniała, m.in. w wyniku kolonizacji, czyli zakładania osad na terenach podbitych, niezamieszkanych lub słabo zaludnionych. Proces ten sprawił, że wybrzeża Morza Śródziemnego w znacznej części pokryły się siecią miast fenickich i greckich, a w późniejszym okresie również rzymskich.

MORSKIE IMPERIUM KARTAGINY Ludem, który pierwszy na większą skalę rozpoczął kolonizację wybrzeży śródziemnomorskich, byli Fenicjanie. W X w. p.n.e. osadnicy z Tyru i Sydonu zamieszkali na Cyprze, a ich głównym skupiskiem było tam miasto Kition (dziś Larnaka). Handlowe osady fenickie powstały także w Azji Mniejszej. Jednak głównym kierunkiem ekspansji Fenicjan stał się zachodni region Morza Śródziemnego. Zazwyczaj interesowały ich miejsca położone w pobliżu łatwo dostępnych złóż metali. Takie były początki Kadyksu, jednego z najstarszych miast dzisiejszej Hiszpanii. Osadę Gadir (łac. Gades, dzisiejszy Kadyks) Fenicjanie założyli ok. 1100 r. p.n.e., a przyciągnęły ich tam znajdujące się w pobliżu kopalnie srebra i cyny. Najwięcej kolonii fenickich powstało na północnych wybrzeżach Afryki, na Sycylii i Sardynii. Osadnictwo Fenicjan objęło też Korsykę, wybrzeża dzisiejszej Hiszpanii i południową Italię. Najsłynniejszą kolonią fenicką stała się Kartagina (fenic. Kart Hadaszt – nowe miasto), założona w 814 r. p.n.e. To położone w Afryce Północnej miasto dzięki potężnej flocie i wpływom handlowym zbudowało prawdziwe imperium. Zakładało własne kolonie i objęło kontrolę nad niektórymi starszymi fenickimi posiadłościami. Jego panowanie rozciągało się od Gadiru, poprzez Tingis (dziś Tanger w Maroku), aż po Panormus (Palermo) na Sycylii. Od schyłku VI w. p.n.e. Kartagina podjęła krwawą rywalizację z Grekami o dominację nad zachodnią częścią Morza Śródziemnego, przede wszystkim nad Sycylią. Kres potędze kartagińskiej przyniosło pojawienie się trzeciej siły walczącej o panowanie w tym regionie – Rzymu. GRECKIE KOLONIE I EMPORIA Okres, który nastąpił w Grecji po upadku kultury mykeńskiej, naukowcy określają mianem wieków ciemnych. Dobiegł on końca ok. VIII w. p.n.e., a po nim rozpoczęła się tzw. epoka archaiczna. Był to czas kształtowania się polis – niezależnych wspólnot obywateli zamieszkujących określone terytoria. Zaczęły też wówczas narastać problemy społeczne związane ze wzrostem liczby ludności i brakiem wystarczających obszarów ziemi uprawnej. Na rozwiązanie tych trudności pozwolił masowy ruch kolonizacyjny. Przyczyniły się do niego także poszukiwania nowych źródeł surowców i rynków zbytu Europa i świat | lekcja 2

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Kolonizacja w świecie śródziemnomorskim Posążek fenickiej bogini Asztarte, Cypr, VI w. p.n.e.

Historia Cypru jest przykładem przenikania się kręgów cywilizacyjnych w basenie Morza Śródziemnego. Na początku XIV w. p.n.e. na wyspę przybyli Mykeńczycy, później swoje osady zakładali tam Fenicjanie i Grecy. W VI w. p.n.e. Cypr znalazł się pod panowaniem Egiptu, a następnie – Persów. W kolejnym etapiee stał się częścią hellenistycznego państwa Ptolemeuszów rządzących w Egipcie (IV–I w. p.n.e.), później zaś wchodził w skład Imperium Rzymskiego. Ludność Cypru w większości zachowała grecką tożsamość,, mimo że w następnych stuleciach wyspa znajdowała się kolejno pod władzą różnych potęg: Bizancjum, krzyżowców z zachodniej Europy, Wenecji, Turcji i wreszcie Wielkiej Brytanii (do 1960 r.). dla greckiej wytwórczości rzemieślniczej oraz chęć wzbogacenia się i osiągnięcia społecznego awansu na nowo zajętych obszarach. Inicjatywa rozpoczęcia migracji wychodziła zazwyczaj od społeczeństwa polis. Bywało, że nawet odgórnie określano, kto weźmie udział w wyprawie, i nakazywano wybranym obywatelom opuszczenie domów rodzinnych, nawet pod groźbą kary śmierci. Nowo tworzone miasto Grecy nazywali apoikia, co dosłownie możemy przetłuumaczyć jako osada założona daleko od miejsca zamieszkania. Państwo, które zororganizowało kolonię, określano zaś mianem metropolii (gr. metropolis – polis matka). ka). Kolonie miały ustrój wzorowany na metropolii, lecz były samodzielnymi, niezależnymi nymi organizmami politycznymi. Z metropolią łączyły je więzy religijne i gospodarcze. Metropolia t li miała obowiązek zaopatrzyć kolonistów w statki, narzędzia i produkty rolne, pozwalające na zagospodarowanie się na nowym terenie. Przyszli osadnicy zabierali ze sobą ogień ze świętego paleniska w rodzinnym mieście, by przenieść go do nowej siedziby i w ten sposób podkreślić więzi łączące kolonię z metropolią. Okrzepła politycznie i gospodarczo apoikia często sama zakładała następne kolonie. Grecy tworzyli także emporia, czyli osady handlowe, które nie były samodzielnymi organizmami politycznymi, lecz zarządzali nimi urzędnicy przysyłani z metropolii. Emporia powstały na terenach, na których istniało już jakieś silne państwo i założenie kolonii było niemożliwe.

ZASIĘG GRECKIEGO ŚWIATA Wyspy Morza Egejskiego oraz zachodnie wybrzeża Azji Mniejszej Grecy zasiedlili już w epoce wieków ciemnych. W czasach tzw. wielkiej kolonizacji, obejmującej okres VIII–VI w. p.n.e., świat starożytnych Greków rozszerzył się na olbrzymie obszary położone na wybrzeżach Morza Śródziemnego i Morza Czarnego. Głównymi terenami ich zmasowanej kolonizacji stały się: północne wybrzeża Morza Egejskiego, południe Italii, które nazwano w starożytności Wielką Grecją, Sycylia, a także śródziemnomorskie wybrzeża dzisiejszej Francji i Hiszpanii. Mimo niesprzyjającego klimatu panującego na wybrzeżach Morza Czarnego (suche lato, mroźna zima) Grecy zainteresowali się także tym obszarem. GRECY WŚRÓD INNYCH LUDÓW ŚRÓDZIEMNOMORSKICH W wyniku procesu kolonizacji Grecy nawiązali kontakty z ludami reprezentującymi rozmaite kultury – ulegali ich wpływom i jednocześnie sami na nie oddziaływali. W mitach greckich pojawiła się syryjska Gorgona, centaury rodem z Babilonii czy asyryjski Pegaz. Mieszkańcy miast greckich w Azji Mniejszej zetknęli się z monetami, które jako pierwsi zaczęli bić władcy Lidii (krainy w Azji Mniejszej). System monetarny ukształtowany w greckich polis pod wpływem Lidyjczyków szybko rozprzestrzenił się wszędzie tam, gdzie tylko pojawili się kolonizatorzy. Powstawanie gospodarki pieniężnej było powiązane z rozwojem handlu międzynarodowego, w którym brały udział m.in. nowe miasta zakładane przez Hellenów. Produkty greckiego rzemiosła znajdowały nowych, licznych nabywców poza światem greckim. Wielką rolę w tych zmianach odegrał język grecki. Na obszarach, do których docierali greccy kupcy lub koloniści, stał się językiem międzynarodowym. Ułatwiał zarówno kontakty Greków z cudzoziemcami, jak i porozumiewanie się ludów zamieszkujących nawet najbardziej odległe krańce świata śródziemnomorskiego (podobną funkcję pełni dziś język angielski). WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

111


12

Starożytność Moneta Eginy (V w. p.n.e.) z wizerunkiem żółwia, symbolu tej greckiej polis

Lidyjczycy, a także Grecy, najstarsze monety bili z elektrum (gr. elektron – bursztyn) – naturalnego stopu złota i srebra występującego np. w rzekach Azji Mniejszej. Później w świecie greckim wytwarzano monety ze srebra, złota i brązu.

s. 16 X s. 17 X

Kultura, obyczaje i religia Greków okazały się bardzo atrakcyjne dla ludów stykających się z Hellenami. Przykładowo władcy Lidii składali ofiary bogom greckim, a także chętnie zasięgali rad wyroczni w świątyni Apollina w Delfach. Proces hellenizacji* ludów śródziemnomorskich dotyczył nawet wrogiej Grekom potężnej Kartaginy. Największym osiągnięciem Hellenów związanym z kontaktami ze Wschodem było powstanie greckiego pisma alfabetycznego, którego podstawą stało się pismo fenickie. Grecy rozprzestrzenili znajomość pisma alfabetycznego na całym obszarze śródziemnomorskim. Przykładem ich oddziaływania może być historia greckiej kolonii Kyme w Italii (region Kampanii). Powstała ona w 757 r. p.n.e. i prowadziła intensywną wymianę handlową z Etruskami – ludem zamieszkującym Etrurię, krainę w środkowej Italii. Etruskowie – obok umiejętności wytwarzania luksusowej broni, biżuterii i ceramiki – przejęli od greckich sąsiadów alfabet. Od Etrusków z kolei znajomość pisma trafiła do ludu Latynów (mieszkańców Lacjum w środkowej Italii), do których należeli Rzymianie. Ci ostatni przekazali pismo łacińskie (czyli pismo Latynów) cywilizacji średniowiecznej Europy. Rozwój osadnictwa greckiego poza terenem Grecji właściwej pociągał za sobą nie tylko pozytywne konsekwencje. Hellenowie wchodzili bowiem w konflikty ze swymi sąsiadami, m.in. z Etruskami czy Kartaginą. Szczególnie groźne dla świata greckiego były wojny z Persją (V w. p.n.e.), które doprowadziły m.in. do zmagań pod MaratonemW i TermopilamiW.

ETRUSKIE KORZENIE RZYMSKIEJ CYWILIZACJI Decydujący wpływ na historię świata śródziemnomorskiego i całej cywilizacji zachodniej wywarło pojawienie się nowej potęgi – Rzymu. Zanim jednak powstało potężne Imperium Romanum, mieszkańcy Rzymu znaleźli się w kręgu kulturowym stworzonym przez Etrusków. Ludność Etrurii wysoko rozwinęła metalurgię (produkcja naczyń z brązu), rolnictwo (kanały nawadniające) oraz sztukę (posągi z terakoty, czyli wypalanej gliny; malarstwo). Etruskowie słynęli też jako świetni architekci i twórcy potężnych miast. Ich kultura, choć inspirowana wpływami greckimi, pozostała w pełni oryginalna. Szczyt rozkwitu etruskich miast-państw przypadł na VI w. p.n.e. Rzymianie wiele zaczerpnęli z dorobku swych etruskich sąsiadów. Przejęli pewne cechy ich ustroju politycznego czy symboliki władzy (np. fasces – pęk rózeg z zatkniętym toporem, oznaka władzy politycznej). Trzej ostatni królowie Rzymu (koniec VII–VI w. p.n.e.) byli zresztą pochodzenia etruskiego. Również religia rzymska – w tym panteon bogów z Jowiszem, Junoną i Minerwą na czele – kształtowała się w znacznej mierze pod wpływem wierzeń sąsiadów. Od nich Rzymianie nauczyli się m.in. wróżenia z wnętrzności zwierząt ofiarnych. Zmagania gladiatorów, powszechnie kojarzone z rzymskimi obyczajami, wywodzą się zaś z tradycji etruskich igrzysk ku czci zmarłych. Także sposób zakładania miast przez Rzymian miał etruskie korzenie. Polegał on na tym, że po przeprowadzeniu wróżb z lotu ptaka wyznaczano dwie prostopadłe do siebie drogi, a na ich przecięciu powstawało forum, czyli plac stanowiący centrum gospodarcze i polityczne nowej osady. PODBÓJ ITALII PRZEZ RZYM Państwo Rzymian rozrastało się stopniowo, a podbój ludów italskich i zjednoczenie ziem Półwyspu Apenińskiego pod rzymską władzą zajęły ok. dwustu lat wypełnionych krwawymi zmaganiami. » Hellenizacja (gr. Hellenes – Grecy) – przejmowanie przez różne ludy greckich obyczajów, kultury, języka, wierzeń, instytucji społecznych i politycznych. Europa i świat | lekcja 2

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Kolonizacja w świecie śródziemnomorskim

Kolonizacja fenicka i posiadłości Kartaginy, wielka kolonizacja grecka, początki Imperium Rzymskiego

Na początku III w. p.n.e. liczącymi się przeciwnikami Rzymian w Italii pozostawały kolonie greckie z południa półwyspu. Wśród nich najsilniejszy był Tarent, wspierany przez Pyrrusa, króla Epiru (krainy w zachodniej Grecji, nad Morzem Jońskim). Wojna ciągnąca się w latach 280–275 p.n.e. wyniszczyła jednak siły Pyrrusa, który musiał wycofać się z Italii. Tarent zaś skapitulował w 272 r. p.n.e. Wkrótce zdobycie Volsini, ostatniego niezależnego etruskiego miasta, zakończyło podbój Italii przez Rzym. Rzymianie, podobnie jak Grecy oraz Fenicjanie, zakładali kolonie, ale czynili to w innym celu. Kolonie rzymskie powstawały na podbitych terenach, które uznano za trudne do ujarzmienia. Nie były to samodzielne organizmy państwowe, lecz miasta, których ludność sama wybierała urzędników miejskich. Podobnie jak kolonie greckie zaspokajały one głód ziemi, ale też służyły jako bazy wojskowe, stojące na straży rzymskiego panowania. Powstawanie kolonii rzymskich prowadziło do romanizacji* okolicznych mieszkańców. Temu procesowi sprzyjało także tworzenie municypiów. Były to miasta leżące na podbitym obszarze Italii, których ludność zachowywała wewnętrzny samorząd, a jednocześnie otrzymywała rzymskie obywatelstwo i była zobowiązana do służby wojskowej (łac. munus – obowiązek, stąd termin municypium).

SYCYLIA – PERŁA MORZA ŚRÓDZIEMNEGO Po zdobyciu Italii przyszedł czas na rzymski podbój basenu Morza Śródziemnego. Pierwszym państwem spoza Półwyspu Apenińskiego, z którym Rzym podjął walkę, była Kartagina, a spór o dominację na morzu rozpoczął się na tle walki rzymsko-kartagińskiej o opanowanie Sycylii. Sycylia to największa wyspa zachodniej części Morza Śródziemnego. Jej centralne położenie na obszarze śródziemnomorskim, ciepły klimat i urodzajna ziemia sprawiły, że przez stulecia była terenem rywalizacji mocarstw i przenikania się różnych wpływów kulturowych z obszarów Europy i północnej Afryki. W IX w. p.n.e. na wyspę przybyli Fenicjanie, którzy przyczynili się do rozwoju tamtejszego handlu i rolnictwa. Osiedlili się oni na zachodzie Sycylii, gdzie tworzyli niewielkie osady (faktorie handlowe). » Romanizacja (łac. Romanus – rzymski) – przejmowanie przez różne ludy rzymskich obyczajów, kultury, wierzeń, instytucji społecznych i politycznych oraz języka łacińskiego. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

13


14

Starożytność W VI w. p.n.e. zostały one opanowane przez Kartaginę. Wcześniej, w drugiej połowie VIII w. p.n.e., rozpoczęła się grecka kolonizacja Sycylii. Hellenowie założyli tam takie miasta jak Syrakuzy czy Mesyna. Początkowo Fenicjanie nie wykazywali wrogości wobec nowych przybyszów, ale u schyłku VI w. p.n.e. zostali wciągnięci w walki przez rdzennych mieszkańców Sycylii, których Grecy siłą pozbawiali ziemi i spychali w głąb wyspy. Rdzenna ludność, chociaż była z Grekami skonfliktowana, ulegała wpływom ich kultury, a nawet przejęła język grecki. W następnych stuleciach postępująca ekspansja handlowa Kartaginy doprowadziła do starć Kartagińczyków z Grekami mieszkającymi na Sycylii. Pojawienie się trzeciej potęgi w tym regionie – Rzymu – jeszcze bardziej zaogniło sytuację. Rzymianie po opanowaniu południowej Italii zaczęli dążyć do podporządkowania sobie Sycylii, co doprowadziło do wybuchu pierwszej wojny punickiej* (264–241 p.n.e.). Zakończyła się ona zwycięstwem Rzymu, Kartagina zaś straciła swe posiadłości sycylijskie. W 212 r. p.n.e. Rzymianie ostatecznie pokonali także zaciekle broniące się Syrakuzy. Po upadku państwa syrakuzańskiego cała Sycylia weszła w skład Imperium Rzymskiego – wyspa stała się rzymską prowincją (tym terminem Rzymianie określali ziemie podbite poza obszarem Italii).

s. 23 X

» Wojny punickieW (łac. Poenus – Fenicjanin) – trzy wojny (III–II w. p.n.e.), w których wyniku Rzymianie pokonali Kartaginę i włączyli do swego imperium wszystkie należące do niej obszary.

WYKONAJ POLECENIA 1. Scharakteryzuj kolonizację grecką i fenicką na obszarach śródziemnomorskich (skorzystaj z mapy na s. 13). 2. Porównaj cele zakładania kolonii przez Greków, Fenicjan i Rzymian. 3. Opisz skutki kolonizacji basenu Morza Śródziemnego dla jego mieszkańców. 4. W różnych źródłach informacji wyszukaj wiadomości na temat przenikania się starożytnych kultur na wybranym obszarze regionu Morza Śródziemnego. Przygotuj na ten temat krótką prezentację.

WYRAŹ OPINIĘ Czy zjawisko przenikania się starożytnych kultur na obszarach śródziemnomorskich zasługuje na pozytywną, czy negatywną ocenę? Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej syntezy dziejów starożytnej Grecji autorstwa Ewy Wipszyckiej i Benedetta Brava.

Poza nielicznymi osadami znajdującymi się na obszarze państw wschodnich, Grecy górowali zdecydowanie nad ludem, z którym mieli do czynienia, i w dziedzinie technik produkcyjnych, i form życia społecznego. [...] Ludy żyjące w pobliżu wciągane były w krąg grecki przez handel przedmiotami stanowiącymi w tamtych warunkach obiekty luksusowe (produkty rzemiosła, wino, oliwa). Sądzić możemy, że pragnienie ich zdobycia popychało arystokrację lokalną do podporządkowania współplemieńców i przywłaszczenia sobie ich ziemi czy zmuszania ich do pracy na swoich gruntach. Przyczyniało się ono także do wywoływania wojen między plemionami, gdyż łupy nadawały się na wymianę. Wszystko to przyspieszało rozkład struktur plemiennych i przygotowywało sytuację, w której grecki sposób życia stawał się atrakcyjnym wzorem. B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków, t. 1, Warszawa 1988, s. 167.

• Oceń wpływ kolonizacji greckiej na przemiany systemów społecznych innych ludów. 2. Fragment współczesnej syntezy dziejów starożytnych autorstwa Marii Jaczynowskiej, Danuty Musiał i Marka Stępnia.

Kolonie były ośrodkami rzymskimi na terytorium wrogim, czasem były to miasta zakładane od podstaw, czasem dawne miasta italskie zmienione w kolonie rzymskie. Kolonia miała ustrój ściśle wzorowany na civitas rzymskiej. Na wzór dwóch konsulów stało zwykle na czele kolonii dwóch urzędników określanych mianem duumwirów. Również niższe urzędy w kolonii były odpowiednikami urzędów rzymskich, a rada dekurionów stanowiła jakby kopię senatu. M. Jaczynowska, D. Musiał, M. Stępień, Historia starożytna, Warszawa 2001, s. 429.

• Na podstawie tekstu oraz wiedzy pozaźródłowej uzasadnij tezę, że kolonie rzymskie były istotnym elementem romanizacji ludów Italii.

Europa i świat | lekcja 2

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


15

Starożytność

3

Świat grecki – świat rzymski

PRZYPOMNIJ SOBIE • Zasięg kolonizacji fenickiej i greckiej. • Sposób organizowania kolonii rzymskich w Italii. • Znaczenie pojęć: hellenizacja, romanizacja, amfiteatr, łuk triumfalny, akwedukt.

S

tarożytny świat śródziemnomorski zamieszkiwało wiele ludów posługujących się rozmaitymi językami i reprezentujących różne kręgi kulturowe. Nie zmieniły tego kolonizacje fenicka i grecka, które jednak ułatwiały wymianę osiągnięć i doświadczeń między żyjącymi daleko od siebie społecznościami. Prawdziwa rewolucja na obszarach śródziemnomorskich nastała natomiast wraz z narodzinami dwóch imperiów – państwa Aleksandra Wielkiego i Rzymu.

IMPERIUM ALEKSANDRA WIELKIEGO W 334 r. p.n.e. Aleksander Wielki wyruszył na czele swej macedońsko-greckiej armii na podbój imperium perskiego. Był wówczas królem Macedonii i zwierzchnikiem większości polis Grecji właściwej. Kolejne zwycięskie bitwy pozwoliły mu na opanowanie rozległego terytorium Persji, sięgającego od Egiptu do rzeki Indus (patrz: mapa na s. 20). Pod władzą Aleksandra znalazły się rozmaite ludy. Zdobywca miał świadomość, że utrzymanie jedności nowo powstałego imperium będzie wymagało zupełnie nowych rozwiązań. Wiedział, że musi znaleźć płaszczyznę porozumienia między poddanymi należącymi do różnych kręgów kulturowych – stać się królem nie tylko dla Greków i Macedończyków, lecz także dla podbitych ludów Wschodu. Nie wahał się zatem przejmować ze wschodniej cywilizacji tego, co wcześniej w Grecji uważano za prymitywne i barbarzyńskie*. Przykładowo w swoim otoczeniu wprowadził wyszukany ceremoniał obowiązujący wcześniej na dworze królów perskich, których traktowano jak żyjące bóstwa. Próbował też doprowadzić do ukształtowania się nowej, grecko-macedońsko-perskiej warstwy rządzącej, która miała powstać w wyniku kojarzenia mieszanych małżeństw (greckich i macedońskich żołnierzy z córkami perskiej arystokracji). Aleksander wcielił również do swej armii dawnych żołnierzy króla perskiego, wywodzących się z różnych ludów Wschodu, i zapewnił im możliwość awansowania. Ofiarowując im swoje zaufanie, liczył na ich lojalność. ŚWIAT PO ALEKSANDRZE W 323  r. p.n.e. Aleksander niespodziewanie zmarł. Jego najbliżsi dowódcy i  współpracownicy, zwani diadochami (gr. diadochos – następca), rozpoczęli trwające czterdzieści lat krwawe zmagania o dziedzictwo po wielkim zdobywcy. Imperium się rozpadło, a na jego gruzach wyrósł nowy » Barbarzyńcy (gr. barbaroi – niemówiący po grecku) – u starożytnych Greków określenie używane w odniesieniu do ludów posługujących się innymi językami niż greka. Od Greków przejęli je Rzymianie, którzy nazywali tak ludy żyjące poza granicami Imperium Rzymskiego. Z czasem nabrało pogardliwego zabarwienia. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

 s. 22


16

Starożytność świat – świat hellenistyczny, na którego obszarach przenikały się kultura grecka i tradycje Wschodu. Na ziemiach znajdujących się wcześniej pod władzą Aleksandra powstało wiele państw, spośród których największe były trzy monarchie rządzone przez grecko-macedońskie dynastie wywodzące się od diadochów. Egipt znalazł się pod rządami Ptolemeuszów. Większość terenów dawnego imperium perskiego weszła w skład państwa Seleukidów. Tereny Grecji i Macedonii znalazły się pod władzą Antygonidów. Zwycięstwa Aleksandra otworzyły przed Hellenami rozległe krainy Wschodu. Grecy i przedstawiciele zhellenizowanych ludów (np. Macedończycy) osiedlali się w Egipcie, Azji Mniejszej, Syrii, Palestynie czy Mezopotamii, a nawet jeszcze dalej – na krańcach znanego im świata (np. królestwo Greków baktryjskich w Azji Środkowej). Znajdowali się wśród nich reprezentanci wszelkich profesji: żołnierze, rzemieślnicy, kupcy, kapłani oraz urzędnicy. Zwłaszcza ci ostatni byli cenieni przez diadochów i hellenistycznych monarchów, w nowo powstałych państwach tworzyli bowiem administrację opartą na greckich wzorach.

KULTURA HELLENISTYCZNA W epoce hellenistycznej, której początek wyznacza śmierć Aleksandra Wielkiego, Grecy osiedlali się w starych miastach Wschodu, a także tworzyli nowe ośrodki miejskie (np. egipska Aleksandria). Wszędzie tam przybysze mogli czuć się tak, jakby nie opuścili Grecji. W starych i nowych miastach powstawała bowiem zabudowa w stylu greckim – z prostopadle przecinającymi się ulicami, agorą (głównym placem miejskim), teatrem oraz akropolem (wzgórzem stanowiącym centrum kultu). Na przełomie IV i III w. p.n.e. podstawą harmonijnego współżycia helleńskich osadników i miejscowej ludności stała się odmiana języka greckiego zwana koine, uproszczona i powszechnie zrozumiała. W państwach hellenistycznych właściwie każdy, kto chciał zrobić karierę (np. w administracji) i osiągnąć awans społeczny, musiał posługiwać się językiem greckim. Koine cenili sobie również kupcy przemierzający szlaki handlowe od Italii po Indie, gdyż znajomość greki bardzo ułatwiała kontakty z przedstawicielami różnych ludów. Hellenizację ludów Wschodu przyspieszał m.in. ich podziw dla zwycięskich Greków, którzy podbili imperium perskie. Przejmowano tryb życia Hellenów, zwyczaje, sposób ubierania, wzorce wychowania młodzieży i spędzania wolnego czasu. Zarówno w Atenach, jak i nad Nilem czy Eufratem czytano te same greckie książki, odwiedzano publiczne biblioteki, oglądano te same sztuki teatralne, uprawiano sport, modlono się do bogów z greckiego panteonu (ale także do miejscowych bóstw). Z drugiej strony życie wśród ludów Wschodu odcisnęło ślady na kulturze Greków. Władcy hellenistyczni uznawali się za bogów. Ich dwory pełne były przepychu, a rządy sprawowali za pośrednictwem licznych urzędników, kapłanów oraz z pomocą silnych armii. Proces orientalizacji (łac. orientalis – wschodni), czyli ulegania wpływom kultury wschodniej, dotyczył też – choć w dużo mniejszym stopniu – zwykłych Greków. Sprzyjały temu np. mieszane małżeństwa. Wśród Hellenów rozpowszechniały się również niektóre wschodnie kulty religijne. ro Ważnym elementem kształtującej się kultury hellenistycznej było poczucie wspólnoty ludzi uważający uważających się za Hellenów – niekoniecznie będących Grekami z urodzenia, lecz połączonych połączo tym samym systemem wartości, obyczajami i duchowością. Pod wpływem myślicieli Wschodu grecka filozofia zwróciła się ku problemom etyki i szczęścia ludzkiego (powstały nowe kierunki filozoficzne, takie jak stoicyzm, epikureizm czy sceptycyzm). W rzeźbie harmonia i spokój ustąpiły miejsca ekspresji oraz dynamice. Nowe spojrzenie na rzeczywistość promieniowało Grupa Laokoona, II lub I w. p.n.e. G

Je z najsłynniejszych rzeźb greckich epoki hellenistycznej przedstawia mityczJedna nego neg kapłana Laokoona, który za świętokradztwo został wraz synami zabity przez węże węż morskie nasłane przez Apollina. Europa i świat | lekcja 3

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Świat grecki – świat rzymski z takich ośrodków hellenistycznych jak Antiochia i Palmira w Syrii, Pergamon w Azji Mniejszej czy Aleksandria w Egipcie. Były one prężnie działającymi centrami życia kulturalnego, gospodarczego i politycznego. Kultura hellenistyczna kwitła aż do czasu, gdy jej obszary padły łupem ekspansji Rzymu, a i wówczas trudno mówić o jej pokonaniu.

DIVIDE ET IMPERA Rzymianie zbudowali swoje imperium, kierując się zasadą divide et impera, czyli „dziel i rządź”. Jej istotą było antagonizowanie stosunków między podbitymi ludami, by te nie stworzyły solidarnego frontu przeciw zdobywcom. Rzymianie bowiem mieli się czego obawiać. U schyłku III w. p.n.e. pokonali Kartaginę i z czasem zajęli jej afrykańskie oraz iberyjskie posiadłości. W II w. p.n.e. podbili Macedonię i Grecję właściwą. Do I w. n.e. granice Imperium Rzymskiego w Europie oparły się na Renie i Dunaju oraz objęły większość Brytanii. W Azji sięgnęły poza Eufrat, w Afryce zaś pod rzymskimi rządami znalazło się całe wybrzeże śródziemnomorskie wraz z Egiptem (patrz: mapa na s. 21). Rozmaite ludy raz pokonane zwykle nie buntowały się przeciwko władzy Rzymian, lecz ulegały procesowi romanizacji. Nad bezpieczeństwem i rozwojem ich krain czuwały legiony zapewniające Pax Romana (łac. pokój rzymski) – wymuszony, ale przynoszący znaczne korzyści. URBANIZACJA I TECHNIKA W SŁUŻBIE ROMANIZACJI Ziemie zdobyte przez Rzym, przede wszystkim leżące w Europie, stały się terenem kolonizacji rzymskiej. Nowe miasta, wzorowane na Rzymie, szybko się rozrastały i przekształcały w ważne ośrodki administracyjno-gospodarcze. Jak świadczą przykłady Lyonu (Francja), Kolonii (Niemcy) czy Saragossy (Hiszpania), niektóre z nich nie utraciły takiego charakteru do dzisiaj. Nierzadko też na wspaniałe miasta wyrastały osady powstające w pobliżu obozów wojskowych zakładanych przez rzymskich legionistów. Dzisiejszy Budapeszt (Węgry) czy Wiedeń (Austria) narodziły się właśnie w takich okolicznościach. Romanizacji uległy także osady istniejące na danym terenie przed rzymskim podbojem. Rzymscy inżynierowie wznosili w nich budowle typowe dla swojej cywilizacji. Wszędzie, gdzie pojawili się Rzymianie, budowano więc amfiteatry, monumentalne świątynie, łuki triumfalne czy termy (łaźnie) oraz wytyczano place miejskie – fora. Aby ułatwić przemarsze armii, komunikację i handel między najodleglejszymi ziemiami imperium, Rzymianie zbudowali sieć dróg. Osiągnięcia techniczne Rzymian były niewątpliwie ważnym czynnikiem, dzięki któremu podbite ludy postrzegały cywilizację rzymską jako atrakcyjną. Przykładowo wodę do rozrastających się miast imperium dostarczano za pomocą akweduktów (łac. aqua – woda, ductus – prowadzenie). Ślady rzymskiego systemu dystrybucji wody możemy spotkać na wszystkich obszarach znajdujących się niegdyś we władaniu Rzymu. Drogi, które ułatwiały podróżowanie po rozległych terenach imperium, były często wybrukowane. W razie potrzeby drążono tunele lub wznoszono kamienne mosty. Wiele z nich przetrwało do naszych czasów i służy współczesnym ludziom. Znaczenia sieci dróg nie sposób Droga rzymska (Via Appia, Droga Appijska) przecenić, gdyż w dużej mierze to one, a nie rzymskie legiony, stanowiły w Italii, utwardzona bazaltowymi płytami o jedności imperium – umożliwiały przepływ towarów, ludzi, a także idei. w III–II w. p.n.e.

MY, RZYMIANIE Przedstawiciele elit podbitych ludów napływali do nowo wybudowanych miast lub do starych, ale przebudowanych przez Rzymian ośrodków i podziwiali dokonania zdobywców. Budziło się u nich pragnienie współuczestnictwa w osiągnięciach cywilizacyjnych Rzymu. Gotowi byli wyrzec się własnych tradycji i przyjąć obce obyczaje. Początkiem romanizacji było opanowanie łaciny, niezbędnej np. do pracy w administracji, oraz udział w rzymskim kultcie religijnym. W okresie cesarstwa mieszkańcy WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

17


18

Starożytność prowincji uczestniczyli bowiem w kulcie cesarskim, który był wyrazem hołdu i lojalności wobec państwa. Jednak sama chęć stania się Rzymianinem nie oznaczała jeszcze otrzymania pełni praw obywatelskich. Na to mieszkańcy podbitych obszarów musieli czekać wiele lat, gdyż Rzymianie zazdrośnie strzegli swych przywilejów. Ludność Italii weszła do wspólnoty obywatelskiej w wyniku wojny domowej z lat 90–88 p.n.e. Mieszkańcy prowincji uzyskiwali ten przywilej stopniowo (początkowo weterani i zromanizowane elity). Dopiero w 212 r. n.e. na mocy edyktu cesarza Karakalli prawa obywatelskie otrzymała cała wolna ludność imperium. Akt ten stał się jednocześnie czynnikiem przyspieszającym romanizację. Prawo rzymskie

Rzymianie nie tylko stworzyli, podobnie jak inne ludy, przepisy prawa karnego, określającego kary stosowane wobec przestępców. Zajęli się również ochroną praw własności (kwestiami dziedziczenia, sprzedaży, kupna) i sprawami stosunków rodzinnych (małżeństwami, rozwodami). Powstała tym samym zupełnie nowa gałąź prawa – prawo cywilne (łac. ius civile) – której nie znajdziemy w tradycji żadnego z państw starożytnego Wschodu. Pierwszy zbiór prawa rzymskiego powstał już w połowie V w. p.n.e. Rozwój imperium spowodował jednak poszerzenie kręgu spraw objętych systemem prawnym i tym samym wzrost liczby przepisów. W konsekwencji podejmowano próby ich uporządkowania oraz ujednolicenia. Udało się to ostatecznie dopiero cesarzowi bizantyjskiemu Justynianowi Wielkiemu w VI w. n.e. (już po upadku cesarstwa rzymskiego na Zachodzie). Z jego inicjatywy powstał tzw. Kodeks Justyniana – łac. Corpus iuris civilis (zbiór prawa cywilnego) – który stał się podstawą nauki prawa średniowiecznej i nowożytnej Europy.

RZYMIANIE I GRECY Romanizacji bardzo szybko uległa zachodnia część państwa rzymskiego, zamieszkana w większości przez ludy stojące na niższym niż Rzymianie poziomie rozwoju cywilizacyjnego. Inaczej kształtowały się losy wschodniej części imperium. Tam kultura rzymska zetknęła się z bogatą tradycją hellenistyczną. Efekt był zaskakujący, Rzymianie bowiem uznali kulturową wielkość Greków – przede wszystkim w dziedzinach literatury, sztuki, nauki i filozofii – i czerpali z ich dorobku. Nieliczne skupiska Rzymian na wschodzie imperium ulegały hellenizacji. Zachód stał się więc łaciński, Wschód pozostał grecki (nawet rzymscy urzędnicy posługiwali się tu greką). Jak napisał rzymski poeta Horacy (I w. p.n.e.), Graecia capta ferum Victorem cepit – „Zdobyta Grecja pokonała srogiego zdobywcę”. DZIEDZICTWO RZYMU Konsekwencje romanizacji okazały się niezwykle trwałe. Jej śladem są wywodzące się z łaciny współczesne języki romańskie: włoski, francuski, hiszpański, portugalski czy rumuński. Możemy także oglądać materialne świadectwa tego procesu – liczne ruiny rzymskich budowli zachowane w Europie, na Bliskim Wschodzie i w północnej Afryce. Przetrwała do naszych czasów także sieć rzymskich miast oraz szlaki komunikacyjne Imperium Romanum. Drogi rzymskie

Ruiny rzymskiej świątyni w Évorze, w dzisiejszej Portugalii (II w. n.e.)

Budowla ta jest z jednej strony przykładem romanizacji terenów położonych z dala od Italii, z drugiej – ulegania wpływom greckim przez Rzymian (kolumny otaczające świątynię reprezentują porządek koryncki, charakterystyczny dla architektury greckiej).

Europa i świat | lekcja 3

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


19

Świat grecki – świat rzymski przez wiele stuleci były głównymi arteriami europejskiego transportu, a i współcześnie wiele dróg przebiega po ich trasach. Także niektóre z rzymskich wodociągów ciągle jeszcze są czynne, jak np. Aqua Virgo, który po odrestaurowaniu w XV w. do dziś zasila fontannę di Trevi w Rzymie. Z upływem wieków okazało się, że najcenniejszym wkładem Rzymian w rozwój cywilizacji jest prawo, którego zasady obowiązują w prawodawstwie różnych państw do dziś (np. lex retro non agit – prawo nie działa wstecz; praesumptio boni viri – domniemanie niewinności; nulla poena sine lege – nie ma kary bez prawa). Z czasów rzymskich wywodzi się też chociażby współczesna polska terminologia prawnicza, np. słowa: adwokat, alibi, apelacja, precedens, proces, prokurator, trybunał. W świecie rzymskim ukształtowała się też religia chrześcijańska, która stała się jednym z fundamentów cywilizacji zachodniej. Chrześcijaństwo narodziło się w podbitej przez Rzym Palestynie, a Jezus Chrystus został skazany na śmierć przez rzymskiego urzędnika Poncjusza Piłata. W 313 r. n.e. cesarz rzymski Konstantyn zezwolił na swobodę kultu chrześcijańskiego, a pod koniec IV w. n.e. cesarz Teodozjusz ogłosił chrześcijaństwo religią państwową w Imperium Rzymskim. Świat każdego Polaka, Europejczyka, człowieka Zachodu głęboko tkwi więc korzeniami w tradycji starożytnych Greków i Rzymian.

WYKONAJ POLECENIA 1. Scharakteryzuj przykłady procesu hellenizacji w świecie starożytnym. 2. Omów przykłady procesu romanizacji ludów i państw w epoce starożytnej. 3. Podaj przykłady trwania dorobku cywilizacji Greków i Rzymian we współczesnym świecie. Odwołaj sie do dzieł literatury, filmu, sztuk plastycznych, architektury.

WYRAŹ OPINIĘ Odpowiedz, czy twoim zdaniem hellenizacja i romanizacja prowadziły do zaniku różnorodności kulturowej obszarów objętych tymi procesami. Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Przemówienie cesarza Klaudiusza (I w. n.e.) podczas nadawania pełni praw obywatelskich Eduom, jednemu z ludów żyjących w Galii (obszar dzisiejszej Francji) – fragment Roczników rzymskiego historyka Tacyta (I/II w. n.e.).

Wiem bowiem dobrze, że [...] ludzi pochodzących z Etrurii, Lukanii [dziś w południowych Włoszech] i całej Italii do senatu powoływano, a wreszcie granice samej Italii aż po Alpy posunięto, aby nie tylko poszczególne osoby, lecz całe kraje i ludy zespoliły się pod naszym imieniem. Wtedy wewnątrz nastał trwały pokój i na zewnątrz rozwinęliśmy naszą potęgę. [...] pod pozorem zakładania po całym świecie kolonii wojskowych, wcieliliśmy do nich najtęższych z mieszkańców prowincji, zaradzając wtedy osłabieniu państwa. Czy mamy żałować tego, że Balbowie z Hiszpanii i nie mniej wybitni mężowie z Galii Narbońskiej [dzisiejsza południowa Francja] do nas się przenieśli? Żyją dotąd ich potomkowie i nie ustępują nam w miłości do tej ojczyzny! Tacyt, Dzieła, przeł. S. Hammer, Warszawa 2004, s. 239.

2. Fragment monografii Upadek Rzymu autorstwa współczesnego historyka Josepha Vogta.

Zdumiewające jest powodzenie rzymskich działań [...] na terenie niektórych prowincji naddunajskich. Romanizacja była tam przede wszystkim dziełem armii rzymskiej, która miała za zadanie strzec granic w warownych obozach [...]. Poprzez służbę wojskową całe plemiona panońskie [obszar dzisiejszych Węgier] i iliryjskie [zachodnie wybrzeże Półwyspu Bałkańskiego] zostały pozyskane dla Rzymu. Wojska rekrutujące się z tej ludności tworzyły w III i jeszcze w początkach IV wieku rdzeń armii rzymskiej. Nic więc dziwnego, że te legiony w czasach, w których powoływanie cesarzy przypadło w udziale wojsku, mogły zawsze wynieść na tron swych dowódców. Owi cesarze pochodzenia iliryjskiego i panońskiego [...] wrośli całkowicie w rzymski sposób myślenia, a nawet stali się od połowy III wieku rzecznikami rzymskiej idei imperialnej i wnieśli istotny wkład w przezwyciężanie anarchii politycznej i kryzysu gospodarczego. J. Vogt, Upadek Rzymu, przeł. A. Łukaszewicz, Warszawa 1993, s. 29.

• Na podstawie tekstów 1. i 2. oraz wiedzy pozaźródłowej wymień formy romanizacji ludów podbitych przez Rzym. • Oceń skutki wynikające dla państwa rzymskiego z procesu romanizacji podbitej ludności. • Oceń skuteczność romanizacji ludów podbitych przez Rzym.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


20

Starożytność

Cywilizacja hellenistyczna

1

2

3

Ruiny greckiej świątyni Apollona w Side, w dzisiejszej Turcji, II w. n.e.

Pozostałości greckiego teatru w Pergamonie, w dzisiejszej Turcji, II w. p.n.e.

Moneta z wizerunkiem Antimachosa II, władcy Baktrii, ukazanego w charakterystycznej greckiej czapce, II w. p.n.e.

2 1

5 3

4

PRACA Z INFOGRAFIKĄ ● Porównaj przedstawione na mapach zasięgi dwóch antycznych cywilizacji. ● Na podstawie mapy przeanalizuj zasięg dróg rzymskich. Dlaczego, twoim zdaniem, rzymska sieć komunikacyjna przybrała taki kształt? ● Na podstawie ilustracji wskaż przejawy hellenizacji i romanizacji w różnych dziedzinach życia. Dlaczego osiągnięcia Greków i Rzymian były atrakcyjne dla innych ludów?

4 Ptolemeusz I Soter (IV/III w. p.n.e.), władca Egiptu, rzeźba wykonana zgodnie z kanonem sztuki egipskiej

5 Antioch III Wielki (III/II w. p.n.e.), władca państwa Seleukidów, rzeźba zgodna z kanonem sztuki greckiej

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


21

Cywilizacja rzymska

1

2

Rzymski akwedukt w Segowii, w dzisiejszej Hiszpanii, I/II w. n.e.

3 Świątynia rzymska w Nîmes, w dzisiejszej Francji, I w. p.n.e.

2

Amfiteatr rzymski w Puli, w dzisiejszej Chorwacji, I w. n.e.

3

1 4

6 5

4

5

6

Rzymski most Severan w dzisiejszej Turcji, II/III w. n.e.

Gladiatorzy na rzymskiej mozaice z Leptis Magna, w dzisiejszej Libii, II w. n.e.

Łuk triumfalny cesarza Hadriana w Dżarasz, w dzisiejszej Jordanii, II w. n.e.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


22

Średniowiecze

4

Islam, Europa i antyczne dziedzictwo

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęcia Bizancjum (cesarstwo wschodniorzymskie, bizantyjskie). • Zasięg terytorialny starożytnego Imperium Rzymskiego. • Na czym polegał proces romanizacji prowincji rzymskich.

P

aństwo zbudowane przez starożytnych Rzymian panowało nad całym obszarem otaczającym Morze Śródziemne. Nie było na tych terenach społeczności, na której życiu nie odcisnęłaby piętna grecko-rzymska cywilizacja. Trwały podział Imperium Romanum na części wschodnią i zachodnią (395 r.), a następnie upadek cesarstwa rzymskiego na Zachodzie (476 r.) doprowadziły do załamania się jedności kulturowej świata śródziemnomorskiego. Na Wschodzie spadkobiercą idei imperium stało się Bizancjum, w którym dominowała kultura rzymska w jej greckiej formie. W zachodniej Europie, na gruzach cesarstwa, powstawały barbarzyńskie królestwa, utworzone m.in. przez germańskie ludy Wizygotów, Ostrogotów, Swebów, Burgundów, Franków czy Longobardów. Weszły one w krąg rzymskiej kultury łacińskiej. Czynnikiem jednoczącym ludy zamieszkałe wokół Morza Śródziemnego pozostawało chrześcijaństwo. Dodatkowo w VI w. cesarstwu bizantyjskiemu udało się podporządkować sobie Italię i północną Afrykę. Nikt nie spodziewał się wówczas, że wkrótce ta chrześcijańska jedność zostanie rozerwana przez nowego, silnego przeciwnika – islam.

NARODZINY NOWEJ RELIGII MONOTEISTYCZNEJ Narodziny islamu są związane z Arabią, krainą leżącą na Półwyspie Arabskim, a na początku VI w. zamieszkaną głównie przez koczownicze plemiona arabskie (Beduinów). Twórcą nowej religii był Mahomet (ok. 570–632), kupiec wywodzący się z Mekki, który głosił, że archanioł Gabriel zesłał mu objawienie o Bogu. Mahomet nawoływał ludy arabskie, aby oddawały cześć tylko jednemu Bogu – Allahowi. Wobec niechęci, z jaką większość mieszkańców Mekki odnosiła się do jego nauk, w 622 r. opuścił rodzinne miasto i udał się do miejscowości Jasrib (późniejsza Medyna). Był to punkt zwrotny w prorockiej działalności Mahometa. W nowym miejscu szybko zyskał popularność i stał się przywódcą łączącym w swoim ręku władzę religijną, polityczną i wojskową. Podporządkowywały mu się kolejne plemiona arabskie, co prowadziło do przekształcania wspólnoty religijnej w organizację państwową. Dysponujący siłą zbrojną Mahomet w 630 r. powrócił do Mekki, gdzie ze świątyni Kaaba uczynił centralne miejsce nowego kultu. Religia Mahometa, nazwana islamem (arab. poddanie się [woli Bożej]), była monoteistyczna. W swoich naukach odwoływała się do patriarchów i proroków Starego Testamentu, jak Abraham czy Mojżesz. Za proroka uznawała również Jezusa. Jednak Mahomet uważał, że obie starsze religie monoteistyczne, czyli judaizm i chrześcijaństwo, sprzeniewierzyły się Bożym objawieniom, które trzeba było przekazać ludziom ponownie. To właśnie on, jako nowy prorok, miał wypełnić to zadanie, stając na czele nowego ruchu religijnego, którego wiernych zaczęto nazywać muzułmanami (arab. muslim – oddany wierze). Europa i świat | lekcja 4

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Islam, Europa i antyczne dziedzictwo FILARY ISLAMU I PIERWSZE PODZIAŁY W ŚWIECIE MUZUŁMAŃSKIM Objawienia Mahometa spisano niedługo po śmierci proroka w świętej księdze islamu – Koranie (arab. al-qur’an – czytanie). Zostały w nim zawarte główne prawdy wiary, zasady dotyczące muzułmańskiego wychowania oraz podstawy islamskiego prawa. Z Koranu wynikają podstawowe obowiązki muzułmanina zwane pięcioma filarami islamu. Zalicza się do nich: • wyznanie wiary („Nie ma innych bóstw prócz Allaha, a Mahomet jest Jego prorokiem”); • modlitwę z twarzą zwróconą w kierunku Mekki, odmawianą pięć razy w ciągu dnia; • dawanie jałmużny ubogim i potrzebującym; • post w miesiącu ramadan; • odbycie przynajmniej raz w życiu pielgrzymki do Mekki (do świątyni Kaaba). Dopełnieniem treści zawartych w Koranie jest Sunna (arab. przyjęty sposób postępowania; IX w.), w której spisano czyny i wypowiedzi Mahometa, stanowiące muzułmańską tradycję. Po śmierci Mahometa przywódcami religijnymi i politycznymi islamu byli kolejni kalifowie (arab. chalifa – następca), wybierani początkowo spośród towarzyszy i krewnych proroka. Jednak jedność świata islamu szybko się załamała, ukształtowały się bowiem dwa muzułmańskie nurty religijne – sunnici i szyici. Ci ostatni, stanowiący mniejszość wyznawców, uważali, że przywódcą duchowym może zostać tylko członek rodziny proroka – Ali (zięć Mahometa), a następnie jego potomkowie. W 661 r. Ali został zamordowany, szyici uznali go za męczennika i utworzyli własny odłam islamu. Sunnici natomiast za prawowiernych następców Mahometa uważali kolejnych kalifów. Dokonany w VII w. podział wewnętrzny w świecie muzułmańskim utrzymuje się do dzisiaj. POWSTANIE ARABSKIEGO IMPERIUM Drugi z kalifów, Omar (panował w latach 634–644), zapoczątkował podboje, które doprowadziły do powstania potężnego imperium arabskiego. Jeszcze za czasów tego władcy Arabowie oderwali od Bizancjum Syrię i Palestynę, a następnie skierowali wojska w stronę Egiptu, który także udało się im podbić. W VIII w. w wyniku zbrojnej ekspansji władztwo arabskie oparło swoje wschodnie granice na rzece Indus, a na zachodzie objęło północną Afrykę, a także niemal cały Półwysep Iberyjski. W 711 r. Arabowie przeprawili się bowiem do Hiszpanii i w ciągu kilku lat doprowadzili do upadku tamtejszego państwa Wizygotów. Dalszą ekspansję islamską w Europie Zachodniej zahamowali dopiero w 732 r. Frankowie w bitwie pod Poitiers (czytaj: płatie). Jednak na przełomie IX i X w. Arabowie opanowali jeszcze Sardynię i Sycylię. Prowadzenie skutecznych i trwałych podbojów ułatwiała Arabom ich religia. Zgodnie z naukami islamu prawdziwy muzułmanin powinien być zawsze gotowy do dżihadu, czyli szerzenia i obrony wiary – zarówno środkami pokojowymi, jak i w zbrojnej walce. Niektórzy rozumieli to wprost jako nakaz prowadzenia świętej wojny. Nauka Mahometa zabrania bowiem wszczynania wojen napastniczych i tylko nadanie działaniom militarnym charakteru religijnego uzasadniało prowadzenie ekspansywnej polityki. Jednocześnie na opanowanych terytoriach Arabowie z tolerancją odnosili się do podbitych ludów. Nie narzucali im islamu, lecz wiernych innych religii obciążali specjalnymi podatkami, zwanymi charadż (stąd dzisiejszy termin haracz). Ludność pokrewna językowo Arabom, jak np. mieszkańcy Syrii czy Palestyny, łatwo ulegała arabizacji i przyjmowała islam, co wiązało się też z wymiernymi korzyściami materialnymi (np. niepłacenie charadż). Pielgrzymi zgromadzeni wokół Kaaby

Do Mekki co roku przybywają tysiące pielgrzymów, by wypełnić jeden z obowiązków muzułmanina, i siedmiokrotnie okrążają Kaabę, najświętsze miejsce islamu. W jej wschodnim rogu wmurowano czarny kamień, według legendy zesłany przez Boga, a umieszczony tam przez Abrahama czy nawet przez samego praojca Adama. Kaaba i czarny kamień były czczone przez Arabów już w czasach przedislamskich religii politeistycznych. Wokół Kaaby wzniesiony został przez muzułmanów olbrzymi Święty Meczet, wielokrotnie przebudowywany. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

23


24

Średniowiecze

Podboje arabskie w VII–IX w.

PODZIAŁY POLITYCZNE ŚWIATA ISLAMU Rządząca od 661 r. imperium arabskim dynastia Omajjadów (Umajjadów) traciła z czasem poparcie w społeczeństwie. Wzrastało znaczenie powiązanych z szyitami Abbasydów, którzy dążyli do przejęcia władzy w kalifacie. W 750 r. obalili oni rządzącego kalifa i wymordowali Omajjadów, a następnie powołali własnego przywódcę i przenieśli stolicę kalifatu z Damaszku do Bagdadu. Tylko jednemu przedstawicielowi Omajjadów udało się ujść z życiem i zbiec do Hiszpanii. Tam ogłosił się emirem, czyli zarządcą prowincji, i tym samym zapoczątkował proces uniezależniania się terenów hiszpańskich od władzy kalifatu bagdadzkiego. Pełną niezależność w Hiszpanii Omajjadzi uzyskali w 929 r., gdy kolejny emir zerwał wszelkie związki z kalifatem bagdadzkim i sam ogłosił się kalifem. Od tej pory istniały dwa niezależne od siebie kalifaty: jeden ze stolicą w Bagdadzie, drugi w hiszpańskiej Kordobie (kalifat kordobański). W 969 r. wydzielił się jeszcze trzeci – kalifat Fatymidów, obejmujący swoim zasięgiem głównie obszar Egiptu. ARABOWIE – KUPCY I RZEMIEŚLNICY Dzięki otwartości na osiągnięcia innych ludów Arabowie przyswoili sobie kulturową spuściznę podbitych społeczeństw. Czerpali wzorce z Bizancjum, państwa perskiego oraz śródziemnomorskiego dziedzictwa starożytnych Greków i Rzymian. Świat islamu osiągnął szczyt rozkwitu w X–XII stuleciu i pod względem rozwoju cywilizacyjnego znacznie wyprzedzał wówczas chrześcijańską Europę. Arabowie wysoko rozwinęli rozmaite gałęzie rzemiosła, a miasta arabskie specjalizowały się w produkcji różnych towarów. Bagdad słynął jako centrum wyrobu tkanin i dywanów, w Damaszku i Toledo wytwarzano znakomitą stal, używaną do produkcji broni, w Fezie i Kordobie rozwinięto produkcję wyrobów skórzanych, a Kair był znany z produkcji szkła, pachnideł oraz tkanin. Na ziemiach znajdujących się pod arabskimi wpływami funkcjonowały liczne szlaki handlowe. Wzdłuż dróg organizowano karawanseraje, czyli zajazdy dla kupieckich karawan. W miastach będących głównymi ośrodkami handlu powstawały wielkie targi. Rozwijała się również żegluga, przede wszystkim na Morzu Śródziemnym. Kupcy muzułmańscy stali się też pośrednikami w handlu z Indiami i wschodnią Azją. Za ich pośrednictwem na obszary śródziemnomorskie i do Europy trafiały m.in. jedwab, proch, przyprawy korzenne. NAUKA I LITERATURA KRAJÓW ARABSKICH Muzułmanie potrafili również czerpać z cywilizacyjnych osiągnięć ludów żyjących na wschód od krajów arabskich. Od Chińczyków przejęli umiejętność produkcji papieru. Z Indii zapożyczyli system Europa i świat | lekcja 4

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Islam, Europa i antyczne dziedzictwo zapisu cyfr, które od Arabów przejęła Europa i dziś – jako tzw. cyfry arabskie – są powszechnie używane na świecie. Liczne podróże handlowe sprzyjały poznawaniu odległych krain, co wpłynęło na rozwój geografii w krajach islamu. Opierała się ona przede wszystkim na kupieckich relacjach, w których opisano cały znany ówczesnym Arabom świat. W państwach muzułmańskich kwitły również astronomia i matematyka. Szczególnie w tej drugiej dziedzinie nauki (zwłaszcza w zakresie geometrii, trygonometrii i algebry) Arabowie mieli duże osiągnięcia. O roli dokonań świata muzułmańskiego świadczy używana dziś, a wywodząca się z języka arabskiego terminologia astronomiczna czy matematyczna (np. algebra, algorytm, cyfra, zero, zenit, nadir). Arabowie bardzo wiele zaczerpnęli ze spuścizny cywilizacji antycznej, przede wszystkim z dorobku Greków. Na język arabski tłumaczono dzieła starożytnych filozofów, w tym m.in. prace Arystotelesa (IV w. p.n.e.). Dzięki temu w okresie rozkwitu średniowiecza w łacińskiej Europie można było na nowo odkrywać dokonania antycznych myślicieli. Jednak średniowieczni uczeni europejscy interesowali się nie tylko zachowanymi w języku arabskim dziełami starożytnych mistrzów. Odwoływali się także do dokonań arabskiej filozofii – przede wszystkim do prac dwóch najwybitniejszych przedstawicieli tej nauki w świecie muzułmańskim. Lekarz i filozof Awicenna (Ibn Sina, X/XI w.) był twórcą oryginalnych koncepcji filozoficznych czerpiących m.in. z arystotelizmu, a także autorem Kanonu medycyny, który przez wiele stuleci stanowił w Europie podstawę teorii i praktyki medycznej. Z kolei dzieła Awerroesa (Ibn Ruszd, XII w.) – matematyka, lekarza i filozofa – zostały na początku XIII w. przetłumaczone na łacinę i trafiły na europejskie uniwersytety, gdzie wśród chrześcijańskich uczonych aż do czasów renesansu uchodziły za klucz do nauk Arystotelesa. Średniowieczny świat islamu pozostawił po sobie również bogaty dorobek literacki, z którego na trwałe w europejskiej świadomości zapisała się Księga tysiąca i jednej nocy (VIII–X w.). Wiele występujących w niej motywów, postaci czy wątków baśniowych trwa w kulturze literackiej współczesnych narodów europejskich, np. Szeherezada, Sindbad Żeglarz, skarby Sezamu czy dżinny.

ARCHITEKTURA, SZTUKA I ADMINISTRACJA ISLAMSKIEGO ŚWIATA Arabowie wywarli wpływ również na architekturę i sztukę obszarów śródziemnomorskich. Przejąwszy bizantyjskie wzory architektoniczne, wypracowali własne rozwiązania w dziedzinach budownictwa i zdobnictwa. Zwłaszcza w tej drugiej stworzyli wciąż imponujące dzieła. Wynikało to w dużej mierze z zapisanego w Koranie zakazu przedstawiania nie tylko Allaha, ale nawet ludzi i zwierząt. Dlatego w ornamentyce islamskiej dominujące stały się motywy roślinne i geometryczne oraz ozdobne kaligraficzne pismo. Te tzw. arabeski (patrz: ilustracja na s. 32) pokrywały zewnętrzne i wewnętrzne ściany budowli: meczetów (świątyń muzułmańskich), pałaców czy grobowców. Na podbitych przez Arabów obszarach śródziemnomorskich zaczęły powstawać meczety z charakterystycznymi minaretami, czyli wieżami, z których muezini wzywają wiernych do modlitwy. Najsłynniejsze meczety wzniesiono na przeciwległych krańcach Morza Śródziemnego. W VII w. w Jerozolimie na Wzgórzu Świątynnym zbudowano pierwszy z nich, zwany Kopułą na Skale (patrz: ilustracja na s. 22). Drugi zaś, Wielki Meczet (Mezquita), powstał w hiszpańskiej Kordobie. Wnętrze Wielkiego Meczetu (Mezquity) w Kordobie, VIII–X w.

Muzułmańscy architekci wykorzystali kolumny z pozostałości starożytnych rzymskich budowli i połączyli je łukami półkolistymi oraz podkowiastymi (tzw. arabskimi). Niegdyś po wejściu do wnętrza Mezquity można było odnieść wrażenie, że stoi się przed bezkresnym lasem kolumn. W XVI w., po wyparciu muzułmanów z Hiszpanii, we wnętrzu budowli wzniesiono katolicką katedrę, przez co zatracono ten wizualny efekt. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

25


26

Średniowiecze W Europie najwięcej zabytków arabskiej architektury znajduje się na Półwyspie Iberyjskim. Poza wspomnianą Mezquitą na uwagę zasługuje zespół pałacowy Alhambra w Grenadzie (Granadzie), którego wnętrza świadczą o bogactwie kolejnych muzułmańskich dynastii rządzących średniowieczną Hiszpanią. Arabska sztuka i architektura, podobnie jak nauka, wywarły duży wpływ na kulturę całego obszaru śródziemnomorskiego. Zafascynowani byli nią także chrześcijańscy Europejczycy, którzy wypierając Arabów z Hiszpanii, nie niszczyli budowli muzułmańskich, niektóre zaś adaptowali do swoich potrzeb. Podobnie rzecz się miała ze stworzonym przez Arabów na Sycylii modelem scentralizowanej biurokracji i systemem podatkowym, które z niewielkimi zmianami przetrwały przez okres, gdy wyspą władali królowie normańscy (XI–XII w.), aż do czasów panowania niemieckiego władcy Fryderyka II (XII/XIII w.).

WYKONAJ POLECENIA 1. Przedstaw okoliczności narodzin i główne założenia islamu. 2. Na podstawie mapy ze s. 24 oraz treści rozdziału omów rozwój imperium arabskiego i podaj przyczyny jego podziału. 3. Scharakteryzuj wpływ cywilizacji arabskiej na kulturę średniowiecznej Europy.

WYRAŹ OPINIĘ Czy twoim zdaniem wpływy kultury islamskiej odegrały ważną rolę w rozwoju cywilizacji zachodniej? Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Opinia Paula Alvara (IX w.), biskupa hiszpańskiej Kordoby, na temat wpływu kultury arabskiej na miejscową ludność.

Wielu moich współwyznawców czyta poezje i opowieści Arabów, studiuje pisma mahometańskich teologów i filozofów nie po to, by je odrzucać, ale po to, by się nauczyć poprawnego i wykwintnego mówienia po arabsku. Gdzie można dzisiaj znaleźć laika, który czyta łacińskie komentarze do Pisma Świętego? Który z nich studiuje Ewangelie, Proroków, Apostołów? Wszyscy młodzi i zdolni chrześcijanie znają jedynie język i literaturę Arabów, czytają i studiują z zapałem księgi arabskie, znacznym kosztem gromadzą wielkie ich biblioteki, głośno oznajmiając wszem i wobec, że ta literatura jest godna podziwu. Pośród tysięcy z nas znaleźć można zaledwie jednego, który potrafi [poprawną łaciną] napisać list do przyjaciela [...], natomiast jest niezliczenie wielu tych, którzy potrafią się wypowiedzieć po arabsku i układać w tym języku poezję z większym kunsztem niż sami Arabowie. B. Lewis, Arabowie w historii, przeł. J. Danecki, Warszawa 1995, s. 147.

• Wyjaśnij, w jaki sposób Alvaro przedstawiał wpływ kultury arabskiej na chrześcijan w Hiszpanii w IX w. • Przedstaw, jakie zarzuty Alvaro stawiał hiszpańskim chrześcijanom w związku z przenikaniem się kultur na Półwyspie Iberyjskim. 2. Fragment współczesnej monografii Arabowie w historii autorstwa Bernarda Lewisa.

Początkowo wielkie podboje stanowiły ekspansję nie tyle islamu, co narodu arabskiego, który pod naciskiem przeludnienia na rodzinnym Półwyspie poszukiwał ratunku w sąsiadujących krainach. [...] Ekspansja Arabów nie była wcale tak gwałtowna, jak by się mogło wydawać. [...] Wcześni autorzy – zarówno muzułmańscy, jak i chrześcijańscy – ze szczególnym naciskiem podkreślają znaczenie religii w podbojach. [...] znaczenie tego czynnika wynikało z okresowej zmiany psychologicznego nastawienia ludzi nienawykłych do jakiejkolwiek dyscypliny [...]. Na jakiś czas stawali się pewni siebie, a co za tym idzie – bardziej ulegli. W podbojach religia była symbolem arabskiej jedności i zwycięstwa. O znaczeniu czynnika doczesnego w podbojach świadczą jednak sylwetki wybitnych ludzi [...], których podejście do religii [...] było czysto formalne i bardzo praktyczne. [...] Zdobywcy nie wtrącali się do spraw administracji cywilnej i religijnej podbitych ludów, które otrzymały status [...] członków religii tolerowanych i prawnie uznanych. Dostępne nam świadectwa zdają się wskazywać, że przejście od władzy bizantyjskiej do arabskiej zostało radośnie przyjęte przez wiele podbitych ludów, dla których nowe obciążenia były znacznie dogodniejsze niż stare [...]. B. Lewis, Arabowie w historii, przeł. J. Danecki, Warszawa 1995, s. 67–70.

• Wyjaśnij, jakie były zdaniem autora przyczyny pierwszych arabskich podbojów. • Przedstaw, jaką rolę w podbojach arabskich odegrała religia islamska. • Scharakteryzuj stosunek ludów podbitych przez Arabów do islamskich zdobywców.

Europa i świat | lekcja 4

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


27

Średniowiecze

5

Rywalizacja chrześcijańsko-muzułmańska na Wschodzie

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęć: Ziemia Święta, Kościół katolicki, Kościół prawosławny, lenno. • Na których obszarach narodził się islam. • Które ziemie znalazły się pod panowaniem Arabów w okresie wczesnego średniowiecza.

N

arodziny i rozwój islamu doprowadziły do jego konfrontacji z chrześcijaństwem. Rozszerzanie imperium arabskiego w kierunkach północnym i zachodnim spowodowało, że krainy leżące nad Morzem Śródziemnym stały się terenem rywalizacji dwóch wielkich systemów religijnych.

NA PODBITYCH OBSZARACH BIZANCJUM Pierwszą ofiarą ekspansywnej polityki arabskiej stały się bliskowschodnie tereny cesarstwa bizantyjskiego. W VII w. w ręce wyznawców islamu przeszły obszary Syrii oraz Palestyny wraz z Jerozolimą i Antiochią. Wkrótce pod panowaniem muzułmańskim znalazły się również Egipt i pozostałe ziemie bizantyjskiej Afryki Północnej. W następnym stuleciu celami arabskich ataków stały się Azja Mniejsza i bizantyjska stolica – Konstantynopol. Jednak próba jego zdobycia zakończyła się niepowodzeniem. Tolerancyjna polityka Arabów powodowała, że przez długi czas chrześcijanie i muzułmanie żyli spokojnie obok siebie. Sytuacja zmieniła się dopiero w XI w., gdy na Bliskim Wschodzie rozpoczęli ekspansję Turcy seldżuccy, lud wywodzący się z centralnej Azji. GENEZA WYPRAW KRZYŻOWYCH DO ZIEMI ŚWIĘTEJ Seldżucy, którzy przyjęli islam, opanowali niektóre z emiratów arabskich, w tym obszary obejmujące Ziemię Świętą (Palestynę). W przeciwieństwie do tolerancyjnych Arabów prowadzili politykę wrogą chrześcijanom. Utrudniali pielgrzymom dostęp do świętych miejsc w Jerozolimie czy Betlejem, prześladowali, a nawet atakowali zbrojnie przebywających tam wyznawców Chrystusa. Turcy seldżuccy stanowili również zagrożenie dla Bizancjum, którego władcy postanowili zwrócić się z prośbą o pomoc do chrześcijan z Zachodu. Przez pewien czas zawarcie sojuszu utrudniał fakt, że w 1054 r. doszło do rozłamu w chrześcijaństwie (tzw. schizmy) na Kościół zachodni (łaciński, katolicki), pod przywództwem papieża, oraz Kościół wschodni (grecki, prawosławny), uznający zwierzchnictwo patriarchy Konstantynopola. Dopiero nawiązanie przez cesarza bizantyjskiego stosunków z papieżem Urbanem II pozwoliło na zawarcie porozumienia. W planach papiestwa udzielenie pomocy Bizancjum miało przyczynić się nie tylko do wyparcia muzułmańskich najeźdźców z Ziemi Świętej, lecz także do podporządkowania Kościoła wschodniego papieżowi. Aby zrealizować te zamiary, konieczne stało się zorganizowanie zbrojnej wyprawy przeciwko Turkom seldżuckim, czyli tzw. wyprawy krzyżowej, inaczej krucjaty (łac. crux – krzyż). Inicjatorem takiej wyprawy stał się papież Urban II, który w 1095 r. na synodzie zebranym we francuskim mieście Clermont wezwał wiernych do walki o wyzwolenie Grobu Chrystusa z rąk WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


28

Średniowiecze

Państwa krzyżowców w XII w.

muzułmanów. Papieski apel odbił się szerokim echem w wielu krajach Europy Zachodniej. W opinii znacznej części zachodnioeuropejskiego społeczeństwa wyprawa do Ziemi Świętej nie tylko stwarzała szansę na pokonanie wrogich chrześcijaństwu Turków seldżuckich, lecz także dawała nadzieję na poprawę bytu tych, którzy wezmą udział w krucjacie. Wyobraźnię wielu ludzi rozpalały legendy o  bogactwach Wschodu, które mogłyby paść łupem zwycięzców. Dlatego oprócz rycerstwa i możnowładztwa na wyprawę stawili się także chłopi i zubożali mieszczanie. Zanim zdążyła wyruszyć pierwsza wyprawa złożona z rycerstwa, do Ziemi Świętej powędrowały rzesze ochotników wywodzących się z niższych warstw społecznych. Ta tzw. krucjata ludowa znaczyła szlak swojego przemarszu rabunkami, paleniem i niszczeniem wielu europejskich wsi i miasteczek. Jednak po dotarciu do Azji nie była w stanie sprostać wojskom tureckim, które rozbiły samozwańczych krzyżowców.

POD SZTANDARAMI KRZYŻA W 1096 r. wyruszyła pierwsza rycerska krucjata, która zapoczątkowała dwustuletni okres wojen toczonych przez Europejczyków przeciwko islamowi. Ich areną stała się wschodnia część obszarów śródziemnomorskich. Uczestnicy pierwszej krucjaty rekrutowali się głównie z rycerstwa francuskiego oraz włoskiego. W 1097 r. krzyżowcy pokonali wojska Seldżuków pod Niceą w Azji Mniejszej, w następnym roku opanowali Antiochię, a w 1099 r. zdobyli Jerozolimę. W ten sposób przejęli władzę nad Ziemią Świętą. Na zdobytych obszarach zorganizowali nowe chrześcijańskie państwa, z których najważniejsze stało się Królestwo Jerozolimskie. Jako lenna podporządkowały się mu księstwo Antiochii oraz hrabstwa Edessy i Trypolisu. Powstanie państw krzyżowców na obszarze Ziemi Świętej poprawiło sytuację chrześcijańskich pielgrzymów, którzy ponownie uzyskali dostęp do znajdujących się tam miejsc kultu. Jednak muzułmańskie niebezpieczeństwo nie zostało całkowicie zażegnane. Ciągłe zagrożenie ze strony sąsiednich państw islamskich wymuszało stworzenie stałej siły militarnej mogącej zapewnić ochronę zarówno pątnikom, jak i coraz liczniejszym osadnikom przybywającym do Palestyny z Europy. Rozwiązaniem tego problemu miały stać się zakony rycerskie, które uzyskały wsparcie władców Jerozolimy i ich lenników. Pierwszym tego typu zakonem byli francuscy templariusze. Później powstał zakon joannitów, do którego oprócz Francuzów należeli rycerze z Italii oraz krajów hiszpańskich (rekonstrukcja stroju i rynsztunku joannity, patrz: ilustracja na s. 27). Pod koniec XII w. rycerze wywodzący się z różnych państw niemieckich utworzyli Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie (Krzyżacy). Cechą charakterystyczną wszystkich tego typu zakonów było składanie oprócz zwykłych ślubów zakonnych także ślubu walki z niewiernymi.

Europa i świat | lekcja 5

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Rywalizacja chrześcijańsko-muzułmańska na Wschodzie MUZUŁMAŃSKI KONTRATAK Nieporozumienia między krzyżowcami a cesarstwem bizantyjskim umożliwiły Seldżukom odzyskanie Edessy (1144 r.). Uświadomiło to chrześcijańskim władcom Europy Zachodniej kruchość podstaw, na których zbudowano Królestwo Jerozolimskie. Została więc zorganizowana druga krucjata (1147– 1149), którą dowodzili dwaj królowie – niemiecki Konrad III i francuski Ludwik VII. Jednak z powodu sporów między władcami zakończyła się ona niepowodzeniem. W 1171 r. władzę w Egipcie objął sułtan Saladyn (Salah ad-Din). Ten niezwykle zdolny polityk i wódz w 1187 r. w bitwie pod Hittin (Hattin) pokonał wojska chrześcijańskie i zdobył Jerozolimę. Ponowne przejęcie Jerozolimy przez wyznawców islamu wywołało szybką reakcję europejskich władców. Już w 1189 r. cesarz Fryderyk Barbarossa, król Francji Filip August i król Anglii Ryszard Lwie Serce zorganizowali trzecią krucjatę do Ziemi Świętej. Konflikty dotyczące przywództwa w wyprawie i śmierć cesarza w jej trakcie sprawiły, że krzyżowcy ponownie ponieśli klęskę. W 1192 r. Ryszard Lwie Serce zawarł z Saladynem pokój, na mocy którego muzułmański władca gwarantował chrześcijanom tolerancję w swym państwie oraz dostęp do miejsc świętych w Jerozolimie i Betlejem. W ręku krzyżowców pozostał tylko niewielki pas wybrzeża od Tyru do Jaffy. Od tego czasu władztwo chrześcijan w Ziemi Świętej stawało się coraz mniejsze i ograniczało się właściwie do kilku nadmorskich twierdz. ZAŁAMANIE IDEI KRUCJAT Po śmierci Saladyna kolejni władcy muzułmańscy okazali się znacznie mniej tolerancyjni. Ponownie ograniczyli chrześcijanom dostęp do miejsc kultu w Ziemi Świętej, co stało się pretekstem do zorganizowania przez europejskie rycerstwo czwartej krucjaty (1202–1204). Nie została ona poparta przez żadnego z europejskich monarchów, co znacznie ograniczyło środki finansowe przeznaczone m.in. na transport do Palestyny. W tej sytuacji pomoc zaoferowała zamożna republika miejska – Wenecja, ale w zamian zażądała pomocy w walce z Bizancjum o miasto Zadar (w dzisiejszej Chorwacji). Papież Innocenty III potępił ten – jego zdaniem niechrześcijański – układ. Mimo to krzyżowcy podjęli współpracę z Wenecją i nie tylko zdobyli Zadar, lecz także ruszyli na Konstantynopol. Po zaciętych walkach w 1204 r. krzyżowcy zdobyli i złupili stolicę Bizancjum. Zdetronizowany został również cesarz bizantyjski, a  na gruzach jego państwa zwycięzcy utworzyli Cesarstwo Łacińskie, które przetrwało do 1261 r., kiedy to tron odzyskał prawowity następca cesarzy bizantyjskich. Grabieże i gwałty, których dopuścili się krzyżowcy w Konstantynopolu, zachwiały obrazem rycerza – obrońcy wiary chrześcijańskiej. Dodatkowo potępienie uczestników czwartej krucjaty przez papieża przyniosło ostateczne załamanie się idei rycerskich wypraw do Ziemi Świętej, organizowanych wspólnie przez władców europejskich pod patronatem Kościoła. Od tej pory inicjatywy w celu uwolnienia Grobu Chrystusa były podejmowane przez niektórych europejskich monarchów, którzy chcieli w ten sposób podkreślić swoje działania na rzecz wspólnoty religijnej całej Europy. Nie przyniosły one jednak chrześcijaństwu takiego sukcesu jak pierwsza krucjata. Obszar pod panowaniem krzyżowców w Ziemi Świętej coraz bardziej się Pomnik Saladyna w Damaszku, stolicy kurczył, aż w 1291 r. muzułmanie zdobyli Akkę – ostatnią twierdzisiejszej Syrii, wystawiony w 1993 r. dzę chrześcijańską w Palestynie. Monument ten świadczy o tym, jak ważne symboliczne znaczenie ma dla dzisiejszego KONSEKWENCJE RUCHU KRUCJATOWEGO świata arabskiego postać tego władcy – Upadek Akki oznaczał ostateczny koniec idei walki o wyzwolepogromcy krzyżowców w bitwie pod Hittin. nie Jerozolimy i Betlejem z rąk muzułmanów. Sukcesy pierwWSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

29


30

Średniowiecze szych krzyżowców okazały się nietrwałe, nie udało się utrzymać w chrześcijańskich rękach najważniejszych miejsc kultu na obszarze Palestyny. Natomiast skutki wypraw krzyżowych były odczuwane jeszcze przez stulecia. Krucjaty do Ziemi Świętej na długie wieki poróżniły sąsiadujące ze sobą cywilizacje. Chrześcijańscy rycerze w wielu przypadkach jawili się jako barbarzyńcy, zdolni Zdobycie Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 r., do gwałtów, mordów i grabieży, miniatura z XV w. co nie wpływało też pozytywnie na ogólną ocenę Europejczyków w świecie islamu. Wyprawy krzyżowe pogłębiły także rozłam wśród chrześcijan. Przede wszystkim zdobycie Konstantynopola przez uczestników czwartej krucjaty i utworzenie Cesarstwa Łacińskiego spowodowały utrwalenie podziałów i nieufności między łacinnikami a grekami (czyli wiernymi Kościołów zachodniego i wschodniego). Negatywnym skutkiem niepowodzeń chrześcijan w Ziemi Świętej był również wzrost nastrojów antyżydowskich w Europie Zachodniej (patrz: s. 35). Wyprawy krzyżowe miały też pozytywne konsekwencje. Jedną z nich był rozwój gospodarczy miast włoskich, takich jak Genua, Wenecja czy Piza, które przejęły kontrolę nad handlem między Europą a Bliskim Wschodem. Dzięki działalności włoskich kupców na nowo odżyły morskie szlaki handlowe biegnące przez wschodnią część Morza Śródziemnego. Włoscy kupcy bogacili się na dostawach towarów niezbędnych krzyżowcom oraz na rodzącej się wówczas bankowości. Wzmożony handel z Bliskim Wschodem spowodował także unowocześnienie żeglugi, m.in. dzięki zastosowaniu kompasu czy coraz dokładniejszych map. Wpływał również na poszerzenie horyzontów geograficznych ówczesnych mieszkańców Europy. Krucjaty uświadomiły też chrześcijańskim rycerzom, że tworzą pewną jedność. Europa stawała się dla nich ideą wspólnoty, wyraźnie przeciwstawianej światu muzułmańskiemu. Dzięki kontaktom ze światem arabskim przenikały do Europy liczne wschodnie wynalazki oraz ponownie odkrywano dzieła starożytnych. Chociaż większe znaczenie dla zapoznania się Zachodu z kulturą i nauką świata islamu miały stosunki chrześcijańsko-muzułmańskie na Półwyspie Iberyjskim, to dwieście lat obecności Europejczyków na Bliskim Wschodzie także nie pozostało bez znaczenia.

s. 72 X

NOWE ISLAMSKIE ZAGROŻENIE W czasie, gdy upadała idea krucjat do Ziemi Świętej, w Azji Mniejszej pojawili się Turcy osmańscy – plemię, które miało wkrótce stać się potężnym przeciwnikiem chrześcijańskiego świata. U schyłku XIII stulecia rozpoczęli oni budowę swojego państwa. Opanowali terytoria cesarstwa bizantyjskiego w Azji Mniejszej, a także rozpoczęli ekspansję na Bałkanach. W 1360 r. zdobyli Adrianopol, a w 1389 r. w bitwie na Kosowym Polu zadali klęskę Serbom i narzucili im swoje zwierzchnictwo. Wkrótce podobny los spotkał także Bułgarów. Rosnące niebezpieczeństwo ze strony Turków zmobilizowało europejskie rycerstwo do wyruszenia na krucjatę przeciwko muzułmańskiemu przeciwnikowi. Jej inicjatorem był król Węgier Zygmunt Luksemburski (późniejszy cesarz). Wyprawa zakończyła się niepowodzeniem, gdyż w 1396 r. w bitwie pod Nikopolis na obszarze Grecji (1396 r.) wojska krzyżowców zostały rozgromione. Również król Polski i Węgier Władysława IIIW, nazwany później Warneńczykiem, próbował zahamować turecką ekspansję. W 1444 r. za namową legata papieskiego zorganizował wyprawę przeciwko Osmanom, której kres położyła bitwa pod Warną. Przyniosła ona nie tylko porażkę wojsk chrześcijańskich, lecz także śmierć młodego króla. Europa i świat | lekcja 5

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Rywalizacja chrześcijańsko-muzułmańska na Wschodzie Klęska warneńska w dużej mierze przesądziła los Bizancjum. Osłabione państwo nie było w stanie odeprzeć ataków tureckich na swoją stolicę. W 1453 r., po długim oblężeniu, Konstantynopol został zdobyty przez Turków i przemianowany na Stambuł. Wraz z jego upadkiem przestało istnieć państwo, którego korzenie sięgały jeszcze tradycji starożytnego Imperium Romanum. Dla wielu badaczy historii wydarzenie to stało się także symbolicznym końcem epoki średniowiecznej.

WYKONAJ POLECENIA 1. Scharakteryzuj przyczyny i omów główne etapy wypraw krzyżowych. 2. Przedstaw skutki krucjat do Ziemi Świętej. 3. Omów, w jaki sposób i z jakim skutkiem władcy chrześcijańscy próbowali powstrzymać ekspansję Turków osmańskich w późnośredniowiecznej Europie.

WYRAŹ OPINIĘ Czy twoim zdaniem bariery polityczno-kulturowe dzielące dziś świat islamu i cywilizację Zachodu mogą zostać zniesione? Jakie okoliczności musiałyby zaistnieć, aby tak się stało?

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej monografii Arabowie w historii autorstwa Bernarda Lewisa.

Krzyżowcy przenieśli cząstkę Europy Zachodniej do centrum arabskiego Wschodu. Ale te kontakty, owocne dla Zachodu, który tak wiele się nauczył od Arabów, dla nich samych miały niewielkie znaczenie. Dla nich te stosunki były i pozostały powierzchowne, wpływały minimalnie na arabskie życie i na arabską kulturę. Literatura geograficzna i historyczna średniowiecznych Arabów odzwierciedla ich całkowity brak zainteresowania Europą Zachodnią. Traktowali ją jak barbarzyńską krainę ciemności, której świetlisty świat islamu wcale nie musiał się bać i od której jeszcze mniej mógł się nauczyć. „Ludy północy – powiada geograf z X wieku Al-Masudi – to te, dla których słońce dalekie jest od zenitu. [...] W tych rejonach przeważa zimno i wilgoć, śnieg i lód przychodzą jedne po drugich. Brak im humoru, ciepła; ich ciała są wielkie, usposobienie grubiańskie, obyczaje surowe, umiejętność rozumienia niewielka, a języki ciężkie. [...] Ich wierzeniom religijnym brak stałości. [...] Ci z nich, którzy żyją najdalej na północ, są najgłupsi, najbardziej grubiańscy i brutalni”. B. Lewis, Arabowie w historii, przeł. J. Danecki, Warszawa 1995, s. 194–195.

2. Fragment współczesnej monografii historycznej Pierwsza krucjata. Nowe spojrzenie autorstwa Thomasa Asbridge’a (czytaj: esbridża).

Wpływ pierwszej krucjaty na stosunki między zachodnim chrześcijaństwem a islamem okazał się bardzo zdradliwy i destrukcyjny. W Clermont Urban [II] próbował zmobilizować zachodnie rycerstwo, przedstawiając w dużej mierze wypaczony obraz islamskiego świata. Kazano łacinnikom wierzyć, że muzułmanie są nieokrzesanymi i sadystycznymi podludźmi – ich naturalnymi wrogami. Podczas prowadzonej później kampanii Frankowie [czyli ludzie z zachodu Europy, łacińscy chrześcijanie] toczyli zaciekłą walkę z islamem, dopuszczając się niewypowiedzianych potworności, jak po zdobyciu Antiochii czy Jerozolimy. Nawet według średniowiecznych standardów było to skrajne bestialstwo [...]. Po prawdzie papieska opinia o nieludzkim islamie nie zagościła na stałe w umysłach krzyżowców. Wykazali się oni bardziej elastycznym niż Urban II podejściem do muzułmanów [...]. W latach 1096–1099 wojska łacińskiego Zachodu i islamskiego Wschodu stanęły do walki. Wydaje się jednak, że żadna ze stron nie upatrywała w swych przeciwnikach „obcego” gatunku ludzi, do którego żywiłaby wrodzoną nienawiść. Zdobycie przez krzyżowców Jerozolimy nie przyczyniło się szczególnie do harmonii pomiędzy religiami, jednak w ciągu dziesięciu lat łacińskie państwa na Wschodzie z wolna wpisywały się w polityczna strukturę [Bliskiego Wschodu] [...]. Kwitł handel, a obok konfliktów pojawiła się dyplomacja. W 1108 roku oraz w roku 1115 łacinnicy walczyli ramię w ramię ze swymi muzułmańskimi sojusznikami [przeciw innym muzułmańskim państwom]. T. Asbridge, Pierwsza krucjata. Nowe spojrzenie, przeł. E. Jagła, Poznań 2006, s. 332–333.

• Na podstawie tekstu 1. wyjaśnij, jaki był wpływ kultury europejskiej na Arabów w okresie wypraw krzyżowych. • Przedstaw, jaki obraz Europejczyków ukazał arabski geograf z X w. Wyjaśnij, czym mogła być spowodowana taka ocena. • Przedstaw, w jaki sposób papież Urban II charakteryzował wyznawców islamu. Wyjaśnij, w jakim celu to robił. • Na podstawie tekstów 1. i 2. przedstaw stosunek krzyżowców do wyznawców islamu w różnych okresach epoki krucjat. • Na podstawie tekstów 1. i 2. przedstaw obraz ludzi Zachodu, który ukształtował się w świecie islamu w wyniku krucjat. Oceń, czy obraz taki był uzasadniony postępowaniem łacinników.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

31


32

Średniowiecze

6

Europa Zachodnia Obszar wpływów trzech religii

PRZYPOMNIJ SOBIE • Nazwy państw utworzonych na gruzach cesarstwa Zachodu przez ludy germańskie. • Okoliczności podziału świata arabskiego na dwa kalifaty.

W

okresie średniowiecza do rywalizacji, zbrojnych walk czy pokojowego współistnienia wyznawców trzech wielkich religii monoteistycznych dochodziło nie tylko na Bliskim Wschodzie, lecz także w Europie Zachodniej. Tu osiedlali się żydowscy kupcy, a w VIII w. pojawili się także Arabowie. Obecność wyznawców chrześcijaństwa, judaizmu oraz islamu na stosunkowo niewielkim obszarze z jednej strony powodowała różnego rodzaju napięcia i konflikty, ale z drugiej prowadziła do przenikania się kultur kształtujących się w kręgach wyznawców trzech religii.

ARABOWIE NA PÓŁWYSPIE IBERYJSKIM W V w. na Półwyspie Iberyjskim, na gruzach cesarstwa zachodniorzymskiego, powstało państwo Wizygotów. Ten germański lud przyjął z czasem chrześcijaństwo, a wraz z nim – dziedzictwo kulturowe Imperium Romanum. Walki między pretendentami do tronu doprowadziły jednak do osłabienia wizygockiego królestwa. Kiedy w 710 r. wybuchła kolejna wojna o władzę, jeden z pretendentów do korony zwrócił się z prośbą o pomoc do Arabów z Afryki Północnej. W 711 r. ich wojska rozpoczęły podbój państwa Wizygotów. W ciągu trzech lat Arabowie opanowali niemal cały Półwysep Iberyjski. Zdobyte ziemie, które określali mianem Al-Andalus*, stały się ich władztwem na obszarze zachodniej Europy. Po opanowaniu państwa Wizygotów Arabowie parli dalej na północ, na obszary należące do państwa Franków. Ekspansję muzułmańską powstrzymał dopiero Karol Młot, który w 732 r. na czele frankijskich oddziałów zwyciężył Arabów w bitwie pod Poitiers. Ostatecznie za Pireneje, a nawet za rzekę Ebro wyparł islamskich najeźdźców Karol Wielki (panował w latach 768–814), król frankijski i cesarz. O dalszych losach muzułmańskiej Hiszpanii zadecydowały wydarzenia, do których doszło w centrum islamskiego świata – obalenie dynastii Omajjadów i przejęcie władzy przez kalifów z rodu Abbasydów, a w konsekwencji powstanie omajjadzkiego emiratu Kordoby. Rozpoczął się wówczas okres rozkwitu arabskiego władztwa w Hiszpanii. Rozwijało się rolnictwo z nowymi uprawami – ryżu, szafranu, owoców cytrusowych czy bawełny. Rozbudowywano miasta podupadłe w czasach wizygockich. Powstały pałace, twierdze, szkoły, meczety, łaźnie oraz ogrody. Kwitły dysputy między uczonymi przybywającymi z całego muzułmańskiego świata, w których brali udział także Żydzi i chrześcijanie. Zamożność Al-Andalus pozwoliła Abd ar-Rahmanowi III na zerwanie z Bagdadem (929 r.) i utworzenie kalifatu w Kordobie. Jednak na początku XI w. wskutek wewnętrznych konfliktów rozpadł » Al-Andalus – określenie to wywodzi się od nazwy germańskiego ludu Wandalów, którzy w V w., przed Wizygotami, osiedlili się na południu Półwyspu Iberyjskiego, a następnie utworzyli swoje państwo w Afryce Północnej. Słowo Andaluzja przetrwało do dziś w nazwie krainy leżącej w południowej Hiszpanii. Europa i świat | lekcja 6

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa Zachodnia się on na kilka małych państewek, a rządy nad nimi powoli przejmowała wywodząca się z Afryki Północnej dynastia Almorawidów, władająca obszarami sięgającymi od Libii po Hiszpanię.

REKONKWISTA Arabski podbój Hiszpanii nie objął północno-zachodniej części półwyspu – Królestwa Asturii, ze stolicą w Oviedo. W 718 r. odparło ono muzułmański najazd w bitwie pod Covadongą. Wydarzenie to stało się symbolem chrześcijańskiego oporu wobec islamskich najeźdźców. Jednak dopiero rozpad kalifatu kordobańskiego przyniósł właściwy początek rekonkwisty (hiszp. reconquista – zdobycie na nowo), czyli zbrojnego odbierania Maurom* zajętych przez nich terenów Hiszpanii. Walki o wyparcie muzułmanów z Półwyspu Iberyjskiego toczyły się przez ponad czterysta lat. W tym czasie chrześcijanie powoli, ale systematycznie spychali Maurów na południe. Momentem przełomowym w zmaganiach okazała się bitwa pod Las Navas de Tolosa w 1212 r. Na apel papieża Innocentego III zorganizowano wówczas wielką krucjatę pod dowództwem Alfonsa VIII, króla Kastylii, a wzięły w niej udział także inne chrześcijańskie państwa Hiszpanii – Aragonia, Nawarra i Leon. W bitwie tej siły muzułmańskie poniosły klęskę, co otworzyło wojskom chrześcijańskim drogę do Andaluzji – serca islamskiej Hiszpanii. W 1236 r., po zdobyciu przez oddziały kastylijskie Kordoby, a wkrótce również Sewilli, w rękach arabskich pozostał tylko niewielki emirat Grenady. W 1246 r. rządząca nim dynastia przyjęła zwierzchność lenną Kastylii. W dziejach Półwyspu Iberyjskiego rozpoczął się okres rywalizacji między chrześcijańskimi królestwami. Trwające ponad dwieście lat spory zakończyli Ferdynand Aragoński i Izabela Kastylijska, noszący nadany im przez papieża tytuł królów katolickich. Jako małżonkowie doprowadzili oni do zjednoczenia Hiszpanii (1479 r.) oraz zdobyli (1492 r.) ostatni bastion Maurów na Półwyspie Iberyjskim – Grenadę. Było to definitywne zakończenie rekonkwisty oraz zamknięcie ponad siedmiusetletniego okresu politycznej obecności arabskiej na Półwyspie Iberyjskim. TOLERANCJA RELIGIJNA W ŚREDNIOWIECZNEJ HISZPANII W średniowiecznej Europie Zachodniej ważną rolę obok wyznawców chrześcijaństwa odgrywali Żydzi, którzy zamieszkiwali głównie miasta. Ich odrębność religijna nie stanowiła początkowo powodów prześladowań. Łączność między gminami żydowskimi z różnych państw pozwalała bowiem na utrzymywanie, a nawet pogłębianie kontaktów handlowych, co było niezwykle korzystne dla ówczesnych władców. Jedynie w  wizygockiej Hiszpanii w VII w. dochodziło do prześladowania Żydów, którym usiłowano narzucić chrześcijaństwo. Kres tym działaniom położyła na początku następnego stulecia inwazja Arabów. W kolejnych wiekach w mauretańskiej Hiszpanii rozwinęła się wielokulturowa cywilizacja, która stanowiła połącznie dorobku muzułmanów, chrześcijan i Żydów. Trzy wspólnoty religijne żyły obok siebie i tolerowały się wzajemnie. Jednocześnie, na niespotykaną w tamtym okresie skalę, zachodził proces przenikania się kultur, co wzbogacało życie umysłowe mieszkańców obszaru iberyjskiego. Półwysep Iberyjski w połowie XIII w. » Maurowie – w średniowiecznej Europie określenie odnoszone do muzułmańskich mieszkańców Hiszpanii i północnej Afryki, przede wszystkim Arabów oraz Berberów (rdzenna ludność wybrzeża Afryki Północnej i Sahary). WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

33


34

Średniowiecze Pomnik Majmonidesa w Kordobie, 1964 r.

Majmonides (Mosze Ben Majmon, 1135–1204) był żydowskim filozofem oraz lekarzem. Wiedzę czerpał erpał od najsłynniejszych lekarzy żydowskich i muzułmańskich. Krytykował koncepcje medyczne niezgodne ne z naukowym doświadczeniem, odrzucał wszelkie przesądy oraz magię. Jako filozof był przedstawicielem elem arystotelizmu, zajmował się objaśnianiem piśmiennictwa biblijnego i talmudycznego. Swoje działa tworzył w języku arabskim. Po opuszczeniu Hiszpanii osiadł w Maroku, a następnie w egipskim Kairze, rze, gdzie został głównym lekarzem sułtana Saladyna. W okresie rekonkwisty na odzyskanych terenach chrześcijańscy władcy starali się zapewnić ochronę ludności muzułmańskiej, ponieważ doceniali jejj znaczenie w życiu gospodarczym i kulturalnym kraju. Podobnie zachowywali ali się w stosunku do Żydów, których rola ekonomiczna oraz wysoki poziom cywilizacyjny przyczyniały się do sprawnego funkcjonowania młodych chrześcijańskich państw.

PRZEŚLADOWANIA RELIGIJNE NA PÓŁWYSPIE IBERYJSKIM Sytuacja wyznaniowa w Hiszpanii zaczęła się zmieniać w XIV w., kiedy do głosu dochodził coraz silniejszy fanatyzm religijny. Zmuszanie do przyjęcia chrześcijaństwa powodowało wzmożoną emigrację muzułmańskich mieszkańców z Półwyspu Iberyjskiego. To z kolei wywołało reakcję władz i właścicieli ziemskich, którzy ze względu na ponoszone z tego powodu straty finansowe starali się ograniczać odpływ wyznawców islamu z Hiszpanii. Nawet większość przedstawicieli hiszpańskiego Kościoła była przeciwna nawracaniu muzułmanów siłą. Znacznie gorzej wyglądała sytuacja wyznawców judaizmu. W XIV w. w hiszpańskich miastach zaczęły się ataki plebsu na dzielnice żydowskie. Żydów ocalałych z pogromów zmuszano do przechodzenia na chrześcijaństwo. Część z nich nie godziła się na zmianę wiary i emigrowała z Hiszpanii. Inni przyjmowali chrzest, lecz potajemnie praktykowali judaizm. Nazywano ich marranami (hiszp. marrano – wieprz [gdyż spożywanie wieprzowiny jest zabronione przez religię mojżeszową]). Był to jedyny sposób na pozostanie w hiszpańskich miastach i uniknięcie represji ze strony chrześcijan. Sytuacja religijna pogorszyła się za rządów Ferdynanda i  Izabeli, z których inicjatywy w 1478 r. w Hiszpanii zaczęła działać inkwizycja*. Jej ostrze zwróciło się m.in. przeciwko marranom, którym zarzucano pozorne jedynie przyjęcie chrztu. Ale nie był to jedyny powód prześladowania tej grupy religijnej. Żydzi i marrani stanowili jeden z filarów gospodarki Hiszpanii. Byli to bogaci kupcy oraz bankierzy, których działalność budziła zawiść wśród chrześcijańskiego mieszczaństwa, organizującego kolejne pogromy ludności żydowskiej. Taka postawa chrześcijan skłoniła królów katolickich do ogłoszenia w 1492 r. dekretu, w którym nakazano wyznawcom judaizmu przyjęcie chrztu lub opuszczenie Hiszpanii. Około 200 tys. Żydów wyemigrowało wówczas z Półwyspu Iberyjskiego. Wkrótce podobny los spotkał także muzułmanów. W 1502 r., pod presją arcybiskupa Toledo, żyjącym w Hiszpanii wyznawcom islamu nakazano przejście na katolicyzm lub opuszczenie kraju. Większość z nich, niemająca możliwości emigracji, przyjmowała chrześcijaństwo. Ochrzczonych byłych wyznawców islamu nazywano w Hiszpanii moryskami (hiszp. morisco – mauretański). Zachowali oni swe dawne obyczaje i tradycje. W XVI w. byli nadal prześladowani przez hiszpańskie władze, co doprowadziło do zbrojnego buntu morysków. W 1609 r. zostali wygnani z Hiszpanii i osiedlili się przede wszystkim w Afryce Północnej. » Inkwizycja (łac. inquisitio – badanie, przesłuchanie) – instytucja Kościoła katolickiego powstała w XII w., której zadaniem było wykrywanie i sądzenie ludzi o poglądach niezgodnych z oficjalnym nauczaniem Kościoła. Działała w większości krajów europejskich, we współpracy z władzami świeckimi, którym przekazywała sprawy w celu wykonywania wyroków. W procesach inkwizycyjnych stosowano m.in. tortury, jako karę wymierzano np. post, chłostę, więzienie czy śmierć (w tym przez spalenie na stosie). Ze szczególnej bezwzględności zasłynęła inkwizycja w Hiszpanii, silnie podporządkowana tamtejszej monarchii. Europa i świat | lekcja 6

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa Zachodnia Po wypędzeniu Żydów i Maurów władcy hiszpańscy osiągnęli w swoim państwie jedność religijną, co miało być ważnym czynnikiem pełnego zjednoczenia Hiszpanii. Zarazem polityka ta doprowadziła do opuszczenia tamtejszych miast przez wielu obywateli odgrywających ważną rolę w życiu umysłowym oraz gospodarczym kraju.

PRZEŚLADOWANIA ŻYDÓW POZA HISZPANIĄ W okresie wczesnego średniowiecza w krajach Europy Zachodniej chrześcijanie i Żydzi żyli obok siebie bez większych napięć. Sytuacja zmieniła się jednak w czasie wypraw krzyżowych do Ziemi Świętej. Tolerancyjny stosunek chrześcijan do wyznawców judaizmu zaczął ustępować wówczas niechęci, a nawet nienawiści do tych, którzy „doprowadzili do śmierci Chrystusa”. Do pierwszych pogromów ludności żydowskiej doszło już w 1096 r. w Nadrenii, kiedy fanatyczne masy krzyżowców wyruszały na pierwszą krucjatę. W miarę przedłużania się wypraw przeciwko niewiernym rosła liczba ataków ludności chrześcijańskiej na Żydów. Do zarzutu zamordowania Chrystusa dochodziły także nowe uzasadnienia walki z wyznawcami judaizmu. Oskarżano ich o profanowanie hostii, zatruwanie studzien, a nawet o rytualne mordy na dzieciach chrześcijańskich, których krew miała być dodawana do pszennej macy. Wszystkie te oskarżenia, choć nieprawdziwe, wzmacniały, szczególnie wśród prostego ludu, przekonanie, że Żydzi są największymi wrogami chrześcijaństwa i dlatego walka z nimi jest walką o przetrwanie religii katolickiej. Dodatkowo elementem powodującym wzrost nastrojów antysemickich była działalność ekonomiczna Żydów. W okresie rozkwitu średniowiecza nadal stanowiła ona kluczowy element systemu gospodarczego w Europie Zachodniej. Żydzi dysponowali bowiem sporym kapitałem i prowadzili działalność bankierską, polegającą głównie na udzielaniu kredytów na procent (czego średniowieczny Kościół katolicki zakazywał swoim wiernym). Początkowo, aby chronić wyznawców judaizmu przed coraz liczniejszymi aktami przemocy ze strony chrześcijan, władcy poszczególnych państw starali się skupiać Żydów w odrębnych dzielnicach miast, tzw. gettach (wł. ghetto – huta [pierwsze getto w Wenecji założono na wyspie, na której znajdowała się huta]). Mieszkańcy mieli w nich zapewnione wszelkie swobody. Istniały tam synagogi, szkoły, sądy i rytualne łaźnie. Dobrowolna separacja ludności żydowskiej od chrześcijan wkrótce przekształciła się w przymus. Wymuszanie na Żydach zamieszkania w gettach powoli Król Francji Filip II August wypędza prowadziło do ich izolowania od reszty społeczeństwa oraz Żydów z dóbr królewskich oraz konfiskuje zanikania chrześcijańsko-żydowskich kontaktów kulturoich majątki w 1182 r., miniatura z XIV w. wych, charakterystycznych dla wcześniejszego okresu. Na ubraniach Żydów widoczne są specjalne Majątki bogatych kupców i bankierów żydowskich wzbuoznaczenia w formie żółtego koła, które miały dzały pożądanie nie tylko niższych warstw społecznych. wyróżniać wyznawców judaizmu, by zgodnie Również dla monarchów, zwykle cierpiących na brak z nauką Kościoła prawowierni chrześcijanie mogli funduszy, stanowiły łakomy kąsek. Przykładowo w XII unikać kontaktu z nimi. w. francuski władca Filip II August usunął Żydów z dóbr królewskich i zagarnął ich majątki. Z kolei w 1306 r. Filip IV Piękny zarządził konfiskatę majątków żydowskich w całym państwie, co było równoznaczne z wygnaniem ich właścicieli z Francji. Poszukiwali oni miejsca osiedlenia w bardziej tolerancyjnych krajach Europy Środkowej. Jednym z takich krajów była Polska. Niektóre jej miasta zapewniły sobie możliwość odmówienia Żydom prawa zamieszkania w ich obrębie, jednak monarchom zależało na rozwoju gmin żydowskich z czysto ekonomicznych powodów. Żydzi płacili bowiem podatki bezpośrednio do skarbu królewskiego, co oznaczało, że rozwój gospodarczy skupisk żydowskich przynosił władcom istotne zyski. Dodatkowo powstawanie żydowskich banków udzielających kredytów stawało się niezbędnym czynnikiem rozwoju gospodarki państwa. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

35


36

Średniowiecze WYKONAJ POLECENIA 1. Przedstaw główne etapy podbojów arabskich oraz rekonkwisty na Półwyspie Iberyjskim. 2. Porównaj sytuację religijną w Hiszpanii pod rządami Arabów oraz pod panowaniem królów katolickich. 3. Wskaż przyczyny i przejawy narastania niechęci chrześcijan do ludności żydowskiej w średniowiecznej Europie.

WYRAŹ OPINIĘ Wyjaśnij, jakie czynniki religijne, ekonomiczne i społeczne wpłynęły na kształtowanie średniowiecznego obrazu Żyda i muzułmanina jako obcych, wrogów. Czy w dzisiejszej Polsce można wskazać ślady tamtych uprzedzeń? Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Pakt między księciem wizygockim Teodomirem a Abd al-Azizem, jednym z wodzów islamskiej inwazji na Półwysep Iberyjski, 713 r.

W imieniu Allaha łaskawego i miłosiernego. Pismo kierowane przez Abd al-Aziza ibn Musa ibn Nusayr do Teodomira ibn Abduscha. Ten ostatni zyskuje pokój i otrzymuje zobowiązanie, za poręką Allaha i Jego Proroka, że w jego sytuacji i w sytuacji jego poddanych nic się nie zmieni, że jego prawa do suwerenności nie będą podważane; że jego poddani nie zostaną zamordowani, wzięci do niewoli ani odseparowani od swoich żon i dzieci, że nie będą mieli przeszkód w wyborze swojej religii oraz że ich kościoły nie będą palone ani ograbiane z przedmiotów kultu w nich umieszczonych. Wszystko to będzie spełnione pod warunkiem wypełnienia nałożonych zobowiązań. Został mu [Teodomirowi] nadany pokój na warunkach, które będą obowiązywać w siedmiu następujących miastach: Orihuela, Baltan, Alicante, Mula, Elche, Lorca i Iyyith. Ponadto nie powinien on: udzielać azylu nikomu, kto ucieknie od nas lub kto będzie naszym wrogiem; krzywdzić tego, kto będzie objęty naszą amnestią; zachować w tajemnicy informacji dotyczących naszych wrogów, gdy te do niego dotrą. On i każdy jego poddany będzie płacił roczny trybut w wysokości jednego denara w metalu, czterech buszli [miar] pszenicy i czterech jęczmienia, czterech miar moszczu [winnego], czterech miar octu, dwóch miar miodu i dwóch oliwy. Ta ilość zostanie zmniejszona do jednej miary w przypadku niewolników. A. Fernández García i in., Acervo. Historia, Barcelona 2008, s. 37 (przekład fragmentu M. Markowicz).

• Przedstaw główne warunki pokoju zawartego przez Teodomira z muzułmanami. • Oceń zasady wzajemnego współżycia chrześcijan i wyznawców islamu, jakie miały zapanować po wprowadzeniu w życie cytowanego dokumentu. 2. Fragment kroniki króla Kastylii Henryka III (1379–1406) dotyczący ataków na dzielnice żydowskie w hiszpańskich miastach w 1391 r.

W tamtym czasie do sali, w której obradowała rada panów, rycerstwa i deputowanych, przyjechali Żydzi z dworu króla. Powiedzieli, że dotarły do nich listy z dzielnicy żydowskiej w Sewilli z wiadomością, że archidiakon z tamtejszego kościoła głosił kazania przeciwko Żydom i przez to negatywnie nastawił do nich wiernych. Informowali także, że don Juan Alfonso, hrabia Niebli, oraz don Álvar Pérez de Guzmán, urzędnik królewski na terenie Sewilli, skazali na karę chłosty mężczyznę, który atakował Żydów, co spowodowało oburzenie mieszkańców Sewilli, którzy uwięzili funkcjonariuszy królewskich i chcieli ich zabić. Wtedy okazało się, że wszystkie miasta były gotowe zniszczyć Żydów, i dlatego delegacja prosiła zebranych posłów o pomoc. Rada wysłała jednego rycerza do Sewilli, drugiego do Kordoby i w ten sposób wysyłali [też] posłańców z listami od króla do innych miast. Po przybyciu posłańców i wręczeniu listów radom Sewilli, Kordoby i innych miast, problem się uspokoił, lecz nie na długo, gdyż ludność była podburzona, nie bała się, a żądza rabunku na Żydach rosła z dnia na dzień. Z powodu tego powstania [pogromów w żydowskich dzielnicach hiszpańskich miast w 1391 r.], dzielnice żydowskie zniknęły z Sewilli, Kordoby, Burgos, Toledo, Logroño i wielu innych miast królestwa [Kastylii] oraz z [królestwa] Aragonii – z Barcelony, Walencji i wielu innych. Żydzi, którzy uciekli, bardzo zbiednieli i musieli składać daniny panom [możnym], aby ci uchronili ich od upokorzenia. A. Fernández García i in., Acervo. Historia, Barcelona 2008, s. 73 (przekład fragmentu M. Markowicz).

• Wyjaśnij, jaki stosunek do Żydów miały władze hiszpańskiego Kościoła, a jaki – świeckie władze Hiszpanii u schyłku XIV w. • Opisz, jaki los spotkał żydowskie dzielnice hiszpańskich miast pod koniec XIV w. Wskaż przyczyny przedstawionego w tekście zjawiska.

Europa i świat | lekcja 6

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


37

Nowożytność

7

Europejczycy ruszają na oceany

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęć: wielkie odkrycia geograficzne, feudalizm, szlachta, kultura renesansu. • Zasięg terytorialny: monarchii hellenistycznych, Imperium Rzymskiego, imperium mongolskiego w XIII w.

N

a przełomie XV i XVI w. Europa wkroczyła w epokę wielkich odkryć geograficznych. Wielu żeglarzy podejmowało się wówczas niezwykle niebezpiecznych ekspedycji na nieznane wcześniej lądy i morza. Dzięki ludziom takim jak Krzysztof Kolumb czy Ferdynand Magellan Europejczycy stopniowo poznawali nieznane im wcześniej części świata: Amerykę Północną i Południową, które nazwano Nowym Światem, oraz Oceanię i Australię. Co powodowało, że ówcześni mieszkańcy Europy decydowali się na tak ryzykowne przedsięwzięcia?

ŚWIAT – WYOBRAŻENIA ŚREDNIOWIECZNYCH EUROPEJCZYKÓW Horyzont geograficzny Europejczyków w epoce średniowiecza przez bardzo długi czas ograniczał się do Europy, Azji i Afryki. Nie znano jednak całych wymienionych obszarów, lecz przede wszystkim tereny, które wchodziły niegdyś w skład Imperium Romanum czy państwa Aleksandra Wielkiego. Świat był przedstawiany przez średniowiecznych kartografów jako płaski dysk, którego centrum miała stanowić Ziemia Święta z Jerozolimą. Słabo znany Daleki Wschód* uważano za miejsce, gdzie znajdowały się biblijny raj oraz kraina złota. Taka wizja świata była zgodna z ówczesną nauką Kościoła katolickiego. Rozmaite nieprawdziwe informacje przekazywano w licznych legendach o żyjących w dalekich krainach Wschodu strasznych ludach Goga i Magoga, a także o istotach, które przerażały samym swoim wyglądem (stwory z psimi głowami, ludzie o głowach zwierząt itp.). W okresie wczesnego i pełnego średniowiecza Europejczycy podróżowali głównie po terenach leżących wokół Morza Śródziemnego oraz po Azji Mniejszej. Informacje o ziemiach znajdujących się poza regionem śródziemnomorskim docierały do Europy bardzo rzadko. Poszukując wiadomości o świecie Wschodu, Europejczycy często korzystali z pośrednictwa muzułmańskiego lub z relacji nielicznych kupców i podróżników, którzy zapuszczali się na odległe obszary. EUROPA A IMPERIUM MONGOLSKIE Ograniczona wiedza Europejczyków o świecie zaczęła się zmieniać dopiero wówczas, gdy ukształtowało się potężne imperium mongolskie (XIII w.), sięgające od Oceanu Spokojnego na wschodzie po obszary Rusi na zachodzie. W XIII i XIV stuleciu w celu nawiązania politycznych i handlowych kontaktów z krajami podbitymi przez Mongołów europejscy podróżnicy i kupcy zaczęli wędrować » Daleki Wschód – w dzisiejszej terminologii określenie obszaru obejmującego Chiny, Japonię, Koreę, Mongolię, kraje południowo-wschodniej Azji (m.in. Wietnam, Laos, Tajlandię, Indonezję, Malezję), a także wschodnie wybrzeża Federacji Rosyjskiej. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


38

Nowożytność Ludy Wschodu w wyobrażeniach Europejczyków, rycina z XVI w.

do wschodniej Azji. Dzięki nim trafiały do Europy relacje prezentujące rzeczywisty obraz nieznanego wcześniej świata. Ważną rolę odegrała podróż weneckiego kupca Marca Pola, który w drugiej połowie XIII w. dotarł m.in. do Chin, Indii i Persji. Pozostawił po sobie dzieło zatytułowane Opisanie świata, które w XV w. ukazało się drukiem. Dzięki nowym wiadomościom zawartym w przekazach kupców i podróżników obalona została znaczna część fantastycznych informacji utrwalonych w legendach. Kontakty z mieszkańcami dalekiej Azji powodowały także wzrost zainteresowania odległymi krainami. Trzeba jednak pamiętać, że początkowo nie wykraczało ono poza obszar znanych Europejczykom lądów i znajdujące się na nich szlaki handlowe, jak np. Jedwabny Szlak biegnący z Chin przez Bliski Wschód do Europy.

PO PIERWSZE EKONOMIA W XV–XVI w. istniało wiele przyczyn skłaniających Europejczyków do podejmowania wypraw dalekomorskich na nieznane wcześniej obszary. Jednak czynnikiem, który odegrał największą rolę, były potrzeby ekonomiczne. U schyłku średniowiecza Europa zaczęła powoli wychodzić z czternastowiecznego kryzysu spowodowanego m.in. epidemią dżumy (tzw. czarna śmierć). Społeczeństwa bogaciły się, coraz więcej osób mogło sobie pozwolić na towary luksusowe sprowadzane głównie z Indii i Chin. Zamożni Europejczycy używali coraz więcej pachnideł, balsamów, kadzideł. Na ich stołach pojawiały się przyprawy, zwane wówczas korzeniami (pieprz, imbir, cynamon), i owoce południowe. Coraz częściej ubierano się w delikatne jedwabie, sprowadzano porcelanę i wyroby z kości słoniowej. Handel z Indiami i Chinami był niezwykle dochodowy. Odbywał się on tradycyjnymi szlakami handlu lewantyńskiego* z ich przedłużeniem na Daleki Wschód. We wczesnym średniowieczu dominowali w nim Arabowie, Grecy i Żydzi. W czasie wypraw krzyżowych wymianę z Bliskim Wschodem przejęli włoscy kupcy, przede wszystkim z Wenecji, Genui i Pizy. W XV w., po zdobyciu Bizancjum, kontrolę nad starymi szlakami handlowymi ze Wschodem sprawowali Turcy osmańscy. Z czasem jednak nakładane przez nich cła i podatki wzrosły tak bardzo, że tureckie pośrednictwo stało się dla Europejczyków nieopłacalne. Coraz bardziej niekorzystny dla Europy stawał się też bilans handlowy w wymianie z Lewantem. Europejczycy chętnie sprowadzali towary luksusowe ze Wschodu, sami jednak nie mieli do zaoferowania produktów, które zainteresowałyby mieszkańców tamtejszych krain. To zaś wymuszało płatność za towary pochodzenia wschodniego pieniądzem kruszcowym, głównie monetami srebrnymi, ale także złotymi. Następował więc powolny odpływ kruszcu z Europy. Sytuacja była tym bardziej niekorzystna, że w Europie wyczerpywały się znane wówczas złoża metali szlachetnych. Stało się jasne, że trzeba poszukać nowej drogi do Indii i Chin, omijającej tureckie pośrednictwo. Należało też znaleźć poza Europą tereny, na których można byłoby eksploatować złoża srebra i złota. KRYZYS ŚREDNIOWIECZNEGO SPOŁECZEŃSTWA W XIV i XV w. znaczną część Europy objął kryzys społeczny spowodowany załamaniem się systemu feudalnego. Wiązało się ono nie tylko z nowymi sposobami gospodarowania na wsi, lecz także ze zmianami w sposobie prowadzenia działań zbrojnych. Zresztą wojen przynoszących dotąd władcom » Handel lewantyński – wymiana handlowa między krajami Europy a obszarami Bliskiego Wschodu; określenie pochodzi od słowa Lewant (wł. levante – wschód) – historycznej nazwy terenów obejmujących wybrzeża śródziemnomorskie od Turcji po Egipt. Europa i świat | lekcja 7

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europejczycy ruszają na oceany i rycerstwu bogate łupy również było coraz mniej. Dawno zakończył się okres krucjat, kresu dobiegała rekonkwista w królestwach iberyjskich. W angielsko-francuskiej wojnie stuletniej (1337–1453) dużą rolę odegrali zaś żołnierze rekrutujący się z mieszczaństwa czy chłopstwa, którzy zajęli miejsce tradycyjnego rycerstwa. To wszystko przyczyniło się do spadku dochodów szlachty, jej ubożenia, a czasami nawet ruiny gospodarczej. Dlatego też przedstawiciele stanu szlacheckiego, dążący do poprawy swojej sytuacji ekonomicznej, zaangażowali się w zamorską ekspansję Europy. Ponieważ najwcześniej kryzys społeczny dotknął mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego, właśnie szlachta portugalska, a w ślad za nią hiszpańska przodowały w organizowaniu wypraw odkrywczych. Nie brakowało tam w tym czasie śmiałków, którzy zdobyli doświadczenie w walkach z Maurami i teraz gotowi byli wyruszyć na morza w nieznane. Przedsięwzięcia te miały zrekompensować zubożenie warstw szlacheckich czy po prostu umożliwić szybkie wzbogacenie się. Uważano powszechnie, że jest o co walczyć. O bogactwach Wschodu w Europie krążyły legendy. Na wyobraźnię mogła działać np. relacja z podróży Marca Pola. Ważnym czynnikiem popychającym do zamorskiej ekspansji była też chęć krzewienia wiary chrześcijańskiej wśród ludów nowo odkrywanych ziem.

POSTĘP NAUKOWY Do rozpoczęcia wypraw odkrywczych przyczynił się też rozwój europejskiej nauki. W wyniku krucjat przeniknęły do Europy arabskie osiągnięcia, m.in. w dziedzinie geografii. Arabowie przechowali część spuścizny starożytnych, w dużej mierze zapomnianej przez średniowieczną Europę. Dzięki podbojom oraz ożywionym kontaktom politycznym i handlowym sami także rozwinęli wiedzę geograficzną. Ich dorobek był niebagatelny. Posiadłości arabskie rozciągały się bowiem od Atlantyku po Ocean Indyjski i obejmowały znaczną część wschodniego wybrzeża Afryki. W arabskiej literaturze podróżniczej i geograficznej można znaleźć informacje, że Arabowie docierali aż do Korei i Japonii, czyli na Pacyfik (już ok. 850 r.). Potrafili również wędrować przez Saharę do wnętrza Afryki. Wpływ na postęp naukowy w Europie Zachodniej miał także upadek Konstantynopola w 1453 r. Wielu bizantyjskich uczonych przedostało się wówczas na Zachód, przede wszystkim do miast włoskich. Wraz z nimi trafiła tam pielęgnowana w Bizancjum spuścizna starożytnych i wiele zapomnianych w Europie łacińskiej dzieł antycznych. W konsekwencji wśród zachodnich elit naukowych i politycznych wzrastało zainteresowanie światem, a żeglarze planujący dalekie wyprawy odkrywcze mogli korzystać z ustaleń starożytnych uczonych, m.in. greckiego geografa, astronoma i matematyka Ptolemeusza Klaudiusza (II w. n.e.). Nie bez znaczenia była również kształtująca się w tym czasie – nawiązująca do antycznego dziedzictwa – kultura renesansu, z charakterystyczną dla niej ciekawością świata. Nadzieja na odkrywanie nowych lądów, dążenie do obalenia wyobrażeń o świecie w kształcie dysku oraz chęć dowiedzenia kulistości Ziemi pchały śmiałków na coraz dalsze wody.

Świat według Ptolemeusza, mapa z 1414 r.

Geografia Ptolemeusza Klaudiusza została przetłumaczona na łacinę na początku XIV stuleciu. Od tego czasu w Europie zaczęło powstawać wiele map inspirowanych dziełem starożytnego uczonego. Na reprodukowanej mapie wpływy Ptolemeusza widać wyraźnie w następujących szczegółach: zamknięty Ocean Indyjski czy Góry Księżycowe u źródeł Nilu.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

39


40

Nowożytność TECHNIKA ŻEGLOWANIA Przez całe średniowiecze na morzach oblewających południową Europę używano różnego rodzaju galer – statków napędzanych wiosłami i dodatkowo siłą wiatru. Można było nimi podróżować głównie przy brzegach. Wypływanie na pełne morze było dość ryzykowne ze względu na wąskie kadłuby i niewielkie zanurzenie tych jednostek. W żegludze na północy Europy (Bałtyk, Morze Północne) dominowały kogi i holki. Te pierwsze były małymi, najczęściej jednomasztowymi, statkami o niewielkiej ładowności. Nie nadawały się do rejsów oceanicznych. Holki miały dwa maszty i większą ładowność, jednak także nie były zdolne do żeglugi po oceanach. W późnym średniowieczu nastąpił przełom w budownictwie okrętowym. W XV w. z pochylni europejskich stoczni w basenie Morza Śródziemnego zaczęły spływać nowe typy żaglowców: karaki i karawele. Karaka (karraka) była statkiem trzymasztowym (niekiedy budowano też jednostki czteromasztowe). Na dwóch przednich masztach stosowano ożaglowanie rejowe, na tylnym – ożaglowanie skośne, tzw. łacińskie, dzięki czemu jednostką można było halsować, czyli płynąć pod różnymi kątami pod wiatr. Dzięki solidnej budowie, wyprofilowaniu kadłuba, głębokiemu zanurzeniu i stosunkowo dużej ładowności karaki mogły zabierać w rejs dużą załogę, liczącą nawet 100–200 marynarzy, oraz zapasy niezbędne do dalekich podróży. Uznaje się je za pierwsze w dziejach europejskiego szkutnictwa jednostki zdolne do rejsów transoceanicznych. Najsłynniejszymi karakami w dziejach odkryć geograficznych były: Santa Maria (flagowy statek floty Krzysztofa Kolumba podczas pierwszej wyprawy, która zaowocowała odkryciem Ameryki), São Gabriel (statek, na którym Vasco da Gama odbył swój przełomowy rejs do Indii) oraz Victoria (jednostka z floty Ferdynanda Magellana). Karawele natomiast wzorowano na portugalskich łodziach rybackich, a pojawiły się w połowie XV w. Były mniejsze od karak. Miały dwa lub trzy maszty, na których rozpinano najczęściej skośne żagle łacińskie (patrz: ilustracja na s. 42). Takie ożaglowanie pozwalało karawelom płynąć pod ostrym kątem pod wiatr, co stanowiło rewolucyjne usprawnienie w żegludze. Dzięki dużej dzielności morskiej, stosunkowo niewielkiemu zanurzeniu i solidnej budowie doskonale nadawały się do wyDzisiejsza replika karaki Santa Maria praw odkrywczych. Można było nimi pływać po nieznanych wodach, pełnych płycizn i raf. Załoga żaglowca tego typu liPierwowzór tej jednostki brał udział czyła ok. pięćdziesięciu ludzi. Do najsłynniejszych karawel w wyprawie Kolumba w 1492 r. Na fotografii w dziejach należały Pinta i Niña, biorące udział w 1492 r. wyraźnie widoczne są prostokątne żagle w pierwszej wyprawie Krzysztofa Kolumba. rejowe i skośny żagiel na trzecim maszcie. Nawigacja u schyłku średniowiecza

Przyrządem, który odgrywał kluczową rolę podczas żeglugi, był kompas, wskazujący biegun magnetyczny Ziemi. Jego pierwowzorów Chińczycy używali już pod koniec II tysiąclecia p.n.e. Początkowo kompasy wykorzystywano podczas podróży lądowych. Na morze trafiły dopiero w pierwszych wiekach naszej ery, kiedy to chińscy żeglarze wspierali się ich wskazaniami podczas rejsów do Indii. Następnie wynalazek ten przejęli kupcy arabscy. W XII w. przyrządem tym posługiwali się na Morzu Śródziemnym, gdzie spotkali się z nim europejscy marynarze. Około 1300 r. włoscy żeglarze nadali mu kształt, który znamy do dziś – magnetycznej igły zamkniętej w puszce napełnionej cieczą. Oprócz kompasu średniowieczni żeglarze mieli także do dyspozycji inne instrumenty nawigacyjne. Do określania szerokości geograficznej na podstawie pomiaru wysokości ciał niebieskich służyły – znane od starożytności – astrolabium (patrz: ilustracja na s. 37), laska Jakuba i kwadrant. Europejscy podróżnicy przełomu XV i XVI w. mieli także do dyspozycji coraz lepsze mapy, tzw. mapy portolanowe (lub portolany). Były one znacznie dokładniejsze od używanych wcześniej map świata. Na portolanach dość dokładnie odwzorowywano bowiem przebieg linii brzegowej, z zaznaczonymi osiedlami i portami. Najprawdopodobniej w XV w. lub na początku XVI stulecia na portugalskich żaglowcach pojawił się log – przyrząd do określania prędkości statku. Europa i świat | lekcja 7

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


41

Europejczycy ruszają na oceany WYKONAJ POLECENIA 1. Scharakteryzuj wiedzę o świecie, którą dysponowali Europejczycy przed epoką wielkich okryć geograficznych. 2. Wyjaśnij, jakie były gospodarcze, społeczne i polityczne przyczyny rozpoczęcia przez Europejczyków wypraw odkrywczych u schyłku średniowiecza. 3. Wskaż rozwiązania techniczne i wynalazki, które sprawiły, że żeglarze europejscy mogli wyruszać w transoceaniczne rejsy.

WYRAŹ OPINIĘ Czy przyczyny dzisiejszej eksploracji Kosmosu oraz dna oceanów można porównać z genezą wielkich odkryć geograficznych? Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do informacji z internetu, prasy i telewizji.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej monografii historycznej Portugalczycy w Azji XV–XX w. autorstwa Jana Kieniewicza.

Zacznijmy od zjawisk demograficznych. Generalnie nie widać w Portugalii presji przeludnienia ani w XIV, ani w XV wieku. Jest dotąd zagadką, dlaczego i w jaki sposób kraj liczący milion lub niewiele więcej mieszkańców rozpoczął i prowadził ekspansję o takim zasięgu. Klęska czarnej śmierci (1348) i późniejszych epidemii oraz niszczące efekty wojen z Kastylią (od 1369 roku) stworzyły, jak się zdaje, dosyć korzystne warunki dla rolników. W trudnej sytuacji znalazła się natomiast grupa młodszych synów szlacheckich skupionych wokół dworu króla, infantów* czy wielkich panów. [...] W Portugalii swoisty brak perspektyw także objawiał się skłonnością do awantury. [...] Konieczność działania wynikła dla części szlachty z kurczących się dochodów, a zatem groźby deklasacji. [...] Sfery miejskie i kupieckie nie stanowiły zaplecza pierwszych wypraw. Były na to za słabe finansowo i – co może ważniejsze – nie odczuwały dostatecznie silnej potrzeby. Ich zainteresowania skupiały się w dalszym ciągu na kierunku północnym [...]. Przez dłuższy czas eskapady afrykańskie były organizowane przez [syna króla portugalskiego] księcia Henryka [zwanego Żeglarzem; 1394–1460] i finansowane z jego dochodów. J. Kieniewicz, Portugalczycy w Azji XV–XX w., Wrocław 1976, s. 11–12.

___________

Henryk Żeglarz, fragment obrazu z XV w.

* Infant, infantka (łac. infans – dziecię) – w Hiszpanii i Portugalii tytuły przysługujące dzieciom królewskim.

• Korzystając z informacji z rozdziału oraz powyższego tekstu, wskaż powody, dla których portugalska szlachta była zainteresowana morską ekspansją. • Wskaż wymienione w tekście trzy przyczyny braku zainteresowania morską ekspansją ze strony kupców portugalskich. 2. Fragment współczesnej Historii gospodarczej świata od paleolitu do czasów najnowszych autorstwa Ronda Camerona i Larry’ego Neala.

Nie ma powodu, by przypuszczać, że istniały jakiekolwiek związki przyczynowe pomiędzy zjawiskami demograficznymi w Europie a odkryciami geograficznymi, które doprowadziły do powstania bezpośrednich powiązań handlowych Europy z Azją, a także między podbojami a osadnictwem europejskim w Nowym Świecie. Wzrost liczby ludności miał miejsce, zanim doszło do znaczących odkryć geograficznych. Handel z krajami pozaeuropejskimi w XVI i XVII wieku miał mniejszy zakres w porównaniu z handlem wewnątrzeuropejskim, a import artykułów żywnościowych (innych niż korzenie) był bez znaczenia. Niemniej odkrycia geograficzne miały głęboki wpływ na kierunek przemian w gospodarce europejskiej. R. Cameron, L. Neal, Historia gospodarcza świata od paleolitu do czasów najnowszych, przeł. H. Lisicka-Michalska, M. Kluźniak, Warszawa 2004, s. 109.

• Określ, czy – zdaniem autorów tekstu – wielkie odkrycia geograficzne były spowodowane czynnikami demograficznymi. • Wskaż argument, którym posługują się autorzy tekstu, aby poprzeć swą tezę.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


42

Nowożytność

8

Szalona odwaga i zimna kalkulacja Wielcy odkrywcy XV i XVI w.

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie terminów: karawela, karaka, astrolabium, Jedwabny Szlak. • Powody poszukiwania przez Europejczyków drogi morskiej do Indii u schyłku średniowiecza.

D

zieje odkryć geograficznych to historia wypraw i ekspedycji badawczych, które systematycznie zapełniały białe plamy na mapach Ziemi, oraz ludzi mających odwagę zmierzyć się z nieznanym. Podróżnicy ci stali w samym centrum rozgrywających się wydarzeń. Kim byli, co nimi powodowało, że wyruszali na krańce świata? Jakie przyświecały im cele, czy je zrealizowali i co z tego wynikło?

SYN PORTUGALSKIEGO KRÓLA Ekspansję Europejczyków na inne kontynenty zapoczątkowali Portugalczycy, a dokładniej Henryk Żeglarz, wykazujący się niespożytą energią trzeci syn króla Portugalii Jana I. Książę postawił sobie za cel stworzenie nowej Portugalii, daleko wykraczającej poza ciasne granice Półwyspu Iberyjskiego. Marzenie to zrodziło się w 1415 r. Wówczas to młody infant Henryk wziął udział w zwycięskiej dla Portugalczyków łupieżczej wyprawie wojennej, która zakończyła się zdobyciem Ceuty – muzułmańskiego portu leżącego na afrykańskim brzegu Cieśniny Gibraltarskiej. To właśnie tam chrześcijański książę dowiedział się o istnieniu na południu, za pustynią, krainy bogatej w złoto. Nie dziwne więc, że zapragnął ją odkryć i zdobyć dla swojej ojczyzny. Po powrocie do Portugalii został wyniesiony do godności wielkiego mistrza Zakonu Rycerzy Chrystusa, którego celem było prowadzenie walki z Maurami. Ponieważ zyskał w ten sposób wpływ na wydatkowanie ogromnego zakonnego majątku, postanowił zrealizować swoje zamierzenia. Zaczął od rozwinięcia żeglarskich umiejętności Portugalczyków. Założył obserwatorium astronomiczne oraz pierwszą w historii szkołę morską w Sagres. Jako wykładowców zatrudnił żeglarzy z Włoch i kartografów z Balearów, uznawanych wówczas w Europie za najlepszych. Henryk – twórca nowej portugalskiej floty – zachęcał swoich kapitanów do coraz śmielszych podróży po nieznanych wodach. Mimo że sam nigdy nie wyruszył w dalekomorskie wyprawy, inicjował je i finansował. Skupił wokół siebie świetnych nawigatorów i portugalskich śmiałków, mężczyzn szukających przygód i prestiżu, co miały im zapewnić dalekomorskie wyprawy i walki z muzułmanami. Konsekwencją tych ekspedycji, wyruszających coraz dalej na południe wzdłuż afrykańskich brzegów, było odkrycie Madery w 1419 r., archipelagu Azory w 1432 r., Rio de Oro (Sahary Zachodniej) w 1436 r., wyspy Arguin w 1443 r. i Senegalu w 1445 r. Henryk nie szukał jeszcze wówczas drogi do Indii, lecz złota oraz chrześcijańskiej Abisynii (Etiopii), z której władcami chciał zawrzeć sojusz w celu walki z islamem. Żółtego kruszcu nie znaleziono, ale Portugalczycy pocieszyli się „czarnym złotem” – niewolnikami uprowadzanymi z nowo odkrywanych terenów. Działania infanta Henryka, obdarzonego przez potomnych przydomkiem Żeglarz, legły u podstaw późniejszej morskiej ekspansji Portugalczyków, która uczyniła z ich ojczyzny potęgę kolonialną, o jakiej marzył książę. Europa i świat | lekcja 8

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Szalona odwaga i zimna kalkulacja W POSZUKIWANIU DROGI MORSKIEJ DO INDII Politykę Henryka Żeglarza kontynuował od 1461 r. król Portugalii Jan II. Z jego inicjatywy w 1487 r. wyruszyła wyprawa pod dowództwem Bartolomeu Diaza (1450–1500), mająca odnaleźć drogę morską prowadzącą wokół Afryki do Indii. Dwie lekkie karawele przekroczyły zwrotnik Koziorożca, ale na początku stycznia 1488 r. zostały porwane przez burzę, która zapędziła je daleko na południowe wody. Diaz zawrócił na północ, jednak mimo długiej żeglugi nie mógł trafić na afrykańskie wybrzeże. To dało mu do myślenia. Zorientował się, że chyba nareszcie po wielu latach prób przypadkiem udało się opłynąć południowy kraniec afrykańskiego kontynentu. Diaz był zdecydowany podróżować dalej, ale wyczerpana załoga się zbuntowała. Żeglarz zatem zawrócił, jednak droga morska do Indii została otwarta. W czasie powrotnej żeglugi wyprawa Diaza odkryła południowy przylądek Afryki, który otrzymał od portugalskiego króla nazwę Przylądka Dobrej Nadziei. Zaszczyt dopłynięcia do Indii przypadł młodemu portugalskiemu żeglarzowi – Vasco da Gamie. Król Portugalii zlecił mu podróż, gdy otrzymał informację, że hiszpańska wyprawa pod wodzą Krzysztofa Kolumba rzekomo dotarła do Azji. Da Gama wyruszył z Lizbony w 1497 r. na czele trzech karawel i 160 ludzi. Opłynął Afrykę, dotarł do Mombasy. Sto kilometrów dalej w Malindii (nadbrzeżne miasto w Kenii) pozyskał świetnego arabskiego pilota, znającego wiatry i prądy Oceanu Indyjskiego. Dnia 20 maja 1498 r. wyprawa Diaza dotarła do Kalikatu w Indiach. Triumf okupiony został dramatycznym powrotem, kiedy to niesprzyjające wiatry utrudniały żeglugę i znacznie ją wydłużyły. Marynarzy dodatkowo nękał szkorbut. W lutym 1499 r. da Gama dotarł w końcu do ojczyzny. Utracił jeden okręt i ponad stu członków załogi. Wyprawa została jednak uznana za sukces. Odegrała też olbrzymią rolę w historii, w jej wyniku nastąpił szybki rozwój kontaktów między Europą i Azją. Alfredo Roque Gameiro, Vasco da Gama wyrusza z Lizbony do Indii w 1497 r., obraz z przełomu XIX i XX w. Vasco da Gama (1469–1524) powrócił do Indii w latach 1502–1503. Przywiózł stamtąd towary, które wypełniły ładownie aż 13 statków. Król nagrodził go za to tytułem hrabiowskim. W 1524 r. jako wicekról przybył do Indii po raz trzeci. Usunął wówczas wielu urzędników portugalskich, którzy – jak ocenił – działali dla własnego zysku, a nie dla ojczyzny. Zmarł w Indiach, a jego ciało w 1539 r. sprowadzono do Portugalii.

WŁOCH W SŁUŻBIE HISZPAŃSKIEJ W roku 1492 niespodziewanie dla Portugalczyków, którzy uznawali siebie za władców oceanu, pojawiła się silna konkurencja. Do rywalizacji w dalekomorskich wyprawach stanęła bowiem Hiszpania, która właśnie zakończyła rekonkwistę i z zazdrością spoglądała na swoją sąsiadkę czerpiącą dochody z ekspedycji afrykańskich. Władcy hiszpańscy zapragnęli podobnych zysków. W tym właśnie czasie na ich dworze pojawił się Krzysztof Kolumb (1451 –1506), który przedstawił królewskiej parze śmiałą, ale i kuszącą wizję dotarcia do Indii nie drogą wokół Afryki, lecz szlakiem prowadzącym w prostej linii na zachód przez Atlantyk. Na końcu owej drogi miały być wschodnie Indie. Kolumb, urodzony w Genui zdolny nawigator, osiedlił się w Portugalii w 1479 r. Zafascynowany rozważaniami starożytnych uczonych nabrał przekonania, że ziemia jest kulą, a to znaczy, że nie trzeba opływać Afryki, by dostać się z Europy do Indii. W 1483 r. przedstawił swe poglądy królowi portugalskiemu Janowi II, licząc na jego zainteresowanie i wsparcie finansowe. Równocześnie zażądał dla siebie wysokich godności i dochodów, jeśli całe przedsięwzięcie zakończyłoby się sukcesem. Był to czas intensywnego eksplorowania wybrzeży Afryki przez Portugalię, władca odrzucił więc propozycję WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

43


44

Nowożytność Kolumba, którego pomysły wydawały się nierealne i związane ze byt dużym ryzykiem finansowym. Dodatkowo sam żeglarz wzbudził niesmak króla swoją zachłannością. Kolumb wyjechał do Hiszpanii, by przekonać hiszpańską parę królewską do realizacji swojej wizji. Przez kilka lat żył tam z zasiłku wypłacanego z monarszego skarbca, znosił upokorzenia ze strony dworaków, walczył z ignorancją otaczających go ludzi i z własnym zwątpieniem. Wreszcie doczekał się pozytywnej odpowiedzi Izabeli Kastylijskiej i  Ferdynanda Aragońskiego, którzy przyjęli wygórowane warunki Kolumba. Dostał trzy wyekwipowane statki i gwarancję jednej dziesiątej przyszłych zysków, nadano mu też godność admirała oceanu i wicekróla odkrytych w przyszłości ziem. Niewątpliwie decyzja królewskiej pary wynikała z jednej strony z potrzeb finansowych (po latach wojen z Arabami monarszy skarbiec świecił pustkami), a z drugiej ze względów ambicjonalnych – chęci dorównania Portugalii. Dnia 3 sierpnia 1492 r. Kolumb na czele trzech statków wyruszył przez Wyspy Kanaryjskie w kierunku zachodnim na zupełnie nieznane wody. Był to akt wielkiej odwagi nie tylko samego pomysłodawcy tej ekspedycji, ale i ludzi, którzy zgodzili się z nim płynąć, nawet jeśli wielu spośród nich było nielękającymi się niczego skazańcami i kryminalistami. Podróż okazała się o wiele dłuższa, niż wyliczył to Kolumb, a dodatkowo Morze Sargassowe pokryte wodorostami przeraziło zabobonnych marynarzy, którzy podnieśli bunt, żądając powrotu. Niezmordowany admirał oceanu przekonał ich, by zechcieli płynąć dalej. Członkowie wyprawy ląd zobaczyli dopiero po siedemdziesięciu dobach żeglugi – 12 października. Kolumb był przekonany, że osiągnął cel. Wierzył, że dotarł do Azji Wschodniej. W rzeczywistości były to wyspy archipelagu Bahama. Żeglarz powrócił do Hiszpanii 21 marca 1493 r. i osobiście zawiózł wiadomość o sukcesie wyprawy na dwór królewski w Barcelonie. Został przyjęty przez władców z najwyższymi honorami. Kolumb poprowadził potem jeszcze trzy wyprawy przez Atlantyk, podczas których udało mu się dotrzeć do stałego lądu Ameryki. Niestety, okazał się nieudolnym administratorem nowych ziem. Oskarżano go o zachłanność i bezwzględność, aż wreszcie w kajdanach odesłano do Hiszpanii. Tu został uwolniony, lecz już nigdy nie powierzono mu żadnego stanowiska państwowego. Rozgoryczony, opuszczony i zapomniany zmarł dwa lata po swojej ostatniej wyprawie. Kolumb do końca życia, mimo rozmaitych dowodów, nie zaakceptował faktu, że odkrył nowy kontynent. Jego dokonania otworzyły jednak Europejczykom drogę do Nowego Świata i jego bogactw, a sam żeglarz pozostał jedną z najważniejszych postaci w dziejach odkryć geograficznych.

PORTUGALSKI ŻEGLARZ POD HISZPAŃSKĄ BANDERĄ Portugalczycy odkryli drogę do Indii wiodącą wokół Afryki, Hiszpanii przypadł w udziale zaszczyt odkrycia Ameryki. Trzecie wielkie dokonanie w dziedzinie odkryć geograficznych, czyli opłynięcie Ziemi, zawdzięczamy z kolei Portugalczykowi w służbie Hiszpanii – Ferdynandowi Magellanowi (1480–1521). Ten żądny przygód szlachcic wiódł

Posąg Kolumba w San Juan, stolicy Portoryko, XIX w.

Kolumb w trakcie swych podróży odkrył dzisiejsze Haiti, Kubę i wybrzeża kontynentu amerykańskiego. Ponieważ nie przywiózł do Europy zapowiadanych skarbów i przypraw korzennych, władcy hiszpańscy poczuli się rozczarowani i zaniechali dalszego finansowania wypraw. Wówczas inicjatywę przejęła hiszpańska szlachta. JJej przedstawiciele – zdeterminowani, żądni złota i chwały – wyruszyli na podbój Nowego Świata. Działalność tych kkonkwistadorów (hiszp. conquistador – zdobywca) doprowadziła z jednej strony do poznania wnętrza Ameryki i utworzenia na jej obszarach hiszpańskich kolonii. Z drugiej przyczyniła się do zagłady istniejących tam cywilizacji indiańskich. W 1519 r. Hernán Cortés podbił państwo Azteków (obszar dzisiejszego Meksyku), a w 1532 r. Francisco Pizarro – państwo Inków (tereny sięgające od dzisiejszej Kolumbii do Chile). W ślad Hiszpanów poszli wkrótce zdobywcy portugalscy, a później także holenderscy, angielscy i francuscy.

Europa i świat |WSiP E lekcjasp. 8 z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Szalona odwaga i zimna kalkulacja

Podróże i odkrycia geograficzne na przełomie XV i XVI w.

w młodości awanturnicze życie. Brał udział w wojnach kolonialnych prowadzonych przez Portugalię w Indiach i w zmaganiach z arabskimi piratami. W 1513 r. został ranny w nogę podczas walki i stał się kaleką niezdolnym do dalszej służby wojskowej. Magellan zajął się studiowaniem informacji na temat cieśniny pozwalającej opłynąć Amerykę Południową. Ponieważ nie mógł liczyć na wsparcie swego króla, zwrócił się z propozycją zorganizowania wyprawy do dworu hiszpańskiego. Jako że na szlaku wokół Afryki dominowali Portugalczycy, Hiszpania nadal była zainteresowana odkryciem drogi morskiej prowadzącej na zachód do Indii. Zgodziła się więc sfinansować pomysł Magellana. Odremontowano i wyekwipowano pięć karawel, żeglarzowi obiecano duże zyski oraz godność wielkorządcy nowych ziem. Dnia 20 września 1519 r. ruszyła pierwsza wyprawa dookoła świata. Podróż trwała niecałe trzy lata. Powrócił z niej zaledwie jeden statek z osiemnastoma marynarzami na pokładzie (z ponad 260 zwerbowanych). Sam Magellan zginął na Filipinach w potyczce z tamtejszą ludnością. Udowodniono ostatecznie tezę o kulistości Ziemi. Było to niewątpliwie zasługą dowódcy wyprawy, który w trakcie rejsu niejednokrotnie wykazał się zimną krwią oraz zdolnością przewidywania wypadków. Bez umiejętności żeglarskich, wytrwałości i hartu ducha Magellana Hiszpanom nie udałoby się pokonać trudów podróży. Marynarzom brakowało wszystkiego: wody pitnej, jedzenia, poczucia bezpieczeństwa (statki przeciekały, a wokół nich znajdował się bezmiar oceanu, niezbadanego przez nikogo wcześniej). Tracili nadzieję, że kiedykolwiek powrócą do domów. Większości rzeczywiście się to nie udało. Kilkunastu ocalałych dało świadectwo triumfu ludzkiej woli nad siłami natury.

NIE TYLKO HISZPANIE I PORTUGALCZYCY Oczywiście, takie cechy, jak odwaga, wytrzymałość psychiczna, duch awanturniczy oraz umiejętności planowania, charakteryzowały nie tylko mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego. Warto wspomnieć o osiągnięciach Anglików i Francuzów, chociaż im przypadła rola drugoplanowa w dziele tzw. wielkich odkryć geograficznych.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

45


46

Nowożytność Francis Drake pasowany na rycerza, rycina z XIX w.

Drake był korsarzem, czyli prywatnym właścicielem statku (lub statków), który na mocy upoważnienia władz państwowych miał prawo do prowadzenia działań wojennych przeciw flocie wrogiego państwa. Za wierną służbę angielskiej monarchii i zasługi w odkrywaniu dla Anglii nowych ziem został pasowany na rycerza przez królową Elżbietę I.

Ważnym celem, który stawiali sobie angielscy żeglarze, było odkrycie tzw. przejść – północno-wschodniego i północno-zachodniego. Miały one łączyć Europę z Pacyfikiem i Dalekim Wschodem: pierwsze z nich szlakiem biegnącym wzdłuż północnych brzegów Europy i Azji, a drugie – wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki Północnej. Dzięki tym szlakom możliwe stałyby się rejsy i kontakty handlowe między Europą a Chinami i Indiami bez pośrednictwa Hiszpanów i Portugalczyków. Pierwsze angielskie wyprawy podejmowali rybacy, w pogoni za wielorybami zapędzający się daleko na nieznane wody. Do historii przeszedł John Cabot – Włoch, który osiadł w Anglii. Ten doskonały żeglarz, wspierany przez króla Henryka VII, w 1497 r. wraz z synem wyruszył z Bristolu na poszukiwanie północno-zachodniej drogi do Indii i Chin. Odkrył Nową Fundlandię oraz Labrador (na obszarze dzisiejszej Kanady). Choć wyprawa ta prócz informacji na temat nowych łowisk nie wniosła wielkiego wkładu w rozwój cywilizacji, to przecież Cabotowie dopłynęli do stałego lądu Ameryki przed Kolumbem, któremu udało się to dopiero w czasie trzeciej wyprawy, w 1498 r. W trakcie jednej z ekspedycji John Cabot zaginął, jednak jego syn Sebastian kontynuował dzieło ojca. Jako naczelny nadzorca floty angielskiej (od 1547 r.) zainicjował poszukiwania kolejnej drogi do Indii – tym razem prowadzącej przejściem północno-wschodnim. Opłynięcie od północy Europy i Azji, podobnie jak Ameryki, okazało się jednak przy ówczesnych środkach technicznych niemożliwe ze względu na panujący tam klimat. Drogę wokół Ameryki, ale prowadzącą od strony południowej, przez Cieśninę Magellana, odkrył natomiast dla Anglii Francis Drake, który wyruszył w 1577 r. w uwieńczoną sukcesem podróż dookoła świata. Początki dalekomorskich wypraw Francuzów były podobne jak u Anglików. Tu także inicjatywą wykazali się rybacy, z czasem zaś podjęli ją władcy. Król Franciszek I wspierał wyprawy Jacques’a Cartiera, który popłynął na zachód szlakiem uczęszczanym przez rybaków. W 1535 r. dotarł on w okolice Zatoki Świętego Wawrzyńca. Następnie popłynął w głąb Rzeki Świętego Wawrzyńca, rozpoczynając francuską eksplorację terenów dzisiejszej Kanady. Odkrył indiańską wioskę Quebec, spędził zimę w miejscu, które nazwał Mont Royal (dziś: Montreal) i doszedł do wniosku, że warto na te tereny sprowadzić francuskich osadników. Francuska kolonia, której dał początek Cartier, przetrwała pierwsze ciężkie lata i prężnie rozwijała się aż do 1763 r., kiedy została podbita przez Anglików. Francuzi i Anglicy w dobie pierwszych odkryć geograficznych nie dokonali tak spektakularnych czynów jak Hiszpanie czy Portugalczycy, ale w kolejnych latach brali aktywny udział w podboju i eksploracji nowych ziem. Być może nie było wśród nich takich wizjonerów jak Kolumb czy osób tak zdeterminowanych jak Henryk Żeglarz, za to nie zabrakło dzielnych żeglarzy oraz działających z żelazną konsekwencją korsarzy pływających pod angielskimi czy francuskimi banderami, zdobywających kolonialne łupy dla swych krajów. Europa i świat | lekcja 8

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


47

Szalona odwaga i zimna kalkulacja WYKONAJ POLECENIA 1. Porównaj koncepcje wytyczenia drogi morskiej do Azji realizowane przez Hiszpanów, Portugalczyków i Anglików. 2. Przedstaw, w jaki sposób działania podjęte przez Henryka Żeglarza wpłynęły na rozwój żeglugi. 3. Opisz proces odkrywania nowych ziem przez Europejczyków w XV i XVI w.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń dokonania wielkich podróżników XV i XVI w. oraz ich wpływ na kierunek rozwoju historycznego Europy i świata.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment relacji Alvise’a de Ca’da Mosto (XV w.), weneckiego szlachcica, który uczestniczył w wyprawie morskiej wzdłuż wybrzeży zachodniej Afryki, sfinansowanej przez Henryka Żeglarza.

[...] ja, Alvise de Ca’da Mosto [...] spisuję wszystko, czego doświadczyłem [...]. Dowiedzcie się zatem, że tym, kto w naszych czasach zainicjował żeglugę po tej części Oceanu w kierunku południowym [...], był jego dostojność infant Henryk Portugalski [...]. Pominę tu jego godne wielkich pochwał badania z zakresu wiedzy o ruchach sfer niebieskich i astrologii [...] [oraz że] oddał się całkowicie w służbę pana naszego Jezusa Chrystusa, prowadząc wojny z barbarzyńcami i walcząc za wiarę, i że nigdy nie chciał wziąć sobie żony, lecz spędził swą młodość w wielkiej czystości. [...] po śmierci ojca, ciesząc się przychylnością jego następcy na tronie Portugalii, a swego starszego brata, [...] prowadził liczne wojny w Afryce przeciwko mieszkańcom królestwa Fezu*. [...] don Henryk wpadł na pomysł, by wysłać karawele w okolice wybrzeża [...], które sięga aż do Oceanu po zewnętrznej stronie Cieśniny Gibraltarskiej. I wysyłał je tam rok po roku, [...] co rok dalej, i tym sposobem dotarły do pewnego cypla, zwanego [...] Non**, czyli „nie”, ponieważ kto go przekraczał, nigdy nie wracał [...]. Pan ów uznał, że karawele portugalskie są najlepszymi okrętami, jakie żeglują po morzu [...]. Polecił przysposobić do drogi kolejne trzy karawele, należycie je wyposażył i zamustrował [zwerbował] na nie odważnych ludzi, którzy ruszyli w drogę i wyminęli ów przylądek [...]. Rok później ponownie wysłał don Henryk w drogę swoje karawele, z rozkazem, by dotarły 150 mil za przylądek, a jeśli zdołają, to jeszcze dalej, on zaś w zamian obdarzy bogactwem wszystkich marynarzy. Alvise de Ca’da Mosto, Podróże do Afryki, przeł. J. Szymanowski, Gdańsk 1994, s. 3–6.

__________ * **

Ufortyfikowana faktoria Elmina, rycina z XVI w.

Elmina była pierwszą europejską faktorią (placówką handlową) założoną na wybrzeżu Czarnej Afryki. Została zorganizowana przez Portugalczyków w 1482 r. (dziś osada ta znajduje się na terytorim Ghany).

Maroko. Zapewne dzisiejsze Cabo Juby, przylądek leżący na atlantyckim wybrzeżu Maroka.

• Na podstawie powyższego tekstu wymień cechy, które charakteryzowały Henryka Żeglarza. • Na podstawie tekstu i wiedzy pozaźródłowej przedstaw, jak wyglądał proces odkrywania nowych lądów przez Portugalczyków. Oceń jego szybkość oraz trudności napotykane przez ówczesnych żeglarzy. • Wyjaśnij, w jaki sposób Henryk Żeglarz dbał, aby jego podróżnicze przedsięwzięcia kończyły się powodzeniem. 2. Fragment współcz esnej monografii dotyczącej historii odkryć geograficznych.

Kolumb zawdzięcza swoje wielkie osiągnięcia niezwykłemu uporowi, z jakim realizował raz powzięty plan, przy czym pewną rolę odegrało również u niego pragnienie rozszerzenia chrześcijaństwa. Kolumb był prawdziwym człowiekiem czynu, odznaczał się silną wolą i posiadał doskonałe przygotowanie w zakresie żeglarstwa. Jego chciwość, jedna z głównych sprężyn całego przedsięwzięcia, oraz jego nieudolność w zarządzaniu nowo odkrytymi krajami, przysporzyła mu jednak tylu wrogów, że w rezultacie nie doczekał się za swe czyny ani uznania, ani oczekiwanej zapłaty. Historia odkryć geograficznych. Wielcy odkrywcy i badacze Ziemi, przeł. B. Wojciechowski, Warszawa 1958, s. 448.

• Na podstawie powyższego tekstu oraz wiedzy pozaźródłowej scharakteryzuj postać Kolumba. Wskaż cechy, które pomogły mu osiągnąć sukces i które przyczyniły się do jego upadku.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


48

Starożytność Nowożytność

9

Przez morza i oceany Podróżnicy XVI–XVIII w.

PRZYPOMNIJ SOBIE • Obszary odkryte przez Europejczyków w XV i XVI w. • Główne idee okresu oświecenia.

Z

miany polityczne i społeczne zachodzące we wczesnonowożytnej Europie wpływały także na sytuację obszarów pozaeuropejskich. Liczne konflikty zbrojne między państwami Starego Kontynentu przenosiły się na tereny kolonii, oceany i odległe morza. Prowadziło to do coraz częstszych zmian politycznej mapy świata. Zwycięsko z tej rywalizacji wyszła Anglia, która – dzięki odebraniu Hiszpanom Gibraltaru, opanowaniu Indii oraz przejęciu od Francuzów Kanady – stała się dominującą potęgą morską i kolonialną. Jej pozycji nie zachwiała nawet utrata trzynastu kolonii w Ameryce Północnej, które po pokonaniu wojsk brytyjskich ogłosiły niepodległość jako Stany Zjednoczone Ameryki. Okres XVII i XVIII w. to czas zmian w polityce europejskiej w stosunku do kolonii. Przestały one odgrywać wyłącznie rolę źródła surowców i produktów pozyskiwanych najczęściej w wyniku rabunkowej eksploatacji. Zaczęły zaś stawać się rynkami zbytu dla rozwijającej się w Europie produkcji. Zmienił się też charakter europejskich wypraw na inne kontynenty. Brutalnych konkwistadorów, korsarzy i awanturników zastępowali podróżnicy-badacze, przygotowani do realizowania również zadań naukowych.

ŚWIAT ZNANY I NIEZNANY W czasach wielkich odkryć geograficznych XV i XVI w. Europejczycy poznali ogólne zarysy brzegów Europy, Azji, Afryki oraz obydwu Ameryk. Nadal całkowicie nieznane pozostawały wnętrza większości pozaeuropejskich lądów. Podróżnicy wciąż poszukiwali tzw. przejść: północno-wschodniego oraz północno-zachodniego. Żaden mieszkaniec Starego Kontynentu nie dotarł jeszcze wówczas do Australii i Antarktydy. Panowało natomiast przekonanie, że jest gdzieś mityczny Ląd Południowy, określany po łacinie Terra Australis Incognita (Ziemia Południowa Nieznana). Koncepcję o jego istnieniu sformułował już Ptolemeusz, który doszedł do wniosku, że na półkuli południowej muszą znajdować się duże połacie lądu równoważące ciężar ogromnych mas lądowych półkuli północnej – Azji, Europy i części Afryki. Całkowicie nieznane pozostawały też ogromne obszary Pacyfiku poza szlakami żeglugowymi między Filipinami a Ameryką, z których korzystali Hiszpanie. PODRÓŻE ODKRYWCZE KOŃCA XVI I XVII W. Pod koniec XVI w. i w XVII stuleciu zainteresowanie Europejczyków podróżami odkrywczymi nieco się zmniejszyło. Hiszpanie i Portugalczycy skupili się na obronie swoich posiadłości zamorskich. Odkryć geograficznych dokonywano wówczas często przez przypadek, przy okazji wypraw handlowych (np. kiedy sztormy zagnały statek handlowy do brzegów nieznanych wcześniej wysp czy lądów). Na początku XVII w. Holendrzy dopłynęli do Australii, choć być może dotarli tam przed nimi Portugalczycy. Europa i świat | lekcja 9

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Przez morza i oceany WILLEM BARENTS – OFIARA POLARNEJ ZIMY Dzięki XVI-wiecznym wyprawom Anglicy sporządzili dokładne mapy rejonów polarnych Ameryki Północnej, a także poznali bogate łowiska wielorybów. Z angielskich doświadczeń korzystali także Holendrzy. Najsłynniejszym holenderskim badaczem polarnych mórz był Willem Barents (ok. 1550– 1597). Jego dwie pierwsze wyprawy, w czasie których przejściem północno-wschodnim chciał dotrzeć do Azji, zakończyły się fiaskiem. Udziałowcy długo nie mogli pogodzić się ze stratami handlowymi, a Barentsa oskarżano o tchórzostwo. Nie chciano mu powierzyć dowództwa następnej wyprawy, w której otrzymał tylko posadę głównego nawigatora. W maju 1596 r. dwa statki wyruszyły z Holandii na północ. Wyprawa minęła Wyspę Niedźwiedzią i Spitsbergen (dziś arktyczne wyspy należące do Norwegii). Następnie jednostki się rozdzieliły. Jedna z nich, z Barentsem na pokładzie, dotarła do wyspy nazwanej Nową Ziemią (dziś należącej do Rosji). Tam statek został uwięziony wśród lodów i dryfującej kry, a płynący na nim Holendrzy byli zmuszeni do przezimowania w warunkach arktycznych. Gdy noc polarna dobiegła końca, marynarze Barentsa rozpoczęli przygotowania do rejsu powrotnego. Ponieważ statek nadal blokowały tafle lodu, zdecydowano się na podróż w szalupach. W czerwcu 1597 r. załoga wyruszyła na południe. Podczas podróży zmarł Willem Barents. Na pokładach szalup pozostało trzynaście osób, z których znaczna część chorowała. W sierpniu 1597 r. marynarze dotarli do Półwyspu Kolskiego, gdzie spotkali zimującą załogę drugiego statku wyprawy. Na początku października 1597 r. razem powrócili do Holandii. Czas zatrzymany w chacie

Barents i jego towarzysze jako pierwsi Europejczycy przezimowali w Arktyce. Marynarze przenieśli ze statku na ląd sprzęty i zapasy żywności, a ze zwalonych przez wiatr jodeł wznieśli mały, ale solidny dom. Na środku izby umieszczono palenisko. Cieśla okrętowy zbudował stół, a przy ścianach – prycze. W izbie postawiono też dużą beczkę, która służyła jako wanna. Z nastaniem nocy polarnej załogę ogarnęło zniechęcenie. Barents próbował z nim walczyć, zachęcając towarzyszy do gimnastyki i kąpieli. Polowano też na lisy i białe niedźwiedzie podkradające się do chaty. Ich futer używano do przykrywania się, a łoju – jako paliwa do lamp. Holenderscy odkrywcy popełnili błąd, gardząc niesmacznym mięsem upolowanych zwierząt. Zawarte w nim składniki przyczyniłyby się Marynarze Barentsa walczą z polarnym niedźwiedziem, rycina z XVII w. bowiem do złagodzenia objawów szkorbutu, jednej z najgroźniejszych chorób ówczesnych marynarzy. Zapadł na nią m.in. Barents. We wrześniu 1871 r. na Nowej Ziemi pojawiła się norweska wyprawa badawcza, której celem było odnalezienie przejścia północno-wschodniego. Norwegowie, którzy zamierzali uzupełnić tu zapasy słodkiej wody, natknęli się na opuszczone domostwo. W środku znajdowały się przedmioty pozostawione przez Barentsa i jego towarzyszy. Zachowały się one w doskonałym stanie. Norwescy podróżnicy wspominali później, że mieli wrażenie, jakby w tym miejscu zatrzymał się czas. Zabrali z chaty znalezione tam przedmioty: części zastawy stołowej, broń i rzeczy osobiste załogi (m.in. zegar ścienny pochodzący ze statku Barentsa, buty jednego z marynarzy i kałamarz). Odnaleźli również rękopis kroniki wyprawy. Znaleziska te można dziś oglądać w Holandii, w amsterdamskim Rijksmuseum (Muzeum Państwowym).

SPECYFIKA XVIII-WIECZNYCH WYPRAW ODKRYWCZYCH Wiek XVIII przyniósł wzrost zainteresowania Europejczyków nowymi koloniami. Wyścig o posiadłości zamorskie rozgrywał się między Wielką Brytanią a Francją. Stare potęgi kolonialne – Hiszpania, Portugalia i Holandia – przestały się w nim liczyć. Oprócz przyczyn politycznych (dążenie do zdobycia nowych terenów) i gospodarczych (poszukiwanie nowych źródeł surowców i rynków zbytu) pojawiły się też nieznane wcześniej czynniki – pobudki naukowe, związane z rozwijającą się kulturą oświecenia. Do najwybitniejszych podróżników-odkrywców XVIII w. należeli James Cook (czytaj: kuk) i Jean François de Galaup La Pérouse (czytaj: de galu la peruz), o których będzie mowa w dalszej części WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

49


50

Nowożytność rozdziału. Oprócz nich warto wspomnieć jeszcze osiągnięcia kilku innych. Na przełomie XVII i XVIII w. angielski żeglarz i korsarz William Dampier trzykrotnie odbył podróże dookoła świata. W latach dwudziestych XVIII stulecia Holender Jakob van Roggeveen (czytaj: rochefin) dotarł m.in. do Wyspy Wielkanocnej i Samoa na Pacyfiku. Kilka lat później, w 1728 r., duński żeglarz w służbie rosyjskiej Vitus Bering bezskutecznie poszukiwał połączenia Ameryki z Azją. W 1766 r. na rejs dookoła świata zdecydowali się Brytyjczycy – Samuel Wallis (czytaj: łolis) i Philip Carteret (czytaj: karteret). W XVII i XVIII w. trwały ponadto połączone z podbojami badania wnętrz kontynentów. Rosjanie zdobywali Syberię, posuwając się na wschód aż do wybrzeży Pacyfiku. Mieszkańcy Stanów Zjednoczonych i Francuzi podczas swoich trapersko-handlowych wypraw stopniowo poznawali i kolonizowali Amerykę Północną. W XVIII w. badacze coraz częściej zapuszczali się też w głąb Afryki. W XVIII w. rozpoczęła się epoka wypraw odkrywczych podejmowanych w celach naukowych. Organizowały je instytucje państwowe, np. brytyjska Royal Navy (Królewska Marynarka Wojenna), lub towarzystwa naukowe, jak brytyjskie The Royal Society (Towarzystwo Królewskie). John Byron – dowódca daleki od ideału

Zanim w drugiej połowie XVIII w. określono cechy idealnego kandydata na stanowisko dowódcy wyprawy odkrywczej i zaczęto na nie powoływać dokładnie wyselekcjonowanych ludzi, brytyjska marynarka wojenna popełniła kilka błędów. Osobą, która bez wątpienia nie nadawała się do tej funkcji, był m.in. John Byron (czytaj: bajron), który w latach 1764–1766 odbył krótką i bardzo szybką, ale z naukowego punktu widzenia całkowicie bezowocną podróż dookoła świata. Powierzono mu tę misję, ponieważ w młodości pływał po odległych i nieznanych wodach. Jego statek rozbił się wówczas u wybrzeży Patagonii w Ameryce Południowej, a sam Byron przez wiele dni tułał się po obcych ziemiach. Incydent ten zostawił ślady w psychice żeglarza. Kiedy po wielu latach wzorowej służby znów otrzymał rozkaz podróżowania po nieznanych wodach, uczynił wszystko, aby wyprawa trwała jak najkrócej. Posunął się nawet do zignorowania wytycznych co do trasy i zadań ekspedycji.

TRZY WYPRAWY JAMESA COOKA W latach sześćdziesiątych XVIII w. brytyjska admiralicja i The Royal Society przygotowały wyprawę, której celem była obserwacja przejścia Wenus przez tarczę słoneczną (miało to nastąpić 3 czerwca 1769 r.). Na dowódcę wybrano Jamesa Cooka (1728–1779), który na okręcie Endeavour wyruszył z Anglii w sierpniu 1768 r. Po dotarciu do Tahiti na Pacyfiku członkowie wyprawy pomyślnie przeprowadzili obserwacje astronomiczne. Cook odkrył następnie Wyspy Towarzystwa, prowadził badania m.in. na Nowej Zelandii i w Australii. Do kraju wrócił w 1771 r. Rok po powrocie ruszył w kolejny rejs odkrywczy. Tym razem dowodził dwiema jednostkami. Podczas tej podróży udowodnił ostatecznie, że mityczny Ląd Południowy nie istnieje. W 1776 r. rozpoczęła się trzecia – już ostatnia – ekspedycja Cooka, która miała na celu m.in. odnalezienie przejścia północno-zachodniego (od strony zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej). Trasa wiodła przez Nową Zelandię i Wyspy Towarzystwa. W 1777 r. podróżnicy odkryli Hawaje. Następnie dopłynęli do Alaski i Cieśniny Beringa. Z powodu trudnych polarnych warunków zawrócili jednak na południe i dotarli na Hawaje. Na początku 1779 r. Cook zginął tam z rąk tubylców. Replika okrętu Endeavour (czytaj: indewer), na którym James Cook odbył swą pierwszą wyprawę

W 1746 r. osiemnastoletni Cook rozpoczął pracę na statku przewożącym węgiel. Niebawem objął stanowisko sternika, a potem zastępcy dowódcy. Uczył się też matematyki i nawigacji. W 1755 r. zaciągnął się jako ochotnik na okręt Royal Navy i wsławił się podczas oblężenia Quebecu w czasie wojny francusko-brytyjskiej. Dał się też poznać jako świetny kartograf i po powrocie do Anglii powierzono mu w 1763 r. prace przy tworzeniu map Nowej Fundlandii. Zdobyte doświadczenia spowodowały, że spośród wielu kandydatów właśnie jego wybrano na dowódcę wypraw badawczych.

Europa i świat | lekcja 9

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Przez morza i oceany

Podróże Willema Barentsa, Jamesa Cooka i Jeana La Pérouse’a

Był on pierwszym odkrywcą, który prowadził w pełni nowoczesne badania geograficzne. Chciał jak najwięcej zobaczyć, potrafił sporządzić wyczerpujące opisy tego, co odkrył. Przede wszystkim jednak nie bał się podejmować ryzyka i wypływał na wody, po których żaden Europejczyk wcześniej nie żeglował.

LA PÉROUSE – ZAGINIONY ODKRYWCA Jeden z najsłynniejszych francuskich żeglarzy, który w XVIII w. zapuścił się w nieznane wówczas rejony Pacyfiku, to Jean François de Galaup La Pérouse (1741–1788). Był on doskonale przygotowany do roli odkrywcy. Jako piętnastolatek wstąpił do szkoły morskiej w Breście. Wtedy też zaczął pływać po morzach. W ciągu kolejnych lat awansował i dał się poznać jako dobry nawigator i odważny dowódca. W 1785 r. Brest opuściły dwa okręty dowodzone przez La Pérouse’a. Wyprawa była dobrze przygotowana i świetnie zaopatrzona, m.in. w najnowocześniejszy sprzęt pomiarowy, badawczy i nawigacyjny. W przygotowania do niej angażował się sam francuski monarcha, Ludwik XVI. Oprócz zadań związanych z interesami ekonomicznymi Francji (m.in. zbadanie możliwości handlu z Chinami) wyprawa miała także cele naukowe. Po opłynięciu Hornu okręty zawinęły do wybrzeża Chile. Kolejnymi punktami podróży były Wyspa Wielkanocna i Hawaje. Następnie Francuzi prowadzili badania zachodnich brzegów Ameryki Północnej i przepłynęli Pacyfik, by dotrzeć do Azji. Później wzdłuż wybrzeża Formozy (Tajwanu), cieśniną oddzielającą Koreę od Japonii dotarli do rosyjskiej Kamczatki. Stamtąd La Pérouse wysłał drogą lądową raport ze swych dotychczasowych dokonań i znów pożeglował na południe. W 1788 r. wysłał z australijskiego Sydney ostatnie wiadomości do Europy, a następnie popłynął na północ. Od tamtej pory na kilkadziesiąt lat ślad po jego okrętach zaginął. Dopiero w latach dwudziestych XIX w. angielski kapitan Peter Dillon oraz Francuz Jules Dumont d’Urville (czytaj: dimą durwil) odkryli miejsce rozbicia zaginionych jednostek u brzegów wyspy Vanikoro (na wschód od Nowej Gwinei). UCZENI NA PODRÓŻNICZYCH SZLAKACH W XVIII w. na pokładach okrętów udających się w rejsy odkrywcze coraz częściej pojawiali się uczeni, delegowani zwykle przez towarzystwa naukowe. Dla niektórych uczestnictwo w oceanicznych ekspeWSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

51


52

Nowożytność dycjach stało się początkiem wielkiej kariery naukowej. Podczas rejsów, oprócz prowadzenia badań, mieli także za zadanie sprawdzać, jak zdobyte w czasie wypraw informacje i doświadczenia można wykorzystać dla dobra ojczystego kraju. Uczeni sporządzali też mapy nowo odkrytych lądów. W pierwszej wyprawie Cooka wzięło udział czternastu naukowców, m.in. Joseph Banks (1743–1820). Obserwował on egzotyczne rośliny i wybierał te, których przeszczepienie na europejski grunt mogłoby przynieść korzyści. Po powrocie do Anglii stał się szanowanym naukowcem. Zwieńczeniem jego kariery była prezydentura w The Royal Society. Zajmował się problemami ekonomicznymi związanymi z roślinnością tropikalną. Dzięki swej pozycji w świecie nauki i prywatnemu majątkowi wysyłał na własny koszt botaników w różne zakątki ziemi. Mieli oni sprawdzać możliwość przenoszenia ważnych pod względem gospodarczym roślin do Anglii lub na obszary jej kolonii. Podczas drugiej podróży Cooka towarzyszyli mu dwaj przyrodnicy – Johann Reinhold Forster (1729–1798), gdańszczanin szkockiego pochodzenia, i jego syn Jerzy Adam (1754–1794). Johann Reinhold cieszył się uznaniem w kręgach naukowych jeszcze przed wyruszeniem na Pacyfik. Dzięki uczestnictwu w wyprawie Cooka jako pierwszy stwierdził, że Australia jest odrębnym kontynentem. Dla Jerzego Adama zaś praca u boku ojca stała się początkiem kariery naukowej.

WYKONAJ POLECENIA 1. Określ, które obszary stanowiły w XVII i XVIII w. białe plamy na mapach świata. 2. Wskaż główne kierunki wypraw odkrywczych podejmowanych przez Europejczyków w XVII i XVIII w. 3. Scharakteryzuj rolę, jaką odgrywali naukowcy w czasie wypraw odkrywczych XVIII stulecia. 4. W różnych źródłach informacji (w tym w internecie) znajdź materiały dotyczące niewymienionych w podręczniku podróżników-odkrywców XVI–XVIII w. i przygotuj na ich temat prezentację multimedialną.

WYRAŹ OPINIĘ Współczesny świat zmienia się w globalną wioskę. Oceń, czy są dziś jeszcze wielcy podróżnicy, których dokonania budzą szacunek i inspirują do podejmowania kolejnych działań odkrywczych.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment relacji Jerzego Adama Forstera z drugiej wyprawy Jamesa Cooka.

Około dziesiątej przeraził nas ogromnie pożar, który wybuchł na pokładzie statku. Sama już wieść o nim stała się przyczyną trwogi i zamieszania, które malowały się na wszystkich twarzach i tak nas sparaliżowały, że dopiero po jakimś czasie przedsięwzięliśmy kroki zmierzające do powstrzymania postępu ognia. Trudno wyobrazić sobie gorszą sytuację niż ta, w której znajduje się człowiek obecny na pokładzie płonącego statku; nawet sztorm u niebezpiecznych brzegów nie budzi takiego przerażenia, gdyż nie przekreśla całkowicie wszystkich nadziei na ocalenie. Szczęśliwym zrządzeniem Opatrzności pożar ten był bardzo mały i już po kilku chwilach udało się go ugasić. Obawialiśmy się, że wybuchł on w magazynie żagli, wkrótce jednak wyszło na jaw, że w pokoju stewarda zaczął się tlić nieostrożnie położony obok lampy kawałek płótna z Tahiti, wydzielając z siebie kłęby dymu, które stały się przyczyną alarmu.

J. Forster, Podróż naokoło świata, przeł. M. Ronikier, Warszawa 1977, s. 244.

2. Fragment XVIII-wiecznego opisu podróży Philipa Cartereta i Samuela Wallisa.

Czekało nas jeszcze inne nieszczęście; jednej nocy wśród ciemności okręt rozbójniczy napadł na nas z taką szybkością, że już nieprzyjaciel rzucał mosty do wstępowania na nasz, nim my usłyszeliśmy jego przybliżenie. Ale ta właśnie nagłość i wielkość niebezpieczeństwa obudziła naszą odwagę. Odparliśmy tych nędzarzów, a gdy w oddaleniu mogliśmy ich sięgać armatami, tak nam się powiodło, że statek nieprzyjacielski został pogrążony ze wszystkimi, co na nim byli. Porucznik i jeden z naszych ludzi zostali ranni, ale nieszkodliwie. Prócz tego nie odnieśliśmy innej szkody.

J. Hawkesworth, Wybór podróży znakomitszych na koło ziemi i w różne iey strony, t. 2, Warszawa 1805, s. 14–15.

• Na podstawie tekstów źródłowych wskaż niebezpieczeństwa, które czyhały na żeglarzy podczas rejsów odkrywczych w XVIII w. • Na podstawie tekstu podręcznika oraz wiedzy własnej wymień inne niebezpieczeństwa, na jakie narażeni byli XVIII-wieczni odkrywcy oraz badacze nowych lądów.

Europa i świat | lekcja 9

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


53

Sprawdź, co już umiesz Starożytność

10

Od kolebki śródziemnomorskiej po krańce świata

1. Scharakteryzuj i oceń procesy przenikania się kultur w basenie Morza Śródziemnego w starożytności i okresie średniowiecza. 2. Przedstaw przykłady zgodnego współżycia chrześcijan, wyznawców islamu oraz Żydów w średniowiecznej Europie. 3. Omów przyczyny zamorskiej ekspansji Europejczyków u schyłku średniowiecza oraz w XVI–XVIII stuleciu. 4. Scharakteryzuj trzy, twoim zdaniem najwybitniejsze, postacie podróżników-odkrywców XV–XVIII w. Uzasadnij swój wybór. 5. Przeczytaj fragment współczesnej Historii Hiszpanii autorstwa Tadeusza Miłkowskiego oraz Pawła Machcewicza i wykonaj polecenia. Romanizacja Półwyspu Iberyjskiego miała wieloraki i zmienny charakter. Podczas podboju, trwającego 200 lat, ludność miejscowa przyjmowała narzucone siłą lub koniecznością elementy kultury rzymskiej, najszybciej proces ten stał się dobrowolny na południu, w Betyce, która już wcześniej była w największym stopniu poddana wpływom zewnętrznym (kolonizacja fenicka). Imigracja ludności z Italii doprowadziła do powolnego procesu wzajemnego przenikania się kultury rzymskiej i kultur iberyjskich. Oczywiście stroną mocniejszą była cywilizacja Italii. Z czasem większość mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego zaczęła dążyć do jak najszybszego stania się pełnoprawnymi obywatelami Rzymu, nadal jednak utrzymywały się podziały regionalne w tej mierze (mieszkańcy Północy [...] byli najbardziej oporni wobec zmian). [...] Najlepiej uchwytnym elementem romanizacji jest proces przyjmowania języka łacińskiego. [...] Od końca istnienia republiki [rzymskiej] zaczyna dominować alfabet łaciński [...]. Trudniej ocenić zasięg użycia mówionej łaciny. Na pewno część języków miejscowych przetrwała do upadku cesarstwa rzymskiego, mimo że już cesarz Klaudiusz [I w.] wprowadził obowiązek znajomości łaciny dla starających się o rzymskie obywatelstwo. Nie najlepiej także było (według oceny Rzymian) z jakością używanej przez mieszkańców Hiszpanii łaciny [...]. Senatorowie uśmiechali się, gdy przemawiał urodzony w Hiszpanii cesarz Hadrian [II w.]. Należy również wspomnieć o popularności greki, której znajomość wyszła poza tereny greckiej kolonizacji. Ten drugi język imperium rzymskiego był używany przede wszystkim przez członków elit. Najbardziej znanymi postaciami cesarstwa rzymskiego urodzonymi w Hiszpanii (w rodzinach wywodzących się z Italii) byli cesarze Trajan [I/II w.] [...] i Hadrian [...] oraz [...] rodzina Seneków. Filozof, pisarz, wychowawca Nerona i konsul, Lucjusz Seneka [I w.] [...] urodził się w Kordobie [...]. Rzymianie pozostawili po sobie wspaniałe zabytki architektury, akwedukt w Segowii, teatr w Tarragonie, most w Alcantarze, cały zespół miejski Meridy (most, teatr, amfiteatr, forum). T. Miłkowski, P. Machcewicz, Historia Hiszpanii, Wrocław 2002, s. 28–29.

A. Wyjaśnij, dlaczego Półwysep Iberyjski jest bardzo dobrym przykładem obszaru, na którym przenikały się liczne starożytne kultury basenu Morza Śródziemnego. B. Scharakteryzuj proces romanizacji Półwyspu Iberyjskiego w czasach starożytnych. Wskaż najważniejsze elementy tego procesu.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


54

Sprawdź, co już umiesz 6. Przeczytaj fragment współczesnej monografii historycznej Pierwsza krucjata. Nowe spojrzenie autorstwa Thomasa Asbridge’a i wykonaj polecenia. Utworzenie łacińskiego patriarchatu [w Jerozolimie w 1099 r.] było otwartym pogwałceniem greckich praw, choć na razie przynajmniej Arnulf [nowy łaciński patriarcha] nie posunął się jeszcze do bojkotu prawosławnego duchowieństwa. Niemniej jednak bardzo wcześnie otoczyła go dość kompromitująca sława. Nie dość, że jego wyniesienie niektórzy uważali za niekanoniczne, gdyż miał on uprzednio za niski status w kościelnej hierarchii, to na dodatek był podobno nałogowym kobieciarzem, o czym krążyły niewybredne obozowe opowieści. Arnulf miał też szczególną skłonność do religijnej nietolerancji. Zamiast zaopiekować się wschodnimi chrześcijanami [...], a więc tymi samymi „braćmi”, których krzyżowcy mieli oswobodzić, nowy patriarcha nakazał usunąć ich z bazyliki Grobu Świętego. Do chrześcijan ze wschodu dotarła niebawem gorzka prawda, że lepiej im się powodziło pod panowaniem muzułmańskim niż w „wyzwolonej” Jerozolimie. T. Asbridge, Pierwsza krucjata. Nowe spojrzenie, przeł. E. Jagła, Poznań 2006, s. 317–318.

A. Scharakteryzuj stosunki, jakie po pierwszej krucjacie zapanowały w Jerozolimie pomiędzy wyznawcami dwóch odłamów chrześcijaństwa – katolicyzmu i prawosławia. B. Wskaż czynniki, które w okresie krucjat powodowały zmiany w relacjach między wiernymi Kościołów wschodniego i zachodniego w Ziemi Świętej.

7. Przeczytaj fragment współczesnej monografii historycznej 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje ludzkości autorstwa Michaela H. Harta i wykonaj polecenia. Naturalnie, narzuca się porównanie Vasco da Gamy z Krzysztofem Kolumbem. W jakimś sensie porównanie to wypada na korzyść Vasco da Gamy. Jego wyprawa [...] była przeszło trzy razy dłuższa, zarówno co do przebytego dystansu, jak i czasu trwania! [...] Kolumb musiał natrafić na Nowy Świat, niezależnie od tego, jak bardzo zboczyłby z drogi, natomiast da Gama mógłby nie dotrzeć do Przylądka Dobrej Nadziei i zagubić się gdzieś na Oceanie Indyjskim. A poza tym, w odróżnieniu od Kolumba, da Gama dotarł tam, dokąd zmierzał. [...] Wyprawy Kolumba wywarły ogromny wpływ na istniejącą cywilizację zachodniej półkuli; ostatecznym wynikiem wyprawy da Gamy było przekształcenie się cywilizacji Indii i Indonezji. [...] choć obszar Ameryk jest wielokrotnie większy niż obszar Indii, to jednak Indie mają więcej ludności niż wszystkie kraje półkuli zachodniej razem wzięte. [...] znaczenie Kolumba było daleko większe niż Vasco da Gamy. Po pierwsze, podróż do Indii trasą dookoła Afryki nie nastąpiła z inicjatywy da Gamy [...]. Natomiast Kolumb sam obmyślił plan swojej wyprawy i skłonił królową Izabelę do sfinansowania ekspedycji. Gdyby nie Kolumb, Nowy Świat [...] mógłby zostać odkryty dużo później i nie przez ekspedycję z Hiszpanii [...]. Natomiast gdyby nie było Vasco da Gamy, król Portugalii po prostu wybrałby kogoś innego na dowódcę wyprawy i jeżeli nawet ten okazałby się nieudolny i zawiódł, to z pewnością Portugalczycy nie dopuściliby do zmarnowania tylu wysiłków. [...] wydaje się zupełnie nieprawdopodobne, aby jakikolwiek inny naród zdołał wcześniej dotrzeć do Indii. Po drugie, wpływ Europy na Indie i Daleki Wschód nawet w przybliżeniu nie był tak wielki, jak wpływ na półkulę zachodnią. W wyniku kontaktu z Zachodem nastąpiła – wprawdzie bardzo głęboka – ale jednak tylko modyfikacja cywilizacji Indii, natomiast w ciągu paru dziesięcioleci po wyprawie Kolumba wielkie cywilizacje Nowego Świata zostały całkowicie unicestwione. Na terenie Indii nie powstało również żadne państwo, które dałoby się porównać ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. [...] Da Gama był tylko jednym ogniwem w długim szeregu [...], nie wyróżnia się on [...] w takim stopniu jak Kolumb. M.H. Hart, 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje ludzkości, przeł. P. Amsterdamski, Warszawa 1995, s. 314–315.

A. Przedstaw, w jaki sposób autor tekstu ocenił postacie dwóch wielkich podróżników – Vasco da Gamy i Krzysztofa Kolumba. B. Dokonania którego z dwóch omówionych w tekście podróżników były twoim zdaniem bardziej doniosłe? Uzasadnij swoją opinię. C. Wskaż postać podróżnika schyłku średniowiecza lub okresu XVI–XVIII w., który twoim zdaniem jest najbardziej godny podziwu. Uzasadnij swój wybór.

Europa i świat | lekcja 10 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


555

XIX wiek

11

Chiński tort i indyjska perła

PRZYPOMNIJ SOBIE • Jak kształtowały się kontakty Europejczyków z krajami środkowej i wschodniej Azji w czasach średniowiecza i epoce wielkich odkryć geograficznych. • Znaczenie pojęć: kolonia, metropolia.

O

kres XIX w. to czas intensywnej rywalizacji między mocarstwami europejskimi o wpływy kolonialne na świecie. Najbardziej zaangażowały się w nią Wielka Brytania i Francja, ale swą obecność na obszarach afrykańskich i azjatyckich zaznaczyły również inne państwa.

IMPERIALIZM W XIX stuleciu głównym impulsem do zakładania kolonii był rodzący się w niektórych krajach europejskich imperializm. Zgodnie z tą ideą państwo, aby potwierdzić swoją pozycję i swój prestiż na świecie, powinno budować imperium, w którego skład będą wchodzić metropolia i jak największe obszary kolonii. Na straży takiego imperium powinny stać silna armia i flota wojenna. Państwa europejskie szukały w koloniach również źródeł surowców oraz rynków zbytu dla swoich towarów. O ile jednak z kolonii rzeczywiście można było przywozić surowce niezbędne dla rozwoju przemysłu, o tyle wiele terytoriów zamorskich okazało się słabymi odbiorcami europejskich produktów. Po pierwsze tamtejsza ludność często nie potrzebowała tych wyrobów, po drugie zaś zwykle znajdowała się na etapie rozwoju cywilizacyjnego, na którym nie funkcjonowała jeszcze wymiana towarowo-pieniężna. Z pewnością jednak kolonie były miejscem, gdzie przedsiębiorczy i śmiali Europejczycy mogli zdobywać fortuny i robić karierę, np. w administracji czy handlu. W XIX w. do grona starych państw i potęg kolonialnych – Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii, w pewnym stopniu także Rosji – dołączyły nowe. Należały do nich przede wszystkim: zjednoczona Rzesza Niemiecka, która zdobyła posiadłości w Afryce i na Pacyfiku, Włochy, walczące o tereny w Afryce, oraz Belgia, która kolonizowała afrykańskie Kongo. Wszystkie te państwa nie przestały budować imperiów kolonialnych nawet wówczas, gdy okazało się, że z finansowego punktu widzenia jest to nieopłacalne. MODELE XIX-WIECZNEGO KOLONIALIZMU Francuzi zarządzali koloniami w sposób scentralizowany, przede wszystkim przy pomocy urzędników przysyłanych z metropolii. Zgodnie z francuską wizją kolonializmu rdzennych mieszkańców należało stopniowo przygotowywać do tzw. autonomii kolonialnej, by mogli brać udział w administrowaniu zamorskimi posiadłościami Francji. Aby to osiągnąć, należało ich jednak w jak największym stopniu włączyć w krąg francuskiej kultury. W koloniach uczono zatem języka francuskiego, kultury i historii Francji. W XIX stuleciu największym imperium kolonialnym zarządzali Brytyjczycy. Obejmowało ono posiadłości w Azji (przede wszystkim Indie), Afryce, Australii oraz na kontynencie północnoamerykańskim (Kanada). Koloniom, w których przeważali biali osadnicy i ich potomkowie (Kanada, Australia, Nowa Zelandia i Afryka Południowa), władze brytyjskie najpierw przyznawały samorząd, potem zaś status WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


56

XIX wiek

Podziały kolonialne w południowej i wschodniej Azji, 1914 r.

dominium*. Natomiast w miejscach, w których przeważali rdzenni mieszkańcy, Brytyjczycy starali się osiągać jak największe zyski przy jak najmniejszych nakładach. Tam, gdzie było to możliwe, szukali wsparcia wśród tubylczych elit. Własną administrację kolonialną budowali, opierając się na już istniejących miejscowych systemach politycznych, wykorzystywali też urzędników wywodzących się z rdzennych społeczności. Nie zmuszali też mieszkańców kolonii do przyjmowania kultury brytyjskiej. Rosjanie z kolei budowali swoje imperium, podbijając sąsiadujące z Rosją obszary centralnej Azji, Kaukazu, Syberii i Dalekiego Wschodu (a nawet przejściowo północnoamerykańską Alaskę). Ziemie te były włączane bezpośrednio w skład Cesarstwa Rosyjskiego i podlegały jego scentralizowanej administracji. Syberia stała się też największym więzieniem świata, zsyłano tam bowiem przestępców kryminalnych, a także politycznych przeciwników caratu. Jeszcze inny model kolonializmu przyjęły Stany Zjednoczone, które pod koniec XIX w. stały się ważnym graczem na arenie międzynarodowej. Ich prężnie rozwijająca się gospodarka potrzebowała nowych surowców i rynków zbytu. Tradycje państwowe nie pozwalały jednak Amerykanom na zakładanie klasycznych kolonii (USA powstały przecież w wyniku buntu kolonii przeciw brytyjskiej metropolii). Dlatego Stany Zjednoczone ograniczyły się głównie do zdobywania wpływów politycznych w niepodległych państwach leżących w Ameryce Środkowej i Południowej. W wyniku zwycięskiej wojny z Hiszpanią w 1898 r. zajęły jednak m.in. Filipiny i uzyskały kontrolę nad Kubą.

PODPORZĄDKOWANIE INDII BRYTYJCZYKOM Najważniejszą posiadłością zamorską Wielkiej Brytanii były Indie. Początki angielskiej obecności na tym obszarze sięgają XVII stulecia. Anglicy najpierw ograniczali się do budowy fortów i faktorii » Dominium (łac. panowanie, władztwo) – w XIX w. typ kolonii brytyjskiej, która uzyskała od metropolii całkowitą autonomię w zarządzaniu swymi wewnętrznymi sprawami (własny parlament i rząd); z Wielką Brytanią dominium łączyła wspólna polityka zagraniczna i obronna. Później słowem tym określano niepodległe kraje (dawne brytyjskie kolonie) uznające brytyjskiego monarchę za głowę państwa. Dziś termin ten wyszedł już z oficjalnego użycia. Europa i świat | lekcja 11

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Chiński tort i indyjska perła na wybrzeżach. Później w dziejach kolonizacji Indii kluczową rolę odegrała angielska Kompania* Wschodnioindyjska, utworzona w 1600 r. Otrzymała ona od władz angielskich wyłączność na handel z różnymi obszarami azjatyckimi, w tym z Indiami, oraz uprawnienia administracyjne i wojskowe na tych terenach. W 1768 r. została podporządkowana brytyjskiej Koronie. W pierwszej połowie XIX w. władza Brytyjczyków objęła trzy czwarte powierzchni Indii. Niemal całkowicie wyparli oni stamtąd swoich dawnych konkurentów – Portugalczyków i Francuzów. Podbój subkontynentu indyjskiego ułatwiał fakt, że Indie były podzielone na wiele państw rządzonych przez lokalnych władców. Aby w jak największym stopniu zabezpieczyć swoją perłę w Koronie – jak kolonizatorzy określali Indie – Brytyjczycy rozpoczęli ekspansję w kierunku Afganistanu i Birmy. Aż do połowy XIX w. państwo brytyjskie współpracowało z Kompanią Wschodnioindyjską podczas zdobywania nowych terenów i zarządzania Indiami. Jednak w latach pięćdziesiątych, po krwawo stłumionym powstaniu sipajów (1857–1858), hinduskich żołnierzy w służbie brytyjskiej, rząd Wielkiej Brytanii rozwiązał Kompanię i przejął od niej kontrolę nad zamieszkiwaną przez blisko 120 mln ludzi kolonią. Po stłumieniu powstania sipajów Brytyjczycy utrzymali lokalnych indyjskich władców, zwanych radżami i maharadżami. Brytyjskie rządy polegały na umiejętnym podsycaniu antagonizmów między nimi i wygrywaniu sporów toczących się w społeczeństwie hinduskim. Dzięki temu kolonizatorzy utrzymywali władzę nad ogromnym krajem siłami stosunkowo niewielkiej grupy urzędników i wojskowych (szacuje się, że w 1911 r. w Indiach przebywało tylko 164 tys. Brytyjczyków, w tym ok. 66 tys. żołnierzy). Symbolem utwierdzenia kolonialnej władzy nad Indiami była koronacja brytyjskiej królowej Wiktorii (panowała w latach 1837–1901) na cesarzową Indii (1876 r.).

INDIE – PERŁA W BRYTYJSKIEJ KORONIE Już na przełomie XVIII i XIX w. obok rodzimej indyjskiej administracji Brytyjczycy zorganizowali własną. Rozpoczęli szkolenie urzędników wywodzących się ze społeczności Hindusów – często członków lokalnej arystokracji. Wprowadzili również bezwzględny system podatkowy. Wysokie podatki szczególnie dotkliwie uderzyły w indyjską biedotę i chłopów. Rabunkowa działalność gospodarcza doprowadziła do upadku znakomicie niegdyś rozwiniętego rzemiosła oraz do kryzysu miast. Ziemia została podzielona między przedstawicieli miejscowych elit społecznych oraz brytyjskich plantatorów, którzy hodowali m.in. herbatę, trzcinę cukrową, imbir, pieprz. Pola dzierżawili i uprawiali zaś coraz bardziej ubożejący indyjscy chłopi, którym często doskwierał głód. W drugiej połowie XIX w. Brytyjczycy zaczęli rozwijać w Indiach niektóre gałęzie przemysłu, np. przemysł tekstylny. Zbudowali linie kolejowe. Ograniczyli też rabunkową eksploatację indyjskiej gospodarki. Dzięki temu część Hindusów poprawiła swoje położenie materialne, a nawet zaczęła dostrzegać zalety obcego panowania. Brytyjczycy nie starali się zrozumieć Hindusów oraz ich Hinduski maharadża, fotografia kultury i religii (65% ówczesnych mieszkańców Indii wyznaz drugiej połowy XIX w. wało hinduizm, większość pozostałych – islam, niewielkie Władca został ukazany w indyjskim stroju, grupy – chrześcijaństwo i buddyzm). Z zasady też kolonialne ale w pozie charakterystycznej dla  portretów władze brytyjskie nie zmieniały lokalnych praw i obyczajów, wyższych warstw europejskiego społeczeństwa. » Kompanie handlowe – stowarzyszenia kupców, tworzone w Europie od późnego średniowiecza przede wszystkim w celu prowadzenia dalekosiężnego handlu. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

57


58

XIX wiek starały się jednak walczyć z tymi, które w mniemaniu Europejczyków były barbarzyńskie i okrutne. Przykładowo zwalczano sati – zwyczaj palenia żywcem wdowy na stosie pogrzebowym zmarłego męża. Mimo nakładanych kar nie udało się jednak zupełnie wyeliminować tych tradycji. Brytyjczycy dążyli także do zniesienia głęboko zakorzenionego w społeczeństwie indyjskim podziału na kasty*. W ostatnich dziesięcioleciach XIX w. zwiększała się liczba wykształconych Hindusów. Wzrastała także ich świadomość narodowa. Coraz częściej wysuwali oni żądania udziału we władzy. Pojawiły się też hinduskie organizacje polityczne, m.in. założony w 1885 r. Indyjski Kongres Narodowy. Z niego w przyszłości mieli się wyłonić ludzie walczący o wyzwolenie Indii spod brytyjskiego panowania.

PODZIAŁ CHIŃSKIEGO TORTU W starożytności i średniowieczu chińskie towary trafiały do Europy przede wszystkim Jedwabnym Szlakiem. W XVII w. do Państwa Środka, jak Chińczycy sami nazwali swój kraj, przybywało coraz więcej wypraw handlowych, m.in. z Rosji, Holandii, Anglii czy Portugalii. Wpływy europejskie okazały się tak silne, że w połowie XVIII w. chińscy cesarze postanowili zamknąć granice dla Europejczyków. Handel z Zachodem mógł się odbywać tylko przez port w Kantonie, z którego do Europy płynęły m.in. herbata, porcelana i jedwab. Aby zrównoważyć niekorzystny bilans w rozliczeniach z Chinami (Chińczycy zasadniczo nie byli zainteresowani europejskimi produktami), Europejczycy zaczęli przywozić tam opium, pochodzące przede wszystkim z brytyjskich Indii. Zażywanie tego narkotyku wkrótce stało się plagą wśród mieszkańców Państwa Środka. W 1839 r. chińscy urzędnicy zniszczyli w Kantonie składy opium należące do Brytyjczyków. Doprowadziło to do wybuchu tzw. pierwszej wojny opiumowej między Chinami a Wielką Brytanią. Chiny, które poniosły w niej klęskę, musiały w 1842 r. otworzyć dla handlu z Wielką Brytanią nowe porty. Wkrótce prawo do wymiany towarów z Chinami otrzymali też Francuzi i Amerykanie. Pozwolono im także na zakładanie w portowych miastach dzielnic handlowych wyłączonych spod władzy chińskiej administracji. W wyniku m.in. kolejnych dwóch wojen opiumowych (1856–1860) chińskie władze zmuszone były do dalszych ustępstw. Państwa zachodnie otrzymały większe uprawnienia. Niekorzystne traktaty polityczne i gospodarcze podpisywane z kolejnymi krajami (m.in. z Prusami, Austro-Węgrami, Danią, Holandią) sprawiały, że Chiny były coraz bardziej uzależnione od Zachodu. Kolonizatorzy zdobywali dostęp do nowych portów i otrzymywali kolejne koncesje gospodarcze oraz prawa do zakładania osad handlowych. Wreszcie cesarze chińscy musieli znieść wszelkie utrudnienia w eksploatacji gospodarczej Chin przez państwa zachodnie. Słabnąca pozycja dynastii spowodowała ponadto, że Europejczycy i Amerykanie stali się gwarantami jej panowania. Wielka Brytania, Francja, Rosja i Niemcy coraz bardziej angażowały się w „podział” Chin i dzierżawiły od chińskich władz coraz to nowe obszary. Zjawisko to zaczęto określać mianem krojenia chińskiego tortu. Amerykanie natomiast głosili hasło Krojenie chińskiego tortu, satyryczna ilustracja z końca XIX w.

Poniżej protestującego Chińczyka zostały ukazane postacie reprezentujące państwa kolonialne, które rywalizowały na obszarze Chin (od lewej): brytyjska królowa Wiktoria, cesarz niemiecki Wilhelm II, car rosyjski Mikołaj II, Marianna (kobieca postać symbolizująca republikę francuską), japoński samuraj. » Kasta (hiszp., port. casta – rasa, ród) – dziedziczna, ściśle zamknięta grupa społeczna, usankcjonowana przez prawo, religię i obyczaje. W XIX-wiecznych Indiach istniało kilka tysięcy kast. Zajmowały one ściśle określone miejsca w hierarchii społecznej, ich członkowie z pokolenia na pokolenie wykonywali przypisane im zawody i posiadali (lub nie) odpowiednie prawa i przywileje. System kastowy – oficjalnie zniesiony w już niepodległych Indiach w 1950 r. – nadal trwa we współczesnym indyjskim społeczeństwie. Europa i świat | lekcja 11

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


59

Chiński tort i indyjska perła otwartych drzwi, mówiące, że możliwość prowadzenia handlu w Chinach powinny mieć wszystkie państwa bez żadnych ograniczeń. Poczynania państw zachodnich powodowały oburzenie wśród Chińczyków. W 1900 r. wybuchł masowy bunt ludności zwany powstaniem bokserów (określenie wywodzi się od organizacji o nazwie Pięść w Imię Sprawiedliwości i Pokoju, która przewodziła powstaniu). Państwa europejskie wysłały wówczas do Chin ekspedycje wojskowe, które miały stłumić wystąpienia. Walki toczone z wielkim okrucieństwem przyniosły wiele ofiar. Ostatecznie powstańcy zostali pokonani. Autorytet dynastii rządzącej Państwem Środka słabł jednak dalej. W konsekwencji wybuchła rewolucja, która w latach 1911–1912 doprowadziła do upadku cesarstwa – Chiny stały się republiką. Przewodzący tym zmianom Kuomintang (Partia Narodowa) nie mógł jednak poradzić sobie z piętrzącymi się trudnościami. Kraj pogrążył się w chaosie, potem zaś w wojnie domowej, w której starły się walczące o władzę frakcje polityczno-wojskowe.

WYKONAJ POLECENIA 1. Wskaż przyczyny rozwoju idei kolonializmu w XIX w. 2. Scharakteryzuj modele kolonializmu Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych w XIX w. 3. Opisz proces politycznego i gospodarczego uzależniania Chin od państw prowadzących politykę kolonialną. 4. Porównaj i oceń sytuację polityczną Indii i Chin na przełomie XIX i XX w. (skorzystaj z mapy na s. 56).

WYRAŹ OPINIĘ Czy twoim zdaniem wprowadzanie zasady otwartych drzwi mogło pozwolić Chinom na zachowanie pełnej suwerenności? Uzasadnij swoją odpowiedź.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej syntezy historii powszechnej XIX w. autorstwa Andrzeja Chwalby.

Zasadniczy wpływ na politykę Francji od końca XIX w. aż do zakończenia II wojny światowej miała doktryna asocjacji, po raz pierwszy sprecyzowana w 1887 r. przez Paula Leroy-Beaulieu. Zgodnie z jego credo autochtoni [rdzenni mieszkańcy] mieli być przystosowywani do administrowania kolonią w ramach tzw. autonomii kolonialnej, czyli mieli być włączeni „w proces wypełniania cywilizacyjnego posłannictwa Francji”. Inny system w tych warunkach nie miałby faktycznie szans realizacji, gdyż nawet trudno sobie wyobrazić tysiące Francuzów uczących się języków tubylczych i zaludniających lokalne biura administracyjne. Zatem to kolorowi w służbie Francji mieli uczyć się języka imperium i poznawać dzieje kultury i cywilizacji francuskiej, czyli mieli ulegać kulturowej asymilacji – stawać się kolorowymi Francuzami. Na nich też miał spoczywać obowiązek wzbudzania w autochtonach miłości do francuskiej ojczyzny i dumy z tego, że Francja chce im oddać cząstkę swojego dziedzictwa. Aby osiągnąć te cele, Francuzi zainstalowali na terytoriach zamorskich swój system szkolnictwa i realizowali swój program szkolny, co prowadziło do zaskakujących sytuacji. Czarnoskórzy malcy z Afryki uczyli się, że: „Przodkowie nasi, Gallowie, mieli jasne włosy i niebieskie oczy”. A. Chwalba, Historia powszechna. Wiek XIX, Warszawa 2008, s. 541.

• Wskaż wymienioną w tekście przyczynę dążenia Francji do wprowadzania tzw. autonomii kolonialnej. • Na podstawie tekstu oraz wiadomości z rozdziału przedstaw francuski model kolonializmu. 2. Proklamacja powstańców hinduskich (sipajów), Delhi 1857 r.

Niech będzie wiadomo wszystkim muzułmanom i Hindusom, mieszkańcom Indii, że rządzenie swoim krajem jest jednym z największych dobrodziejstw zesłanych nam z Niebios. Nie będą tyrani i ciemiężcy rządzili nami! [...] Zjednoczymy się dla wspólnej obrony życia, dobra, religii, a przepędzimy Anglików. Niech wszyscy Hindusi i muzułmanie, w miarę sił, okazują sobie wzajemną pomoc. Kto stary – niech modli się za zwycięstwo. Kto stary, a bogaty – niech ofiarowuje pieniądze na świętą wojnę. Kto zdrów i młody – niech wstępuje do wojska. My walczymy nie za interesy ziemskich korzyści, lecz za naszą wiarę. Duży i mały – wszyscy równi w świętej wojnie. Ruchy wyzwoleńcze w krajach Azji (1850–1914). Indie, Chiny, Japonia, oprac. W. Michowicz, R. Sławiński, Warszawa 1960, s. 6.

• Na podstawie tekstu oraz wiedzy pozaźródłowej wyjaśnij, jak postrzegano Brytyjczyków w XIX-wiecznych Indiach. Z czego wynikał taki właśnie stosunek Hindusów do nich? • Wyjaśnij, jakie cele stawiali sobie indyjscy powstańcy. Omów metody realizacji tych dążeń.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


60

XIX wiek

12

Japonia – przymusowe otwarcie

PRZYPOMNIJ SOBIE • Jakimi metodami europejczycy zdobywali wpływy kolonialne w Azji w XVI–XIX w.

W

okresie starożytności i średniowiecza Japonia rozwijała się pod wpływem cywilizacji chińskiej. W IX w. sporadycznie zaczęli się tam pojawiać Arabowie. W chrześcijańskiej Europie długo jednak nie znano dokonań arabskich podróżników, a informacje o ich wyprawach na Daleki Wschód dotarły do Europejczyków dopiero w okresie krucjat. Aż do późnego średniowiecza nie wywarły one jednak prawie żadnego wpływu na myśl geograficzną mieszkańców Europy.

POD RZĄDAMI SZOGUNÓW U progu czasów nowożytnych Japonia była krajem rozbitym na wiele feudalnych księstw, nękanym wojnami domowymi. Cesarze pozostawali odsunięci od władzy politycznej, na czele państwa zaś stawali kolejni dyktatorzy wojskowi – szoguni. Ważną rolę w tamtejszym systemie społecznym odgrywała grupa wojowników zwanych samurajami, służących arystokratom i książętom (miecz samurajski, patrz: ilustracja powyżej). Na utrzymanie wyższych warstw społecznych pracowali chłopi, całkowicie uzależnieni od swych panów. Ludność miast była nieliczna i pozbawiona większych wpływów. W drugiej połowie XVI w. zaczęły jednak narastać tendencje zjednoczeniowe, a na początku XVII w. faktyczną władzę w Japonii przejął ród Tokugawa, którego przedstawiciele sprawowali urząd szoguna aż do 1868 r. PIERWSZE KONTAKTY Z EUROPEJCZYKAMI Pierwszymi Europejczykami, którzy dotarli do Japonii, byli Portugalczycy, budujący swe imperium kolonialne w Azji Południowo-Wschodniej. Stało się to w 1542 r., kiedy przypadkowo podczas sztormu wylądowali na jednej z japońskich wysp. W ciągu kilku lat Portugalczycy wyparli Chińczyków z handlu z Japonią. Główną portugalską bazą handlową w Japonii stał się port w Nagasaki. W XVI w. w Kraju Kwitnącej Wiśni pojawili się również przedstawiciele innych narodów europejskich: Hiszpanie, Anglicy i Holendrzy. Początkowo szogunowie chętnie zezwalali na kontakty handlowe z Europejczykami, którzy oferowali wiele produktów budzących zainteresowanie Japończyków, przede wszystkim broń palną. Japońscy rzemieślnicy szybko jednak opanowali umiejętność produkcji muszkietów i sami zaczęli je wytwarzać. Od Europejczyków – głównie Anglików i Holendrów – kupowano zaś armaty. Zdaniem historyków pojawienie się broni palnej znacznie przyspieszyło proces zjednoczenia Japonii. Szogunowie zgadzali się także na działalność misjonarską europejskich duchownych. Jednym z powodów tej decyzji była chęć utrzymania poprawnych stosunków z zagranicznymi kupcami. Akcję chrystianizacyjną prowadziły katolickie zakony – jezuici, dominikanie i franciszkanie – a także misje protestanckie. Naukowcy szacują, że na chrześcijaństwo nawróciło się być może nawet milion mieszkańców Japonii. Wkrótce jednak zaczęły się intrygi europejskich duchownych, próbujących ingerować Europa i świat | lekcja 12

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Japonia – przymusowe otwarcie Portugalczycy ukazani na japońskim parawanie z przełomu XVI i XVII w.

Japończyków interesowały zarówno ogromne statki europejskie, jak i wysiadający z nich ludzie o białej karnacji, z dużymi – według Japończyków – nosami oraz dziwnymi fryzurami i nakryciami głowy. Jednocześnie uważali przybyszów za barbarzyńców i tak ich opisywali: „Ci dzicy ludzie z południowego wschodu są kupcami. Do pewnego stopnia rozumieją pojęcie hierarchii, lecz jest mniej pewne, czy między sobą hołdują jakiejś etykiecie. Piją z jednego pucharu i nikogo nie częstują, jedzą palcami, a nie pałeczkami. Niepowściągliwie okazują swoje uczucia. Nie znają pisma. Wędrując przez całe życie z miejsca na miejsce, nie mają stałego miejsca zamieszkania i wymieniają to, co mają, by zdobyć to, czego nie mają. Lecz w gruncie rzeczy nie są źli”.

w politykę gościnnego kraju, oraz niesnaski między przedstawicielami różnych zakonów. Z tego powodu z inicjatywy władz japońskich pod koniec XVI w. doszło do krwawych prześladowań chrześcijan. Europejscy duchowni zostali zmuszeni do opuszczenia wysp, a część z nich poniosła męczeńską śmierć.

JAPOŃSKA IZOLACJA Z czasem Japończycy zaczęli dostrzegać swoją słabość polityczną i gospodarczą w stosunku do przybyszów, a co za tym idzie – niebezpieczeństwo grożące ze strony państw europejskich. W konsekwencji w pierwszych dziesięcioleciach XVII w. wydalono z Japonii przedstawicieli wszystkich narodów europejskich. Rozpoczął się trwający ponad dwa stulecia okres izolacji kraju. Jedynie Holendrzy uzyskali monopol na wymianę handlową z Japonią. Nie mogli jednak kontaktować się z Japończykami w sprawach innych niż handlowe, a wszystkie holenderskie operacje gospodarcze były ściśle kontrolowane przez japońskie władze. W okresie izolacji pojawił się w kulturze japońskiej prąd intelektualny gloryfikujący rdzennie japońskie dokonania, tradycje i ustrój polityczny oraz występujący przeciw wszelkim obcym wpływom. Postulował on także powrót do czystego kultu szinto*, stawianego w opozycji do konfucjanizmu czy buddyzmu, które przeniknęły do Japonii z Chin. Nauki holenderskie

Pierwsze symptomy głębszego zainteresowania Japończyków kulturą zachodnią (holenderską) pojawiły się na przełomie XVII i XVIII w., a nurt ten zyskał miano rangaku (jap. nauki holenderskie). Do jego najwybitniejszych przedstawicieli należał Aoki Kon’yo, który uczył się języka holenderskiego, potem zaś podróżował po całym kraju w poszukiwaniu europejskich dokumentów przechowywanych w różnych świątyniach. Napisał wiele traktatów o kulturze i gospodarce Holandii. Najciekawszym jego osiągnięciem było upowszechnienie w Japonii uprawy batatów, które miały być remedium na klęski głodu nawiedzające jego ojczyznę. Przedstawicielem nurtu rangaku był również lekarz Maeno Ryotaku, który uzyskał dostęp do holenderskich dzieł medycznych. Władze zgodziły się na sekcje przeprowadzane przez niego w celach poznawczych, mimo że zwłoki i krew uważano w japońskiej kulturze za nieczyste. Chociaż w XVII i XVIII w. coraz bardziej zaostrzano politykę wobec cudzoziemców, rządzący popierali dalsze kontakty naukowe w dziedzinach niezbędnych dla rozwoju kraju. Japończycy korzystali z osiągnięć holenderskiej medycyny, astronomii, botaniki, ekonomii i geografii.

OTWIERANIE JAPONII Na przełomie XVIII i XIX w. zaczęło się zmieniać międzynarodowe położenie izolującej się Japonii. Do rywalizacji o wpływy na jej terenie przystąpiły Rosja, Wielka Brytania, Francja i Stany Zjednoczone. Początkowo Japończycy szybko wydalali z kraju obcych kupców, którzy chcieli nawiązać stosunki » Szinto – rdzenna japońska religia politeistyczna, której elementem był m.in. kult cesarza. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

61


62

XIX wiek handlowe. Podobnie traktowali oficjalne poselstwa z innych państw. Niekiedy obce statki nie były nawet wpuszczane do portów. Ostrzeliwano je i odpędzano od wybrzeży. W 1839 r. w Chinach wybuchła pierwsza wojna opiumowa. Japończycy byli przerażeni faktem, że europejskie kraje odważyły się na zaatakowanie Chin. Zdali sobie sprawę, że w razie konfrontacji zbrojnej nie będą w stanie przeciwstawić się obcym najeźdźcom. Doszli też do wniosku, że aby zapobiec penetracji europejskiej i amerykańskiej w tym rejonie, należy wyjść z izolacji i zacząć poznawać przeciwników. Zniesiono więc rozkaz strzelania do obcych statków i nakazano odpowiednie traktowanie rozbitków. W 1853 r. do Japonii przybyła licząca cztery okręty amerykańska ekspedycja, na której czele stał Matthew Perry. Amerykanom mniej zależało na nawiązaniu stosunków gospodarczych z Japonią, bardziej zaś na uzyskaniu bazy dla amerykańskich statków pływających po północnych rejonach Pacyfiku, przede wszystkim do Chin. Ponieważ Japończycy zwlekali z odpowiedzią, Perry oświadczył, że przypłynie po nią za rok. W 1854 r. ponownie pojawił się w Japonii. Tym razem stał na czele eskadry składającej się z dziewięciu okrętów. To wystarczyło, aby zmusić Japończyków do rozmów i podpisania traktatu w Kanagawie. Na jego mocy Amerykanie mogli korzystać z dwóch japońskich portów (Shimoda i Hakodate), Japończycy zaś zobowiązywali się zaopatrywać amerykańskie statki. Traktat zawierał też ustalenia dotyczące handlu Stanów Zjednoczonych z Japonią. Jeszcze w tym samym roku podobne prawa uzyskała Wielka Brytania, a rok później – Rosja. Państwa zachodnie nie poprzestały jednak na tym i wymuszały na Japończykach dalsze ustępstwa polityczne i gospodarcze. Przykładowo w 1856 r. amerykański przedstawiciel w Japonii doprowadził do podpisania kolejnego traktatu. Na jego mocy port w Nagasaki otwarto dla jednostek pływających pod banderą Stanów Zjednoczonych, Amerykanie uzyskali prawo stałego pobytu w Shimodzie i Hakodate, a ich konsulowi przyznano swobodę poruszania się w Japonii. Ponadto od tego momentu przebywający w Kraju Kwitnącej Wiśni obywatele Stanów Zjednoczonych nie mieli podlegać japońskiemu prawu.

REAKCJA JAPOŃCZYKÓW NA OTWARCIE Japończycy zostali zmuszeni do przyjęcia upokarzających warunków traktatów z mocarstwami, co wywołało w japońskim społeczeństwie wojenne nastroje. Uważano, że należy dozbroić armię i wyrzucić obcokrajowców. Do wojny nie doszło, ale jednym z elementów przygotowań do niej było ocieplenie stosunków z Holandią. Japończycy uzyskali pomoc Holendrów przy budowie floty wojennej. W 1857 r. w Nagasaki otwarto szkoły morską i medyczną, w których wykładali Holendrzy. W następnym roku w stoczni w Nagasaki zwodowano pierwszy parowiec produkcji japońskiej. Konsekwencją odnowienia stosunków japońsko-holenderskich był traktat podpisany między tymi państwami w 1856 r. Na jego mocy m.in. zezwolono po ponad dwustu latach na sprawowanie w Japonii kultu chrześcijańskiego wewnątrz faktorii handlowych. Wymuszone otwarcie na świat pogrążyło Japonię na kilkanaście lat w kryzysie gospodarczym. Zbankrutowało wiele manufaktur i zakładów rzemieślniczych, których wyroby nie mogły konkurować z produktami zachodnich fabryk. Wybuchające co jakiś czas bunty ludności były krwawo tłumione. Buntowali się również samurajowie. W 1867 r. wybuchła wojna domowa, w której książęta pokonali siły rodu Tokugawów, a realną władzę oddali w ręce Cesarz Mutsuhito wraz z rodziną, barwna rycina z 1900 r.

W okresie reform epoki Meiji (czytaj: mejdźi) doszło do europeizacji japońskich obyczajów, stylu życia, sposobu ubierania się czy spędzania wolnego czasu. Widoczne na fotografii stroje rodziny cesarskiej wyraźnie zdradzają wpływ europejskiej mody. Zdjęcie jest świadectwem procesu przemian kultury japońskiej zachodzących w drugiej połowie XIX w. Europa i świat | lekcja 12 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Japonia – przymusowe otwarcie

Mikasa – flagowy okręt floty japońskiej w bitwie pod Cuszimą

Okręt, zbudowany na japońskie zamówienie w brytyjskiej stoczni, był na początku XX w. jednym z najnowocześniejszych i najlepiej uzbrojonych pancerników na świecie. Dziś jako okręt-muzeum jest eksponowany w porcie w Yokosuce.

cesarza. Po kilkuset latach władza cesarska odzyskała znaczenie polityczne. Młody monarcha Mutsuhito przybrał imię Meiji (jap. oświecone rządy). Po śmierci władcy w 1912 r. okres jego rządów został nazwany epoką Meiji.

REFORMY EPOKI MEIJI Nowy cesarz rozumiał konieczność zreformowania kraju. Ponieważ Japonia musiała nadgonić wielowiekowe zapóźnienie, nie było czasu na tworzenie własnych, oryginalnych rozwiązań. Zdecydowano się zatem skopiować najlepsze wzorce podpatrzone w rozwiniętych państwach zachodnich. W latach siedemdziesiątych XIX w. do Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych wysłano misję, której członkowie mieli zapoznawać się z ustrojem politycznym, gospodarką i kulturą odwiedzanych krajów, a następnie przeszczepić je na grunt japoński. Na europejskich i amerykańskich uniwersytetach pojawiło się wielu studentów z Japonii. Proces westernizacji* objął wiele dziedzin życia. Zreformowano m.in. administrację, sądownictwo, służbę zdrowia, szkolnictwo (wprowadzono powszechny obowiązek szkolny, a studentom uczącym się na zagranicznych uczelniach wypłacano stypendia). Zreorganizowano armię, wprowadzając powszechną służbę wojskową. Wzorce czerpano z najlepiej wówczas zorganizowanych wojsk na świecie – armii pruskiej. Do Japonii sprowadzono wybitnych specjalistów zachodnich, którzy pomogli Japończykom zbudować nowoczesny przemysł. Początkowo importowano maszyny i urządzenia niezbędne do uruchomienia produkcji, z czasem jednak zadanie zaopatrywania rodzącego się narodowego przemysłu w sprzęt przejęły krajowe koncerny. Powstały także poczta i kolej. Zmiany objęły również strukturę społeczną. Pod koniec lat sześćdziesiątych XIX w. zniesiono system feudalny. Samurajom odebrano ich posiadłości w zamian za odszkodowania pieniężne. W 1877 r. zbuntowali się oni jednak przeciw reformom. Wybuchła krwawa wojna domowa, w której siły samurajów zostały ostatecznie pokonane. Z czasem powstały związki zawodowe, a potem także partie polityczne, które rozpoczęły walkę o prawa pracownicze. W 1889 r. wprowadzono konstytucję (tzw. konstytucja Meiji), a w następnym roku powołano parlament. Zmiany te były podstawą budowy nowoczesnego japońskiego cesarstwa. KSZTAŁTOWANIE SIĘ JAPOŃSKIEGO MOCARSTWA Pod koniec XIX w. zmodernizowana Japonia była gotowa do rozpoczęcia ekspansji i podjęcia rywalizacji z mocarstwami na arenie międzynarodowej. Pierwszym celem stały się Chiny. W 1894 r. wybuchła wojna japońsko-chińska, która zakończyła się zwycięstwem Japonii. Podpisany w 1895 r. traktat pokojowy przyznawał Japończykom m.in. bazę morską w Port Artur i Tajwan. W wyniku nacisków Rosji Japonia musiała jednak zwrócić Chinom Port Artur. Kolejnym etapem budowy imperium był udział wojsk japońskich w tłumieniu powstania bokserów w Chinach w 1900 r. Cztery lata później przed japońską armią i flotą stanęło kolejne wyzwanie – wojna z Rosją. Wojska japońskie pokonały przeciwnika w bitwie pod Mukdenem, zdobyły Port Artur oraz wyeliminowały z walki rosyjską Flotę Oceanu Spokojnego. Z kolei w 1905 r. w  bitwie pod Cuszimą siły morskie » Westernizacja (ang. western – zachodni) – proces przejmowania wzorców politycznych, ekonomicznych, kulturowych czy obyczajowych z kręgu cywilizacji zachodniej, przede wszystkim z Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

63


64

XIX wiek Japonii zwyciężyły przybyłą na Pacyfik z odsieczą rosyjską Flotę Bałtycką. Konsekwencją odniesionego sukcesu militarnego było utwierdzenie mocarstwowej pozycji Japonii na Dalekim Wschodzie. W 1907 r. Japończycy podporządkowali sobie Koreę, a w 1910 r. ostatecznie włączyli jej terytorium w skład swego państwa.

WYKONAJ POLECENIA 1. Wskaż główne etapy w dziejach kontaktów Japonii z państwami europejskimi, Stanami Zjednoczonymi i Rosją od XVI stulecia do początków XX w. 2. Wyjaśnij przyczyny wydalenia przedstawicieli państw zachodnich z Japonii w XVII w. 3. Wyjaśnij, na czym polegał proces otwierania się Japonii pod naciskiem państw zachodnich w XIX w. 4. Omów reformy epoki Meiji w Japonii.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń, czy kontakty Japończyków z Europejczykami były korzystne dla Kraju Kwitnącej Wiśni. Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do przykładów (także zaczerpniętych ze znanych ci dzieł literackich czy filmowych).

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej monografii historycznej Morskie imperium Holandii 1600–1800 autorstwa C.R. Boxera.

Postawa Japończyków wobec Holendrów była mniej jednoznaczna. Z jednej strony, jak wiemy z raportów faktorii w Hirado i Deshima, przedstawiciele obu narodowości mieli wspólne upodobanie w mocnych trunkach i pozwalali sobie na wesołe hulanki, co wstrzemięźliwsi od nich Portugalczycy i Hiszpanie uważali w „chrześcijańskim stuleciu” Japonii (1543–1640) za obrzydliwe. W ciągu dwóch wieków izolacji narzuconej przez wojskową dyktaturę dynastii Tokugawa [...] Holendrzy w Deshima spełniali także funkcję „handlarzy oświecenia”. Holenderska faktoria była jedynym kanałem, za pośrednictwem którego władze japońskie otrzymywały (jeśli sobie tego życzyły) informacje o wydarzeniach w Europie oraz książki holenderskie, zrozumiałe dla niewielkiej liczby tłumaczy [japońskich] w Nagasaki. W ciągu osiemnastego wieku garść uczonych, wyższych urzędników, a nawet dajmio (daimyõ – książąt) zaczęła się z powodzeniem interesować nauką języka holenderskiego. Paru ekscentryków [...] uznawało nawet wyższość cywilizacji europejskiej pod niektórymi względami nad cywilizacją Chin i Japonii; osiągano zadziwiające postępy w studiach nad zachodnią medycyną, astronomią i matematyką [...]. C.R. Boxer, Morskie imperium Holandii 1600–1800, przeł. M. Boduszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1980, s. 242–243.

• Na podstawie przytoczonego tekstu i treści rozdziału wyjaśnij, co oznacza określenie „handlarze oświecenia”. • Oceń, czy w okresie izolacji Japonii europejska wiedza trafiała do znacznej liczby Japończyków, czy też była domeną nielicznych elit, oraz jaką rolę odegrała w dziejach Japonii. 2. Fragment współczesnej syntezy dziejów Japonii autorstwa Jolanty Tubielewicz.

Nie wolno [...] zapominać, że hasłem dnia w całej Japonii [...] była modernizacja. Modernizacja i westernizacja. [...] Najgorętszym pragnieniem wszystkich myślących obywateli było stworzenie silnego nowoczesnego kraju, który nie musiałby się wstydzić wobec reszty świata. Motorem tego dążenia nie była sama ambicja, chociaż ambicja zawsze stanowiła [...] silny bodziec. Również racja stanu żądała unowocześnienia Japonii. Poznać Zachód i jego metody, żeby tym skuteczniej się przed nimi bronić. W późniejszym okresie słowo „bronić” przestało mieć znaczenie i na jego miejscu pojawiło się słowo „pokonać”. Ale w pierwszych latach po przewrocie stawką była sama egzystencja Japonii jako samodzielnego państwa. Rozdarta feudalnymi antagonizmami, wątła ekonomicznie Japonia nie mogła się oprzeć kolonialnej drapieżności Zachodu. Dlatego trzeba było obalić przynajmniej zewnętrzne formy feudalizmu, stworzyć centralny rząd, a następnie zająć się wzmocnieniem ekonomicznym i militarnym. W tym celu niezbędna była w pierwszym okresie pomoc ekspertów zagranicznych oraz intensywne szkolenie w kraju i za granicą rodzimych specjalistów, aby jak najprędzej mogli swoją wiedzą służyć krajowi. Nie wolno było przy tym popaść w zależność finansową od obcych mocarstw. J. Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław 1984, s. 353.

• Scharakteryzuj sposoby modernizowania kraju przez Japończyków w drugiej połowie XIX w. • Oceń, jak zmieniały się cele westernizacji Japonii na przestrzeni lat. W jaki sposób oddziaływały na politykę zagraniczną prowadzoną przez Japonię?

Europa i świat | lekcja 12 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


65

XIX wiek

13

Mądrość i piękno Wschodu

PRZYPOMNIJ SOBIE • Dlaczego Europejczycy dążyli w XVI–XIX w. do rozwijania kontaktów z państwami Azji. • Jakie formy przyjmowały kontakty europejsko-azjatyckie od średniowiecza do XIX w.

O

dkrycia geograficzne i związane z nimi podboje spowodowały, że Europejczycy poczuli się panami świata. Po konkwistadorach na podbój nowych lądów ruszyli naukowcy, a na wielu zamorskich obszarach pojawili się europejscy osadnicy. Z czasem Europa zaczęła dostrzegać, że poza kulturą Zachodu istnieje inny, interesujący świat. Fascynacja tajemniczym, nie do końca zrozumiałym Orientem narodziła się na Starym Kontynencie w epoce nowożytnej i trwa do dziś.

BRAMINIZM I HINDUIZM W XVIII w. obiektem europejskiej fascynacji stały się Indie – kolebka trzech wielkich religii: braminizmu i hinduizmu, a także buddyzmu. Podstawą braminizmu były Wedy (wiedza) – zbiory hymnów i formuł ofiarnych powstałe ok. 1500–500 r. p.n.e. Religia ta sankcjonowała podział społeczeństwa na cztery kasty, zwane warnami. Najwyższą stanowili bramini – kapłani. Kolejne kasty to kszatrijowie (wojownicy), wajśjowie (wolni rzemieślnicy i rolnicy) i siudrowie (ludzie zależni). Poza kastami znajdowali się pariasi, czyli niedotykalni – ludzie usunięci poza nawias społeczeństwa za rozmaite przewinienia, a także wykonujący pogardzane zawody (np. grabarze). Trudno jest dokładnie oddzielić braminizm od hinduizmu – religii do dziś odgrywającej w Indiach główną rolę. Nie doszło bowiem nigdy do wyraźnego rozłamu między tymi systemami wierzeń. Wielcy bogowie braminizmu, jak Indra czy Waruna, w hinduizmie ustąpili miejsca bóstwom wcześniej mniej istotnym – Wisznu i Sziwie (posążek Sziwy, patrz: ilustracja powyżej). Przez religioznawców braminizm jest uznawany za fazę w rozwoju hinduizmu trwającą od ok. XV do V w. p.n.e. Ważną rolę w religii indyjskiej odgrywa koncepcja reinkarnacji*. Hinduizm wiąże z nią pojęcie karmanu – sumy złych i dobrych uczynków człowieka, które decydują o charakterze kolejnego wcielenia w łańcuchu reinkarnacji.

Buddyzm

Buddyzm to religia i system filozoficzny, które ukształtowały się w Indiach w V w. p.n.e., ale najwięcej wyznawców zyskały w Tybecie, Chinach, Japonii oraz Indochinach. Jego twórcą był Siddhartha Gautama (VI/V w. p.n.e.), zwany Buddą (sanskr. oświecony, przebudzony). Zgodnie z myślą buddyjską celem życia jest wyzwolenie się człowieka z cierpienia, czyli kręgu kolejnych wcieleń, poprzez osiągnięcie nirwany – stanu nieistnienia, czystości ducha, która pozwala na integrację ze wszechświatem. Drogą do nirwany jest duchowe samodoskonalenie, wygaszenie wszelkich pragnień i pożądań. » Reinkarnacja (łac. re – na nowo, incarnatio – wcielenie) – w wielu religiach Wschodu, m.in. w hinduizmie, wielokrotne odradzanie się duszy zmarłego w kolejnych wcieleniach. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


66

XIX wiek INDYJSKIE FASCYNACJE W EUROPIE EPOKI OŚWIECENIA Początkowo wiedzę na temat Indii Europejczycy czerpali z relacji jezuickich misjonarzy. Duchowni ci zauważyli, że politeizm hinduski jest specyficzny – jego wyznawcy wierzą bowiem w nieśmiertelność duszy, a niektóre nurty hinduizmu pod postacią wielu wcieleń czczą jednego Boga. Pod pewnymi względami jest to więc religia podobna do chrześcijaństwa. Ponadto okazało się, że wierzenia hinduistyczne mają o wiele starszy rodowód niż chrześcijaństwo, co wzbudzało zrozumiałe zainteresowanie u Europejczyków. W Europie czasów oświecenia zaczęły pojawiać się pierwsze tłumaczenia świętych ksiąg hinduizmu oraz dzieła naukowe na temat jego teologii i filozofii, które legły u podstaw dalszych europejskich badań religioznawczych. W XVIII w. Indiami interesowali się wykształceni Europejczycy, w tym postacie tej miary co Wolter, pisarz i filozof epoki oświecenia, który uznał hinduizm za najstarszą religię świata. Fascynację budzili przede wszystkim bramini, których zaczęto w Europie identyfikować z mądrością Wschodu, a ówcześni europejscy pisarze chętnie wprowadzali ich postacie do swych utworów. W literaturze XVIII w. indyjscy kapłani – jako mentorzy i etycy – udzielali rad Europejczykom lub zwyczajnie ośmieszali niemoralne zachowania. Symbolizowali sprawiedliwość i umiłowanie pokoju. Jednocześnie zwracano uwagę na elementy kultury indyjskiej nieakceptowane przez ludzi Zachodu. Za barbarzyństwo uważano zwyczaj sati czy skrajne praktyki ascetyczne. Wpływy indyjskie na Starym Kontynencie objęły nie tylko sferę duchową, lecz także kulturę materialną. Powszechnie znane stały się wschodnie wzorzyste bawełniane tkaniny i delikatne muśliny. Na wzór indyjski budowano też nieznane wcześniej w Europie werandy i bungalowy (drewniane jednokondygnacyjne budynki otoczone werandami). DZIEDZICTWO INDYJSKIE W ŚWIECIE XIX I XX W. Wieki XIX i XX przyniosły kolejne fale europejskiej fascynacji Indiami, choć jednocześnie w demokratyzujących się krajach Zachodu sprzeciw budził sztywny system kastowy indyjskiego społeczeństwa. Orient inspirował romantycznych twórców, jak np. Johanna Wolfganga Goethego, który w swoje utwory wplatał wątki hinduskie. Znajdziemy je także u późniejszych autorów niemieckojęzycznych: Hermanna Hessego i Tomasza Manna oraz w twórczości anglojęzycznej, m.in. Aldousa Huxleya. Do kultury Wschodu sięgali wielcy europejscy filozofowie drugiej połowy XIX w., zainteresowani przede wszystkim buddyzmem, jak Arthur Schopenhauer czy Fryderyk Nietzsche, który m.in. studiował też rywalizację braminów i kszatrijów. Od tego czasu buddyzm zaczął zdobywać coraz więcej zwolenników na Zachodzie i dziś jest piątą pod względem liczby wyznawców religią na świecie. Wielu Europejczyków interesowało się koncepcją reinkarnacji. Idee hinduistyczne bliskie były młodzieżowemu ruchowi hippisowskiemu, rozwijającemu się w latach sześćdziesiątych XX w. w krajach Zachodu. Jednym ze znaków rozpoznawczych hippisów były wzorzyste koszule z hinduistycznymi symbolami i wyobrażeniami Sziwy. Trwałe piętno w dziejach współczesnego świata odcisnęły dokonania Mahatmy Gandhiego, przywódcy w walce o niepodległość Indii, który organizował demonstracje oraz pochody w ramach nieposłuszeństwa obywatelskiego* wobec brytyjskich władz kolonialnych. Twierdził on: „Tylko ci, którzy chcą być posłuszni prawu, Gra w polo, indyjska rycina z pierwszej połowy XVIII w.

Popularna w XIX-wiecznych Indiach gra w polo trafiła do Europy dzięki brytyjskim żołnierzom stacjonującym w tej kolonii. » Nieposłuszeństwo obywatelskie – świadomy, stosowany bez użycia przemocy akt złamania obowiązujących norm prawnych w celu doprowadzenia do zmiany niesprawiedliwych przepisów prawa. Europa i świat | lekcja 13 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Mądrość i piękno Wschodu Mohandas Karamchand Gandhi (1869–1948) Gandhiego obdarzono przydomkiem Mahatma (hind. wielki duchem). Ten prawnik z wykształcenia był przywódcą Indyjskiego Kongresu Narodowego i stanął na czele walki o niepodległość Indii. By podkreślić swe dążenia, ubierał się w tradycyjny indyjski strój, a nie zgodnie z zachodnią modą, co było wówczas powszechne wśród wyższych warstw indyjskiego społeczeństwa. Dążył do porozumienia między indyjskimi hinduistami i muzułmanami. Już po uzyskaniu przez Indie niepodległości (1948 r.) został zamordowany przez fanatycznego wyznawcę hinduizmu. powinni mieć przywilej stosowania obywatelskiego nieposłuszeństwa w stosunku do niesprawiedliwego prawa. To jest całkowicie różne od zachowania się zbrodniarzy, ponieważ obywatelskie nieposłuszeństwo winno być stosowane jawnie i po odpowiedniej, wyczerpującej zapowiedzi”. Gandhi jest powszechnie uznawany za twórcę ruchu walki bez stosowania przemocy (ang. non violence), odwołującego się do religijnej i filozoficznej tradycji indyjskiej. Do doktryny tej nawiązywało wiele politycznych i społecznych ruchów drugiej połowy XX stulecia (np. antykomunistyczna opozycja w krajach bloku wschodniego). W dzisiejszej globalnej kulturze triumfy święci indyjskie kino rodem z Bollywood (zespół wytwórni koło Bombaju) z synchronicznym tańcem i hinduskimi piosenkami. Przykładem może być film Czasem słońce, czasem deszcz (2001 r.), który obejrzało już ponad miliard widzów na całym świecie.

JEDWAB I PORCELANA – ARTYSTYCZNE FASCYNACJE EUROPEJCZYKÓW Mimo postępującego politycznego i ekonomicznego osłabienia Państwo Środka fascynowało Europejczyków epoki nowożytnej swym wyrafinowaniem i precyzją w różnych dziedzinach rzemiosła i sztuki. Szacunek wzbudzały także osiągnięcia techniczne Chińczyków. Od stuleci znali oni proch (VI w.), igłę magnetyczną (koniec II tysiąclecia p.n.e.), druk (drzeworyty, VII w.), zegary mechaniczne (VIII w.). Do dziś podziw budzi Wielki Mur Chiński, wznoszony od starożytności do XVI w. w celu ochrony kraju przed najazdami koczowniczych ludów. Oczywiście zachwycano się także chińskimi tkaninami z jedwabiu (wynalezione w III tysiącleciu p.n.e.) oraz wyrobami z porcelany (wynaleziona w VII w.), którą produkowano z delikatnej glinki. Ponieważ Chińczycy zazdrośnie strzegli informacji dotyczących techniki wyrobu porcelany, Europejczycy starali się wyprodukować podobny do niej materiał. Początkowo otrzymali fajans – rodzaj ceramiki zbliżony nieco do porcelany, lecz znacznie mniej delikatny – który chętnie zdobiono chińskimi wzorami. Wreszcie na początku XVIII w. na dworze saskich władców z dynastii Wettinów udało się uzyskać odpowiednią recepturę. Na wyrobach powstających w Saksonii umieszczano – zgodnie z panującą modą – motywy wschodnie. Jednak oryginalna porcelana sprowadzana z Azji była uważana za cenniejszą i bardziej pożądaną. Zainteresowanie Chinami znalazło także odbicie w stylu chinoiserie (franc. chińszczyzna; czytaj: szinuazri), który reprezentowały wyroby wytwarzane w Europie na wzór rzemiosła i sztuki Dalekiego Wschodu. Pojawiły się one mniej więcej w połowie XVII w., później zaś styl ten stał się jednym z nurtów rozwijającej się w XVIII w. sztuki rokoka. Powszechnie szukano przedmiotów z porcelany oraz z laki (czyli wykonanych z drewna powleczonego żywicą drzew lakowych, twardniejącą na powietrzu i niezwykle odporną). Kupowano oryginalne lub wzorowane na chińskich wazy, dzbany, meble, tapety, parawany. Oczywiście musiały być dekorowane malowidłami przedstawiającymi wschodnioazjatyckie scenki rodzajowe czy krajobrazy. Przedmiotami tymi przystrajano wnętrza salonów, w rezydencjach często tworzono tzw. chińskie gabinety, w całości zaprojektowane tak, by panował w nich klimat Orientu. Popularność zdobywała chińska sztuka ogrodowa. Stała się ona inspiracją dla XVIII- i XIX-wiecznych twórców parków w tzw. stylu angielskim, które miały sprawiać wrażenie naturalnego, dzikiego krajobrazu. W parkach takich budowano modne wówczas chińskie mosty, altanki, pawilony oraz budynki wzorowane na pagodach (czyli buddyjskich wielokondygnacyjnych świątyniach). WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

67


68

XIX wiek KONFUCJAŃSKA MĄDROŚĆ Zainteresowanie Europejczyków wzbudziły także chińska filozofia, myśl religijna i literatura. Zachód poznawał je początkowo z publikacji misjonarzy jezuickich, którzy z entuzjazmem wypowiadali się przede wszystkim o Konfucjuszu (VI/V w. p.n.e.). Nazywano go chińskim Sokratesem, przyrównując do wielkiego greckiego filozofa. Konfucjusz był myślicielem i politykiem. W swoich naukach koncentrował się na formułowaniu zasad słusznego postępowania człowieka. Za najważniejsze uznawał sumienne wypełnianie obowiązków usankcjonowanych przez tradycję, co miało zapewnić ład społeczny w państwie. Konfucjanizm od III w. p.n.e. stał się oficjalną doktryną polityczną w Chinach. Możliwość sprawnego funkcjonowania wielkiego, cywilizowanego mocarstwa opierającego się na myśli filozoficznej, a nie – jak w przypadku Zachodu – na zasadach religijnych, wzbudziła zainteresowanie europejskich myślicieli (przede wszystkim XVIII-wiecznych). Odwołując się m.in. do idei konfucjańskich, atakowali oni uprzywilejowaną pozycję Kościoła katolickiego w państwach Starego Kontynentu. Z czasem jednak cywilizacja chińska przestała imponować Europejczykom. Wiązało się to z rozwojem haseł kolonializmu i umacniającym się przekonaniem o wyższości rasy białej nad innymi ludami. W dzisiejszym świecie Chiny ponownie stały się potęgą gospodarczą i – mimo niedemokratycznego ustroju – zaczynają odgrywać coraz większą rolę w polityce światowej. Z KRAJU KWITNĄCEJ WIŚNI Jeszcze w okresie izolacji Japonii do Europy trafiały japońskie wyroby artystyczne – ceramika, laka, tkaniny – które wpisywały się w nurt chinoiserie. Jednak prawdziwa moda na Japonię w świecie Zachodu nastała wraz z końcem izolacji tego państwa. Fascynacja wszystkim co japońskie zaowocowała napływem towarów pochodzących z Kraju Kwitnącej Wiśni i rozpowszechnieniem informacji o tym tajemniczym dotychczas narodzie. Europejczycy z podziwem i szacunkiem zgłębiali tajniki ceremonii picia herbaty. Starano się zrozumieć świat wojowniczych samurajów oraz gejsz (kobiet, które zawodowo – śpiewem, grą na instrumentach, tańcem i rozmową – uprzyjemniały czas uczestnikom męskich spotkań towarzyskich). Poszukiwano japońskich przedmiotów, np. wachlarzy, ozdób, obrazów. Wysoko ceniono barwne drzeworyty ilustrujące baśnie, romanse, opowieści historyczne, erotyczne i satyryczne. Sztuka japońska oddziaływała na zachodnich artystów. W latach sześćdziesiątych XIX w. pod jej wpływem zaczęto doceniać grafikę jako w pełni wartościową formę wypowiedzi artystycznej. Inspirowała ona także twórców nowego nurtu w europejskim malarstwie – impresjonizmu. Druga fala oczarowania Japonią widoczna w sztuce europejskiej to lata osiemdziesiąte XIX w., a zwłaszcza okres twórczości znakomitego malarza holenderJulian Fałat, Pejzaż zimowy z Bystrej, akwarela, ok. 1910 r.

Utagawa Hiroshige, Śnieg w Shiba w Akabane, barwny drzeworyt, ok. 1850 r.

Julian Fałat (1853–1929) był pierwszym polskim artystą, który odwiedził Kraj Kwitnącej Wiśni (1885 r.). W wielu obrazach tego malarza możemy odnaleźć wpływy sztuki japońskiej, w tym charakterystyczne nawiązania do barwnych drzeworytów.

Europa i świat | lekcja 13 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


69

Mądrość i piękno Wschodu skiego Vincenta van Gogha. Artysta ten wprowadził zresztą termin japońszczyzna (franc. japonaiserie) na określenie tego zjawiska kulturowego. Kolekcjonował drzeworyty i twierdził, że zazdrości „Japończykom tej niesłychanie czystej klarowności we wszystkich ich pracach”. Wpływy japońskie można też dostrzec w późniejszych kształtujących się w Europie kierunkach artystycznych, np. w secesji czy abstrakcjonizmie. Mówiąc o wpływach Japonii na świat cywilizacji zachodniej, należy wspomnieć buddyzm, który za pośrednictwem Chin trafił do Japonii, gdzie zyskał wielu wyznawców. Dziś na Zachodzie dużym zainteresowaniem cieszy się jego japoński nurt – zen, koncentrujący się na medytacjach. Z buddyzmem i specyfiką wyspiarskiego krajobrazu, pozbawionego większych przestrzeni, jest związana japońska sztuka zakładania ogrodów, którą świat Zachodu podziwia od XIX w. Charakterystycznym elementem takiego ogrodu są m.in. kompozycje z głazów, odpowiednio ułożonego żwiru czy piasku. Ślady cywilizacji japońskiej znajdziemy w różnych japonizmach funkcjonujących w językach europejskich. W polszczyźnie są to przede wszystkim określenia związane z kulturą japońską, które nie mają polskich odpowiedników, np. terminy odnoszące się do sztuk walki (judo, sumo, karate), poezji lirycznej (haiku), muzyki (karaoke), komiksu (manga), filmu animowanego (anime) czy kuchni japońskiej (sushi).

WYKONAJ POLECENIA 1. Wyjaśnij, które elementy kultury Wschodu zafascynowały Europejczyków w XVIII i XIX w. 2. Przedstaw wpływy kultur Indii, Chin i Japonii na cywilizację europejską. 3. Omów odniesienia do kultur Wschodu, które można zaobserwować w dzisiejszym świecie.

WYRAŹ OPINIĘ Dlaczego niektóre elementy kultury Wschodu fascynują współczesnych Europejczyków? Odpowiedź poprzyj przykładami. Możesz odwołać się do znanych ci dzieł sztuki i literatury, produkcji filmowych czy elementów życia codziennego.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragmenty wiersza Chinoiserie (1927 r.) autorstwa Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej (1891–1945).

Nie po to chcę jechać do Chin, by widzieć piękne świątynie, wieżę jakąś Ming czy Tsin, lub pejzaż w Kao-linie. Przecież póki mam twarz białą z różowym, bez kurzych łapek na skroni, marzyć o tym lub owym nikt mi nie wzbroni. [...]

Może jakiś szumiący dostojnik, nieznany, żółty i ciemny, w ramionach jedwabiem strojnych nauczy mnie chińskich tajemnic? Jakich? Tajemnic laki, herbaty, płaskich jak liść kapeluszy, pagód i smoków rogatych, i mojej własnej duszy. M. Pawlikowska-Jasnorzewska, Nie widziałam cię już od miesiąca. Wybór poezji, Lublin 1993, s. 49.

• Wyjaśnij, co oznacza tytuł utworu, i uzasadnij, że koresponduje on z treścią wiersza. 2. Fragment współczesnej syntezy dziejów powszechnych XVIII w. autorstwa Emanuela Rostworowskiego (1923–1989).

[...] aliaż [połączenie] wschodnich i zachodnich motywów pojawiał się i na drugim krańcu Eurazji. Chińczycy chcieli dogodzić upodobaniom swych europejskich odbiorców i upodobniali eksportowe wyroby do europejskiej „chińszczyzny”. Tak więc „chińska” porcelana wyrabiana w Saksonii bywała wzorem dla autentycznie chińskiej porcelany wyrabianej dla Europy. Kopiowano też na porcelanie, papierze czy jedwabiu europejskie malarstwo, już nie to udające chińszczyznę, ale oryginalne. Trafiają się więc zaskakujące chińskie talerze z holenderskimi okrętami czy mitologiczno-pasterskimi scenkami sielankowymi. Ale to wszystko tworzono na eksport. W chińsko-europejskiej kulturalnej osmozie [przenikaniu] dużo bardziej Europejczycy ulegali wpływom Chin niż Chińczycy Europy. Na schyłku XVIII w., w epoce neoklasycyzmu, moda na chińszczyznę zaczęła się wyraźnie cofać. E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1995, s. 196.

• Opisz wzajemne inspiracje Europa–Wschód przedstawione w przytoczonym fragmencie. • Wyjaśnij, czym twoim zdaniem spowodowane były przedstawione w tekście działania Chińczyków.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


70

XIX wiek

14

„Jądro ciemności” Spór o kolonializm

PRZYPOMNIJ SOBIE • Główne idee nurtów politycznych ukształtowanych w Europie XIX w. (liberalizmu, socjalizmu). • Stosunek Europejczyków do rdzennych mieszkańców obszarów kolonizowanych w XVI–XIX w.

W

XIX w. poza obszarami azjatyckimi Europejczycy prowadzili ekspansję kolonialną przede wszystkim w Afryce. Główne mocarstwa europejskie podzieliły wówczas między siebie niemal cały Czarny Ląd. Ich działania zaczęły jednak wywoływać spory o sens takiej kolonizacji. Do końca XVIII w. Europejczycy traktowali Afrykę (przede wszystkim zachodnią) jako źródło niewolników. Nie zapuszczali się w głąb kontynentu, lecz ograniczali się do budowy faktorii handlowych na wybrzeżach. Europejskie ekspedycje dobijały do zachodnich brzegów kontynentu, gdzie nabywały niewolników od arabskich kupców lub wodzów miejscowych plemion. Następnie transportowano niewolników przez Atlantyk do obydwu Ameryk. Prawdopodobnie nawet połowa z tych ludzi nie przeżywała morderczych oceanicznych podróży w okrętowych ładowniach.

ROZDRAPYWANIE AFRYKI Na przełomie XVIII i XIX w. zmienił się stosunek Europejczyków do Afryki. Zaczęto ją traktować jako źródło surowców i taniej siły roboczej oraz rynek zbytu dla europejskiej produkcji. Wkrótce też państwa Zachodu ruszyły do wyścigu o podbój kolonialny Czarnego Kontynentu. Brytyjczycy starali się skupić pod swoimi rządami pas ziemi siegający od południowego krańca afrykańskiego lądu po Egipt na północy. Ekspansję rozpoczęli od Kraju Przylądkowego (w Afryce Południowej), a następnie posuwali się na północ. Pod ich władzą znalazły się takie obszary jak Beczuana, Rodezja, Uganda, Brytyjska Afryka Wschodnia. Na północy kontynentu zapewnili sobie kontrolę nad Egiptem (z Kanałem Sueskim) oraz Sudanem. Na południu Wielka Brytania musiała stoczyć krwawe, trwające kilkadziesiąt lat wojny z Zulusami, rdzennymi mieszkańcami tych obszarów. Ostatecznie Brytyjczycy zwyciężyli w 1879 r. Niedługo później w Kraju Przylądkowym wybuchły tzw. wojny burskie (1899–1902) między Wielką Brytanią a Burami (hol. boer – chłop) – potomkami holenderskich osadników, którzy kolonizowali te ziemie już w XVII w. Słabsi liczebnie Burowie prowadzili przede wszystkim walki partyzanckie, zadając przeciwnikom Żołnierze francuscy, rycina z drugiej połowy XIX w.

Na ilustracji widoczni są członkowie oddziałów formowanych spośród rdzennej ludności kolonii oraz francuski oficer w hełmie korkowym, typowym nakryciu głowy używanym wówczas przez Europejczyków w tropikach. Europa i świat | lekcja 14

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


„Jądro ciemności” znaczne straty. Na początku XX stulecia ostatecznie zwyciężyli Brytyjczycy, którzy wkrótce porozumieli się z Burami i wspólnie rozpoczęli eksploatację gospodarczą kraju. W 1910 r. Kraj Przylądkowy stał się częścią brytyjskiego dominium – Związku Południowej Afryki. W tym czasie Francja budowała swoje imperium kolonialne w północnej i zachodniej Afryce. Zdobyła Algierię i zajęła tzw. Francuską Afrykę Zachodnią. Następnie opanowała obszar, który otrzymał nazwę Francuskiej Afryki Równikowej, a także podporządkowała sobie Maroko. Na drodze wojsk francuskich posuwających się na wschód, ku wybrzeżom Morza Czerwonego, stał kontrolowany przez Podział kolonialny Afryki, 1914 r. Brytyjczyków Sudan. Francuzi zdecydowali się wkroczyć na jego terytorium. Kiedy jednak w 1898 r. pod Faszodą (dziś Kodok w Sudanie Południowym) spotkały się oddziały francuskie i brytyjskie, Paryż postanowił ustąpić i nie kontynuować marszu. Wkrótce Francja i Wielka Brytania porozumiały się i rozpoczęły współpracę w sprawach polityki kolonialnej. W drugiej połowie XIX w. do walki o obszary afrykańskie przystąpili wielcy spóźnieni w wyścigu kolonialnym – Rzesza Niemiecka i Królestwo Włoch, czyli państwa, które powstały wówczas w wyniku procesów zjednoczeniowych. Niemcy zorganizowali swe posiadłości na obszarach nazwanych Niemiecką Afryką Wschodnią, Niemiecką Afryką Południowo-Zachodnią oraz w Togo i Kamerunie. Włosi zdobyli Libię. Nie udał im się natomiast podbój Etiopii (Abisynii). Żołnierze włoscy nie byli w stanie pokonać słabo uzbrojonych, ale niezwykle walecznych wojowników etiopskich. W Afryce pojawiły się także kolonie belgijskie (Kongo).

„BRZEMIĘ BIAŁEGO CZŁOWIEKA” W XIX w. w społeczeństwach europejskich panowało przekonanie, że Europejczycy są najlepiej rozwiniętą rasą na świecie (podczas gdy w 1800 r. to Azja wytwarzała 57% światowego bogactwa, a Europa i Ameryka Północna łącznie tylko 29%). Uważano, że nieskolonizowane jeszcze obszary Afryki, Azji czy Australii zamieszkują ludzie dzicy i okrutni, stojący na niższym poziomie cywilizacyjnym niż narody europejskie. Prawem i obowiązkiem białego człowieka miało być niesienie cywilizacji tym ludom. Ceną, którą rdzenni mieszkańcy kolonii mieli za to zapłacić, było uzależnienie polityczne. Azjaci i Afrykańczycy – jak twierdzono – powinni bowiem podporządkować się Europejczykom i dla nich pracować. Na Starym Kontynencie wierzono, że doprowadzi to do równomiernego rozwoju wszystkich części świata, na czym skorzystają zarówno państwa europejskie, jak i ich zamorskie posiadłości. Argumenty o rasowej i cywilizacyjnej wyższości Europejczyków nad mieszkańcami innych kontynentów można znaleźć w XIX-wiecznej publicystyce, literaturze i sztuce. Głosiło je również wielu ówczesnych polityków, którzy uważali, że prawem i obowiązkiem mieszkańców Starego Kontynentu jest cywilizować, jak to określali, „rasy niższe” poprzez propagowanie europejskich zdobyczy i wartości. Jeden z czołowych brytyjskich pisarzy Rudyard Kipling (1865–1936, autor m.in. Księgi dżungli, laureat literackiej Nagrody Nobla) nazwał tę powinność brzemieniem białego człowieka. Brytyjczycy byli nawet przekonani, że sami zajmują czołowe miejsce wśród społeczeństw Europy i świata, dlatego też są niejako przeznaczeni do sprawowania światowych rządów. Ich zdaniem ludy obszarów kolonialnych miały wynieść z kontaktów z brytyjską kulturą same korzyści, które określano mianem trzech C – ang. christianity, civilisation, commerce (chrześcijaństwo, cywilizacja, handel). WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

71


72

XIX wiek Robert Lindneux (czytaj: lindno), Szlak łez, 1942 r. Obraz jest artystyczną wizją wydarzeń z lat 1838–1839. Plemię Czirokezów zostało wówczas zmuszone przez władzeUSA do opuszczenia swoich siedzib i przeniesienia się na tereny Oklahomy. Trasa przemarszu Indian została nazwana Szlakiem Łez. W trakcie podróży z głodu, chorób i wycieńczenia zmarło ok. 4 tys. ludzi spośród 15 tys., które wyruszyły w tę tragiczną podróż.

W IMIĘ „RASOWEJ WYŻSZOŚCI” W drugiej połowie XIX w. i w pierwszych dekadach XX w. opinie mniej wyrobionych intelektualnie Europejczyków kształtowały prasa brukowa i tzw. wystawy kolonialne. Na łamach brukowców drukowano informacje niesprawdzone, niekiedy wręcz kłamliwe i bałamutne, np. opisy odnalezionej rzekomo w Afryce „ogoniastej rasy Murzynów”. Artykuły takie podsycały wiarę w to, że mieszkańcy innych kontynentów nie są ludźmi, a rodzajem istot człekokształtnych czy wręcz małp. Na organizowanych w państwach europejskich wystawach kolonialnych pokazywano mieszkańców Afryki czy wysp Pacyfiku zamkniętych w klatkach, a niekiedy nawet na wybiegach w ogrodach zoologicznych. Celnie skomentował to francuski pisarz André Gide (XIX/XX w.): „Im mniej inteligentny jest biały, tym bardziej jest przekonany o głupocie Afrykanina”. Przeświadczenie o wyższości nad innymi (rasizm) pozwalało białym w pewnym stopniu usprawiedliwiać wszelkie niegodziwości, jakich dopuszczali się względem rdzennych mieszkańców podbijanych terenów. Zgodnie z tą ideologią eksterminowano w XIX w. całe ludy. Doświadczyli tego np. Indianie zamieszkujący prerie Ameryki Północnej, którzy zostali niemal całkowicie wytępieni przez białych Amerykanów. Ci nie cofali się nawet przed najbardziej nieludzkimi metodami: aby przesiedlić całe plemiona, zmuszali Indian do morderczych marszów, przekazywali im też koce zainfekowane zarazkami ospy, na którą rdzenni mieszkańcy Ameryki nie byli uodpornieni itd. Podobny los spotkał znaczną część Aborygenów w Australii czy Buszmenów i Hotentotów w Afryce Południowej. Na początku XX w. Niemcy, walczący ze zbrojnym powstaniem plemienia Hererów (obszar dzisiejszej Namibii), zaczęli organizować obozy koncentracyjne dla afrykańskich jeńców (wcześniej obozy koncentracyjne w Afryce tworzyli Brytyjczycy dla zwalczanych przez siebie Burów). Bezwzględne i brutalne działania niemieckich kolonizatorów doprowadziły do niemal całkowitej zagłady Hererów. Postępowanie takie było często określane przez prasę w metropoliach jako humanitarne – podkreślano, że tubylców zabija się z broni palnej, szybko i bez zadawania zbędnego bólu. Dla polityki kolonialnej szukano też naukowych uzasadnień. W drugiej połowie XIX w. ukształtował sie darwinizm społeczny*. Przedstawiciele tego kierunku usprawiedliwiali walkę o kolonie tym, że wyższe cywilizacje kształtują się jakoby dzięki zwycięstwom w walce ras. Sukcesy mogą w niej odnieść tylko przedstawiciele tych ras, które potrafią lepiej się przystosować do zmieniających się warunków. „NARODY BEZ KOLONII SĄ MARTWE” W XIX w. ukuto hasło: „Narody bez kolonii są martwe”. Było ono wynikiem polityki państw prowadzących aktywną ekspansję kolonialną i – związaną z nią – propagandę imperialną. W krajach tych powstawały np. ligi morskie i kolonialne, których działacze wspierali zamorskie podboje. Uważali oni, że kolonie są nie tylko źródłem bogactwa, lecz także oznaką prestiżu na arenie międzynarodowej. Wyciągali z tego wniosek, że najsilniejsze państwa świata muszą zdobywać nowe ziemie niezależnie od wysokich kosztów związanych z zamorską ekspansją i utrzymywaniem odległych posiadłości. » Darwinizm społeczny – kierunek w naukach społecznych XIX w., który przenosił do badań socjologicznych elementy teorii ewolucji organizmów sformułowanej przez Karola Darwina (1809–1882) i tłumaczył zjawiska społeczne m.in. walką o byt. Europa i świat | lekcja 14 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


„Jądro ciemności” Podboje kolonialne wspierane były również przez wielki przemysł i finansjerę. Właściciele rodzących się w XIX w. potężnych monopoli przemysłowych gorąco popierali uzależnianie od państwa coraz to nowych obszarów, ponieważ widzieli w tym dla siebie źródło ogromnych zysków. Kraje prowadzące zamorskie podboje i politykę imperialną potrzebowały broni, którą kupowały w prywatnych koncernach zbrojeniowych. Same kolonie były natomiast potencjalnymi rynkami zbytu dla towarów przemysłowych z metropolii oraz źródłem surowców i taniej siły roboczej.

PRZECIW KOLONIALIZMOWI I IMPERIALIZMOWI Propaganda kolonialna i imperialna była bardzo silna. Uległo jej wielu polityków, myślicieli i działaczy społecznych. Nawet znaczna część zachodnioeuropejskich socjalistów uznała, że należy tworzyć kolonie, zwracając jednak uwagę na potrzeby socjalne rdzennych mieszkańców zamorskich posiadłości. Z ideami kolonializmu i imperializmu nie zgadzały się tylko nieliczne grupy aktywistów, którzy twierdzili, że konflikty kolonialne staną się przyczyną przyszłych wojen. W drugiej połowie XIX w. uważano ich jednak za przeciwników interesów narodowych i nie liczono się z ich zdaniem. Większe znaczenie polityczne miały argumenty szczególnie aktywnych w Wielkiej Brytanii liberalnych zwolenników wolnego handlu. Twierdzili oni, że państwo więcej zyska, jeśli będzie prowadzić z terytoriami zamorskimi dobrze zorganizowany handel, zamiast tworzyć tam kolonie. Uważali również, że posiadanie kolonii, walka o nie i utrzymywanie ich są bardzo kosztowne i z finansowego punktu widzenia całkowicie nieopłacalne. Europejskich i amerykańskich kolonizatorów krytykowali też niektórzy podróżnicy, np. jeden z największych XIX-wiecznych badaczy Czarnego Lądu David Livingstone. Uważał on, że działania kolonizatorskie są niegodziwe, a ich celem jest obrabowanie i oszukanie rdzennych mieszkańców terenów uzależnianych od imperiów. Argumenty przeciwników kolonializmu i imperializmu okazały się jednak za słabe, aby mocarstwa europejskie zrezygnowały ze swojej polityki. Idee uzależniania kolejnych obszarów zwyciężyły w bogatych państwach Europy Zachodniej, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, we Francji, w Niemczech i we Włoszech, oraz w Rosji i USA, a także w szybko rozwijającej się Japonii. Jednocześnie zbrodnie popełnione wówczas przez kolonizatorów są do dziś nierozliczonym rachunkiem krzywd, które dotknęły mieszkańców Afryki i Azji. OCENY, DYSKUSJE, SPORY Współcześnie kolonializm jest uznawany za zjawisko negatywne. Podkreśla się, że na zajmowanych terytoriach Afryki czy Ameryki Północnej wywodzący się z Europy kolonizatorzy usuwali rdzennych mieszkańców z zajmowanej przez nich ziemi. Często traktowali ich jako ludzi „gorszego gatunku”, których można zmienić w niewolników, zmuszać do wycieńczającej pracy czy – jak w przypadku Indian północnoamerykańskich – zamykać w rezerwatach. Dodatkowo niczym nieograniczonej eksploatacji poddawano zasoby surowcowe obszarów kolonialnych. Okrucieństwo i pogarda, z jakimi kolonizatorzy traktowali uzależnioną od siebie ludność, zaprzeczały tzw. misji białego człowieka, która miała prowadzić do rozwoju cywilizacyjnego ludów pozaeuropejskich. Na przełomie XIX i XX w. szerokim echem odbiły się wydarzenie w Kongu, prywatnej kolonii króla Belgii Leopolda II, gdzie kolonizatorzy w bezwzględny sposób wykorzystywali miejscową ludność do zbierania żywicy z kauczukowców, niezbędnej dla rozwoju europejskiego przemysłu. Zbrodnicza polityka Europejczyków została w literackiej formie ukazana w opowiadaniu Josepha Conrada zatytułowanym Jądro ciemności (1902 r.). Tytuł utworu odnosił się do środka afrykańskiego kontynentu, którym było właśnie Kongo, ale jednocześnie nawiązywał do niemoralnych działań europejskich kolonizatorów i prymitywnych instynktów, którym ulegali w dążeniu do jak największych zysków. W 1906 r. Leopold II, pod wpływem pojawiających się w prasie zarzutów, że kierowana przez niego administracja odpowiada za ludobójstwo mieszkańców kolonii, zrzekł się Konga na rzecz Belgii. Z drugiej strony można wskazać pewne pozytywne następstwa kolonializmu. Przede wszystkim państwa Zachodu wpłynęły na modernizację gospodarki znacznej części obszarów Azji i Afryki. Wymusiły też otwarcie krajów azjatyckich na kontakty ekonomiczne z innymi rejonami świata. Europejczycy rozwijali również na zajmowanych obszarach transport (np. budowa kolei oraz dróg w Afryce), zakładali szkoły oraz szpitale. Te ostatnie, zaopatrzone w nowoczesne środki medyczne, pozwalały na walkę z chorobami tropikalnymi, przez co ograniczano śmiertelność rdzennej ludności kolonii. W ostateczności to również Europejczycy zlikwidowali niewolnictwo. Na kongresie wiedeńskim (1815 r.) zakazano handlu niewolnikami, a w kolejnych latach poszczególne państwa europejskie znosiły niewolnictwo na podległych sobie terytoriach. W 1926 r. również Liga Narodów (patrz: s. 77) zakazała handlu niewolnikami, co miało przynieść kres temu niemoralnemu zjawisku. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

73


74

XIX wiek

„Cywilizacja”, holenderski rysunek satyryczny z końca XIX w.

Rysownik ukazał „zdobycze cywilizacji”, które biali kolonizatorzy w pierwszym rzędzie dostarczali rdzennym ludom Afryki. Nietrudno się domyślić, jakie były konsekwencje takiego działania.

WYKONAJ POLECENIA 1. Przedstaw zdobycze kolonialne państw europejskich w Afryce. 2. Wskaż argumenty, którymi posługiwali się XIX-wieczni zwolennicy kolonializmu. 3. Oceń skutki kolonializmu dla państw europejskich oraz dla terytoriów kolonizowanych. W swojej wypowiedzi odwołaj się do ilustracji zamieszczonych w rodziale. 4. Przedstaw, jak we współczesnych dziełach literackich i filmowych oceniany jest XIX-wieczny kolonializm.

WYRAŹ OPINIĘ Na obszarach kolonii Europejczycy odkrywali złoża różnych surowców naturalnych, z których nie korzystała rdzenna ludność. Czy twoim zdaniem kolonizatorzy mieli prawo eksploatować te bogactwa? Odpowiedź uzasadnij.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej monografii Historia kolonizacji autorstwa Marca Ferro.

Pod koniec XIX w. wzajemne zależności między rozwijającymi się grupami finansowymi i przemysłowymi z jednej strony a każdym z państw z drugiej strony zaostrzały rywalizację między krajami uprzemysłowionymi, które chciały gdzieś ulokować swoje produkty oraz kapitały. Kolonizacja stała się jedną z form tej ekspansji, ale także okazała się najpewniejszym sposobem w procesie zagarniania terytorium. Nie uznawano jej jednak za najkorzystniejszą we wszystkich przypadkach. Na przykład między 1870 a 1914 r. ekspansja gospodarcza i finansowa Francji dokonywała się głównie poza imperium kolonialnym: przed 1882 r. przede wszystkim w Imperium Osmańskim, po 1891 r. głównie w Rosji [...]. O ile nie było pełnej odpowiedniości między politycznym usadowieniem się Francji w krajach zamorskich a krzywą francuskiego handlu, można zauważyć odwrotną korelację pomiędzy udziałem eksportu do kolonii a zmniejszaniem się całości eksportu. Zatem, jak ekspansja kolonizacyjna stanowiła dla Francji rekompensatę wobec porażek po 1871 r., tak i ekspansja gospodarcza odegrała rolę kompensacyjną. M. Ferro, Historia kolonizacji, przeł. M. Czajka, Warszawa 1997, s. 86–87.

• Na podstawie tekstu omów przyczyny wejścia państw europejskich na drogę kolonializmu. 2. Fragment monografii Zmierzch wielkiego mocarstwa autorstwa Keitha Robbinsa.

Należy unikać przesady w ocenie stosunkowej łatwości, z jaką Wielka Brytania „pozyskała” dużą część Afryki w ostatnich dekadach XIX w. Administracja i zarządzanie stwarzały więcej problemów niż podbój. Nadal istniało niebezpieczeństwo buntów, choć zwykle nie było konieczne utrzymywanie dużych garnizonów wojskowych. Nadrzędność Korony często udawało się wpisać w istniejące struktury władzy. Zadawszy sobie tyle trudu, Brytyjczycy nie mieli wątpliwości, że ich panowanie będzie trwało przez długi czas. Trudno było sobie wyobrazić, aby w dającej się przewidzieć przyszłości Afrykanie potrafili dokonać rozwoju w kierunku „odpowiedzialnego” rządu. Bezpośrednie zyski dla Wielkiej Brytanii nie były wielkie, ale – według określenia Josepha Chamberlaina [polityk brytyjski; XIX/XX w.] – w kontynencie afrykańskim można było widzieć „niezagospodarowaną posiadłość”. K. Robbins, Zmierzch wielkiego mocarstwa, przeł. M. Możdżyńska-Nawotka, Wrocław 2000, s. 29.

• Wyjaśnij, dlaczego Brytyjczycy uważali, że będą panować nad Afryką przez długi czas. Podaj właściwe argumenty. • Odpowiedz na pytanie, czy Brytyjczycy czerpali duże zyski z władania posiadłościami w Afryce. Wyjaśnij dlaczego. • Na podstawie tekstu przeprowadź analizę SWOT brytyjskiego panowania nad afrykańskimi koloniami.

Europa i świat | lekcja 14 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


75

XX wiek

15

Europa a Stany Zjednoczone 1914–1945

PRZYPOMNIJ SOBIE • Okoliczności powstania Stanów Zjednoczonych Ameryki. • Znaczenie pojęć: Ameryka Łacińska, samostanowienie narodów.

P

od koniec XVIII w. na mapie świata pojawiło się nowe państwo – Stany Zjednoczone Ameryki, które powstało z połączenia dawnych brytyjskich kolonii w Ameryce Północnej. Po zwycięskiej wojnie o niepodległość i uchwaleniu konstytucji (1787 r.) Stany Zjednoczone potrzebowały czasu na uregulowanie problemów wewnętrznych. Dopiero po okrzepnięciu młode państwo podjęło starania o rozszerzenie swoich obszarów. W XIX w. jego granice sięgały już od Atlantyku na wschodzie po wybrzeża Pacyfiku na zachodzie.

AMERYKAŃSKI IZOLACJONIZM I KOLONIALIZM W 1823 r. prezydent James Monroe ogłosił program polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych. Zapowiadał niemieszanie się w sprawy europejskie, ale jednocześnie oczekiwał od krajów Europy, że te nie będą się angażować w problemy obu Ameryk. Ta tzw. doktryna Monroego – oparta na koncepcji izolacjonizmu* – na niemal całe stulecie odsunęła Stany Zjednoczone od spraw Starego Kontynentu. Polityka USA koncentrowała się wówczas głównie na zwiększaniu wpływów w Ameryce Łacińskiej. Poza przełamaniem japońskiej izolacji w połowie XIX stulecia Stany Zjednoczone nie wykazywały większego zaangażowania w politykę kolonialną w Azji czy Afryce. Dopiero pod koniec XIX w., pod silnym wpływem amerykańskich kręgów finansowych i przemysłowych, podjęły ekspansję na obszarach Pacyfiku oraz na Karaibach. W 1898 r. w konsekwencji rywalizacji o Kubę (hiszpańską kolonię) doszło do wybuchu wojny amerykańsko-hiszpańskiej. W wyniku tego konfliktu Stany Zjednoczone uzyskały kosztem Hiszpanii własne obszary kolonialne, Portoryko i Filipiny, oraz uzależniły od siebie Kubę. POTĘGA EKONOMICZNA Szybki rozwój gospodarczy Stanów Zjednoczonych powodował, że pod koniec XIX w. kraj ten stawał się potęgą ekonomiczną. Przed wybuchem I wojny światowej zajmował pierwsze miejsce na świecie pod względem produkcji żelaza i stali – zdystansował więc dotychczasowego lidera, czyli Wielką Brytanię. Również w Stanach Zjednoczonych, a nie w Europie, kształtowało się nowe światowe centrum finansowe, na czele z nowojorską giełdą przy Wall Street. Amerykańska gospodarka kwitła w dużej mierze także dzięki Europejczykom. Od zakończenia wojny secesyjnej (1861–1865) do 1914 r. wyemigrowało tam bowiem z Europy ok. 25 mln ludzi, którzy znajdowali zatrudnienie w amerykańskim przemyśle i rolnictwie. Jednak oficjalne stosunki polityczne i gospodarcze między Stanami Zjednoczonymi Ameryki a państwami europejskimi praktycznie nie istniały. » Izolacjonizm – doktryna i sposób prowadzenia polityki zagranicznej oparte na unikaniu konfliktów, nieinterweniowaniu w obce spory i nieangażowaniu się w międzynarodowe sojusze. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


76

XX wiek

Centrum finansowe świata przenosi się z Europy do USA, rysunek satyryczny z 1915 r.

I WOJNA ŚWIATOWA – KRES AMERYKAŃSKIEGO IZOLACJONIZMU W 1914 r. w Europie wybuchła I wojna światowa. Początkowo wydarzenie to nie spowodowało większego poruszenia w Stanach Zjednoczonych. Dopiero gdy w maju 1915 r. niemiecki okręt podwodny zatopił brytyjski statek pasażerski Lusitania, na którego pokładzie zginęło stu dwudziestu amerykańskich obywateli, opinia publiczna USA zareagowała oburzeniem na sposób prowadzenia działań zbrojnych na morzu. Od tej pory władze Stanów Zjednoczonych coraz mocniej rozważały odejście od polityki izolacjonizmu i neutralności wobec Europy. Dodatkowo sytuacją na europejskich frontach byli zainteresowani przedsiębiorcy z USA. Blisko tysiąc tamtejszych firm dostarczało do zachodnich państw ententy (przede wszystkim Wielkiej Brytanii i Francji) sprzęt wojenny oraz żywność. Banki amerykańskie zaś chętnie udzielały tym krajom kredytów. W takich warunkach niełatwo było rządowi Stanów Zjednoczonych kontynuować dotychczasową politykę zagraniczną. Aby podkreślić neutralność wobec toczącego się w Europie konfliktu, a jednocześnie podjąć próbę przełamania izolacjonizmu, prezydent Thomas Woodrow Wilson przedstawił w 1916 r. państwom walczącym propozycję pokojowej mediacji. Mocarstwa europejskie nie przyjęły jednak tej oferty z obawy przed rozszerzeniem wpływów amerykańskich w Europie lub w kolonialnych posiadłościach państw europejskich. Wobec przedłużającego się konfliktu, w 1917 r. Niemcy ogłosiły rozpoczęcie nieograniczonej wojny podwodnej, która miała na celu odcięcie Wielkiej Brytanii i Francji od dostaw z Ameryki Północnej. Reakcją na to było zerwanie przez Stany Zjednoczone stosunków dyplomatycznych z Niemcami. Od tej chwili prezydent Wilson coraz bardziej dążył do zaangażowania się USA w wojnę. Problemem było jednak przekonanie amerykańskiego społeczeństwa do tego kroku. Do zmiany nastrojów przyczyniły się jednak same Niemcy. W lutym 1917 r. brytyjski wywiad przejął i przekazał Amerykanom depeszę niemieckiego sekretarza stanu Arthura Zimmermanna do niemieckiego ambasadora w Meksyku. Ten tzw. telegram Zimmermanna upoważniał ambasadora do podjęcia rozmów w sprawie zawarcia niemiecko-meksykańskiego sojuszu skierowanego przeciwko Stanom Zjednoczonym. Depesza, po opublikowaniu jej w prasie amerykańskiej, wywołała w USA powszechne oburzenie, wzmocnione dodatkowo informacją o zatopieniu przez niemiecki okręt podwodny amerykańskiego okrętu Vigilentia. W konsekwencji 6 kwietnia 1917 r. Stany Zjednoczone wypowiedziały Niemcom wojnę. Dzięki tej decyzji państwa ententy otrzymały ogromne wsparcie gospodarcze, żywnościowe oraz militarne. W 1918 r. żołnierze amerykańscy znaleźli się na zachodnim froncie I wojny światowej, gdzie wraz z wyczerpanymi walkami Brytyjczykami i Francuzami doprowadzili do zakończenia wojny. POKOJOWY PROGRAM WILSONA Po zakończeniu działań wojennych została zwołana w Paryżu konferencja pokojowa (1919 r.), której celem było zawarcie traktatów z pokonanymi państwami centralnymi oraz zbudowanie nowego ładu Europa i świat | lekcja 15

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa a Stany Zjednoczone 1914–1945 światowego. Istotną rolę chciał w niej odegrać Woodrow Wilson, który już w styczniu 1918 r. w orędziu do Kongresu ogłosił złożony z 14 punktów plan pokojowyW. Prezydent nie znał jednak historycznych i wyznaniowych uwarunkowań sytuacji na Starym Kontynencie, co znacznie osłabiało jego pozycję. Nie chciał też wzmocnienia żadnego z państw europejskich i dlatego uważał, że najlepszym rozwiązaniem byłby pokój bez zwycięzców. Bardzo mocno podkreślał, że nowy ład powinien opierać się na zasadzie prawa narodów do samostanowienia. Amerykańskie propozycje najczęściej były jednak torpedowane przez delegację Francji, która dążyła do bezwzględnego osłabienia Niemiec. Dzięki wyważonemu stanowisku brytyjskiemu udało się w końcu osiągnąć kompromis. Podczas konferencji Wilson zaangażował się również w tworzenie Ligi Narodów – powszechnej organizacji międzynarodowej mającej stać na straży pokoju na świecie i zapobiegać nowym konfliktom militarnym. Do słuszności tego pomysłu udało mu się przekonać obecnych w Paryżu polityków, dlatego akt powołania Ligi stał się integralną częścią wieńczącego konferencję traktatu wersalskiego (1919 r.). Jednak same Stany Zjednoczone nie przystąpiły do organizacji. Kongres, złożony głównie z przeciwników prezydenta Wilsona, nie ratyfikował traktatu wersalskiego, a tym samym również nie zezwolił na udział państwa w Lidze Narodów. W ten sposób Stany Zjednoczone wróciły do polityki izolacjonizmu.

STANY ZJEDNOCZONE W ŚWIATOWEJ GOSPODARCE LAT DWUDZIESTYCH Stany Zjednoczone wyszły z I wojny światowej jako największa i najprężniej rozwijająca się gospodarka na świecie. Wywołało to wśród wielu Amerykanów pragnienie szybkiego wzbogacenia się i natychmiastowej realizacji własnych ambicji. Dążenia te realizowano przede wszystkim poprzez grę na giełdzie oraz dzięki kredytom i ratalnym systemom sprzedaży. Konsumpcyjny model życia nie był jednak wynikiem rzeczywistych możliwości nabywczych obywateli. Powstały dług społeczeństwa wobec banków i firm mógł zostać spłacony tylko pod warunkiem utrzymania wysokiego poziomu zatrudnienia, a tego nikt zagwarantować nie mógł. Rezygnacja z udziału w politce międzynarodowej w Europie nie była równoznaczna z ekonomicznym wycofaniem się USA z tego obszaru. Od zakończenia wojny udzielały one państwom europejskim kredytów na odbudowę gospodarki. Dzięki temu zniszczona Europa otrzymała olbrzymi zastrzyk kapitału. Jej sytuacja finansowa była jednak nadal na tyle zła, że kraje Starego Kontynentu nie mogły przeznaczyć odpowiednich sum na zakup amerykańskich towarów. Wpływało to na zachwianie bilansu handlowego Stanów Zjednoczonych, co szybko odbiło się zwłaszcza na sytuacji tamtejszych farmerów, którzy zaczęli się zmagać z problemem nadprodukcji swoich wytworów. WIELKI KRYZYS I JEGO PRZEZWYCIĘŻENIE Kryzys nadprodukcji w USA doprowadził do krachu na nowojorskiej giełdzie. Czarny czwartek, czyli 24 października 1929 r., przyniósł na Wall Street nagły spadek wartości akcji ogromnej liczby przedsiębiorstw, co spowodowało bankructwa licznych fabryk i banków. Wzrastało bezrobocie, a wraz z nim następował spadek siły nabywczej społeczeństwa. Zaczynał się wielki kryzys gospodarczy, który wkrótce objął niemal cały świat. Prezydent Wilson i gołąbek pokoju, rysunek satyryczny z brytyjskiej prasy, 1919 r.

Woodrow Wilson przekazuje gołąbkowi gałąź (a nie gałązkę) pokoju z napisem: Liga Narodów. Prezydent mówi: „Oto Twoja gałązka oliwna. Teraz weź się do roboty”. Gołąbek odpowiada: „Oczywiście, że chcę zadowolić każdego, ale czy nie jest to trochę za grube?”. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

77

W s. 180


78

XX wiek W Europie objawy załamania wystąpiły jeszcze w tym samym roku. Był to efekt ścisłego powiązania gospodarki państw europejskich ze Stanami Zjednoczonymi, które teraz wstrzymały udzielanie dalszych kredytów i zażądały zwrotu wcześniej przyznanych. Świat zaczął pogrążać się w ekonomicznym chaosie. Zarówno na Starym Kontynencie, jak i w Ameryce bankrutowały kolejne przedsiębiorstwa, szybko wzrastało bezrobocie i postępowało zubożenie społeczeństw. W niektórych krajach kryzys mocno odbił się na układzie sił politycznych – coraz większe znaczenie zyskiwały antydemokratyczne, radykalne ruchy i ugrupowania (autorytarne, faszystowskie czy komunistyczne). Konieczne stało się stworzenie systemu ratowania gospodarki przez państwo. Pogłębiający się kryzys zmusił więc rządy do prowadzenia polityki interwencjonizmu*. Zgodnie Franklin Delano Roosevelt z jej koncepcją prezydent Stanów Zjednoczonych Franklin (1882–1945), 1932 r. Delano Roosevelt przedstawił w 1933 r. program reform gospodarczych nazwany New Deal (ang. nowy ład). Z funduszy państwowych rozpoczęto realizację licznych inwestycji (budowa lotnisk, zapór, elektrowni, autostrad). Dodatkowo wykupywano nadwyżki produktów rolnych od farmerów, nakazywano im ograniczenie produkcji, a w zamian wypłacano odszkodowania. Dzięki tym posunięciom udało się ograniczyć bezrobocie i zwiększyć siłę nabywczą społeczeństwa, co w konsekwencji pozwoliło na wyjście z kryzysu. Reformy New Deal i wynikające z nich ożywienie gospodarcze w Stanach Zjednoczonych stały się siłą napędową walki z kryzysem w Europie, gdzie również zwyciężyły koncepcje interwencjonizmu. W konsekwencji podejmowanych działań gospodarka światowa osiągnęła w 1937 r. poziom rozwoju sprzed kryzysu, amerykańskie mocarstwo zaś pozostawało nadal głównym potentatem ekonomicznym na świecie.

PRZYSTĄPIENIE STANÓW ZJEDNOCZONYCH DO II WOJNY ŚWIATOWEJ Wybuch II wojny światowej, a przede wszystkim hitlerowski atak na Francję i Wielką Brytanię spowodowały po raz kolejny odejście Stanów Zjednoczonych od polityki izolacjonizmu. Trudne położenie Wielkiej Brytanii pod koniec 1940 r. skłoniło Amerykanów do udzielenia pomocy Brytyjczykom. W marcu 1941 r. z inicjatywy prezydenta Roosevelta amerykański Kongres uchwalił Lend-Lease Act (ang. ustawa o pożyczce i dzierżawie), na mocy którego USA dostarczały Wielkiej Brytanii, a od września tego roku także Związkowi Radzieckiemu, broń, żywność oraz inne środki konieczne do prowadzenia wojny. Dalsze zbliżenie Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nastąpiło 14 lipca 1941 r., gdy na pokładzie pancernika Prince of Wales prezydent Roosevelt i brytyjski premier Winston Churchill podpisali Kartę atlantycką. Dokument ten precyzował cele wojenne obu państw i zapowiadał walkę aż do zawarcia trwałego pokoju na świecie. Był to początek tworzenia tzw. wielkiej koalicji, do której wkrótce dołączył ZSRR. Po japońskim ataku na amerykańską bazę marynarki wojennej w Pearl Harbor na Hawajach (7 grudnia 1941 r.) Stany Zjednoczone przystąpiły do działań wojennych. Już 1 stycznia 1942 r. w Waszyngtonie podpisana została Deklaracja Narodów Zjednoczonych, która rozszerzała koalicję antyhitlerowską do dwudziestu sześciu państw. Zobowiązywały się one do użycia całego swojego potencjału gospodarczego i militarnego w wojnie z państwami osi (Niemcami, Włochami i Japonią). Wojska » Interwencjonizm (łac. interventio – pośrednictwo) – polityka ekonomiczna państwa polegająca na jego aktywnym udziale w życiu gospodarczym w celu wspomagania rozwoju i przeciwdziałania kryzysom. Europa i świat | lekcja 15

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa a Stany Zjednoczone 1914–1945

79

amerykańskie brały udział w walkach z Japonią na Dalekim Wschodzie i Pacyfiku, a także – u boku swoich europejskich sojuszników – walczyły przeciw III Rzeszy i Włochom w Afryce Północnej, następnie we Włoszech, Francji, w Belgii i Holandii oraz na obszarze Niemiec.

WIELKA TRÓJKA NA CZELE WIELKIEJ KOALICJI W celu uzgodnienia kolejnych operacji militarnych i posunięć politycznych przywódcy koalicji – Roosevelt, Churchill i Józef Stalin – spotykali się na konferencjach tzw. wielkiej trójki. Pierwsza z nich odbyła się na przełomie listopada i grudnia 1943 r. w Teheranie, gdzie zadecydowano o utworzeniu drugiego frontu w Europie (na obszarze Francji) oraz wstępnie podzielono strefy wpływów na świecie. Pierwszy raz uznano także konieczność przesunięcia granic Polski na zachód. Kolejną konferencję wielkiej trójki zorganizowano w lutym 1945 r. w JałcieW. Toczyła się ona pod dyktando Stalina, z którym w sprawach europejskich w pełni zgadzał się Roosevelt, zainteresowany przede wszystkim innymi rejonami świata. Jak się miało okazać, podjęte wówczas decyzje były kluczowe dla powojennego układu sił w Europie. Przywódcy Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nieoficjalnie zgodzili się wówczas na powstanie radzieckiej strefy wpływów w Europie Środkowej i Wschodniej, oddając swych dotychczasowych sojuszników – jak Czechosłowacja czy Polska – pod dominację komunistycznego ZSRR. W Jałcie zadecydowano także m.in. o podziale Niemiec na cztery strefy okupacyjne (amerykańską, radziecką, brytyjską i francuską) i ukaraniu nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Ustalono także przebieg polskiej granicy wschodniej na tzw. linii Curzona, w zamian za co zachodnia granica Polski miała zostać oparta na Odrze. Postanowiono także powołać do życia Organizację Narodów Zjednoczonych (ONZ), która miała zastąpić Ligę Narodów. Ostatnia konferencja wielkiej trójki odbyła się już po zakończeniu działań wojennych w Europie. Przywódcy koalicji spotkali się na przełomie lipca i sierpnia 1945 r. w Poczdamie. Podjęte wówczas decyzje dotyczyły głównie sytuacji powojennych Niemiec (likwidacji nazistowskiego ustroju polityczno-społecznego), przesiedlenia ludności niemieckiej z terenów Polski, Czechosłowacji i Węgier oraz ścigania nazistowskich zbrodniarzy wojennych. Ustalono także ostateczny przebieg polskiej granicy zachodniej wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej oraz podział Prus Wschodnich między Polskę i ZSRR. Konferencja ta utrwaliła zasady nowego ładu europejskiego sformułowane już podczas spotkania w Jałcie. Miały one kształtować porządek polityczny na Starym Kontynencie przez niemal pięćdziesiąt lat. Wpływ Stanów Zjednoczonych na sytuację w ogarniętej II wojną światową Europie był decydujący (podobnie jak w czasie I wojny światowej). Bez wsparcia wynikającego z Lend-Lease Act oraz udziału amerykańskich żołnierzy w walkach na europejskich frontach rozbicie państw osi byłoby niezwykle trudne i zapewne przeciągnęłoby się w czasie. Jednak powstała w okresie wojny wielka koalicja wkrótce się rozpadła, co doprowadziło do nowego podziału świata, w którym Stany Zjednoczone stały się jedną z dwóch rywalizujących globalnych potęg.

Wielka trójka na konferencji w Poczdamie

Przywódcy trzech państw spotkali się w Poczdamie w częściowo nowym składzie. Poza Stalinem obecny był na niej nowy prezydent Stanów Zjednoczonych Harry S. Truman (w środku), a Winstona Churchilla w ostatniej fazie obrad zastąpił nowy brytyjski premier Clement Attlee (pierwszy z lewej).

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

W s. 218


80

XX wiek WYKONAJ POLECENIA 1. Wyjaśnij, na czym polegała polityka izolacjonizmu, której koncepcję sformułował prezydent USA James Monroe. 2. Scharakteryzuj ekonomiczne powiązania Stanów Zjednoczonych z państwami europejskimi w okresie dwudziestolecia międzywojennego i oceń skutki tych relacji. 3. Przedstaw rolę, jaką odegrali prezydenci Stanów Zjednoczonych w kształtowaniu europejskiego ładu politycznego po I i II wojnie światowej. 4. Przedstaw wymowę satyrycznych ilustracji zamieszczonych na s. 76 i 77. Wyjaśnij znaczenie poszczególnych elementów ukazanych przez rysowników.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń, w jakim stopniu przełamanie amerykańskiego izolacjonizmu w okresie dwóch wojen światowych wpłynęło na wynik tych konfliktów. Uzasadnij swoją ocenę.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej syntezy dziejów Niemiec autorstwa Jerzego Krasuskiego (1930–2009).

W październiku 1929 r. wybuchł największy z dotychczasowych światowy kryzys. [...] Nie było przypadkiem, że najgłębiej dotknął Niemcy i USA. Rozkwit gospodarczy Niemiec [...] opierał się w dużej mierze na środkach fikcyjnych. Napływały tam w wielkiej ilości kredyty amerykańskie, ale [...] znaczną część dewiz Niemcy traciły na spłatę odszkodowań. Zadłużenie Niemiec wobec wierzycieli amerykańskich rosło w szybkim tempie, a tylko część kredytów służyła celom inwestycyjno-produkcyjnym. Z drugiej strony USA znalazły się w niebezpieczeństwie z powodu fantastycznego wzrostu ich wierzytelności. Składały się na nie przede wszystkim olbrzymie długi wojenne państw europejskich oraz rosnące długi niemieckie. W pewnym momencie spostrzeżono się, że duża część tych obligacji nie będzie mogła być zrealizowana, ponieważ były zbyt wielkie. Nastąpiło gwałtowne wycofanie z Niemiec kredytów krótkoterminowych, w rezultacie załamanie się ich waluty i zahamowanie produkcji wskutek braku kredytu. Dopiero w momencie kryzysu gospodarczego ujawniły się z całą jaskrawością fatalne skutki finansowe I Wojny Światowej. Długi wojenne państw zwycięskich wobec USA, odszkodowania niemieckie dla tych państw i pożyczki pobierane przez Niemcy w dużej mierze na pokrycie tych odszkodowań – tworzyły błędne koło. Fakt, że wszystkie państwa europejskie, zarówno pokonane, jak i zwycięskie, stały się dłużnikami USA na olbrzymie kwoty, pogłębił istniejący i tak brak równowagi w handlu między USA a resztą świata. USA bowiem, stanowiąc organizm gospodarczy prawie samowystarczalny, wykazywały bardzo dodatni bilans handlowy. Potęgował on dysproporcję bilansu płatniczego. Złoto płynęło nieustannie do USA, a powracało do Europy prawie wyłącznie w formie wierzytelności amerykańskich. Prędzej czy później musiało to doprowadzić do sparaliżowania handlu międzynarodowego. J. Krasuski, Historia Niemiec, Wrocław 2008, s. 383.

• Omów powiązania ekonomiczne między państwami europejskimi a Stanami Zjednoczonymi Ameryki w okresie międzywojennym. Wskaż główny czynnik, który ukształtował te relacje. • Wyjaśnij, w jaki sposób stosunki gospodarcze Europy i USA wpłynęły na rozszerzenie się zjawiska wielkiego kryzysu w okresie dwudziestolecia międzywojennego. 2. Fragment współczesnej monografii dotyczącej dziejów II wojny światowej autorstwa Normana Daviesa.

W ostatniej fazie wojny wpływy polityczne Stanów Zjednoczonych wzrastały w szalonym tempie. Churchill musiał poczynić daleko idące ustępstwa na rzecz Roosevelta. Waszyngton był miejscem, gdzie powstawały najważniejsze plany. Stany Zjednoczone, jedyne mocarstwo w pełni zaangażowane zarówno w rejonie Pacyfiku, jak i w Europie, były kwatermistrzem koalicji i płatnikiem wielu walczących państw alianckich z Wielką Brytanią włącznie. Ich własne terytoria pozostawały zupełnie nietknięte. A ponadto ich kręgom rządzącym dostarczała motywacji radosna polityczna filozofia o cechach najwyższej naiwności. Upewniły się, że cel Roosevelta – bezwarunkowa kapitulacja Niemiec i Japonii – zostanie osiągnięty i że Imperium Brytyjskie się rozpadnie. Ale podsycając sowieckie ambicje, upewniły się również, że świat zostanie doprowadzony do granic destrukcji, kiedy tylko Związek Sowiecki osiągnie równowagę nuklearną. N. Davies, Europa walczy 1939–1945, przeł. E. Tabakowska, Kraków 2008, s. 85.

• Wyjaśnij, jakie było podłoże rosnącej potęgi Stanów Zjednoczonych u schyłku II wojny światowej. • Wyjaśnij, dlaczego autor uważa, że polityka Stanów Zjednoczonych względem Wielkiej Brytanii i ZSRR była naiwna.

Europa i świat | lekcja 15

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


81

Starożytność XX wiek

16

Europa a USA w okresie zimnej wojny

PRZYPOMNIJ SOBIE • Stosunki państw europejskich ze Stanami Zjednoczonymi w pierwszej połowie XX w. • Okoliczności powstania radzieckiej strefy wpływów w Europie po II wojnie światowej.

K

onferencja poczdamska była ostatnim spotkaniem przywódców wielkiej trójki. Po zakończeze niu II wojny światowej rozbieżności polityczne bardzo szybko doprowadziły bowiem do rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i narastania napięć między dawnymi sojusznikami.

POCZĄTKI ZIMNEJ WOJNY Wraz z rozpadem koalicji antyhitlerowskiej zaczęły się kształtować dwa wrogie bloki polityczno-militarne. Państwa zachodnie, obawiające się komunistycznej ekspansji, skupiały się wokół Stanów Zjednoczonych – jedynej siły zdolnej powstrzymać Związek Radziecki. Drugi obóz państw, tzw. blok wschodni, tworzyły ZSRR i ściśle podporządkowane mu kraje Europy Środkowo-Wschodniej, w których pod radzieckim naciskiem został wprowadzony ustrój komunistyczny. Stopniowo kształtował się dwubiegunowy (bipolarny) system światowy, w  którym główną rolę miały odgrywać dwa supermocarstwa* – Stany Zjednoczone i ZSRR. Kolejne próby rozszerzania wpływów radzieckich nie tylko w Europie, lecz także w krajach Azji, Afryki i Ameryki Łacińskiej, wywoływały zdecydowane reakcje Zachodu. Oba supermocarstwa unikały jednak bezpośredniej konfrontacji zbrojnej z obawy przed przekształceniem jej w wojnę atomową. Przede wszystkim więc rywalizowały ze sobą w dążeniu do ograniczenia wpływów przeciwnika w różnych regionach globu i powstrzymania jego ekspansji. Trwający blisko pół wieku stan napięcia i rywalizacji między blokiem wschodnim a demokratycznymi krajami Zachodu przyjęło się określać mianem zimnej wojny. TRUMAN I MARSHALL PRZECIWKO KOMUNIZMOWI W marcu 1947 r. prezydent Harry S. Truman zapowiedział, że USA rozpoczną wspieranie wolnych narodów, „które stawiają opór zbrojnym mniejszościom lub zewnętrznemu naciskowi”. Zgodnie z przedstawionymi założeniami Stany Zjednoczone miały pomagać politycznie i gospodarczo, a w razie potrzeby także zbrojnie krajom zagrożonym komunistyczną ekspansją. Ogłoszony przez prezydenta program został określony mianem doktryny Trumana i stanowił podstawę prowadzonej przez USA w kolejnych latach tzw. polityki powstrzymywania. Jednym ze sposobów ograniczania ekspansji radzieckiej i rozprzestrzeniania się wpływów komunistycznych było zapewnienie stabilizacji gospodarczej w Europie. W czerwcu 1947 r. amerykański sekretarz stanu George Marshall przedstawił program pomocy ekonomicznej dla państw europejskich, nazwany planem Marshalla. ZSRR odrzucił możliwość skorzystania z tego wsparcia i oskarżył Amerykanów o ingerencję w wewnętrzne sprawy innych krajów. Pod dyktando Stalina z amerykańskiej pomocy zrezygno» Supermocarstwo – potężne państwo, które ze względu na swój potencjał polityczny, ekonomiczny, demograficzny, kulturowy i militarny (w tym dostęp do broni jądrowej) ma ogromny wpływ na politykę światową. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


82

XX wiek wały także pozostałe kraje bloku wschodniego, w tym Polska, która początkowo była nią zainteresowana. W  ostateczności do programu przystąpiło szesnaście państw, a także zachodnie strefy okupacyjne Niemiec. W latach 1948–1951 nie tylko udało się odbudować te kraje ze zniszczeń wojennych, lecz także osiągnęły one poziom rozwoju gospodarczego przekraczający stan sprzed wybuchu wojny. Plan Marshalla doprowadził do pogłębienia gospodarczej i politycznej współpracy między Stanami Zjednoczonymi a państwami zachodnioeuropejskimi.

KRYZYS BERLIŃSKI – POWSTANIE RFN I NRD Nierozwiązany ostatecznie problem niemiecki po II wojnie światowej Niezależnie od pogody powodował narastanie napięć między dwiema stronami zimnej wojny. tylko wspólnie osiągniemy dobrobyt, plakat propagandowy Stalin dążył do utworzenia zjednoczonego państwa niemieckiego, planu Marshalla które znalazłoby się w radzieckiej strefie wpływów. Francja, Wielka Brytania i Stany Zjednoczone nie mogły na to pozwolić, podjęły więc działania zmierzające do integracji swoich stref okupacyjnych. W odpowiedzi Związek Radziecki usiłował przejąć władzę w całym Berlinie, który na mocy porozumień międzysojuszniczych podzielony był – podobnie jak całe Niemcy – na cztery strefy okupacyjne. W czerwcu 1948 r. ZSRR rozpoczął blokadę Berlina. Zachodnie sektory miasta (czyli strefy amerykańska, francuska i brytyjska) zostały odcięte od dostaw elektryczności oraz towarów niezbędnych do normalnego funkcjonowania mieszkańców. Państwa zachodnie nie ugięły się pod radziecką presją i uruchomiły tzw. most powietrzny – największą w historii operację transportową drogą lotniczą. Przez niemal rok tylko w taki sposób dostarczano zaopatrzenie do zachodnich sektorów Berlina. W maju 1949 r. Stalin uznał niepowodzenie swojej akcji i zniósł blokadę. Radzieckie działania przyspieszyły decyzję państw zachodnich o utworzeniu z ich stref okupacyjnych Republiki Federalnej Niemiec (RFN), co nastąpiło we wrześniu 1949 r. Miesiąc później ZSRR na obszarze swojej strefy powołał do życia drugie państwo – Niemiecką Republikę Demokratyczną (NRD) ze stolicą we wschodnim Berlinie. Berlin Zachodni pozostał enklawą wewnątrz terytorium NRD, administrowaną przez Stany Zjednoczone, Francję i Wielką Brytanię. NATO I UKŁAD WARSZAWSKI W konsekwencji kryzysu berlińskiego i narastania napięć między państwami zachodnimi a blokiem wschodnim USA zdecydowały się na zacieśnienie współpracy militarnej ze swymi europejskimi sojusznikami. W kwietniu 1949 r. utworzono Organizację Paktu Północnoatlantyckiego (NATO), do której przystąpiły Stany Zjednoczone i Kanada oraz dziesięć państw zachodnioeuropejskich. Członkowie NATO zobowiązali się do wzajemnego udzielania sobie pomocy zbrojnej w przypadku agresji na którekolwiek z państw sojuszu. W 1955 r. powstał z kolei sojusz polityczno-militarny zwany Układem Warszawskim, który tworzyły ZSRR i europejskie państwa bloku wschodniego. Zgodnie z radziecką polityką miał on stanowić przeciwwagę dla NATO i innych sojuszy, w które zaangażowane były USA (patrz: mapy na s. 86–87). Powstanie NATO wyraźnie ukazywało, że Europa utraciła dominującą pozycję w świecie. Stany Zjednoczone ze swoim potencjałem militarnym gwarantowały stabilizację na Starym Kontynencie. Były jedynym państwem mogącym skutecznie powstrzymywać radziecki ekspansjonizm. Wydawało się, że demokratyczna Europa Zachodnia nie może istnieć bez amerykańskich sprzymierzeńców. Równocześnie mocarstwowość Stanów Zjednoczonych nie rozwinęłaby się zapewne bez ich europejskich sojuszników, jak też bez nacisku ze strony największego przeciwnika, czyli ZSRR. ZIMNA WOJNA NA STARYM KONTYNENCIE I POZA EUROPĄ Rywalizacja między blokiem wschodnim a demokratycznymi państwami Zachodu toczyła się także poza obszarem Europy. Szczególnie intensywne działania podejmowano na kontynencie azjatyckim. Europa i świat | lekcja 16 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa a USA w okresie zimnej wojny Wojny w Korei (1950–1953) oraz w Wietnamie (1965–1973) były konfliktami, w których amerykańskie siły zbrojne bezpośrednio walczyły z komunistycznymi armiami wspieranymi politycznie i ekonomicznie przez ZSRR. O ile rywalizacja w Korei zakończyła się powstaniem dwóch państw koreańskich: komunistycznego na północy i prozachodniego na południu, o tyle wojna w Wietnamie przyniosła porażkę militarną i polityczną USA. Wietnam został zjednoczony przez siły komunistyczne. Do najsilniejszych napięć w stosunkach Stany Zjednoczone–ZSRR doszło w czasie, gdy prezydentem USA był John Fitzgerald Kennedy, a przywódcą Związku Radzieckiego – Nikita Chruszczow. W sierpniu 1961 r. władze NRD wzniosły mur berliński, oddzielający Berlin Zachodni od wschodniej części miasta (miał uniemożliwić obywatelom komunistycznej części Niemiec ucieczkę na Zachód). Powszechnie obawiano się, że Amerykanie wraz z europejskimi sojusznikami odpowiedzą zbrojnie na zamknięcie granic w Berlinie. Ci jednak potępili tylko budowę muru, a przybyły do Berlina Zachodniego w 1963 r. prezydent Kennedy zadeklarował moralne poparcie dla mieszkańców tej części miasta – wygłosił wówczas słynne zdanie: „Jestem berlińczykiem...”. Znacznie groźniejszy dla światowego pokoju okazał się kryzys kubański. Od 1959 r. władzę na Kubie – oddalonej zaledwie o ok. 200 km od terytorium USA – sprawował rewolucyjny rząd na czele z Fidelem Castro. W związku z amerykańską blokadą gospodarczą wyspy Castro nawiązał polityczne i ekonomiczne stosunki z ZSRR oraz rozpoczął przebudowę systemu politycznego Kuby na wzór radziecki. Zaniepokojone tym Stany Zjednoczone podjęły nieudaną próbę obalenia rewolucyjnych rządów. W 1962 r. Chruszczow przedstawił projekt zainstalowania na Kubie radzieckich rakiet z głowicami jądrowymi (ich zasięg miał objąć większość obszaru USA). Jakiś czas później amerykański samolot wywiadowczy wykonał zdjęcia radzieckich wyrzutni rakiet na wyspie. Kennedy zarządził blokadę Kuby, aby nie dopuścić do niej radzieckich statków z bronią jądrową. Świat stanął na krawędzi wojny nuklearnej. Dzięki mediacji papieża Jana XXIII oraz Sithu U Thanta, sekretarza generalnego ONZ, Chruszczow zadecydował o wycofaniu wyrzutni z Kuby. Miało to nastąpić w zamian za zaniechanie przez Stany Zjednoczone planowanego ataku na wyspę i wycofanie amerykańskich rakiet z Turcji. Świat odetchnął z ulgą.

POLITYKA ODPRĘŻENIA I WYŚCIG ZBROJEŃ Jednym ze skutków kryzysu kubańskiego było podpisanie w 1963 r. przez USA, ZSRR i Wielką Brytanię układu o zakazie prób jądrowych pod wodą i w atmosferze. W 1968 r. te same państwa zdecydowały się zawrzeć traktat o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej. Nastąpiło tzw. odprężenie w stosunkach między supermocarstwami, które przetrwało do końca lat siedemdziesiątych XX w. Uwieńczeniem procesu odprężenia stała się Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE), która odbyła się w 1975 r. w Helsinkach. Jej akt końcowy podpisało łącznie trzydzieści pięć krajów, w tym USA i ZSRR. W dokumencie tym znalazły się deklaracje dotyczące poszanowania suwerenności państw i nienaruszalności ich granic, przestrzegania praw człowieka oraz współpracy gospodarczej i naukowej. Od początku lat osiemdziesiatych XX w., w czasach prezydentur Ronalda Reagana, Stany Zjednoczone zaczęły jednak coraz wyraźniej odchodzić od polityki odprężenia. Powodem były sukcesy bloku komunistycznego w poprzedniej dekadzie: zwycięstwo komunistów Edwin Aldrin po wylądowaniu na Księżycu, 1969 r.

Elementem zimnowojennych zmagań technologicznych i propagandowych była rywalizacja w badaniach kosmosu. Pierwsze sukcesy odniósł ZSRR, któremu udało się w 1957 r. zorganizować bezzałogowy lot kosmiczny. Z kolei w 1961 r. radziecki pilot Jurij Gagarin jako pierwszy człowiek odbył lot w przestrzeni kosmicznej. Jednak w 1969 r. wielki sukces, który przyćmił osiągnięcia ZSRR, odnieśli Amerykanie. Dwaj astronauci Neil Armstrong i Edwin Aldrin jako pierwsi ludzie stanęli na Księżycu. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

83


84

XX wiek w Wietnamie, powstanie promoskiewskich rządów w Mozambiku i Nikaragui oraz poszerzenie wpływów radzieckich w Iraku, Syrii, Etiopii, Kongu czy Ugandzie. Nie bez znaczenia była także radziecka interwencja zbrojna w Afganistanie, rozpoczęta w 1979 r. Spotkała się ona z powszechnym potępieniem na Zachodzie i doprowadziła do zaostrzenia zimnowojennego napięcia. Stany Zjednoczone i ZSRR wkraczały w kolejny etap rywalizacji, którego przejawem było nasilenie wyścigu zbrojeń. Prowadzona przez Reagana konsekwentna antyradziecka polityka polegała m.in. na rozbudowie i unowocześnianiu amerykańskiego arsenału militarnego. Rywalizacji tej nie był w stanie wytrzymać radziecki system gospodarczy, oparty na przestarzałych i kosztownych technologiach. Kiedy w 1983 r. Amerykanie ogłosili program budowy systemu antyrakietowego umieszczonego w przestrzeni kosmicznej, potocznie określanego mianem wojen gwiezdnych, Związek Radziecki musiał skapitulować. Wyścig zbrojeń doprowadził do wyczerpania radzieckiej gospodarki. ZSRR potrzebował poważnych zmian. Starał się je przeprowadzić Michaił Gorbaczow, radziecki przywódca od 1985 r., który ogłosił program wewnętrznych reform.

KONIEC SYSTEMU DWUBIEGUNOWEGO Gorbaczow zmienił również radzieckie podejście do polityki zagranicznej. W stosunkach międzynarodowych ponownie rozpoczął proces odprężenia. Zaowocowało to spotkaniami radzieckiego przywódcy z prezydentem Reaganem i zawarciem układu o likwidacji rakiet średniego zasięgu w Europie. W wyniku dalszych rozmów rozbrojeniowych w 1991 r. ZSRR i Stany Zjednoczone podpisały układ zakładający redukcję liczby głowic jądrowych przez obie strony. Był to koniec wyścigu zbrojeń i ostatniego etapu zimnej wojny. W konsekwencji osłabienia ZSRR w 1989 r. rozpadł się blok państw komunistycznych w Europie (tzw. Jesień Narodów), a w grudniu 1991 r. przestał istnieć Związek Radziecki. Wydarzenia te zmieniły układ sił na świecie. Na początku lat dziewięćdziesiątych XX stulecia ukształtował się system jednobiegunowy (unipolarny), z jednym supermocarstwem – Stanami Zjednoczonymi. Ich przewaga polityczna i miliMichaił Gorbaczow (z lewej) i Ronald Reagan podpisują układ o likwidacji tarna nad pozostałymi państwami świata jest obecnie oljądrowych rakiet średniego zasięgu brzymia. Nawet europejscy sojusznicy poddają czasem w Europie, Waszyngton 1987 r. krytyce amerykańskie jednostronne działania w sferze międzynarodowej. W coraz większym stopniu Stany Zjednoczone Ameryki muszą się jednak dziś liczyć z takimi podmiotami polityki światowej jak Chiny, Rosja czy Unia Europejska. MIĘDZY DWOMA SUPERMOCARSTWAMI W dwubiegunowym systemie światowym państwa Europy Zachodniej – powiązane gospodarczo i militarnie ze Stanami Zjednoczonymi – zapewniły sobie poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji ekonomicznej. Jednocześnie musiały pogodzić się ze zdecydowaną przewagą dwóch supermocarstw na arenie międzynarodowej. Z czasem coraz więcej państw zachodnioeuropejskich zaczynało widzieć nie tylko potrzebę podtrzymywania sojuszu ze Stanami Zjednoczonymi, lecz także konieczność zacieśnienia współpracy polityczno-ekonomicznej między sobą. W konsekwencji rozpoczął się proces jednoczenia Europy Zachodniej. Uzyskał on poparcie ze strony amerykańskiego mocarstwa, któremu zależało na integracji i wzmocnieniu europejskich partnerów z NATO. Powstały trzy organizacje: Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS, 1952 r.), Europejska Wspólnota Gospodarcza (EWG, 1958 r.) oraz Europejska Wspólnota Energii Atomowej (Euratom, 1958 r.), do których przystąpiły Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg. Europa i świat | lekcja 16 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Europa a USA w okresie zimnej wojny Działalność tych wspólnot i ich poszerzanie o kolejne demokratyczne kraje Europy doprowadziły do powstania Unii Europejskiej (UE, 1992 r.). Zjednoczona Europa – do której na przełomie XX i XXI w. przystąpiły kolejne kraje, w tym byli członkowie bloku wschodniego – stała się poważnym partnerem Stanów Zjednoczonych. Rola Wspólnot Europejskich wzrosła zwłaszcza po rozpadzie ZSRR. Dziś Stany Zjednoczone i UE ściśle współpracują na gruncie gospodarczym i politycznym.

WYKONAJ POLECENIA 1. Wskaż etapy zimnej wojny, w których radykalnie wzrosło zagrożenie wojną światową. Wyjaśnij, czym to było spowodowane. 2. Wyjaśnij, w jaki sposób działania Harry’ego Trumana i George’a Marshalla wpływały na kształtowanie się stosunków między państwami europejskimi i USA. 3. Scharakteryzuj położenie polityczne i gospodarcze państw Europy Zachodniej od zakończenia II wojny światowej do powstania Unii Europejskiej.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń znaczenie zimnej wojny dla przemian europejskiego i światowego układu sił.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment współczesnej syntezy dziejów świata w XX w. autorstwa Paula Johnsona.

De Gaulle [prezydent Francji] zauważył słusznie, że w tych okolicznościach [w czasie kryzysu kubańskiego] Związek Radziecki nie miał właściwie innego wyjścia, jak tylko całkowicie się wycofać. Przyznał to sam Chruszczow, stwierdzając: „Kuba położona jest jedenaście tysięcy kilometrów od Związku Radzieckiego. Łączące nas powietrze i morskie szlaki komunikacyjne są narażone na tyle niebezpieczeństw, że atak na Stany Zjednoczone był nie do pomyślenia”. Kryzys rakietowy nastąpił w momencie, gdy Ameryka dysponowała jeszcze silną przewagą w strategicznej broni atomowej, oraz na obszarze, gdzie miała ona również przygniatającą przewagę w dziedzinie broni konwencjonalnej. Kennedy mógł więc żądać całkowitego przywrócenia status quo ante [poprzedni stan rzeczy]. Mógł nawet posunąć się dalej i domagać się kary: sowieckiej akceptacji dla neutralnej, rozbrojonej Kuby [...]. Trafnie to ujął [amerykański dyplomata] Dean Acheson: „Dopóki mieliśmy Chruszczowa w imadle, trzeba było codziennie przykręcać śrubę”. Tymczasem Kennedy, choć odniósł zwycięstwo propagandowe, nagrodził akt sowieckiej agresji [...] istotnymi ustępstwami. [...] zgadzał się na zachowanie reżimu komunistycznego na Kubie, pozostającego w jawnym sojuszu wojskowym ze Związkiem Radzieckim. Jeśli chodzi o kwestię praktycznego bezpieczeństwa Kuby i Karaibów, Kennedy przegrał. Sposób rozwiązania kryzysu rakietowego stanowił najpoważniejszą klęskę Ameryki, jaką poniosła ona w latach zimnej wojny. P. Johnson, Historia świata od roku 1917 do lat 90-tych, przeł. zespół tłumaczy wydawnictwa „Wers” i M. Urbański, Londyn 1992, s. 844–845.

• Przedstaw, w jaki sposób autor tekstu ocenił zakończenie kryzysu kubańskiego z 1962 r. • Wskaż argumenty, których autor użył na poparcie swojej oceny. Czy zgadzasz się z nimi? Uzasadnij swoje stanowisko. 2. Fragment artykułu USA i UE – gospodarczy partnerzy i rywale autorstwa Barbary Regulskiej.

Koniec XX i początek XXI wieku to dwie dekady, które bezsprzecznie należały tak pod względem politycznym, jak i militarnym oraz gospodarczym do Stanów Zjednoczonych. Finał Zimnej Wojny i upadek ZSRR wysunęły ten kraj na pozycję niekwestionowanego lidera. Nie zmienił tego ani zamach na WTC 11 września 2001 r., który miał być symbolem zmierzchu panowania Stanów Zjednoczonych nad światem, ani powszechnie krytykowana, szczególnie przez społeczeństwa europejskie, polityka George’a W. Busha, który mianował Stany Zjednoczone przywódcą wojny z terroryzmem i w konsekwencji rozpoczął kontrowersyjną operację wojskową w Iraku [2003 r.]. Prowadząc przez wiele lat politykę zagraniczną z pozycji niekwestowanego przywódcy bloku zachodniego, a po obaleniu komunizmu hegemona światowego, Stany Zjednoczone po II WŚ bardzo silnie i chętnie angażowały się w wewnętrzną politykę europejską. Wraz z pogłębianiem się integracji europejskiej oraz kolejnymi rozszerzeniami USA postrzegały Unię Europejską nie tylko jako region, który wymaga wsparcia militarnego [...] czy ekonomicznego [...], ale także jako partnera, z którym należy się liczyć politycznie, choć przede wszystkim ekonomicznie. Współpraca gospodarcza Stanów Zjednoczonych i Unii Europejskiej, w tym przede wszystkim handel, to najważniejsza część światowej wymiany towarów i usług. Ich poziom rozwoju, komplementarność, bliskość społeczno-kulturowa, a także porównywalny potencjał sprawiają, że USA i UE stali się naturalnymi partnerami w wolnym handlu. ec.europa.eu/polska/news/opinie/120710_ue_usa_pl.htm (dostęp 06.03.2012).

• Na podstawie fragmentu artykułu i tekstu podręcznika przedstaw, jak po 1945 r. zmieniała się pozycja Stanów Zjednoczonych na arenie międzynarodowej. • Wyjaśnij, w jakim kierunku ewoluowały stosunki USA z państwami Europy Zachodniej od zakończenia II wojny światowej do początków XXI w. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

85


86

XX wiek

Zimnowojenny świat 1945–1989 Pierwszy kryzys berliński (1948–1949) – berlińczycy obserwują samoloty tworzące „most powietrzny”

Wojna koreańska (1950–1953) – żołnierze amerykańscy wysiadają z helikoptera

Drugi kryzys berliński (1961 r.) – liczący 162 km mur wzniesiony w Berlinie przez władze NRD w sierpniu 1961 r.

Kryzys kubański (1962 r.) – amerykański samolot obserwuje radziecki statek wiozący broń rakietową na Kubę

NATO Układ Warszawski

PRACA Z INFOGRAFIKĄ ● Wskaż na mapie i nazwij obszary, które stały się terenem rywalizacji między USA i ZSRR w okresie zimnej wojny. Określ, gdzie doszło jedynie do rywalizacji politycznej, a gdzie supermocarstwa zaangażowały się militarnie. ● Korzystając z map, omów system sojuszy militarnych, w które USA angażowały się w okresie zimnowojennym. Jaką rolę w polityce amerykańskiej mogły odgrywać poszczególne sojusze? WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

ANZUS


87

Wojna wietnamska (1965–1973) – żołnierz amerykański przy płonącej bazie Vietcongu (komunistycznej partyzantki w Wietnamie Południowym)

Interwencja ZSRR w Afganistanie (1979–1989) – wojska radzieckie i komunistyczne afgańskie siły rządowe

Organizacja Paktu Północnoatlantyckiego – NATO (istnieje od 1949 r.): Belgia, Dania, Francja, Grecja (od 1952 r.), Hiszpania (od 1982 r.), Holandia, Islandia, Kanada, Luksemburg, Norwegia, Portugalia, RFN (od 1955 r.), Turcja (od 1952 r.), USA, Wielka Brytania, Włochy Układ Warszawski (istniał w latach 1955–1991): Albania (do 1968 r.), Bułgaria, Czechosłowacja, NRD, Polska, Rumunia, Węgry, ZSRR Pakt Bezpieczeństwa Pacyfiku – ANZUS (istnieje od 1951 r.): Australia, Nowa Zelandia, USA Pakt Bagdadzki (istniał w latach 1955–1959), przekształcony w Organizację Paktu Centralnego – CENTO (istniała w latach 1959–1979): Irak (do 1958 r.), Iran, Pakistan, Turcja, Wielka Brytania; ścisła współpraca z USA

NATO Układ Warszawski

CENTO

SEATO WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

Organizacja Paktu Azji Południowo-Wschodniej – SEATO (istniała w latach 1954–1977): Australia, Filipiny, Francja, Nowa Zelandia, Pakistan (do 1972 r.), Tajlandia, USA, Wielka Brytania


88

Starożytność XX wiek

17

Świat małych odległości Proces globalizacji

PRZYPOMNIJ SOBIE • Znaczenie pojęć: suwerenność, systemy jedno- i dwubiegunowy, terroryzm.

G

lobalizacja to bardzo modne słowo w dzisiejszych czasach. Co to takiego? Zgodnie z definicją socjologa Piotra Sztompki globalizacja to „proces zagęszczania i intensyfikowania się powiązań i zależności ekonomicznych, finansowych, politycznych, militarnych, kulturowych, ideologicznych między społecznościami ludzkimi, co prowadzi do uniformizacji [ujednolicenia] świata w tych wszystkich zakresach i odzwierciedla się w pojawianiu się więzi społecznych, solidarności i tożsamości w skali ponadlokalnej i ponadnarodowej”. Globalizacja (łac. globus – kula, sfera) jest zatem zespołem czynników politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturowych, które powodują, że społeczności żyjące w różnych częściach świata upodabniają się do siebie i wchodzą w coraz ściślejsze relacje.

U ŹRÓDEŁ GLOBALIZACJI Pierwsze procesy kształtowania się ponadlokalnych i ponadregionalnych relacji zachodziły już w starożytności. Ich przejawami były m.in. wielka kolonizacja grecka czy hellenizacja i przenikanie się kultur na ogromnych obszarach podbitych przez Aleksandra Wielkiego. Również w rozległym Imperium Rzymskim kształtowała się grecko-rzymska wspólnota kulturowa sięgająca od Półwyspu Iberyjskiego po obszary Bliskiego Wschodu. Średniowieczna Europa łacińska to z kolei wspólnota oparta przede wszystkim na autorytecie Kościoła katolickiego. Wielkie odkrycia geograficzne rozpoczęły w czasach nowożytnych proces powstawania międzynarodowych i międzykontynentalnych połączeń handlowych, które w stuleciach XVIII i XIX przekształciły się w ogólnoświatowy system gospodarczy. Dzisiejszy świat znajduje się na etapie tzw. dojrzałej globalizacji. Jej cechami są w pierwszym rzędzie: brak utrudnień w światowej wymianie gospodarczej oraz swobodny przepływ idei, kapitału i technologii. Odnosi się to przede wszystkim do krajów tzw. bogatej Północy*. Również niektóre państwa tzw. biednego Południa*, m.in. Brazylia, Indie, Meksyk, otworzyły się na nowe trendy i szybko nadrabiają dystans ekonomiczny dzielący je od krajów wysoko rozwiniętych. CHARAKTERYSTYKA WSPÓŁCZESNEJ GLOBALIZACJI Współczesne procesy globalizacyjne oddziałują na większość dziedzin ludzkiego życia. Konsekwencją tego jest ponadregionalna, ponadnarodowa, ponadpaństwowa i międzykontynentalna aktywność polityczna, gospodarcza, społeczna i kulturalna. Wszystkie podmioty w niej uczestniczące – np. państwa, firmy, organizacje, pojedynczy ludzie – stają się coraz bardziej zależne od siebie. Procesy globalizacyjne » Bogata Północ – umowne określenie wysoko rozwiniętych państw, jak np. Stany Zjednoczone, Kanada, kraje Europy Zachodniej, Japonia, Australia, do których po 1989 r. dołączyła część państw dawnego bloku wschodniego (w tym Polska). » Biedne Południe – umowne i bardzo nieprecyzyjne określenie państw rozwijających się i słabo rozwiniętych, położonych w Ameryce Łacińskiej, Afryce, Azji i Oceanii; obejmuje zarówno obszary największego ubóstwa na świecie (np. Kongo, Liberia), jak i kraje aspirujące do roli ekonomicznych i politycznych mocarstw (np. Chiny). Europa i świat | lekcja 17

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


89

Świat małych odległości Główne obszary współczesnych procesów globalizacyjnych

polityka

gospodarka

przepływ informacji

kultura

życie społeczne

intensyfikują się i przyspieszają wraz z rozwojem nowych technologii w komunikacji i transporcie, ułatwiających przepływ ludzi, towarów, usług czy idei. Powoduje to, że na nasze życie coraz bardziej wpływają wydarzenia czy procesy, które często rozgrywają się bardzo daleko od nas. Im intensywniej i szybciej postępują procesy globalizacyjne, tym bardziej wszyscy mieszkańcy Ziemi są w nie włączani.

GLOBALIZACJA W POLITYCE Procesy globalizacyjne postępują bardzo szybko w polityce międzynarodowej. Coraz większą rolę odgrywają w niej już nie tylko władze państwowe i organizacje międzynarodowe (np. ONZ), lecz także międzynarodowe korporacje gospodarcze (firmy) i organizacje pozarządowe. Globalizacja wymusza tworzenie ponadnarodowych regulacji prawnych (np. Traktat o całkowitym zakazie prób z bronią jądrową) oraz międzynarodową integrację polityczną (np. powstanie UE). Na decyzje rządów w coraz większym stopniu mają więc wpływ cele polityki prowadzonej wspólnie z innymi państwami lub w ramach organizacji międzynarodowych. Oddziałują też na nie interesy międzynarodowych korporacji inwestujących w danym kraju. We współczesnym świecie zmniejsza się więc zakres suwerenności politycznej państw. Trudno uznać to za zjawisko negatywne, ponieważ często decyzje podejmowane w ramach systemów międzynarodowych są korzystniejsze dla kraju niż działania prowadzone jedynie własnymi siłami. Globalny wymiar polityki uwidacznia się także w jednobiegunowym układzie sił, z jednym supermocarstwem – Stanami Zjednoczonymi. Dziś trudno jest przewidzieć trwałość tego systemu. Wskazać można kilka możliwych scenariuszy dalszego rozwoju sytuacji międzynarodowej. Ambicje odgrywania roli supermocarstwa ma spadkobierca ZSRR – Federacja Rosyjska. Wzrasta również znaczenie Chin w światowej gospodarce i polityce. Do rangi mocarstw regionalnych aspirują Indie, Australia, Niemcy, Brazylia, RPA czy Izrael. W niektórych obszarach stosunków międzynarodowych pojawiają się tzw. mocarstwa sektorowe, np. Japonia w dziedzinie technologii czy Francja i Wielka Brytania w sferze kultury. Powstanie Unii Europejskiej oznaczało z kolei wstąpienie na światową scenę polityczną mocarstwa kolektywnego (opartego na współdziałaniu grupy państw). Wydaje się, że jego siła ekonomiczna może być większa niż USA, lecz – z powodu wciąż istniejących w UE odrębności polityczno-gospodarczych – jest nie w pełni wykorzystywana. Unia dysponuje jednak potencjałem, który w nieodległej przyszłości być może pozwoli jej stać się kolejnym supermocarstwem. Niektórzy analitycy przewidują możliwość powstania systemu wielobiegunowego, bez wyraźnie dominującego ośrodka polityczno-ekonomicznego (czy dwóch takich ośrodków). GLOBALIZACJA W GOSPODARCE Na wielu obszarach świata widać dziś umiędzynarodowienie produkcji dóbr, usług oraz działalności handlowej i finansowej. Coraz większą rolę odgrywają międzynarodowe firmy, zaangażowane na całym świecie. Aby zmaksymalizować zyski, lokują produkcję w krajach, w których jest ona najtańsza (tania siła robocza, niskie podatki), a sprzedają swoje wytwory wszędzie tam, gdzie jest na nie popyt. Prowadzi to w skali globalnej do znacznego wzrostu wymiany towarów, usług i technologii. Sprzyjają temu także rozwój nowoczesnych technik produkcji i komunikowania się oraz znaczne obniżenie kosztów transportu (coraz szybszy i nowocześniejszy transport morski i lotniczy). Globalizacja gospodarcza nie jest procesem w równym stopniu obejmującym cały świat. Najwięcej międzynarodowych koncernów ma swoje siedziby w Stanach Zjednoczonych, Europie Zachodniej, WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


90

XX wiek Japonii, a ostatnio także w Rosji i Chinach. Z drugiej strony na świecie istnieje wiele obszarów zacofanych gospodarczo, głównie w Afryce, częściowo w Azji i Ameryce Południowej. Globalizacja może być dla nich szansą na rozwój ekonomiczny. Na światową ekonomię coraz większy wpływ mają rozmaite organizacje gospodarcze: regionalne, np. Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA), Rada Współpracy Arabskich Państw Zatoki Perskiej (GCC); kontynentalne, np. UE, Północnoamerykański Układ o Wolnym Handlu (NAFTA); globalne, np. Światowa Organizacja Handlu (WTO). Istnieją też organizacje państw oddalonych od siebie pod względem geograficznym, ale związanych interesami ekonomicznymi, np. Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC) czy grupa G8, skupiająca osiem najbardziej rozwiniętych gospodarczo państw świata. Wpływ na gospodarkę światową ma również Światowe Forum Ekonomiczne – fundacja, która od lat w szwajcarskim Davos organizuje konferencje. Pojawiają się na nich najważniejsi politycy świata i prezesi wielkich międzynarodowych korporacji, którzy dyskutują na temat globalnych problemów gospodarczych. Niektóre niekorzystne dla środowiska naturalnego skutki funkcjonowania gospodarki globalnej:

• rabunkowa eksploatacja naturalnych zasobów Ziemi (np. niekontrolowany wyrąb lasów czy nadmierna eksploatacja złóż surowców kopalnych, takich jak węgiel kamienny, ropa naftowa czy rudy metali); • pogłębianie się efektu cieplarnianego mogące prowadzić do globalnego ocieplenia i groźnych zmian klimatu kuli ziemskiej; • zanieczyszczenie środowiska.

GLOBALIZACJA W ŚWIECIE MASS MEDIÓW Ważnym czynnikiem przyspieszającym globalizację w różnych obszarach jest szybki rozwój technologii przekazywania informacji i postępujące za nim zmiany w świecie mass mediów*. Rewolucją w tej dziedzinie było pojawienie się radia i telewizji (pierwsza połowa XX w.), co radykalnie zwiększyło krąg odbiorców wiadomości, które błyskawicznie zaczęły docierać nawet do osób niepotrafiących czytać. Dziś coraz poważniejszą rolę w przekazie informacyjnym odgrywa internet. Wraz z telewizją stanowią najszybsze i najpopularniejsze media. Umożliwiają prowadzenie relacji w czasie rzeczywistym (czyli na żywo) i docierają jednocześnie do miliardów odbiorców na wszystkich kontynentach. Nowoczesne środki komunikowania się umożliwiają rozwój globalnych więzi społecznych. W ostatnim czasie dużą popularność zyskały media społecznościowe (ang. social media) – portale społecznościowe (np. Facebook), blogi i mikroblogi (np. Twitter), portale umożliwiające publikowanie różnego rodzaju twórczości (np. YouTube, Wikipedia). Za ich pośrednictwem kontaktują się ludzie o podobnych zainteresowaniach, przekonaniach politycznych czy społecznych, często mieszkający w różnych zakątkach świata. Dzięki internetowi mogą organizować się, dyskutować, komentować wydarzenia, prowadzić różnego rodzaju akcje (np. młodzi ludzie w czasie tzw. arabskiej wiosny, zapoczątkowanej w 2010 r., wykorzystywali internet i telefony komórkowe do organizacji protestów społecznych). Istnieją też serwisy internetowe zajmujące się rozwojem zawodowym, w których użytkownicy mogą szukać pracy, nawiązać kontakty z ludźmi pracującymi na podobnych stanowiskach w różnych krajach (np. LinkedIn). Działający globalnie internet służy coraz częściej do nawiązywania kontaktów lokalnych. Właśnie w sieci mogą się poznać ludzie mieszkający na danym terenie (w gminie, na osiedlu), umówić się na wspólne spędzanie wolnego czasu czy zorganizować jakieś działania dla dobra wspólnoty lokalnej. Takie wykorzystywanie środków globalnych do działań lokalnych jest nazywane glokalizacją. GLOBALNE ZAGROŻENIA Z rozwojem globalnego przepływu informacji wiąże się wiele zagrożeń. W zasadzie każdy nowoczesny środek przekazu – poczynając od prasy, a na telewizji i internecie kończąc – w rękach polityków » Mass media (środki masowego przekazu) – urządzenia i instytucje służące do kierowania różnego rodzaju treści do zbiorowego, bardzo licznego odbiorcy (prasa, radio, telewizja, internet). Europa i świat | lekcja 17

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Świat małych odległości czy właścicieli mediów może stać się narzędziem propagandy, dezinformacji czy świadomego oszukiwania odbiorców. Z kolei internet, telefonia komórkowa i satelitarna bywają wykorzystywane do porozumiewania się i koordynowania działań przez grupy przestępcze czy organizacje terrorystyczne. Przestępczość internetowa to jedna z ciemnych stron globalizacji. Do tego rodzaju działań można zaliczyć m.in. włamywanie się do zasobów informatycznych instytucji rządowych, politycznych i społecznych czy przedsiębiorstw. Mogą one mieć na celu szpiegostwo, wywiad gospodarczy, okradanie kont bankowych, wprowadzanie do sieci różnego rodzaju wirusów, mających uniemożliwić właściwą pracę komputerów na całym świecie. Internet – którego władze państwowe nie są w stanie ściśle kontrolować – stał się też platformą do publikacji niedozwolonych treści (np. pornograficznych czy propagujących faszyzm). Jednym z ważniejszych zagrożeń związanych z globalizacją jest pogłębianie się podziału na dwa coraz bardziej wrogie światy. Za amerykańskim politologiem Benjaminem Barberem (ur. 1939) nazywa się je niekiedy McŚwiatem (od popularnej amerykańskiej sieci restauracji McDonald’s) i światem Dżihadu. Ten pierwszy to głównie bogate państwa Zachodu, nastawione na ogólnoświatowy rozwój gospodarczy i otwarte na globalizację. Ten drugi to znaczna część krajów i społeczności muzułmańskich, które czerpią siłę z religijnej i kulturowej tradycji islamu i dążą do odizolowania się od procesów globalizacyjnych. Świat Dżihadu uznaje, że Zachód stara się narzucić muzułmanom swe wzorce społeczne, polityczne i kulturowe. Broni się przed tym na wiele sposobów, z których najbardziej skrajnym jest terroryzm. Chętnie korzysta natomiast z zachodnich osiągnięć w dziedzinie technologii. Obok tego podziału można wskazać – częściowo z nim się pokrywający – podział na bogatą Północ i biedne Południe, pogłębiający się również w wyniku globalizacji. Od lat siedemdziesiątych XX w. społeczność międzynarodowa stara się jednak niwelować dysproporcje w rozwoju gospodarczym na świecie. Bogata Północ przeznacza na wsparcie gospodarcze państw Południa ogromne fundusze, sięgające kilkudziesięciu miliardów dolarów rocznie. Niestety znaczna część tej pomocy nie jest właściwie wykorzystywana i tylko niewielu krajom udało się ją z powodzeniem zagospodarować. Dlatego dziś bogata Północ i działające tam organizacje pozarządowe w coraz większym stopniu kontrolują, co dzieje się z przekazywanymi przez nie funduszami.

KRYTYKA GLOBALIZACJI Globalizacja budzi niezadowolenie nie tylko w społecznościach islamskich czy w krajach biednego Południa. Również w państwach wysoko rozwiniętych istnieją środowiska jej przeciwne. Coraz większego znaczenia nabiera ruch antyglobalistyczny, kształtujący się od końca lat 90. XX w. Jego działacze zdecydowanie sprzeciwiają się postępom globalizacji, uważają, że należy walczyć z nią wszelkimi sposobami. Wśród zwolenników ruchu znajdują się ludzie o poglądach lewicowych, członkowie ruchów ekologicznych oraz – w mniejszym stopniu – osoby o przekonaniach prawicowych, dążące do obrony niezależności narodowej. Pierwszą znaczącą akcją antyglobalistyczną był protest przeciw konferencji WTO w Seattle w 1999 r. Zdaniem antyglobalistów państwa Północy oraz Plakat akcji Studnia dla Południa

„Na świecie 780 milionów ludzi jest pozbawionych dostępu do wody. Kilka razy w ciągu doby kobiety i dzieci wędrują z kilkunastokilogramowymi baniakami na głowach. Nie mają czasu na odpoczynek ani na naukę, a co gorsza woda, którą piją, nie zawsze jest czysta. Brak dostępu do czystej wody zabija codziennie 6 tysięcy dzieci na świecie. Uważasz, że to w porządku?” – fragment opracowania Polskiej Akcji Humanitarnej, jednej z polskich organizacji pozarządowych niosących pomoc rozwojową mieszkańcom najbiedniejszych rejonów świata. Studnia dla Południa to akcja budowy studni w Sudanie Południowym, wyniszczonym przez długotrwałe susze i wieloletnie wojny. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

91


92

XX wiek międzynarodowe koncerny bogacą się głównie kosztem ubogich społeczeństw Południa. Globalizacja prowadzi też do zniewolenia człowieka, uniformizacji życia na całym świecie, zaniku lokalnych odrębności i tradycji oraz zniszczenia środowiska naturalnego. Aktywiści występujący przeciw globalizacji określają się też niekiedy mianem alterglobalistów (łac. alter – inny). Starają się w ten sposób podkreślić, że zdają sobie sprawę, iż globalizacji nie da się uniknąć. Chcą jednak nadać jej inną formę, alternatywną do obecnej, i oddziaływać na związane z nią procesy, np. poprzez udzielanie skutecznej pomocy krajom najbiedniejszym.

WYKONAJ POLECENIA 1. Wymień dziedziny, w których dokonuje się globalizacja we współczesnym świecie. 2. Wskaż szanse oraz zagrożenia dla państw biednego Południa i państw bogatej Północy, które niesie za sobą globalizacja. 3. Wyjaśnij źródła współczesnego konfliktu między światem islamu a światem Zachodu. 4. Na podstawie informacji z prasy, telewizji i internetu omów różne formy działania ruchów antyglobalistycznych.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń działania antyglobalistów we współczesnym świecie.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment syntezy dziejów powszechnych XX w. autorstwa Jakuba Tyszkiewicza i Edwarda Czapiewskiego.

[...] procesy globalizacji pociągały za sobą niepokojące zjawisko – rosnącą przepaść między coraz bogatszymi krajami uprzemysłowionymi, zwanymi umownie Północą, a biednym Południem, czyli państwami rozwijającymi się. Te pierwsze miały coroczny wzrost gospodarczy w wysokości 2,1%, podczas gdy kraje Ameryki Łacińskiej – 1,7%, a Azji (bez Japonii) – 1,3%. W latach 1913–1990 stosunek bogactwa 1/5 najbogatszej części populacji na świecie i 1/5 najbiedniejsze wzrósł z 11 : 1 do 60 : 1. Globalizacja przyniosła także rosnące różnice między bogactwem i biedą wewnątrz państw, co jest widoczne nawet na przykładzie krajów wysoko rozwiniętych, np. w Stanach Zjednoczonych rozziew między dochodami piątki najbogatszych i najuboższych obywateli tylko w latach 1970–1990 zwiększył się z 4 : 1 do 13 : 1. W krajach rozwijających się te różnice były jeszcze większe. Dysponujemy danymi np. dla Brazylii, gdzie stosunek ten wynosił 32 : 1. J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010, s. 898–899.

• Wskaż w przytoczonym tekście fragmenty mówiące o tym, że globalizacja w ciągu ostatnich dziesięcioleci spowodowała wzrost nierówności ekonomicznych na świecie. • Odpowiedz, czy zgadzasz się z tezą przedstawioną w poprzednim poleceniu. Uzasadnij swoje stanowisko. 2. Fragment książki Globalizacja. Refleksje etyczne autorstwa Anieli Dylus, polskiej politolog.

Czy globalizacja generuje ubóstwo? [...] Pierwsza odpowiedź: „nie”. Entuzjaści tego procesu skłonni będą zaprzeczać występowaniu tej zależności. Wprawdzie przyznają, że w niektórych zakątkach świata następuje wzrost nędzy, ale jednocześnie nie bez racji wskazują, że właśnie dzięki globalizacji wiele ubogich regionów i krajów uzyskało szanse przezwyciężenia gospodarczego paraliżu. [...] W tym ujęciu globalizacja wcale nie jest źródłem ubóstwa, a jedynie fenomenem pozwalającym odsłonić i ujawnić istniejące już wcześniej wielkie dysproporcje w poziomie życia. Druga odpowiedź: „tak”. Wydaje się, że autorzy podobnych poglądów po prostu ulegają myśleniu życzeniowemu. Niedocenianie globalizacyjnych zagrożeń jest stanowiskiem równie nierealistycznym, jak ich przecenianie. [...] globalizacja jest procesem wywołującym ambiwalentne skutki. Obok jednoznacznie dobroczynnych znajdują się wśród nich i takie, które muszą budzić wielką troskę. Krystalizacja biegunów nieprawdopodobnego bogactwa i straszliwego ubóstwa jest jednym z nich. Wiązanie tych rosnących dysproporcji z globalizacją nie oznacza jeszcze akceptacji demagogicznego hasła. A. Dylus, Globalizacja. Refleksje etyczne, Wrocław 2005, s. 35–36.

• Przedstaw, jaki główny argument wysuwają zwolennicy procesów globalizacyjnych, by ukazać, że to nie one powodują ubożenie niektórych regionów świata. • Opisz wskazane w tekście negatywne zjawisko, które piętnują antyglobaliści. • Wyjaśnij, dlaczego twoim zdaniem autorka przytoczonego tekstu określa tezę o ubożeniu ubogich wskutek bogacenia się bogatych jako demagogiczną.

Europa i świat | lekcja 17

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


93

Starożytność XX wiek

18

Kultura w dobie globalizacji i amerykanizacji

PRZYPOMNIJ SOBIE • Na czym polega proces globalizacji w dziedzinie mass mediów. • Jak rozwijały się powiązania polityczne i gospodarcze między USA a Europą po II wojnie światowej.

W

wielu krajach Europy i Stanach Zjednoczonych Ameryki XIX stulecie było okresem gwałtownej industrializacji (uprzemysłowienia) i urbanizacji (rozwoju miast). Szybkie powiększanie się ośrodków miejskich stanowiło m.in. konsekwencję masowej migracji ludności wiejskiej do dynamicznie rozrastających się centrów przemysłowych. Chłopi – zmuszeni przez różne czynniki (np. biedę, głód ziemi) do opuszczenia rodzinnych stron i osiedlania się w nowym środowisku – tracili dotychczasowe poczucie tożsamości. Przestawali być członkami niewielkiej, ściśle powiązanej wewnętrznie wspólnoty wiejskiej, która czuwała nad postępowaniem i moralnością swych członków. Stawali się natomiast częścią wielotysięcznej masy anonimowych jednostek. Towarzyszyły temu brzemienne w skutki zjawiska społeczne, np. ograniczanie roli religii i instytucji kościelnych w życiu człowieka, upowszechnianie monotonnej pracy w fabrykach, osłabianie więzów rodzinnych. W wielkomiejskich warunkach musiały ukształtować się też nowe formy kontaktu jednostki ze zbiorowością. Na to zapotrzebowanie odpowiedziała kultura masowa.

CZYM JEST KULTURA MASOWA? Mianem kultury masowej (popularnej) przyjęło się określać kulturę tworzoną z wykorzystaniem techniki przemysłowej i sprzedawaną masowej publiczności (konsumentom). Jest to sztuka komercyjna, czyli tworzona dla zysku. Do odbiorców dociera zaś przede wszystkim za pośrednictwem mass mediów. Pierwszy etap ich rozwoju wiązał się z wykorzystaniem techniki druku do publikowania gazet, broszur i pism adresowanych do szerokiego grona czytelników. Najstarsze periodyki informacyjne powstały w Europie Zachodniej w XVII w., a rozkwit masowej prasy nastąpił w XIX stuleciu. Drugą cezurę w dziejach środków przekazu stanowiło pojawienie się rozgłośni radiowych (druga dekada XX w.) i telewizji (stała się powszechnie dostępna po II wojnie światowej). Trzeci etap to era internetu, która rozpoczęła się pod koniec XX w. Przeciwieństwo kultury masowej stanowi kultura wysoka, wymagająca od odbiorcy zaangażowania, intelektualnego przygotowania do spotkania z dziełem oraz niekiedy poniesienia wysokich kosztów. Ze swej natury jest więc to kultura elitarna o stosunkowo niewielkim kręgu odbiorców. Rozwój nowoczesnych środków przekazu przyczynił się do demokratyzacji kultury. Twórczość popularna, docierająca do odbiorców dzięki wysokonakładowej prasie, kinu, radiu czy telewizji, zaczęła być bowiem dostępna niemal dla wszystkich warstw społeczeństwa, bez względu na ich wykształcenie czy zamożność. Wyróżnikiem wytworów kultury masowej jest ich wyraźne ustandaryzowanie (ujednolicenie). Sprawdzone techniki, proste wzorce, powtarzalne formuły pozwalają na tworzenie kolejnych dzieł gwarantujących odbiorcy przyjemność, łatwych w odbiorze, dostępnych i zrozumiałych dla większości członków społeczeństwa. Zwykle brak tu miejsca na artystyczną prowokację. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


94

XX wiek Przeciwnicy kultury masowej ubolewają nad jej trywialnością i powierzchownością. Podkreślają, że tego rodzaju rozrywka nie sprzyja rozwojowi intelektualnemu. Zauważają, że choć sztuka elitarna, wysoka, wciąż się rozwija, to jej znaczenie będzie coraz mniejsze.

„POŁYSKLIWE BARBARZYŃSTWO”, CZYLI GROŹBA AMERYKANIZACJI Obawy przeciwników kultury masowej pogłębia wizja westernizacji (patrz: s. 63), a przede wszystkim amerykanizacji* światowej kultury. Wynika to z faktu, że to właśnie rozrywka wywodząca się ze Stanów Zjednoczonych jest uznawana za upostaciowienie tego, co w kulturze najmniej wartościowe. Stamtąd bowiem pochodzi większość wytworów kultury masowej rozpowszechnianych na całym świecie (filmy, seriale i formaty programów telewizyjnych). Westernizacja i amerykanizacja przynoszą mieszanie się lokalnych kultur z lansowanymi ogólnoświatowymi wzorcami. Powoduje to stopniowe zanikanie kulturowej tożsamości wielu społeczeństw o bardzo starym, wysoko rozwiniętym, oryginalnym dorobku. Przejaw amerykanizacji to chociażby światowa dominacja hollywoodzkich filmów i wypieranie przez nie lokalnej (także europejskiej) produkcji filmowej. Inny przykład to rosnąca popularność świąt i obyczajów przejętych z amerykańskiej kultury, np. Halloween (w naszym kraju przez wielu ludzi uznawanego za zwyczaj rażąco sprzeczny z polską tradycją). Amerykanizacja jawi się jej przeciwnikom jako zagrożenie dla kultur narodowych. Brytyjski kulturoznawca i socjolog Richard Hoggart (ur. 1918 r.) określił zamerykanizowaną kulturę masową mianem połyskliwego barbarzyństwa. Szyld restauracji sieci McDonald’s w Izraelu Rosnąca popularność fast foodów zmienia obyczaje kulinarne różnych regionów naszego globu. Rozpoznawalne na całym świecie restauracje McDonald’s stanowią dowód na przejmowanie amerykańskich wzorców i ujednolicanie gustu społeczeństw pod wpływem Stanów Zjednoczonych. Powstało nawet pojęcie makdonaldyzacja, oznaczające występujące w skali światowej zjawisko upodabniania się wzorców życia społecznego oraz ujednolicania towarów i usług oferowanych ludziom. Amerykanizacja jest jednym ze skutków procesów globalizacyjnych silnie oddziałujących na współczesną kulturę. Inne przejawy ich ogromnego wpływu to chociażby telewizyjne transmisje globalnych wydarzeń sportowych (igrzysk olimpijskich, mistrzostw świata w piłce nożnej, turniejów tenisowych), rozwój turystyki pozwalający dziś dotrzeć właściwie na wszystkie kontynenty czy obecność światowych mediów na miejscach katastrof. Amerykanizacja kultury może też być jednym z czynników prowadzących do wzrostu wrogości wobec Stanów Zjednoczonych i całego Zachodu w kręgach cywilizacyjnych niechętnie nastawionych do zachodnich wzorców kulturowych, politycznych czy społecznych (np. w niektórych społecznościach muzułmańskich).

DOMINACJA HOLLYWOOD Pierwsza publiczna projekcja filmowa została zorganizowana przez braci Lumière w Paryżu w 1895 r. Choć kinematografia narodziła się w Europie, to jednak wkrótce największe na świecie centrum przemysłu filmowego powstało w Stanach Zjednoczonych – w Hollywood (dzielnica Los Angeles). Już w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. wyjeżdżało tam – by kontynuować karierę – wiele wywodzących się z Europy gwiazd kina, np. Rudolf Valentino (Włoch), Marlena Dietrich (Niemka) czy Pola Negri (Polka; właśc. Barbara Apolonia Chałupiec). Proces ten trwa nadal, a fabryka snów, jak często określa się Hollywood, wciąż przyciąga aktorów, reżyserów czy scenarzystów z całego świata. » Amerykanizacja – proces polegający na przyswajaniu przez różne społeczeństwa norm, zachowań, obyczajów i wytworów sztuki kojarzonych ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Europa i świat | lekcja 18 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


Kultura w dobie globalizacji i amerykanizacji Oscar, czyli nagroda Amerykańskiej Akademii Filmowej, jest uznawany za najważniejsze wyróżnienie w branży oraz gwarancję wysokiej oglądalności filmu, a co za tym idzie – sukcesu finansowego. Producenci z Hollywood dysponują olbrzymimi funduszami, a amerykańskie filmy, adresowane do masowego odbiorcy, przyciągają przed ekrany niezliczone rzesze widzów. Miarą sukcesu twórców jest dochód, jaki osiągnęły filmy. Z kolei europejskie produkcje, zdaniem części krytyków filmowych, w większej mierze należą do kina elitarnego – wymagają od widza zaangażowania intelektualnego, a od gwiazd lepszego warsztatu aktorskiego. Od początków kinematografii gwiazdy filmu popularyzują nowe trendy w modzie, stylu życia. U progu XX w. aktorki zrezygnowały z gorsetów i skróciły włosy, co powszechnie zaczęły naśladować kobiety w Europie i Stanach Zjednoczonych. Dziś, w dobie zglobalizowanej kultury, podpatrzone w kinie czy telewizji wzory oddziałują na mieszkańców całego świata. Przykładowo w latach siedemdziesiątych XX w. filmy z Bruce’em Lee (1940–1973), amerykańskim aktorem chińskiego pochodzenia, wykreowały w wielu krajach modę na uprawianie dalekowschodnich sztuk walki.

OD JAZZU DO RAPU Dzięki opinio- i kulturotwórczej sile radia spopularyzowany został jazz – gatunek muzyczny wyrosły pod koniec XIX w. w środowisku murzyńskim na południu Stanów Zjednoczonych. Powstał on w wyniku połączenia elementów m.in. afrykańskiej muzyki ludowej, muzyki amerykańskiej i europejskiej. Początkowo rozwijał się głównie w Nowym Orleanie, gdzie działał jeden z najbardziej znanych muzyków jazzowych – kompozytor i trębacz Louis Armstrong (1900–1971), który przyczynił się do rozpowszechnienia tego rodzaju muzyki na całym świecie. Jazz inspirował twórców kolejnych podbijających świat nurtów muzycznych, np. w połowie XX w. rhythm and bluesa, rock and rolla czy rocka. Niekwestionowaną największą gwiazdą rock and rolla był Amerykanin Elvis Presley (1935–1977). Z kolei z Wielkiej Brytanii wywodzą się najsłynniejsze zespoły w historii rocka – The Beatles (1960– 1970) czy The Rolling Stones (działający od 1963 r. do dziś). Plakat koncertu The Rolling Stones w Altamont w USA, 1969 r.

Twórczość The Rolling Stones jest świetnym przykładem oddziaływania między kulturą europejską i amerykańską w XX w. Od początków kariery olbrzymi wpływ na muzykę Stonesów miały bluesowe, rhythmandbluesowe i rockandrollowe utwory czarnoskórych muzyków amerykańskich (np. Chucka Berry’ego). W latach sześćdziesiątych XX w. muzyka The Rolling Stones podbiła zarówno Europę, jak i Stany Zjednoczone. Na koncercie w Altamont zgromadziła się blisko trzystutysięczna publiczność, a obok brytyjskiej megagwiazdy wystąpili tam też czołowi amerykańscy wykonawcy, m.in. Santana. Dwudziestowieczne nurty muzyki rozrywkowej zdobywały popularność dzięki radiu, a następnie telewizji, trasom koncertowym obejmującym różne kontynenty oraz nośnikom nagrań sprzedawanym na całym świecie (wcześniej płytom winylowym, kasetom magnetofonowym, płytom CD, a dziś formatom MP3 i MP4). Powstanie telewizji satelitarnej spowodowało z kolei, że nowe trendy są lansowane przez wyspecjalizowane kanały muzyczne, dostępne widzom wszystkich kontynentów. Wypromowały one wielu amerykańskich twórców, zarówno gwiazdy pop, np. Michaela Jacksona, Britney Spears, Madonnę, Justina Timberlake’a, jak i raperów, takich jak Eminem. Dziś na globalnym rynku muzycznym coraz większą rolę odgrywa internet jako miejsce publikowania nagrań i teledysków, a także sprzedaży plików z muzyką.

KRES EUROPEJSKIEJ DOMINACJI? Kulturowe oddziaływanie między Europą a Stanami Zjednoczonymi dotyczy nie tylko dwóch omówionych dziedzin – filmu i muzyki – lecz wszystkich obszarów kultury. Zjawisko amerykańskiej dominacji widoczne jest przede wszystkim w sferze kultury masowej. Jednak przykład wspomnianych WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

95


96

XX wiek już The Beatles czy The Rolling Stones, owacyjnie przyjmowanych po obu stronach Atlantyku, pokazuje, że Europa nie została sprowadzona jedynie do roli odbiorcy twórczości made in USA. Do końca XIX w. to Stary Kontynent – w przekonaniu większości twórców – uchodził za centrum kulturalne świata. Jednak już w okresie międzywojennym wpływy amerykańskie w kulturze światowej stały się niepodważalne. Dziś to raczej Nowy Jork, a nie Paryż, stanowi światowe centrum kultury. A amerykanizacja stała się faktem, niezależnie od tego, jak jest oceniana.

WYKONAJ POLECENIA 1. Wyjaśnij, co Richard Hoggart miał na myśli, nazywając kulturę masową połyskliwym barbarzyństwem. 2. Odpowiedz, dlaczego niemiecki reżyser Wim Wenders stwierdził: „Amerykanie skolonizowali naszą podświadomość”. Jaki głębszy sens kryje się za tymi słowami? 3. Wyjaśnij, co oznacza stwierdzenie, że świat jest globalną wioską.

WYRAŹ OPINIĘ Oceń, czy twoim zdaniem proces amerykanizacji kultury masowej stanowi zagrożenie dla kultur narodowych w Europie. Odwołaj się do przykładów znanych ci utworów filmowych, literackich i muzycznych oraz dzieł sztuk pieknych.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment artykułu Gdzie coca-cola ożywia zmarłych autorstwa Waldemara Kuligowskiego. [...] pojawiają się stwierdzenia, że procesy globalizacyjne prowadzą nieuchronnie do uniformizacji o wymiarze planetarnym. Wielu badaczy przekonuje, że żyjemy w makświecie (Barber), że ludzkość dotknięta została przez coca-kolonizację (Howes), makdonaldyzację (Ritzer) czy wręcz makdisneyzację (Ritzer i Liska) [...]. Termin globalizacja – który po raz pierwszy pojawił się w słowniku Webstera w 1961 r., a trzy lata później został użyty przez Marshalla McLuhana w słynnym sloganie o globalnej wiosce – w najbardziej rozpowszechnionym rozumieniu oznacza obejmujący cały świat proces mnożenia się kontaktów między społeczeństwami [...]. Wielu znanych badaczy, między innymi George Ritzer, Benjamin Barber, Francis Fukuyama, Herbert Schiller, opisuje globalizację za pośrednictwem takich terminów jak homogenizacja (ujednolicanie) i globalna kulturowa konwergencja (upodobnianie się). „Polityka”, nr 30, 25 września 2006. • Wyjaśnij, jak rozumiesz określenie „uniformizacja o wymiarze planetarnym”. • Wytłumacz, co oznaczają terminy stosowane przez badaczy zjawiska globalizacji: makświat, coca-kolonizacja, makdisneyzacja. • Przedstaw, czym w kontekście procesów globalizacyjnych są zjawiska określane jako homogenizacja i konwergencja. 2. Fragment artykułu Coca-kolonizacja kultury europejskiej autorstwa Chrisa Yeomansa. „Stary Świat” Europy jest nadal jaki był, będąc kulturalnie spaczonym dzięki swojej młodszej, silniejszej kuzynce. Od boom’u przemysłowego w latach 20-stych XX wieku i pędu do realizacji Amerykańskiego Snu, kulturowy eksport Stanów Zjednoczonych zdominował nie tylko Europę, ale całą światową cywilizację. Powód jest prosty: pieniądze. USA jest nie tylko największym światowym konsumentem, ale także producentem i konsekwentnie także domem dla większości światowych najbogatszych firm. Europa to widzi. Jeśli przejdziesz się po którejkolwiek z ulic, w jakimkolwiek europejskim mieście, będziesz otoczony, poczynając od karty Visa w twojej kieszeni, po hamburgera McDonalds’a w twojej dłoni, przez amerykańską kulturę marki. Ogromna większość muzyki, programów w telewizji, ubrań, które nosimy, i programów komputerowych, których używamy, jest importowanych z USA [...]. Mimo iż amerykańska kultura jest wszechobecna w dzisiejszej Europie, nie tylko to sprawia, że Europejczycy czują pewien stopień antypatii wobec amerykańskich produktów i kultury, które w istocie wzbogacają nasze codzienne życie. Jest raczej tak, że anty-amerykańskie uczucia w Europie wynikają z faktu, iż kulturowa „wymiana” z USA jest daleka od równowagi i wzajemności. Podczas gdy kultura Stanów przenika europejskie życie na prawie każdym poziomie, nasi amerykańscy kuzyni, dlatego że są tak wszechwładni, mogą pozostać samowystarczalni i po prostu nie potrzebują przyjmować kultury Europy. [...] Kulturowa hegemonia Ameryki lub coca-kolonizacja kultury europejskiej (w dzisiejszym słowniku), być może tłumaczy europejską wrogość wobec USA. [...] W końcu, postrzeganie kultury amerykańskiej przez Europę jest paradoksalne – każdy z nas cieszy się z korzyści i przyjemności, które kultura USA wnosi w nasze życie, ale jeśli jesteśmy im zbyt ulegli, wtedy robimy to ze szkodą dla naszej wolności, historii i tradycji. [...] podczas gdy często mogłoby się wydawać, że Europa radziłaby sobie lepiej, uciekając i dystansując się od tej nierównej relacji, odczuwa się, że zawsze, nie ważne jak nieszczęśliwa, musi kłaniać się swemu dominującemu partnerowi i wiązać się tym „papierowym małżeństwem”. Przeł. A. Rychta; www.cafebabel.pl/article/15277/coca-kolonizacja-kultury-europejskiej.html (dostęp 31.10.2012; zachowana oryginalna pisownia).

• Wyjaśnij, kiedy rozpoczęła się dominacja kulturowa Ameryki nad Europą. Oceń, dlaczego stało się to właśnie w tym okresie. • Scharakteryzuj poglądy autora na temat dzisiejszego stosunku Europejczyków do kultury amerykańskiej. Czy zgadzasz się z jego poglądami? Odpowiedź uzasadnij. Europa i świat | lekcja 18 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


97

Starożytność XX wiek

19

Bez granic Globalny handel

PRZYPOMNIJ SOBIE • Główne cele procesu integracji europejskiej. • Na czym polega zjawisko globalizacji gospodarczej.

W

iek XX przyniósł wielki kryzys gospodarczy w latach trzydziestych, następnie katastrofę II wojny światowej i długotrwały podział świata w okresie zimnej wojny. Wydarzenia te odcisnęły piętno na rozwoju polityki międzynarodowej. Stopniowo zaczęło dominować przekonanie o potrzebie stowarzyszania się państw i znoszenia międzynarodowych barier polityczno-gospodarczych. Konsekwencją tego było powstanie wielu organizacji międzynarodowych zrzeszających kraje pod hasłami szeroko rozumianego rozwoju gospodarczego i harmonijnej współpracy.

ŚWIATOWA ORGANIZACJA HANDLU Jedną z najprężniej działających dziś międzynarodowych organizacji gospodarczych jest Światowa Organizacja Handlu (logo organizacji, patrz: ilustracja powyżej), która powstała w 1994 r. jako kontynuacja Układu Ogólnego w Sprawie Ceł i Handlu (GATT). W 2012 r. w jej skład wchodziło ponad sto pięćdziesiąt państw (w tym Polska, należąca do założycieli WTO). Główny cel WTO to liberalizacja międzynarodowego obrotu dobrami i usługami. Organizacja ta dąży więc do redukcji ceł, ułatwienia wolnego dostępu do rynków poszczególnych krajów, ograniczenia protekcjonizmu*. Tworzy system zasad współczesnego handlu światowego sprzyjający otwartej i uczciwej konkurencji ekonomicznej między krajami oraz rozstrzyga spory dotyczące międzynarodowej wymiany handlowej. Liber znaczy wolny

Słowo liberalizacja (łac. liberalis – odnoszący się do wolności) oznacza złagodzenie różnego rodzaju norm, przepisów, zniesienie jakichś ograniczeń itp. Może też odnosić się do wprowadzenia zasad liberalizmu politycznego lub gospodarczego. Doktryna ekonomiczna liberalizmu gospodarczego ukształtowała się w XVIII w. Opierała się na koncepcji leseferyzmu (fr. laissez faire – pozwólcie czynić), zakładającej całkowitą swobodę działalności gospodarczej i niczym nieskrępowaną konkurencję różnych podmiotów (firm) działających na wolnym rynku, bez ingerencji czy nacisków ze strony władz państwowych. Liberałowie uznali, że najlepszym regulatorem gospodarki jest tzw. niewidzialna ręka rynku, rola państwa powinna zaś być ograniczona do minimum – powinno ono jedynie stać na straży własności prywatnej i wolności gospodarczej. Korzystając z wolności, ludzie będą bowiem inwestować w rozmaite przedsięwzięcia, które przyniosą im zysk, a jednocześnie przyczynią się do rozwoju ekonomicznego całego społeczeństwa i zaspokojenia wszelkich oczekiwań konsumentów. Należy tylko zadbać o to, by liczba przepisów regulujących gospodarkę była ograniczona do minimum, a obciążenia podatkowe – jak najniższe.

» Protekcjonizm (łac. protectio – ochrona, obrona) – polityka mająca na celu ochronę rynku krajowego przed konkurencją zagraniczną. Ochronie takiej mogą służyć cła na towary importowane, dotowanie eksportu rodzimych produktów lub manipulowanie kursami walut w celu podniesienia konkurencyjności własnych towarów. WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


98

XX wiek

Szwalnia w dzisiejszych Chinach

Tego typu zakłady, często pracujące na potrzeby wielkich międzynarodowych koncernów, niewątpliwie przyczyniają się do powstawania nowych miejsc pracy w krajach rozwijających się. Z drugiej strony uzasadnione są głosy protestu wskazujące na nieludzkie traktowanie tamtejszych pracowników przez kadrę menedżerską (dzienny czas pracy znacznie przekraczający normy obowiązujące w Europie, niebezpieczne dla życia i zdrowia warunki pracy, zatrudnianie nieletnich) czy skrajnie niskie, wręcz głodowe wynagrodzenia wypłacane robotnikom.

Aby zapewnić spójność globalnej polityki gospodarczej, WTO współpracuje z innymi międzynarodowymi strukturami gospodarczymi, np. Międzynarodowym Funduszem Walutowym (IMF) czy Międzynarodowym Bankiem Odbudowy i Rozwoju (Bank Światowy, IBRD).

s. 249 X

REGIONALNE ORGANIZACJE GOSPODARCZE W samej Europie działa dziś kilka dużych międzynarodowych organizacji dbających o umacnianie gospodarki wolnorynkowej i demokracji. Już w 1960 r. kraje zachodnie powołały do życia Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (EFTA). W 1992 r. trzy byłe państwa bloku wschodniego – Polska, Czechosłowacja i Węgry – utworzyły Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu (CEFTA). Większość członków tych organizacji wchodzi dziś w skład Unii EuropejskiejW, najważniejszej ponadnarodowej struktury politycznej i gospodarczej na Starym Kontynencie, utworzonej na mocy traktatu z Maastricht (1992 r.). Proces kształtowania się Unii Europejskiej i likwidowania barier gospodarczych między krajami członkowskimi przebiegał etapami przez wiele lat. Jego fundamentem były trzy traktaty: paryski z 1951 r. powołujący do życia Europejską Wspólnotę Węgla i Stali oraz rzymskie z 1957 r. stanowiące o powstaniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. W 1993 r. zaczął funkcjonować wspólny rynek Unii Europejskiej – zlikwidowano urzędy celne na granicach między krajami wspólnoty i zezwolono na swobodny przepływ artykułów przemysłowych, rolnych i spożywczych, a towary objęto tymi samymi normami i certyfikatami. Po drugiej stronie Atlantyku działa Północnoamerykański Układ o Wolnym Handlu (NAFTA), łączący Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk. Powstanie tej organizacji w 1994 r. było reakcją Ameryki na coraz szybciej przebiegające procesy integracyjne w Europie. NAFTA ma dbać o kształtowanie ram uczciwej konkurencji w strefie wolnego handlu oraz ułatwiać przepływ towarów i usług między terytoriami krajów członkowskich. BILANS ZYSKÓW I STRAT Można się zastanawiać, czy postępujący proces liberalizacji światowego handlu jest korzystny dla wszystkich uczestniczących w nim stron. Przyjrzyjmy się zatem jego następstwom na kontynencie europejskim. Zniesienie barier handlowych oraz otwarcie rynków krajowych w ramach Unii Europejskiej zapewniło przede wszystkim znaczny wzrost konkurencji między przedsiębiorcami. Przekłada się to na niższe ceny i większy wybór dostępnych produktów, a więc przynosi korzyści konsumentom. W  ostatnich latach widać to choćby na przykładach znacznego spadku cen rozmów telefonicznych czy obniżenia kosztów biletów lotniczych. Z drugiej strony firmy zyskały nieograniczony dostęp do wszystkich obywateli państw unijnych, czyli prawie 500 mln konsumentów. Niewąt-

Europa i świat | lekcja 19 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


99

Bez granic pliwie w pierwszym okresie funkcjonowania wspólnego rynku i waluty euro przyczyniło się to do ożywienia gospodarczego i zmniejszenia bezrobocia. Dzięki wspólnemu rynkowi powstało kilka milionów nowych miejsc pracy. Warto przy tym pamiętać, że rozwój wolnego handlu światowego jest jedną z najważniejszych strategii UE. Łatwo to zrozumieć, jeśli się zauważy, że aż 36 mln miejsc pracy na kontynencie europejskim jest zależnych w jakiś sposób od tego, czy handel z innymi częściami globu będzie możliwy czy nie. Eksperci szacują ponadto, że do roku 2015 aż 90% wzrostu ekonomicznego będzie wypracowane poza Starym Kontynentem. Oczywiście nie brak krytyków liberalizacji światowej gospodarki. Niektóre ich argumenty są bez wątpienia słuszne. Zagraniczne przedsiębiorstwa inwestujące w krajach rozwijających się tworzą tam nowe miejsca pracy i przekazują nowoczesne technologie. Jednak obcy, potężny biznes, wkraczając na nowy teren, bardzo często niszczy małe firmy lokalnych przedsiębiorców, które nie są w stanie konkurować ze światowymi gigantami. Tak twierdzą np. zwolennicy protekcjonizmu. Uważają oni, że gospodarki poszczególnych krajów na całym globie są tak bardzo zróżnicowane, iż nie mogą z powodzeniem konkurować ze sobą. Gospodarki słabsze są narażone na porażkę i dlatego powinny być chronione. Z drugiej strony warto pamiętać, że tam, gdzie nie nastąpiły liberalizacja i otwarcie gospodarki, łatwiej rodzi się korupcja, np. przy okazji przydzielania różnego rodzaju koncesji, pozwoleń na prowadzenie określonej działalności gospodarczej czy limitów produkcji dla przedsiębiorców. Pojawiają się też zarzuty, że gospodarka wolnorynkowa, kapitalistyczna, sprzyja wyłącznie wąskiej grupie ludzi – właścicielom przedsiębiorstw, kadrze kierowniczej – tylko im przynosi wysokie zyski i zapewnia wygodne życie. Po części jest to prawda, lecz warto pamiętać, że każdy w tym systemie może mieć swoją szansę, a nierówności społeczne często stają się motorem do polepszania własnej efektywności. Z kolei dobra luksusowe pozostają takimi tylko przez pewien okres. Z czasem stają się ogólnodostępne, o czym przekonuje historia samochodu czy telefonu. Wolny handel jest jednym z kluczowych elementów, które warunkują pokojową współpracę między narodami. Bez zgodnego współistnienia rozwój ekonomiczny w skali globalnej nie jest możliwy. Liberalizm gospodarczy i wolny handel stały się więc we współczesnym świecie istotnymi czynnikami w polityce państw i narodów, które zamiast konfliktów zbrojnych wybierają zmagania na polu ekonomicznym.

Euro – wspólna waluta państw UE

Jedną z widocznych oznak zniesienia barier gospodarczych w zjednoczonej Europie jest euro – wspólna waluta, którą do 2013 r. przyjęło siedemnaście krajów UE. Posługiwanie się euro zamiast walutami narodowymi zmniejszyło koszty ponoszone wcześniej przy sprzedaży i zakupie tych walut. Zastąpienie jednym rachunkiem bankowym wielu rachunków prowadzonych w różnych walutach narodowych zmniejszyło z kolei koszty przedsiębiorstw związane z korzystaniem z usług bankowych. Wyraźnie uproszczono też zarządzanie finansami w firmach strefy euro. Na obszarze strefy wyeliminowano również wahania kursów walut, co wpłynęło korzystnie na rozwój handlu między państwami UE. Wspólna waluta oznacza również możliwość poruszania się po znacznej części Europy bez potrzeby wymiany pieniędzy. W związku z tym w strefie euro można łatwo porównywać ceny i robić zakupy tam, gdzie jest najtaniej. Z drugiej strony wspólna waluta nie zawsze oznacza same pozytywne zjawiska. W dzisiejszej, kryzysowej sytuacji okazuje się, że kraje należące do tzw. Eurolandu zostały zmuszone do zwiększenia wspólnych wydatków na rzecz ratowania państw szczególnie dotkniętych kryzysem, jak np. Grecja. W związku z tym w wielu krajach UE zaczęto się zastanawiać nad koniecznością reformy systemu euro, by – tak jak działo się to wcześniej – przynosił więcej korzyści niż strat.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


100

XX wiek WYKONAJ POLECENIA 1. Omów rolę organizacji międzynarodowych we współczesnej gospodarce światowej. 2. Wskaż zarzuty, które po adresem liberalizmu gospodarczego kierują jego dzisiejsi przeciwnicy. Odwołaj się również do aktualnych informacji z mass mediów. 3. Przedstaw korzyści, jakie płyną z liberalizacji handlu według zwolenników tego procesu.

WYRAŹ OPINIĘ Przedstaw swoją opinię na temat liberalizacji handlu w dzisiejszym świecie. W swojej argumentacji możesz odwołać się do przykładów zaczerpniętych z prasy, telewizji czy internetu.

PRZEANALIZUJ TEKSTY 1. Fragment artykułu Międzynarodowe stosunki ekonomiczne autorstwa Edwarda Haliżaka, współczesnego polskiego politologa.

Polityka wolnego handlu zakłada, że brak jakichkolwiek przeszkód na granicach ekonomicznych, a nawet całkowite ich zniesienie jest korzystne dla rozwoju, ponieważ umożliwia przejrzyste porównanie nakładów i cen produktów w różnych krajach, a zatem alokację* zasobów i czynników produkcji w tych z nich, w których koszty są najniższe. Uzyskuje się w ten sposób korzyści z oszczędniejszego gospodarowania w skali całej gospodarki światowej. Do idei wolnego handlu odwołują się w zasadzie wszystkie państwa, jak również wszystkie międzynarodowe organizacje gospodarcze. W praktyce idea ta w skali globalnej nie jest jednak możliwa do realizacji, bardziej natomiast sprzyjające warunki ku temu istnieją w skali ograniczonej do danego regionu. ____________________

Społeczeństwo i polityka, red. K. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Warszawa 2007, s. 820.

* Alokacja – rozdział środków na różne cele.

• Na podstawie przytoczonego tekstu i własnej wiedzy wskaż największe korzyści wypływające z liberalizacji światowego handlu. Odwołaj sie do informacji ze współczesnych środków masowego przekazu. • Przedstaw swoją opinię odnośnie do tezy zawartej w ostatnim zdaniu przytoczonego tekstu. Swoje stanowisko uzasadnij, odnosząc się do znanych ci przykładów ze współczesnego świata. 2. Fragment artykułu prasowego, zamieszczonego w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, dotyczącego wystąpienia Marka Sawickiego (polskiego ministra rolnictwa w latach 2007–2012) na Forum Ministrów Rolnictwa w Berlinie w 2011 r.

Polska popiera liberalizację handlu światowego, która – w połączeniu z uczciwą konkurencją – zwiększa bezpieczeństwo żywnościowe i pomaga ograniczyć głód na świecie – powiedział w sobotę w Berlinie minister rolnictwa Marek Sawicki. Uczestniczył on w Forum Ministrów Rolnictwa [...]. Tematem dyskusji był handel żywnością i bezpieczeństwo żywnościowe na świecie. Sawicki powiedział w swoim wystąpieniu, że bezpieczeństwo żywnościowe jest wielkim wyzwaniem dla światowego rolnictwa, gdyż na świecie jest obecnie 1 mld głodujących. Jak dodał, popyt [zapotrzebowanie] na żywność szybko rośnie, a jego zaspokojenie wymaga zwiększenia produkcji żywności o 50 proc. do 2030 roku i o 70 proc. do 2050 roku. Podkreślił, że wzrost produkcji rolnej musi następować jednak w zgodzie z ochroną środowiska oraz warunkami tworzonymi przez zmiany klimatyczne. „Liberalizacja handlu wyzwala konkurencyjność, ale i niesie zagrożenia” – mówił minister. Są to zagrożenia ekologiczne i społeczne, które mogą być spowodowane koncentracją oraz intensyfikacją produkcji w regionach, gdzie warunki przyrodnicze są najbardziej sprzyjające do wytwarzania żywności. A to może negatywnie wpłynąć na środowisko naturalne. Ostrzegł też, że likwidacja produkcji żywności w regionach, gdzie warunki gospodarowania są gorsze, może prowadzić z kolei do napięć społecznych. W opinii polskiego ministra uczciwa konkurencja i zreformowana Wspólna Polityka Rolna (WPR) [Unii Europejskiej] pozwolą sprostać wyzwaniom współczesności. „Unia Europejska ma stosunkowo dobre warunki do zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego w oparciu o własne rolnictwo. Ale jednocześnie wspólnota europejska powinna wnosić wkład w globalne bezpieczeństwo żywnościowe” – podkreślił Sawicki. Jak zaznaczył, UE powinna przejść od roli importera żywności, jakim jest teraz, do roli eksportera. Zdaniem ministra WPR jest wartością, którą należy chronić w negocjacjach o liberalizacji handlu prowadzonych w ramach Światowej Organizacji Handlu. Skala otwarcia unijnego rynku na import towarów rolnych z tzw. krajów trzecich nie może destabilizować poszczególnych rynków. Sawicki: Polska za liberalizacją handlu razem z uczciwą konkurencją, biznes.gazetaprawna.pl/artykuly/480493,sawicki_polska_za_liberalizacja_handlu_razem_z_uczciwa_konkurencja.html (dostęp 31.10.2012).

• Wyjaśnij, dlaczego w dyskusjach dotyczących liberalizacji handlu na świecie minister Sawicki kładł nacisk na ochronę Wspólnej Polityki Rolnej. • Przedstaw, jakie zagrożenia w dziedzinie rolnictwa zdaniem ministra niesie za sobą liberalizacja międzynarodowego handlu.

Europa i świat | lekcja 19 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


101

Sprawdź, co już umiesz

20

Od europejskiej dominacji do świata wielobiegunowego

1. Scharakteryzuj różne stanowiska w sporze o liberalizację światowego handlu. Wskaż argumenty wysuwane w polemikach i przedstaw własne zdanie w tej sprawie. 2. Przedstaw główne kierunki polityki europejskich mocarstw w stosunku do krajów Azji i Afryki w XIX w. 3. Oceń rolę Stanów Zjednoczonych w ich politycznych, gospodarczych i kulturowych relacjach z Europą w XX stuleciu. 4. Przeczytaj fragment książki Brzemię białego człowieka autorstwa Kazimierza Dziewanowskiego (1930–1998), polskiego dziennikarza i publicysty, i wykonaj polecenia. [...] Kipling utrafił bezbłędnie w nastroje społeczeństwa w swoim czasie. W jego powieściach i poematach znajdujemy [...] niewzruszone przekonanie o angielskim posłannictwie w świecie, uwielbienie brytyjskich wartości charakteru [...], wiarę w to, że brytyjskość równa się sprawiedliwości i postępowi. To on, zwracając się do Amerykanów i namawiając ich do aneksji Filipin, napisał w słynnym wierszu: „Dźwignijcie brzemię białego człowieka!” Co przez to rozumiał? W wierszu jest na to jasna odpowiedź: trzeba wysyłać za morza najlepszych w narodzie, trzeba poświęcać synów na wygnanie, służyć potrzebom zdobytych ludów, tych „pół diabłów, pół dzieci”. Ale nie było w Kiplingu nienawiści rasowej, bo przy takim nastawieniu i sposobie myślenia nie mogło jej być; były za to: ojcowskie współczucie i politowanie, i wyrozumiałość, i zniecierpliwienie, i opiekuńczość; było bezbrzeżne poczucie własnej wyższości, przekonanie, że Brytania potrzebna jest światu dla jego własnego dobra. Tak więc budowa imperium traciła swój handlowy i strategiczny charakter, przemieniała się w działalność misyjną, podejmowaną dla celów wyższych; graniczyła z dobroczynnością. „Brzemię białego człowieka”, ten wielki ciężar przewodzenia barbarzyńskiemu światu w drodze ku lepszej przyszłości, pojęcie które Kipling wymyślił i uczynił sławnym, przemieniało codzienny trud, niebezpieczeństwa i niedogodności służby imperialnej w działalność przynoszącą chlubę, godną podziwu [...]. Upowszechnienie tego pojęcia uświadamiało Brytyjczykom, że są lepsi i przepojeni altruizmem. Pełniąc służbę [...], nie robią tego dla własnych zysków lecz dla powszechnego dobra. Płacą za to znojem, rozłąką, nostalgią, zdrowiem, a często i życiem. [...] Opinia publiczna w Wielkiej Brytanii była o tym wtedy najzupełniej przekonana. W ostatniej dekadzie XIX i na początku XX wieku przeżywała prawdziwą gorączkę imperialistyczną. Nastąpiło wielkie wahnięcie opinii [...]. Duża część XIX wieku upłynęła pod znakiem zaciętych dyskusji na temat sensu, potrzeby, zysków i strat tworzenia i utrzymywania imperium. Były chwile, gdy społeczeństwo i elita w Wielkiej Brytanii były bliskie wyrzeczenia się tego wszystkiego, uznania, że z posiadania imperium wynika więcej kłopotów niż korzyści, wynikają nieproporcjonalne i nieusprawiedliwione koszty. Istniała wielka i popularna, sprawująca też w dłuższych okresach władzę partia polityczna – liberałowie, którzy byli bliscy takiego właśnie poglądu. [...] Ale pod koniec stulecia wiatr odmienił się, przyszedł czas triumfującej tendencji imperialnej, czas wojowniczego nacjonalizmu, czas pochwały ekspansji. Nieprzerwane pasmo triumfów zawróciło Anglikom w głowie. K. Dziewanowski, Brzemię białego człowieka, t. 2, Warszawa 1989, s. 353–354.

A. Na podstawie tekstu wyjaśnij znaczenie sformułowania „brzemię białego człowieka”. Jakie znalazło ono odbicie w brytyjskiej myśli imperialnej XIX stulecia? B. Scharakteryzuj nastroje panujące w Wielkiej Brytanii w XIX i na początku XX w. związane z ideą budowy imperium. Wskaż argumenty, którymi posługiwano się w ówczesnych polemikach dotyczących polityki imperialnej.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


102

XX wiek 5. Przeczytaj fragment współczesnej monografii historycznej Życie po europejsku autorstwa Wolfganga Reinharda i wykonaj polecenia. [...] skład grup kontaktu ze specyficznymi interesami ich członków odgrywa równie ważną rolę, co sytuacja kontaktu i jej ogólne warunki. Naturalnie zarówno w Starym, jak i Nowym Świecie istniała zawsze szeroko zakrojona wymiana kulturowa, ale była ona zasadniczo prawie wyłącznie pośrednia. Dobra kultury przekazywano sobie dalej z ręki do ręki. Był w Rzymie jedwab chiński, ale nie było rzymskich kupców w Chinach i chińskich w Imperium Romanum, a zamiast tego wielu pośredników handlowych. Dopiero europejska ekspansja u schyłku średniowiecza i u progu czasów nowożytnych ustanowiła przez morze bezpośrednie kontakty z bardzo odległymi kulturami. Ten nowy rodzaj sytuacji kontaktu pozostał wszakże o tyle zasadniczo asymetryczny, że to zawsze Europejczycy szukali kontaktu z obcymi kulturami, a prawie nigdy odwrotnie. Jednego z powodów należałoby pewnie szukać w europejskim popycie na różnorakie dobra z całego świata, któremu w minimalnym stopniu odpowiadał pozaeuropejski popyt na europejskie produkty. Skutkiem jest dalsza asymetria, polegająca na tym, że ruchliwe europejskie grupy kontaktu były w porównaniu z tubylcami prawie zawsze liczebnie niewielkie. Masowy napływ Europejczyków należy do wyjątków. Pionierami byli z reguły kupcy i misjonarze, następnie dołączali administratorzy i wojskowi wraz ze swoim personelem – żołnierzami, marynarzami i wszelkiego rodzaju urzędnikami. Od XVIII w. mnożyły się grupy podróżujących zawodowo czy dla przyjemności, jak również prawdziwe ekspedycje badawcze, rzadko jednak odgrywały one większą rolę. Wszyscy ci podróżujący mogli czuć się pośród obcych ludów naprawdę „porzuceni”, ponieważ podróż i wymiana wiadomości trwały wiele miesięcy czy lat. Dopiero gdy od schyłku XIX w. podróż trwała stopniowo już tylko tygodnie, następnie dni i wreszcie godziny, a wiadomości kablami, a potem drogą radiową przekazywane były w ciągu sekund, mogła się w ogóle ukształtować gospodarka światowa i kultura światowa. W. Reinhard, Życie po europejsku. Od czasów najdawniejszych do współczesności, przeł. J. Antkowiak, Warszawa 2009, s. 337–338.

A. Wyjaśnij, co autor nazwał sytuacją kontaktu. Dlaczego określa ją jako asymetryczną? B. Opisz, jaką zmianę w sytuacji kontaktu Europejczyków z ludami innych kontynentów przyniosły kolejne stulecia epoki nowożytnej i czasów najnowszych.

6. Przeczytaj fragment książki Globalizacja. Refleksje etyczne autorstwa Anieli Dylus, polskiej politolog, i wykonaj polecenia. Konstytutywnym elementem judeochrześcijańskiej kultury Zachodu jest niedziela. Nie da się przecenić wartości – także pozareligijnej – tej instytucji, dlatego już w IV w. niedziela podlegała ochronie prawnej [...]. Globalizacja gospodarki w niektórych swych przejawach niewątpliwie zagraża niedzieli [...]. Chcąc produkować, inwestować, sprzedawać i konsumować w różnych, dowolnie wybranych miejscach kuli ziemskiej, trzeba móc szybko, sprawnie i tanio przemieszczać ludzi, towary, kapitał, usługi, informacje. W dwóch ostatnich dekadach XX w. warunki te zostały spełnione, a tym samym ogromnie wzrosło gospodarcze znaczenie owego „przemieszczania” i w ogóle usług [...]. Obok tradycyjnych form handlu, transportu, komunikacji, usług finansowych we wszystkich sferach gospodarki pojawiają się różne „nowości”, jak np. komputerowe gromadzenie i przetwarzanie danych, system telekomunikacji międzybankowej, handel elektroniczny itp. W społeczeństwie obfitości dotarcie z tą ofertą do szerokiego kręgu odbiorców nie jest łatwe. Zagospodarowuje się w tym celu wszelkie czasowe nisze rynkowe, niedzieli nie wyłączając. Właśnie w czasie wolnym najłatwiej obudzić zainteresowanie nową konsumpcją i jeszcze jednym świetnym interesem. Takimi mniej więcej argumentami uzasadnia się niedzielny biznes. Wobec dynamiki globalnych rynków finansowych giełdy i banki stały się dziś bodaj najważniejszymi instytucjami gospodarczymi [...]. Jeśli banki będą otwierane również w niedziele i święta, wówczas od takiej praktyki trudno będzie powstrzymać instytucje zabiegające o kredyty lub kooperujące z bankami: różne firmy przemysłowe, biura adwokackie, biura podróży czy służby publiczne. I tak globalne „społeczeństwo usług” stopniowo staje się „społeczeństwem całodobowym”. A. Dylus, Globalizacja. Refleksje etyczne, Wrocław 2005, s. 75–77.

A. Na podstawie tekstu i własnych obserwacji przedstaw, w jaki sposób globalna gospodarka wpływa na sposoby spędzania wolnego czasu. B. Wskaż przyczyny, które prowadzą do tego, że niedziela przestaje być dniem wolnym od pracy. Oceń skutki społeczne tego zjawiska.

Europa i świat | lekcja 20 WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


103

Indeks osób Abd ar-Rahman III 32 Abraham 6, 7, 22, 23 Achilles 8 Aldrin Edwin 83 Aleksander III Wielki 5, 15, 16 Alfons VIII 33 Ali 23 Antimachos II 20 Antioch III Wielki 20 Aoki Kon’yo 61 Armstrong Louis 95 Armstrong Neil 83 Arystoteles 25 Attlee Clement 79 Awerroes 25 Awicenna 25 Banks Joseph 52 Barber Benjamin 91 Barents Willem 51 Bering Vitus 50 Berry Chuck 95 Budda 65 Byron John 50 Cabot John 46 Cabot Sebastian 46 Carteret Philip 50 Cartier Jacques 46 Castro Fidel 83 Chruszczow Nikita 83 Churchill Winston 78, 79 Conrad Joseph 73 Cook James 49, 50, 51, 52 Cortés Hernán 44 Dampier William 50 Darwin Karol 72 Dawid 6 Diaz Bartolomeu 43 Dietrich Marlena 94 Dillon Peter 51 Drake Francis 46 Dumont d’Urville Jules 51 Elżbieta I 46 Eminem 95 Fałat Julian 68 Ferdynand II Aragoński 33, 34, 44 Filip II August 29, 35 Filip IV Piękny 35

Forster Jerzy Adam 52 Forster Johann Reinhold 52 Franciszek I 46 Fryderyk I Barbarossa 29 Gagarin Jurij 83 Gama Vasco da 40, 43 Gandhi Mohandas (Mahatma) 66, 67 Gide André 72 Goethe Johann Wolfgang 66 Gogh Vincent van 69 Gorbaczow Michaił 84 Hektor 8 Helena 8 Henryk VII 46 Henryk Żeglarz 41, 42 Herod I Wielki 6 Hesse Hermann 66 Hoggart Richard 94 Homer 8 Huxley Aldous 66 Innocenty III 29, 33 Izaak 6 Izabela I Kastylijska 33, 34, 44 Jackson Michael 95 Jakub 6 Jan I 42 Jan II 43 Jan XXIII 83 Jezus Chrystus 7, 19 Justynian I Wielki 18 Karol Młot 32 Karol Wielki 32 Kennedy John Fitzgerald 83 Kipling Rudyard 71 Kolumb Krzysztof 40, 43, 44 Konfucjusz 68 Konrad III 29 Konstantyn I Wielki 19 La Pérouse de Galaup Jean François 49, 51 Lee Bruce 95 Livingstone David 73 Ludwik VII 29 Ludwik XVI 51

Madonna 95 Maeno Ryotaku 61 Magellan Ferdynand 40, 44, 45 Mahomet 22, 23 Majmonides 34 Mann Tomasz 66 Marshall George 81 Mikołaj II 58 Minos 7, 8 Mojżesz 6, 7, 22 Monroe James 75 Mutsuhito (Meiji) 62, 63 Nabuchodonozor II 6 Negri Pola 94 Nietzsche Fryderyk 66 Odyseusz 8 Omar I 23 Perry Matthew 62 Piłat Poncjusz 19 Pizarro Francisco 44 Presley Elvis 95 Ptolemeusz Klaudiusz 39, 48 Ptolemeusz I Soter 20 Reagan Ronald 83, 84 Roggeveen Jakob van 50 Roosevelt Franklin Delano 78, 79 Ryszard I Lwie Serce 29 Saladyn 29, 34 Salomon 6 Saul 6 Schopenhauer Arthur 66 Sokrates 68 Spears Britney 95 Stalin Józef 79, 81, 82 Sztompka Piotr 88 Teodozjusz I Wielki 19 Thant U Sithu 83 Timberlake Justin 95 Truman Harry S. 79, 81 Urban II 27 Utagawa Hiroshige 68 Valentino Rudolf 94

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela

Wallis Samuel 50 Wiktoria 57, 58 Wilhelm II 58 Wilson Thomas Woodrow 76, 77 Władysław III Warneńczyk 30 Wolter 66 Zimmermann Arthur 76 Zygmunt I Luksemburski 30


104 Źródła ilustracji i fotografii Okładka: (M. Gandhi) ullstein bild/BE&W; (nastolatek) AlexAnnaButs/Shutterstock.com. Tekst główny: s. 3 i następne (godło Polski) Hal_P/Shutterstock.com; s. 4 (moneta fenicka) Photo12/BE&W; s. 6 (Świątynia Jerozolimska) Bridgeman Art Library/FotoChannels; s. 7 (menora) ariely/Wikipedia; s. 8 (bogini z wężami) George M. Groutas/ Wikipedia; s. 9 i następne (tekstura papieru) Nella/Shutterstock.com; s. 10 (statek na mozaice) The Art Archive/Alamy/BE&W; s. 11 (posążek Asztarte) Bridgeman Art Library/FotoChannels; s. 12 (moneta grecka) Carlomorino/Wikipedia; s. 15 (kolumna koryncka) Susan Montgomery/Shutterstock.com; s. 16 (grupa Laokoona) Laszlo Szirtesi/Shutterstock.com; s. 17 (droga rzymska) byggarn.se/ Shutterstock.com; s. 18 (świątynia w Évorze) inacio pires/Shutterstock.com; s. 20 (świątynia w Side) Heiko Barth/Shutterstock.com, (teatr w Pergamonie) Ho Philip/Shutterstock.com, (Antimachos II) Classical Numismatic Group, Inc. http://www.cngcoins.com/ Wikipedia; (Ptolemeusz I) BRITISH MUSEUM/BE&W, (Antioch III) RMN (Musée du Louvre)/Les frčres Chuzeville/BE&W; s. 21 (akwedukt w Segowii) Philip Lange/Shutterstock.com, (świątynia w Nîmes) La-tête-ailleurs/Wikipedia, (amfiteatr w Puli) Igor Karasi/Shutterstock.com, (most Severan) salajean/Shutterstock.com, (łuk triumfalny w Dżarasz) suronin/Shutterstock.com; s. 22 (Kopuła na Skale) Mikhail Markovskiy/Shutterstock.com; s. 23 (Kaaba) Zurijeta/Shutterstock.com; s. 25 (Mezquita) Barone Firenze/ Shutterstock.com; s. 27 (joannita) Walhalla Inscenizacje Historyczne, fot. Rafał Grzesiak/WSiP; s. 29 (Saladyn) roger allen/Alamy/ BE&W; s. 32 (arabeski) Daniel Gilbey Photography – My portfolio/Shutterstock.com; s. 34 (Majmonides) Nikater/Wikipedia; s. 37 (astrolabium) Brian Maudsley/Shutterstock.com; s. 40 (Santa Maria) Mikael Utterstrom/Alamy/BE&W; s. 42 (karawela) Wojciech Siwik; s. 44 (K. Kolumb) Zoran karapancev/Shutterstock.com; s. 46 (F. Drake i Elżbieta I) The Granger Collection, New York/BE&W; s. 48 (globus) Album/Oronoz/akg/BE&W; s. 50 (Endeavour) BMCL/Shutterstock.com; s. 55 (chińskie naczynie) Thierry Ollivier/ RMN/BE&W; s. 60 (miecz samurajski) Elnur/Shutterstock.com; s. 63 (Mikasa) Nesnad/Wikipedia; s. 65 (Sziwa) Smart-foto/ Shutterstock.com; s. 67 (M. Gandhi) TopFoto/Medium; s. 70 (hełm korkowy) Kletr/Shutterstock.com; s. 72 (R. Lindneux, Szlak łez) GRANGER COLLECTION/BE&W; s. 75 (orzeł USA) elmm/Shutterstock.com; s. 78 (F.D. Roosevelt) Gamma-Keystone/Getty Images/ Flash Press Media; s. 79 (konferencja w Poczdamie) Library of Congress; s. 81 (Pershing II) U.S. DoD; s. 82 (plakat planu Marshalla) E. Spreckmeester/European Recovery Programme; s. 83 (E. Aldrin) NASA; s. 84 (M. Gorbaczow i R. Reagan) Bettmann/CORBIS/ FotoChannels; s. 86 (most powietrzny) USAF, (wojna koreańska) T.G. Donegan U.S. Department of Defense, (mur berliński) Bettmann/ Corbis/FotoChannels, (kryzys kubański) U.S. Navy National Museum of Naval Aviation; s. 87 (wojna wietnamska) US Archiv ARCWEB, (wojna w Afganistanie) Mikhail Evstafiev/Wikipedia; s. 88 (Ziemia) Stasys Eidiejus/Shutterstock.com; s. 89 (logo ONZ) Stasys Eidiejus/Shutterstock.com, (znak waluty euro) European Commission/Wikipedia; (laptop) Vtls/Shutterstock.com, (kamera) R. Gino Santa Maria/Shutterstock.com, (dziewczynki) c12/Shutterstock.com; s. 91 (plakat studnia dla Południa) Polska Akcja Humanitarna; s. 93 (Spider-Man) Photo12/DR/BE&W; s. 94 (szyld McDonald’s) Fabian von Poser/BE&W; s. 95 (The Rolling Stones) GAB Archive/ Redferns/Getty Images/Flash Press Media; s. 97 (logo WTO) World Trade Organization; s. 98 (szwalnia) ullstein - sinopictures/ ViewChin/BE&W; s. 99 (monety i banknoty euro) Borislav Bajkic/Shutterstock.com. Mapy: s. 5 (Fenicjanie, Żydzi, Minojczycy i Grecy mykeńscy) Andrzej Tarasiewicz; s. 13 (Kolonizacja fenicka i posiadłości Kartaginy, wielka kolonizacja grecka, początki Imperium Rzymskiego) Adrian Bergiel; s. 20 (Cywilizacja hellenistyczna) Adrian Bergiel; s. 21 (Cywilizacja rzymska) Adrian Bergiel; s. 24 (Podboje arabskie w VII–IX w.) Adrian Bergiel; s. 28 (Państwa krzyżowców na początku XII w.) Andrzej Tarasiewicz; s. 33 (Półwysep Iberyjski w połowie XIII w.) Adrian Bergiel; s. 45 (Podróże i odkrycia geograficzne na przełomie XV i XVI w.) Adrian Bergiel; s. 51 (Podróże Willema Barentsa, Jamesa Cooka i Jeana La Pérouse’a) Adrian Bergiel; s. 56 (Podziały kolonialne w południowej i wschodniej Azji, 1914 r.) Andrzej Tarasiewicz; s. 71 (Podział kolonialny Afryki, 1914 r.) Andrzej Tarasiewicz; s. 86–87 (NATO i Układ Warszawski, ANZUS, CENTO, SEATO) Adrian Bergiel. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne oświadczają, że podjęły starania mające na celu dotarcie do właścicieli i dysponentów praw autorskich wszystkich zamieszczonych utworów. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, przytaczając w celach dydaktycznych utwory lub fragmenty, postępują zgodnie z art. 29 ustawy o prawie autorskim. Jednocześnie Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne oświadczają, że są jedynym podmiotem właściwym do kontaktu autorów tych utworów lub innych podmiotów uprawnionych w wypadkach, w których twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia.

WSiP sp. z o.o. - publikacja tylko dla nauczyciela


:DUWRPLHÊ

ZïDVQH ]GDQLH

 

Historia Polski i powszechna są źródłem fascynujących pytań, na które nie ma łatwych odpowiedzi. Również wiele współczesnych wydarzeń wywołuje spory całych społeczeństw i narodów. W dyskusjach o przeszłości i teraźniejszości możesz zająć własne stanowisko. Sięgnij po serię podręczników WSiP do historii i społeczeństwa, by wiedzieć więcej, by lepiej rozumieć, by mieć własne zdanie! W SERII TAKŻE: LICEUM I TECHNIKUM

Znam , historięem rozumi t świa

LICEUM I TECHNIKUM

LICEUM I TECHNIKUM

Historia i społeczeństwo

Historia i społeczeństwo

Historia i społeczeństwo

Język, komunikacja, media

Kobieta i mężczyzna, rodzina

Nauka

PODRĘCZNIK

LICEUM I TECHNIKUM

PODRĘCZNIK

LICEUM TECHNIKUM II TECHNIKUM

PODRĘCZNIK

LICEUM I TECHNIKUM

LICEUM I TECHNIKUM

Historia i społeczeństwo

Historia i społeczeństwo

Historia i społeczeństwo

Historia sto o a i społeczeństwo

Swojskość i obcość

Gospodarka

Rządzący i rządzeni

Wojna i wojskowość

PODRĘCZNIK

PODRĘCZNIK

PODRĘCZNIK

Nasze publikacje można zamówić w księgarni internetowej sklep.wsip.pl

PODRĘCZNIK

Historia i spoleczeństwo europa i swiat (bez hasła)  
Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you