labeling identity

Page 1

‘labeling identity’ een project van Bart Drost & Gerrie Starreveld bij VOX-POP, UvA Amsterdam

maart 2016

1


2


Bart Drost & Gerrie Starreveld

‘labeling identity’ een project bij VOX-POP Universiteit van Amsterdam

Maart 2016

3


© 2016, ‘labeling identity’ Bart Drost & Gerrie Starreveld www.bartdrost.nl www.gerriestarreveld.nl Deze publicatie kwam mede tot stand middels een financiële bijdrage van de Faculteit der Geesteswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam. 4


Inhoud

inleiding

07

beeldende kunst

11

poëzie

24

lezingen

31

workshops

45

snapshots

49

links

51

5


6


– Labeling Identity – Gedurende de maand maart 2016 hebben wij de eer en het genoegen gehad in de nieuwe ruimte van VOX-POP – de zogenoemde creative space van de Faculteit der Geestewetenschappen in de binnenstadscampus van de UvA - het project ‘labeling identity’ te doen plaatsvinden. Het was niet het eerste project dat wij samen deden: eerder waren we al betrokken bij kunstprojecten in Veere en Nijmegen en we hebben samen onder de vlag van De Gouden Engel kunstreizen naar de Dokumenta in Kassel begeleid. Dat is ons goed bevallen en we dachten er goed aan te doen om nu eens samen binnen het Amsterdamse in het kader van VOXPOP een nieuw project op te zetten. We mogen wel stellen dat we ons allebei in ons werk bezig houden met ‘identiteit’. Wat maakt een mens tot wie hij is? In hoeverre bepaalt hij zijn identiteit zelf of wordt die bepaald door externe factoren? Dit zijn relevante vragen in het huidige tijdsgewricht aangezien je steeds vaker wordt geconfronteerd met het feit dat de begrippen etiket en identiteit met elkaar verbonden worden. De mens lijkt simpelweg in een profiel gedrukt te worden en moet zich hierdoor soms in bochten wringen om in een hokje te passen. Door de relevantie van dit onderwerp vonden wij dat een belichting van deze vragen binnen de Universiteit van Amsterdam niet mag ontbreken. Om een divers en dynamisch beeld te schetsen wilden wij dit onderwerp vanuit meerdere invalshoeken benaderen: de beeldende kunst, het theater, de poëzie, de wetenschap en de beroepspraktijk. Bij dit alles stond voor ons voorop dat ‘labeling identity’ een positief totaalgebeuren moest zijn, waarbij bezoekers worden uitgedaagd een actieve houding aan te nemen en een standpunt in te nemen. Met het project willen wij een bijdrage leveren aan het discours rondom het begrip identiteit en streven wij er naar om alle medewerkers en studenten van de UvA, de bewoners van de Nieuwmarktbuurt en de vele toeristen die zich bevinden op het BG-terrein hierbij te betrekken.

7


Dit boekje hebben we samengesteld als ‘dankjewel-cadeautje’ voor ieder die aan de totstandkoming van ‘labeling identity’ heeft meegewerkt. Want hoe het ook zij, we kunnen zelf wel enthousiast zijn over een plan, maar als er geen mensen zijn die het plan mee dragen, dan wordt het niks… Dank, heel veel dank dan ook aan ieder die op zijn/haar geheel eigen wijze een steentje heeft bijgedragen! Bart Drost & Gerrie Starreveld Amsterdam/Nijmegen April 2016

‘labeling identity’ 7 t/m 25 maart 2016 VOX-POP Binnengasthuisstraat 9 Amsterdam maandag t/m vrijdag van 9.00-17.00 uur alle activiteiten zijn vrij toegankelijk voor iedereen

8


9


10


--- Beeldende kunst ---

Gerrie Starreveld Bart Drost

11


‘we are family’ - Gerrie Starreveld Speciaal voor de ruimte van VOX-POP heeft Gerrie Starreveld het project ‘we are family’ ontwikkeld. Aan de bijna vijftig ramen van de hele benedenruimte heeft zij meer dan levensgrote profielen aangebracht van buurtbewoners, studenten, facilitair personeel, toeristen, kortom eenieder die op welke wijze dan ook in aanraking komt met de UvA en de Nieuwmarktbuurt. Gerrie is met de geportretteerden in gesprek gegaan en met hen gezocht naar de oorsprong van ‘schoonheid’. Middels een persoonlijke QR-code worden in het project de bezoekers via hun smartphone gelinkt aan ‘iets op het wereldwijde net’, de keuze van degene die geportretteerd is. Zo is er in de binnenstad van Amsterdam middels een kleine klik een scala van schoonheid te beleven, die je naar alle uithoeken van de wereld en van je hart brengt. 12


13


14


15


16


17


‘Bob, Bep, Bas en de anderen’ - Bart Drost Tussen 2006 en 2015 maakte Bart Drost ruim hondertachtig portretten van mensen met een psychiatrische en/of persoonlijkheidsstoornis. Wat hem tijdens zijn werkzaamheden als creatief therapeut vooral verraste was de ontdekking dat de patiënten die bij hem in therapie kwamen in feite ’gewoon de buurman of de buurvrouw’ zouden kunnen zijn. En het besef dat je van mensen die je tegen komt dan ook in wezen niets ‘af kunt lezen’. De vraag komt op wat nu iemands identiteit bepaalt: de afwijking, de ziekte, de diagnose? Of is het de wijze waarop je/men hiermee om gaat? Gedurende de duur van het project ‘labeling identity’ waren alle portretten aanwezig. Vierenzestig hingen aan de wanden, de overige pakweg honderdentwintig portretten bleven in de opbergkist. Voor deze gelegenheid werd deze zonder deksel op schragen tentoongesteld in een kleine kamer. Daar klonk op de achtergrond een stem die monotoon een reeks min of meer bekende psychiatrische stoornissen opsomt. 18


19


‘selfie – geen selfie’ - Bart Drost 1979, een doordeweekse avond. Bart Drost, 24 jaar, is alleen op zijn studentenkamer met zijn statief, zijn Yashica en een zwart/wit fotorolletje. Gekke bekken trekken, beetje drama, hij legt het allemaal snel opeenvolgend vast. De schim van een flesje bier op de achtergrond. ‘Selfies avant la lettre’. Maar de afdrukken blijven binnenskamers. Je hebt zo van die fases in je leven: opruimen en weggooien. De serie zelfportretten uit 1979 heeft het telkens weer overleefd. Geen idee waarom. Waren ze ‘heel erg belangrijk’? De negatieven inmiddels weggegooid, maar niet voordat ze gedigitaliseerd waren. In 2015 besluit Drost - ruim dertig jaar later - de serie nog eens te maken. Samen met fotograaf Sanne Willemsen spiegelt hij de foto’s van toen. Zonder bier. Bij ‘labeling identity’ zijn de beide series te zien, waarbij zij - gewild of ongewild? - een relatie aangaan met de geschilderde portretten. 20


21


Spiegeltje, spiegeltje… - Bart Drost 21 handspiegels, 21 staande spiegels. In de handspiegels zijn teksten gegraveerd ‘Ik hou van jou’ ‘Je oogt wat depressief’ ‘Je bent sterk’ ‘Ik haat je’ Kijk in de handspiegel, lees de tekst. Kijk dan op en lees je gezicht in de spiegel. Welke invloed hebben de opmerkingen van een ander op je zelfbeeld. En kloppen die opmerkingen van de ander wel? Hoe zie jij jezelf eigenlijk? 22


23


--- Poëzie ---

Ernie Bossmann

24


Het profiel zit niet langer vanzelfsprekend van opzij – je moet er in passen, liefst losjes mee samen vallen, of draag het breed lachend voor je uit. Er zijn mensen met hun duim omhoog, alles leuk, alles goed. Er zijn anderen met hun neus in de wind, wie doet ze wat. En er zijn er die verstrikt raken in verwachtingen, niet zomaar passen in de vormen die klaar staan. Hoe ze zouden kunnen klinken, leest u in gedichten, koppenzinnen en ongekookte letters van Ernie Bossmann. Denk er het uwe van. En like ons allemaal.

25


26


mijn ezeltje schijt geld mijn boterlam ben je op gevoelstemperatuur ik taal niet ik buikspreek snij stiekum het donker uit je dagboek vouw er hoedjes van, bootjes die zinken ik krijt je profiel je wachtwoord op straat zet je te kijk voor het volk op de grote markt in het grand café, smeer je weg je kleine schedel in mijn blote handen ik omhals je

27


28


depressie is een juffrouw met lood in de linkerschoen, oud ijzer in de rechter, zegt de man die elke dag naar hetzelfde kantoor fietst de juffrouw zit vaak ongevraagd achterop, zegt de man die op donderdag gedichten schrijft in een clubje ze zit op je lip – ziet wat je fout doet ligt als dubbelgeklapte mat achter de deur ze laat struikelen wie valt laat zich niet buitenzetten soms stuurt ze met hetzelfde gezicht haar tweelingzus maar wilder die kleppert rond op klompjes goud ze laat alle dingen glimmen laat alle lampen branden sommige vrienden vinden leuk, zegt de man zelf gaat hij liever elke dag naar hetzelfde kantoor

(bij Anton Kortweg is depressie een juffrouw met een bruin hoedje op)

29


30


--- Lezingen --Paulina de Nijs oprichter Stichting Print vrijdag 11 maart 2016

Maarten Coolen cultuurfilosoof en wijsgerig antropoloog UvA donderdag 17 maart 2016

Menno Vuister kunst- en cultuurcriticus vrijdag 18 maart 2016

Kim Helmus ggz-psycholoog vrijdag 31 maart

31


“Ben ik mijn presentatie van mijzelf?” - Maarten Coolen

Intro • ”You can be anybody you want.” • Is dat ‘waar’? Niet echt interessant, deze vraag, zo zal blijken • In plaats daarvan: hoe vormt de hedendaagse mens, zijn identiteit, bij alle onderlinge inhoudelijke verschillen? Hoogmoderne identiteit • Hedendaagse gangbare opvatting over de vorming van een identiteit: · ik bepaal autonoom wie/wat ik ben · ik construeer een representatie van mijn zelf · ik presenteer deze aan anderen > · in de vorm van een biografie die ik zelf opstel · die mijn te verwachten (of gewenste) toekomst reeds vooruitprojecteert · mijn ‘zelf’ is voor mij een reflexief project, dat niet kan worden afgesloten

32


Identiteit: plaats, werk, levensloop • In traditionele cultuur · identiteit: plaats in gemeenschap · mijn levensverhaal gaat over hoe ik deze inneem • In vroegmoderne (industriële) cultuur · eerst: ontkenning (reductie tot arbeidskracht) · later: via functionele rollen in het arbeidsbestel • In hoogmoderne cultuur · maatschappelijke rollen verliezen hun belang · presentatie van indivduele levensloop Structuur hoogmoderne identiteit • Veronderstellingen: · ik ben voor de ander mijn selectie uit een verzameling van door mij gekende eigenschappen · en omgekeerd, uiteraard · lukken en mislukken komt door jezelf · Er is geen levenslot, er zijn alleen uitdagingen met calculeerbare risico’s • Deze opvatting over het mens-zijn wordt door sommigen omarmd, anderen hebben heimwee naar vroeger; beide zijn verkeerde antwoorden Sociale media • Daar geldt, inderdaad, de constructivistische opvatting over wat identiteit is • Ik val samen met wat ik van mijzelf presenteer •Voor de hoogmoderne mens vormen de sociale media, zo lijkt het wel, zijn natuurlijke leefomgeving Ben ik wel mijn (re)presentatie? •Hoe beantwoord je zo’n vraag? •Wat ben ik ‘echt’? •Hoe kom ik daarachter? •Onderzoek naar hoe ik mijzelf en dingen in de wereld ervaar •Hoe speelt bijvoorbeeld mijn verleden mee in mijn ervaringen in het heden? 33


Hoe bestaat de mens? Alternatief •De mens bekijkt zichzelf niet vanuit een objectief standpunt buiten zichzelf, maar legt uit hoe hij in een situatie/de wereld staat •Hij is geen zuiver denkend subject, dat aan neutrale ‘dingen’ betekenis toekent; zijn lichaam biedt hem een perspectief op een wereld, van waaruit wat zich voordoet altijd al voor hem een betekenis heeft •Lichaam is dus geen object, maar beginpunt van ervaring, van met iets te maken hebben Toelichting: lichamelijk perspectief •Voorbeelden van alledaagse waarneming, (‘motorische intentionaliteit’): · Kruk in deur van deze zaal · Je kent je huis door erin te bewegen · Hoe je in de keuken een maaltijd bereidt •Dingen hebben steeds een betekenis in een bepaalde situatie; ze zijn geen neutrale objecten

34


•Voorbeeld: appel op fruitschaal kan dorstlesser zijn, maar ook deel uitmaken van een stilleven Levensverhaal <> zelfconstructie •Verslag van hoe je jezelf hebt geconstrueerd is wat anders dan: •Uitleg in een verhaal hoe je je staande houdt in een situatie waarin je verwikkeld bent geraakt •Het tweede houdt o.a. in: contingente (toevallige) voorvallen opnemen in een levensverhaal, waarin je je lot op je neemt; innerlijke noodzakelijkheid • [Een roman biedt geen informatie over personages, maar hun perspectief op de wereld] Epiloog: de liefde •VR-love •We houden van iemand niet vanwege zijn of haar eigenschappen, · maar vanwege een manier van in de wereld zijn· dan pas bestaan eigenschappen van de geliefde voor mij • [Representatie van mij of de ander:dat kan niet anders dan in termen van eigenschappen] dan pas bestaan eigenschappen van de geliefde voor mij •Verhaal vertellen over wat mij in deze liefde is ten deel gevallen versus • Verslag doen van hoe mijn geliefde de eigenschappen heeft die ik wens

35


“Van familiewapen tot bedrijfslogo” - Paulina de Nijs

Al ver voor onze jaartelling werden tekens en symbolen gebruikt om aan te geven van wie iets afkomstig was. Munten en zegels bevatten afbeeldingen als weergave van de identiteit van een vorst of krijgsheer. Sinds de middeleeuwen hadden personen of families een beeldmerk met kleuren en symbolen waaraan zij te herkennen waren. Koningen, ridders en veldheren droegen vanaf de 11e eeuw symbolen of een wapen op hun schild, omdat het harnas dat zij droegen hen onherkenbaar maakte. Later kregen ook dorpen, steden en kerken eigen herkenningstekens, evenals ambachtslieden, organisaties en bedrijven. Deze tekens werden al snel een belangrijk symbool en werden afgebeeld op documenten, grafstenen, gevelstenen en banieren. De tekens gaven identiteit en maakten iemand of iets herkenbaar. Tot op de dag van vandaag.

36


Paulina de Nijs maakte samen met de toehoorders in deze lezing de reis van familiewapen tot bedrijfslogo aan de hand van talloze voorbeelden en zij liet zien wat voor soorten beeldmerken er zijn en hoe ze zich hebben ontwikkeld. Van appel tot Apple…

37


"Zelfbestempeling: de identiteit van de kunstenaar en de kunstenaar als identiteit" - Menno Vuister

Om grip te krijgen op de hedendaagse identiteit van de kunstenaar, en het kunstenaarschap wat daarmee gepaard gaat, is het van belang te kijken naar de economische en politieke omstandigheden waarin deze identiteit plaats krijgt. Een voornaam begrip hierin is post-Fordisme, dat kan worden gebruikt als aanduiding voor veranderingen in de westerse economie, en waarin flexibiliteit, adaptiviteit, processen van vooruitgang, en kwantitatieve resultaten de hoogste waarden zijn. In een economie die voornamelijk gebaseerd is op proces over product, op kwantiteit over kwaliteit, en die daardoor projectmatig is ingedeeld, is hedendaags kunstenaarschap in toenemende mate iets is dat moet worden uitgedragen, dan dat dit uitdragen kan gebeuren middels het werk dat de betreffende kunstenaar maakt. Evenzogoed wordt de hedendaagse

38


kunstenaar al lang niet meer als romantische vakman opgeleid, integendeel: de kunstenaar is, net als elke andere werkende, een professional die een rol in een bepaalde economische gedefinieerde sector inneemt, en voornamelijk wordt afgerekend voor de mate waarin hij zichzelf zichtbaar heeft gemaakt. Om deze zichtbaarheid te kunnen garanderen is het voor de kunstenaar belangrijk een praktijk te ontwikkelen die ten alle tijden, op verschillende manieren, kan worden ingezet. De kunstenaar verkoopt niet langer zijn werk, maar zijn artisticiteit. Met andere woorden: de identiteit van de hedendaagse kunstenaar wordt niet bepaald bij gratie van het werk van de kunstenaar, maar door het doen van de juiste opleiding, het zeggen van de juiste dingen, het zijn op de juiste plekken, het luisteren van de juiste muziek en het dragen van de juiste kleren.

39


40


“Diagnose of Stigma” - Kim Helmus

Het plakken van labels (DE psychiatrisch patiënt) helpt ons om de wereld om ons heen overzichtelijk en begrijpelijk te maken. Af en toe best handig. Echter, wanneer we dit ‘hokjes-denken’ toepassen op onszelf en elkaar ontstaat het risico dat we afstand creëren tussen groepen mensen. Dan krijgen vooroordelen ruim spel: mensen met psychoses zijn gevaarlijk, mensen met een depressie lui. Vooroordelen over de ander en onszelf. Na een inleiding door Kim Helmus - woordvoerster van de stichting ‘Wat doe jij?’ - heeft Jannes Oosterveld, als ‘ervaringsdeskundige’, deze column voorgelezen uit zijn boek “Oscar”:

41


‘Praat ik met God dan heet dat bidden, praat Hij met mij dan heet dat psychose…’

‘Mijn naam is Nicolai van Doorn… Zo heet ik eigenlijk niet. In mijn paspoort staat de naam Jannes Willem Oosterveld. Geboren op negenentwintig juni 1983 te Kampen. Zoon van J.L. Oosterveld en J. van Doorn. Broertje van een oudere broer en zus en broer van twee jongere zusjes. Roepnaam Jannes, ook wel de middelvinger – het middelste kind – van de familie Oosterveld. Waarom dan de naam Nicolai van Doorn? Sinds mijn 10de hoor ik stemmen. Soms veel, dan weer weinig tot geen. Dan hoor ik wat ze zeggen en het volgende moment verandert een kraakheldere stem in een oorverdovende ruis. Af en toe dwingen ze me tot handelingen die ik liever niet wil doen, het andere moment vertellen ze me ongeloofwaardige verhalen die ik voor waarheid aan hoor. Je gelooft het onmogelijke. Het is werkelijk waar onvoorstelbaar; stemmen horen die er niet zijn. Mijn stemmen verdeel ik in twee groepen: de Nicolai groep en de Oscar groep. De eerste groep steunt me en geeft me vertrouwen. ze laten mij zien dat ik een mooie gevoelige gozer ben. De Oscar groep is de tegenpool. Ze kraken me af en geven me vervelende opdrachten. Opdrachten die ik eigenlijk niet wil uitvoeren omdat ik dan mijn medemens verdriet en pijn aan doe. Terugkijkend vind ik het jammer dat ik soms heb toegegeven aan Oscar, maar ik heb geen spijt. Ik vind het jammer. Toch ben ik blij met zowel de Oscar en de Nicolai groepen omdat ze me leren te relativeren. Je moet maar 42


denken aan goede dingen zitten slechten dingen en aan slechte dingen zitten ook goede dingen. Elk nadeel heeft zijn voordeel… Naast stemmen horen heb ik ook dingen in mijn leven gezien die voor velen niet zichtbaar waren en dus onwerkelijk waren. Zoals schimmen, objecten, vreemde wezens, maar ook mensen. Soms was het onzichtbare maar voor mij toch zichtbaar, angstaanjagend, maar soms ook lachwekkend en liet ik het onverstoorbaar aan mij voorbij trekken. Deze waanbeelden en stemmen gaven mij soms het gevoel iemand te zijn die ik niet kon zijn. Puur omdat hij niet bestaat of ik van zijn bestaan geen weet had. Nicolai van Doorn bestaat niet. Nicolai is geen levend wezen, geen mens, geen persoon en ook geen plant of dier. Hij bestaat niet. Nicolai is verzonnen. Verzonnen omdat hij in mijn hoofd praat en met mijn leven mee kijkt. Ik mag hem. Ik durf te zeggen: hij is mijn vriend. Toch bestaat hij niet. Je kunt hem niet ontmoeten, al heb ik soms het gevoel dat ik hem ontmoet heb. Meerdere keren, maar ik kan het me niet meer herinneren. Nicolai is mijn geloof, mijn God. En dus onbereikbaar. Een raar gegeven dat iemand waarvan je niet meer kunt herinneren dat je hem ontmoet hebt en niet bestaat, toch zo’n grote invloed kan hebben op mijn leven.’ Uit: ‘Oscar’ Nicolai van Doorn 27 mei 2015

43


44


--- Workshops --Wilma IJzerman compositietekenaar donderdag 10 maart 2016

Gerrie Starreveld beeldend kunstenaar donderdag 24 maart 2016

Pink Tarenskeen performer mime & drama vrijdag 25 maart 2016

45


Wilma IJzerman – ‘Face it’ - compositietekenen

“Een compositietekening maken? Ooit eens willen doen? Leer nu de kneepjes van het vak en jij kan het ook!”, zo kondigde Wilma IJzerman haar workshop aan. Na 24 jaar als freelance compositietekenaar gewerkt te hebben, wil Wilma graag anderen leren wat compositietekenen is. Samen met de bezoekers máákt zij de tekening. Zij vertelt, geeft de aanwijzingen, de anderen tekenen. Net als in de praktijk. Verschillende aspecten van het gezicht komen dan aan bod. Evenals de kleding. Forensische kunst is een mix van kunst, wetenschap en vooral communicatie.

46


Gerrie Starreveld – silhouet knippen

Voor ‘labeling identity’ ontwikkelde Gerrie Starreveld ‘we are family’, een serie van vierenveertig silhouetten van gezichten en profil. Omdat ze dit zo‘n prachtige techniek vindt – die ook nog eens eenvoudig is uit te voeren – besloot zij een workshop te geven. “Je kent ze vast wel, die zwarte silhouet portretten op een witte achtergrond. Knipsels van papier uit grootmoeders tijd. Is dat dan nog steeds leuk om te maken. Jazeker! Dat is superleuk om te doen”.

47


Pink Tarenskeen – movement

Identiteit is dat wat uniek en eigen is aan iemand, identiteit is meer dan de opsomming van eigenschappen, talenten en gewoonten. Identiteit wordt in grote mate bepaald door iemands ‘verschijning’. Hoe sta je in de wereld? Hoe beweeg je je door de ruimte? Hoe gedraag je je tegenover anderen? Je identiteit ontleen je aan je omgeving. Kwaliteit van bewegen is essentieel in contact met jezelf, met de wereld om je heen. Na een indringende performance, waarbij Pink Tarenskeen het aanwezige publiek nadrukkelijk betrok door ieder persoonlijk uit te nodigen haar identiteit te labelen, ervoeren de deelnemers via enkele oefeningen het belang van de plaats die je inneemt in de ruimte, dat ieder zelf regisseur is van de rol in zijn eigen drama. Pink Tarenskeen was jarenlang vanuit haar mime-achtergrond als docente drama en sociale vaardigheden verbonden aan de HAN, Hogeschool Arnhem Nijmegen.

48


49


50


links

www.bartdrost.nl www.gerriestarreveld.nl www.erniebossmann.nl www.medischeillustratie.com www.stichtingprint.nl www.watdoejij.org www.nicolaivandoorn.nl www.voxpop-bg.humanities.uva.nl www.uva.nl

51


52