Page 1

Μπάμπης Καββαδίας

25 Μάρτη 1848: Ο σιδερόφραχτος εορτασμός Η ατμόσφαιρα μύριζε μπαρούτι Τον Μάρτη του 1848 η κατάσταση στην Αθήνα ήταν ιδιαίτερα φορτισμένη. Είχαν προηγηθεί οι εκλογές του καλοκαιριού του 1847, στις οποίες οργίασε ο εκλογικός μηχανισμός του Γαλλικού κόμματος του Ιωάννη Κωλέττη. Χάρη στη δράση των κομματαρχών και των υποψηφίων του κόμματος της «Μοσχομάγκας» σε όλες τις περιφέρεις του ελληνικού βασιλείου οι υποψήφιοι, οι οπαδοί και οι ψηφοφόροι της αντιπολίτευσης καταδιώχθηκαν, απειλήθηκαν, και κακοποιήθηκαν βάναυσα. Η ίδια η εκλογική διαδικασία δεν θύμιζε σε τίποτα μια ευνομούμενη πολιτεία με αδιάβλητες εκλογές. Το αποτέλεσμα ήταν οι βουλευτές του κόμματος αυτού να αποτελούν τα 5/6 της όλης σύνθεσης του Κοινοβουλίου! Οι εκλογές εκτεταμένης βίας και νοθείας συνοδεύτηκαν με στασιαστικά κινήματα στρατιωτικών (π.χ. Θεόδωρος Γρίβας στην Αιτωλοακαρνανία, Νικόλαος Κριεζιώτης στην Εύβοια και Ιωάννης Φαρμάκης στην ορεινή Ναυπακτία), των οποίων οι πολιτικές βλέψεις και η συμμετοχή στις εκλογές μπλοκαρίστηκαν από τον Κωλέττη και τα στελέχη του Κόμματός του1. Ο Κωλέττης όμως δεν πρόλαβε να χαρεί την «επιτυχία» του, μιας και πέθανε μετά από πολυήμερη ασθένεια το Σεπτέμβρη του 1847. Το Παλάτι επιλέγει σαν αντικαταστάτη του τον Κίτσο Τζαβέλλα, καλοκάγαθο παλιό αγωνιστή, αλλά αγράμματο και άβουλο όργανο στα χέρια της Καμαρίλας, του πολιτικού εκείνου συστήματος Αυλικών, πολιτικών και στρατιωτικών που κινείτο γύρω από τον Όθωνα. Ο μηχανισμός του γαλλικού κόμματος, ο οποίος καθοδηγείτο απ’ ευθείας από την Γαλλική Πρεσβεία, τον διαβόητο Πισκατόρυ και τον διάδοχό του Θουβενέλ, παρέμενε στην εξουσία ακόμα Εξαίρεση σε αυτές τις στάσεις απετέλεσε το κίνημα του Λοχαγού της Οροφυλακής Μερεντίτη στην Πάτρα, το οποίο είχε μεν πολιτικό περιεχόμενο, αλλά δεν είχε αφετηρία τις προσωπικές πολιτικές φιλοδοξίες του οργανωτή του. Βλ. Μπάμπη Καββαδία «Το Κίνημα του Μερεντίτη», traversada.blogspot.gr, Αίγιο, 2013. 1

[1]


και μετά την απομάκρυνση του πιο φωτισμένου της οργάνου, του Ιωάννη Κωλέττη.

Η Γαλλία ξεσηκώνεται Τον Φλεβάρη του 1848 η Κυβέρνηση του Γκιζό στο Παρίσι ανατρέπεται μετά από εξέγερση κομματιού της αστικής τάξης, ενώ μετά και την πίεση των Γάλλων εργατών εκδιώκεται από το θρόνο ο Βασιλιάς ΛουδοβίκοςΦίλιππος και ανακηρύσσεται η δεύτερη Γαλλική Δημοκρατία. Η είδηση σκάει σαν βόμβα στην Αθήνα, και οι εφημερίδες αναφέρονται –άλλες έντρομες και άλλες με λαχτάρα- στο πέταγμα του θρόνου του Φιλίππου από το παράθυρο των ανακτόρων του Κεραμεικού από τον Παρισινό λαό, αφήνοντας είτε άμεσες είτε έμμεσες υπόνοιες ότι κάτι αντίστοιχο θα μπορούσε να γίνει και στην Ελλάδα. «Ας χαιρετίσωμεν μετ’ ενθουσιασμού, ημείς τα καταθλιβόμενα πρωτότοκα τέκνα της ελευθερίας, την ελευθερίαν του κόσμου» 2 Ο αντιπολιτευόμενος τύπος γεμίζει ενθουσιώδη άρθρα και επιστολές που πληροφορούν το κοινό για τα συμβάντα της Γαλλίας: «Η Γαλλία στενάξασα τόσα έτη υπό τον ζυγόν του αισχροτέρου απολυτισμού υπό τους εξωτερικούς τύπους του συντάγματος, απεφάσισε να καταφύγη εις τα όπλα· αυτό είναι το τελευταίον μέσον, εις το οποίον καταφεύγουσι τα έθνη, όταν παύση του να ισχύη λόγος. [...] Την 12/24 Φεβρουαρίου ο βασιλεύς βλέπων, ότι επέκειτο κίνδυνος γενικής αποστασίας απεφάσισε να αλλάξη το υπουργείον του· [...] αλλ' ο λαός εξοργισθείς άπαξ, και οπλισθείς δεν ηυχαριστήθη με μόνην την αλλαγήν του υπουργείου· το δημοκρατικόν στοιχείον, το οποίον ενομίζετο ασθενές, ήρχισε να κινήται· η εθνική φρουρά ήρχισε να ενόνηται μετά των ωπλισμένων σωμάτων των πολιτών· το πράγμα ελάμβανεν από στιγμής εις στιγμήν σοβαρώτερον χαρακτήρα, το ωπλισμένον πλήθος ηύξανε καθ' εκάστην, και αυτός ο στρατός, ήρχιζε να δεικνύη σημεία συμπαθείας προς τον λαόν· γενική έφοδος απεφασίσθη και εξετελέσθη κατά των Τουϊλερίων· [...] Αναστάς τότε ο δημοκράτης Λεδρύ-Ρολλέν είπεν "ότι η παραίτησις του βασιλέως και ο διορισμός της Αντιβασιλίσσης είναι κωμωδία" ναι, είπεν επί τέλους, είναι ανάγκη και ανάγκη μεγίστη η 2

Εφημερίδα “Καρτερία”, φ. 276, 16/03/1848.

[2]


σύστασις κυβερνήσεως, αλλ' η κυβέρνησις αύτη είναι Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ"· με βροντώδεις επευφημίας και με την ενθουσιαστικήν φωνήν "ζήτω η Δημοκρατία" υπεδέχθησαν τα ακροατήρια, και πολλοί των Βουλευτών την πρότασιν του ρήτορος, "ζήτω η δημοκρατία" αντήχησεν έξωθεν του βουλευτηρίου, αι θύραι ηνεώχθησαν και ο λαός ένοπλος εισέδραμεν· είς των πολιτών επυροβόλησε κατά της εν τη αιθούση εξηρτημένης εικόνος του βασιλέως ΛουίΦιλίππ, και τότε η γενική όλων φωνή ήτο "ζήτω η δημοκρατία, κάτω η δυναστεία".»3 «Συμβάν μέγα, συμβάν κοινωνικόν η δημοκρατική μεταβολή της Γαλλίας! [...] Και η εξουσία και ο Λαός ηγωνίζοντο να καταάβωσι θέσεις· η εθνοφρουρά επροσκαλείτο από τον λαόν εις τα όπλα, και η ερυθρά σημαία υψώθη. Ζήτω η μεταρρύθμισις! Κάτω ο Γκιζώτος! [...] Τα πάντα ήσαν πύρ και αίμα. Ο Γκιζώ διωγμένος· ο Βασιλεύς και η οικογένεια αυτού φεύγουσα· τα ανάκτορα των Τουϊλλερίων διαρπαζόμενα, τα πάντα ριπτόμενα από των παραθύρων και καταθραυόμενα. [...] αι φυλακαί ηνεώχθησα· λαός συνενώθη εις τας Τουϊλλερίας· τέλος παντού, φίλε μου, το τρομερόν θέαμα της πτώσεως ενός θρόνου και της αναγορεύσεως δημοκρατίας.» 4 Την ίδια ώρα τα δημοσιογραφικά όργανα της Καμαρίλας δεν κρύβουν την νευρικότητά τους: «Εις τον κατακλυσμόν της Ευρώπης, αν μας συγχωρείται, η λέξις αύτη, οι Έλληνες γνωρίζουσιν ότι μόνη η εσωτερική ησυχία και παγίωσις των καθεστώτων νόμων δύνανται να ευτυχήσωσι το έθνος και να προετοιμάσωσιν αυτώ μέλλον άξιον του προορισμού και της θέσεως ήν κατέχει.» 5 Οι πένες των διανοουμένων παίρνουν φωτιά: «Παρηγορηθήτε, η ζωή θα έβγη από τα ερείπια – το φώς από τα σκοτάδια το έτος 1848. Μία νέα εξουσία παίρνει ζωή, η φωτισμένη γνώμη των ελλήνων»6

3 4 5 6

Εφημερίδα “Η ΕΛΠΙΣ”, έκτακτο παράρτημα της 01/03/1848. Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 852, 03/03/1848. Εφημερία “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 523, 30-03-1848. Γεωργίου Τερτσέτη «Μελέται βουλευτικής ευγλωττίας», σελ. 41.

[3]


Οι παρισινές δονήσεις φτάνουν μέχρι την Ελλάδα Στα Ανάκτορα της Πλατείας Συντάγματος, ο Όθωνας νιώθει τον θρόνο του να τρίζει και αναζητά στηρίγματα στους διαδόχους των μέχρι πρότινος εξωτερικών του υποστηριχτών: «Ο ίδιος [ο Γάλλος Πρέσβης Thouvenel] μας παραδίδει μια χαραχτηριστική συνομιλία του με τον Όθωνα. “Η μοναρχία τελείωσε το ρόλο της στην Γαλλία”, λέει ο Thouvenel. “Και οι άλλοι θρόνοι;” ρωτά με αγωνία ο Όθωνας. “Μεγαλειότατε απαντάει ο Thouvenel, δεν πρόκειται να τους ανατρέψουμε με βάση προδιαγεγραμμένο σχέδιο…” “Ώστε –αναπνέει ο Όθωνας- η Γαλλία θα είναι η ίδια για μας;” –“Η Γαλλία απαντάει ο νεαρός διπλωμάτης – μόλις 27 χρόνων τότε- δε θέλησε τίποτε περισσότερο στην Ελλάδα απ’ ό, τι η ίδια η Ελλάδα, Βασιλεία και σύνταγμα”» 7 Με το που μαθεύτηκε η είδηση της ανατροπής της Βασιλείας στη Γαλλία οργανώθηκαν ποικίλες εκδηλώσεις, συγκεντρώσεις, συμπόσια και συνεστιάσεις για να εορτασθεί το γεγονός, σκορπώντας ανησυχία στο Παλάτι και το σύστημα αυλικών και πολιτικών που δρούσαν γύρω από τον Όθωνα, την περίφημη Καμαρίλα. Και η ανησυχία τους αυτή ήταν δικαιολογημένη. «Μετά την άνοδο στην εξουσία των αντιλαϊκών δυνάμεων πέρα από το πνεύμα και το νόημα του αγώνα για την ανεξαρτησία, που ολόκληρο το βάρος του σήκωσε στους ώμους της η αγροτιάκαι με την παράδοση της χώρας στους Βαυαρούς, αναστέλλονται οι προϋποθέσεις για μια λαϊκή δημοκρατική λύση του πολιτικού και καθεστωτικού προβλήματος. Δίπλα στη βασανιστική ανάπτυξη των αγωνιστικών δυνάμεων του λαού που πολεμούν για την ανεξαρτησία και τις συνταγματικές ελευθερίες, η ολιγαρχία αναπτύσσει γοργά τις δικές της δυνάμεις της καταπίεσης και της παράδοσης της χώρας στους ξένους, κυνηγά τους αγωνιστές που με τα κόκκαλά τους έχτισαν το οικοδόμημα της ελευθερίας, τους επικηρύσσει για ληστές και τους κόβει με την καρμανιόλα, ανοίγει τις πόρτες της χώρας για να μπει το ξένο κεφάλαιο και να τη ρημάξει, ληστεύει τη γη, οπλίζει μισθοφόρους για να επιβληθεί με την δύναμη των νόμων.» 8 Το αίτημα για δημοκρατία, παρά την πρόσφατη Επανάσταση του 1843 και την παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα, παρέμενε ισχυρό και Έκθεση του Θουβενέλ προς τον νέο Υπουργό Εξωτερικών της 2ης Γαλλικής Δημοκρατίας Λαμαρτίνο από 12-03-1848, Drianet-Lhérilier Hist. dipl. De la Grece, v. II, 322 στο Τάσου Βουρνά “Το Ελληνικό 1848”, σελ. 43. 8 Τάσου Βουρνά “Το Ελληνικό 1848”, Αθήνα, 1952, σελ. 19-20. 7

[4]


άρχιζε να ξανακυκλοφορεί από στόμα σε στόμα και το αξιοποιούν όλες οι πλευρές για να προωθήσουν τα συμφέροντά τους: «Μεγίστη ανησυχία πνευμάτων επικρατεί, η υπάρχουσα έτι στις τα πράγματα φατρία απειλεί διά να εμποδίση σχηματισμόν νέου υπουργείου· η λέξις "δημοκρατία" διαδίδεται, όχι διότι την θέλουσιν οι διαδίδοντες αυτήν, αλλά διότι ζητούσι να εκφοβήσωσι τους άλλους, ίσως να εκφοβίσωσι και την Αυλήν. Αι τοιαύται σπερμολογίαι ήθελον καταπαύσει, αν οι σύμβουλοι του στέμματος έδιδον εις τον βασιλέα να εννοήση, ότι πάσα αναβολή οριστικής αποφάσεως, είναι επιβλαβής εις την μοναρχίαν.» 9 Ο φιλοκυβερνητικός τύπος προσπαθεί να ξορκίσει αυτές τις φήμες, να συκοφαντήσει την αντιπολίτευση και να απευθύνει κάλεσμα για ηρεμία. «Οι Ναποσυγχωνευταί περιφέρονται ανήσυχοι εις τας οδούς των Αθηνών ερωτώντες τα νέα. […] Και πρό της τρίτης Σεπτεμβρίου οι αυτοί άνθρωποι μετεβίβαζον τα αυτά ωτακούσματα. Αλλά δεν μας λέγουσι τι κατώρθωσαν οι προστάται αυτών; Αν τότε προέλαβον την μεταβολήν, θέλουν και σήμερον εμποδίσει το έθνος από του να σκεφθή περί της σωτηρίας του.» 10 «Ρίπτοντες τα βλέμματά μας επί του ευρωπαϊκού τύπου, τι παρατηρούμεν εις όλας ανεξαιρέτως τας σελίδας αυτού; Παρατηρούμεν τας ευρωπαϊκάς κοινωνίας πυρεσσομένας υπό του πανδημικού τινος ολεθρίου πυρετού, όστις εστίαν έχων τον εγκέφαλον, υπονομεύει τους θρόνους και τας προνομιούχους τάξεις, ως οι μεγάλοι και με ορμήν καταρρέοντες ποταμοί καταβιβρώσκουσι τας όχθας των καταπλημμυρούντες τας πεδιάδας. Η Ελλάς, ως μήτηρ της ελευθερίας, των φώτων, ευτυχεστέρα των Ευρωπαϊκών εθνών, εδοκίμασε πρώτη προ τετραετίας τον κλονισμόν της κοινωνικής αυτής μεταρρυθμίσεως, χωρίς να υποκύψη και αυτή η Μοναρχία της εσχάτως εις τας δοκιμασίας εκείνας, εις τας οποίας υπέκυψαν άλλα κράτη και άλλοι Βασιλείς.» 11 Ήδη αρχίζει να διαδίδεται η φήμη ότι κάτι μεγάλο θα συμβεί στις 25 του Μάρτη, στην επέτειο του ξεσηκωμού. Μερίδα του τύπου έκανε ό, τι μπορούσε για να συντηρεί το τεταμένο κλίμα: «Υπουργοί της Ελλάδος! Μη λησμονήσετε ποτέ, ότι αφού ο θρόνος του Λουί Φιλίππ ερρίφθη από τα παράθυρα των ανακτόρων του, οι υπουργοί πάσης επικρατείας, και πολλώ μάλλον της Ελλάδος οφείλουν να πρεσβεύωσιν ως αρχήν, ότι ο ανώτατος η-

Εφημερίδα “ΕΛΠΙΣ”, φ. 447, 06/03/1848. Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 517, 01/03/1848. 11 Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 520, 15/03/1848. 9

10

[5]


γεμών είναι ο λαός, και μόνον αυτών τας ανάγκας οφείλωσι να συλλογίζωνται.»12

Το Παλάτι προσπαθεί να θωρακιστεί Στις εφημερίδες βρίσκουν τον δρόμο ειδήσεις για περίεργες προετοιμασίες πολιτών που είχαν πρωταγωνιστήσει και στην Επανάσταση του 1843. «Ο “Αιών” μας μιλάει μασημένα για εξοπλισμό μερικών ομάδων και για “ικανά συμπτώματα μιάς οχλαγωγίας οργανιζομένης εκ μέρους εκείνων οίτινες θελήσαντες από τετραετίας την αυθαιρεσίαν και την αρπαγήν … να επιβάλλωσιν ήθελον εαυτούς εις τους μέλλοντας να σχηματίσωσι νέον Υπουργείον… απειλούντες εμμέσως την αρχήν με το κήρυγμα δημοκρατίας.”» 13 Το Παλάτι αποφασίζει να προχωρήσει σε κινήσεις που εκτιμείτο ότι θα συνέβαλαν στην καθησύχαση των οξυμένων πνευμάτων. Πρώτη επιβεβλημένη κίνηση φαινόταν ο κυβερνητικός ανασχηματισμός. «Η πολύκροτος της Γαλλίας φωνή προήγγειλεν και εν Ελλάδι ως αναπόφευκτον την μεταβολήν Υπουργείου γεννηθέντος και ανατραφέντος υπό την επήρειαν της καταστραφείσης Φιλιππικής δυναστείας και διά των πολιτικών εισηγήσεων ανθρώπου ως του Γκιζώτου […]. Αλλ’ εξέλιπον ευτυχώς οι Γκιζώτοι και οι Φίλιπποι, όσοι ανεζωογόνουν τους διά του Κωλέττου και Πισκατόρυ σχηματισθέντας πάσης ποιότητος οπαδούς αυτού εις τας παλαιάς Αθήνας της Ελλάδος.»14 Οι ξένοι διπλωμάτες δεν στάθηκαν στιγμή ήσυχοι και έκαναν ό, τι μπορούσαν για να διασφαλίσουν τα συμφέροντα των χωρών τους, επηρεάζοντας τις πολιτικές εξελίξεις στο μικρό ελληνικό βασίλειο. Πρώτοι έσπευσαν στο Παλάτι οι συμπατριώτες του Όθωνα. «Χθες μετέβησαν εις την Αυλήν οι τρεις πρέσβεις των τριών Γερμανικών Δυνάμεων, διά να συσκεφθώσιν, ως λέγεται, και αποφασίσωσι περί της διαγωγής, την οποίαν πρέπει να διατηρήση η Ελλ. Κυβέρνησις μετά τα συμβάντα των Παρισσίων. Οι μεμυημένοι εις τα απόκρυφα της Αυλής, διαβεβαιούσιν, ότι αι τρεις αύται

Εφημερίδα “ΕΛΠΙΣ”, φ. 449, 15/03/1848. Τάσου Βουρνά «Το Ελληνικό 1848», σελ. 47-48, με αναφορά στο δημοσίευμα της εφημερίδας “ΑΙΩΝ”, φ. 853, 07/03/1848. 14 Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 853, 07/03/1848. 12 13

[6]


εξοχότητες επιμένουσι να μείνουν τα πράγματα ως υπάρχουσι· διότι, λέγουσιν, η μία υποχώρησις θέλει φέρει την άλλην» 15 Τις επόμενες ημέρες φάνηκε ότι η συμβουλή περί διατήρησης της κυβέρνησης ως είχε θα δυσκόλευε τη θέση του Όθωνα. Άρχισαν έτσι τα διπλωματικά παζάρια για τη σύσταση του επόμενου Υπουργικού Συμβουλίου. «Από της στιγμής, καθ’ ήν έφθασεν η είδησις των μεγάλων εν Γαλλία συμβάντων, η Γερμανική διπλωματεία ήρχισε να κινείται εν τη Αυλή, σκοπόν, ως εφάνη ήδη, έχουσα, να πείση τον βασιλέα περί της ανάγκης να προλάβη δεινά διά της αλλαγής του υπουργείου του. Ο πρέσβυς της Αυστρίας εζήτησε συνέντευξιν μετά του πρέσβεως της Αγγλίας, αλλ’ αυτός απεποιήθη ειπών, ότι δεν δύναται να αναμιχθή εις τα εσωτερικά πράγματα της Ελλάδος· ο πρέσβυς της Πρωσσίας και της Βαυαρίας ήκουσαν εις απάντησιν της προτάσεώς των τα αυτά.» Παρά τις προσπάθειες της εφημερίδας να μας πείσει για το αντίθετο, οι εξελίξεις επιβεβαιώνουν την εμπλοκή του Άγγλου Πρέσβη Πάλμερστων στα πράγματα. Κάτω από τις πιέσεις της Αγγλικής Πρεσβείας ο Όθωνας ζητά την είσοδο στην Κυβέρνηση στελεχών και των άλλων Κομμάτων, όμως τα πρωτοκλασάτα στελέχη του Αγγλικού Μαυροκορδάτος, Σπ. Τρικούπης και Αναστάσης Λόντος και του Ρωσικού Μεταξάς αρνούνται πεισματικά. «Αφού ο Βασιλεύς ηκροάσθη δι’ ικανάς ώρας του κ.κ. Κουντουριώτην και Τρικούπην, προσεκάλεσεν επομένως και τους κ.κ. Μαυροκορδάτον, Μεταξάν, τον πρόεδρον της Γερουσίας κ. Α. Δεληγιάννην και τον πρόεδρον της Βουλής κ. Καλλιφρονάν, μετά των οποίων συνδιελέχθη ικανάς ώρας περί της καταστάσεως του τόπου, και της ανάγκης του νέου υπουργείου. Όλοι οι κ.κ. ούτοι παρέστησαν ομοφώνως εις τον Βασιλέα το κατεπείγον της μεταβολής του συστήματος· αλλ’ οι μεν κ.κ. Τρικούπης, Μαυροκορδάτος και Μεταξάς έθεσαν, ως όρον, την διάλυσιν της Βουλής, οι δε κ.κ. Κουντουριώτης, Δεληγιάννης και Καλλιφρονάς επρέσβευσαν την εναντίαν γνώμην, θεωρήσαντες την διάλυσιν της Βουλής επιζήμιον και επιβλαβή, ένεκα της ανεχείας του Ταμείου και του ερεθισμού των πνευμάτων.» 16 Ο Όθωνας επιλέγει την ομαλότητα και διορίζει Πρωθυπουργό τον μετριοπαθή Κουντουριώτη, με την νέα Κυβέρνηση να αποτελείται από μεσαία στελέχη και των τριών κομμάτων. 15 16

Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 517, 01/03/1848. Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 519, 10/03/1848.

[7]


Όλο αυτό το διάστημα των πολιτικών “μαγειρεμάτων” το βασιλικό ζεύγος και τα άλλα στελέχη της Αυλής παρατούν τις συνηθισμένες ασχολίες τους και απέχουν από τις δημόσιες εμφανίσεις τους, υπό των φόβο των λαϊκών αντιδράσεων. «Χθες εις την μουσικήν μολονότι ο καιρός ήτον καλός δεν παρευρέθη και η Α.Μ. ενασχολουμένη ως φαίνεται εις τον σχηματισμόν του Νέου υπουργείου. Παρετηρήθη όμως ότι η εξουσία είχε πολλαπλασιάσει την συνείθη στρατιωτικήν δύναμιν, και παραδόξως πώς η συρροή του λαού υπήρξε μεγάλη ως ουδέποτε άλλοτε.» 17 Ο κίνδυνος όμως του ανεξέλεγκτου λαϊκού ξεσηκωμού παραμένει, και οι ειδήσεις των –σαν ντόμινο- απανωτών αναταραχών σε μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις (Νάπολη, Ρώμη, Βενετία, Βιέννη, Βουδαπέστη, Βερολίνο κλπ), συντηρούν τον αναβρασμό. Η νεολαία δεν κρατιέται. «Πεντήκοντα περίπου μαθηταί του Πανεπιστημίου και των λοιπών σχολείων μετέβησαν χθες εις την οικίαν του Πρέσβεως της Αυστρίας κ. Πρόκες [σημ.: στη σημερινή οδό Φειδίου] διά να τον συγχαρώσιν διά το σύνταγμα, το οποίον ο Αυτοκράτωρ έδωκε εις την Αυστρίαν. Ο κ. Πρόκες, αντί να ευχαριστήση τους μαθητάς, ωργίσθη κατ’ αυτών, κλείσας με θυμόν τας θύρας της οικίας του. Ιδόντες οι μαθηταί την διαγωγήν ταύτην του Πρέσβεως της Αυστρίας και ενθυμηθέντες, ότι ο κ. Πρόκες είναι οπαδός της φονικής πολιτικής του Πρίγκιπος Μετερνίχου, εσύριξαν τον μισελεύθερον Πρέσβυν και ανεχώρησαν φωνάζοντες: Ζήτω η Ιταλία! Ζήτω η Ουγγαρία! Ζήτω το Σύνταγμα! Κάτω οι Μετερνίχοι και οι ευάριθμοι οπαδοί των!» 18 Για τους έντρομους εκπροσώπους των διεφθαρμένων και ξεπερασμένων απολυταρχικών καθεστώτων οι λαϊκές συγκεντρώσεις είναι επικίνδυνες. Προτιμούσαν τις πιο ασφαλείς εκδηλώσεις στις οποίες προσκαλούσαν μόνο όσους εμπιστεύονταν: «Ο κ. Πρόκες, συλλογισθείς καθαρώτερον έπειτα εζήτησε την επιούσαν συγγνώμην διά το συμβάν της προϊούσης, αποδόσας την αιτίαν της κακής συνεννοήσεως εις τας στρεβλάς πληροφορίας των υπηρετών του. Τέλος πάντων εζήτησεν, ως μανθάνομεν παρά του Πρυτάνεως του Πανεπιστημίου κατάλογον των καλλητέρων μαθητών, διά να γνωρίση, ποίους εξ αυτών δύναται να προσκαλέση, ως επιθυμών να τους δώση έν γεύμα.» 19 Εφημερίδα “Η ΤΑΧΥΠΤΕΡΟΣ ΦΗΜΗ”, φ. 363, 08/03/1848. Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 521, 18/03/1848. 19 Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 857, 20/03/1848. Βλ. και εφημερίδα «Η ΤΑΧΥΠΤΕΡΟΣ ΦΗΜΗ», φ. 366, 22/03/1848. 17

18

[8]


Οι εφημερίδες συνεχίζουν να “χτυπούν το καμπανάκι”, προσπαθώντας να προειδοποιήσουν τον Όθωνα και τους συμβούλους του να προβούν στη λήψη φιλολαϊκότερων μέτρων, έτσι ώστε να μην επαναληφθούν τα της Γαλλίας και της υπόλοιπης Ευρώπης. «Οι Θρόνοι και οι Λαοί απαιτείται να συμβαδίζωσι· ιδού το δόγμα του “Αιώνος”. Οι πρώτοι πρέπει να ενδίδωσιν εις των δευτέρων τας ανάγκας, συμμορφούμενοι με την πρόοδον της εποχής· οι δεύτεροι πρέπει να υπάρχωσι συνδεδεμένοι με τους πρώτους διά της πίστεως και της αγάπης, και ουχί διά της διαφθοράς και των όπλων. Τας ολίγας ταύτας παρατηρήσεις απευθύνομεν προς τον νύν Πρωθυπουργόν, διά να γνωρίση, οποίον ανεδέχθη βάρος υπερμέγα, το οποίον δεν δύναται να φέρρη, και πόσων κακών παραίτιος θέλει καταστή, φρονήσας να ζωογονήση εν τη Ελλάδι το τελευτήσαν ψευδοσυνταγματικόν σύστημα εν τη Ευρώπη.» 20 Με την επέτειο του Ξεσηκωμού να πλησιάζει, το Παλάτι αποφασίζει να δοθεί μια μικρή επίδειξη του πνεύματος βασιλικής μεγαλοθυμίας. Επρόκειτο για την κουτσουρεμένη υλοποίηση ενός αιτήματος που, πέρα από τον λαό, το προέβαλαν και όλες οι πολιτικές δυνάμεις, η κάθε μία για τους δικούς της λόγους. «Διάφοροι πολίται, των οποίων το έγκλημα ήτο το ότι χαίρουσιν επιρροήν τινά εν ταις επαρχίαις και την επιρροήν των ταύτην δεν ηθέλησαν να μεταχειρισθώσιν υπέρ του πεπτωκότος ήδη υπουργείου, εγένοντο αντικείμενα της μέχρι εξοντώσεως καταδρομής από μέρους αυτού· από ανομίας εις ανομίαν προβαίνον το υπουργείον εζήτησε να παραβιάση ως και αυτήν την ατομικήν των ελευθερίαν· οι πολίται ούτοι βλέποντες ότι δεν ισχύει ο λόγος, ότι δεν ισχύουσιν αι διατάξεις του συντάγματος, ότι η Εξουσία δεν ακούει ουδέ την φωνήν του τύπου, όστις είναι μεν άοπλος, αλλ’ ενώπιον της φωνής του οποίου επί τέλους και θρόνοι καταπίτπουν, και στρατοί και στόλοι καταβιβάζουσι τα όπλα, ύψωσαν τη σημαίαν της ανταρσίας. Η αμνήστευσις αυτών είναι έργον δικαιοσύνης, είναι χρέος απαραίτητον, είναι ικανοποίησις προς τον παραβιασθέντα νόμον» 21 Από το διάταγμα της αμνηστίας, όμως, λείπουν τα ονόματα των πιο αγαπητών στο λαό αγωνιστών... «ΟΘΩΝ ΕΛΕΩ ΘΕΟΥ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ 20 21

Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 856, 17/03/1848. Εφημερίδα “ΕΛΠΙΣ”, φ. 448, 11/03/1848.

[9]


Θέλοντες να λαμπρύνωμεν την εθνικήν εορτήν της 25 Μαρτίου διά πράξεως συγκαταβάσεως και πατρικής επιεικείας προς τους μετασχόντας των αξιοποίνων πράξεων […] επί τη προτάσει του Ημετέρου Υπουργικού Συμβουλίου απεφασίσαμεν διατάττομεν: ά. Απονέμομεν αμνηστίαν εις όλους, όσοι μετέσχον των αξιοποίνων πράξεων, αίτινες έλαβον χώραν εις τας ανωτέρω καταριθμουμένας περιπτώσεις. […] γ΄. Περί της αμνηστίας του υποφρουράρχου Ναυπάκτου ταγματάρχου Αντωνίου Βοτζαΐτου και των υποστρατήγων Ν. Κριεζώτου και Θ. Γρίβα επιφυλασσόμεθα ν’ αποφασίσωμεν ακολούθως [...].» 22 Το κοινό ήταν προετοιμασμένο γι’ αυτό, μιας και η διαπάλη του αν θα περιλαμβάνονταν στους αμνηστευθέντες οι Γρίβας και Κριεζιώτης είχε αποτυπωθεί τις προηγούμενες ημέρες και στις εφημερίδες. Οι μεν διαδίδουσιν, ότι οι Υπουργοί δεν έκαμον ουδεμίαν περί αμνηστείας των Αξιωματικών πρότασιν, και της σπερμολογίας ταύτης ο σκοπός γνωρίζεται, ως τείνων να καλύψη τας διαθέσεις και την υπόληψιν άλλων· οι δε θέλουσι βεβαιώσωσι σήμερον (23 Μαρτίου) ό, τι η αμνηστεία δίδεται εις όλους τους άλλους, εκτός Κριεζιώτου, Γρίβα και Φαρμάκη, ως τεθέντων επί κεφαλής ενόπλων. Αν αληθεύη η τελευταία αύτη φήμη, ημείς τουλάχιστον δεν εννοούμεν, ποίου μέρους λόγου εστίν αμνηστεία τοιαύτη. 23

Και όλ’ αυτά εν μέσω βαθιάς οικονομικής κρίσης Η οικονομική κατάσταση του λαού ήταν ήδη πάρα πολύ επιβαρυμένη, και όχι –μόνο- λόγω των οικονομικών ατασθαλιών της κυβερνήσεως του Κωλέττη. Το πρόβλημα της συντριπτικής πλειοψηφίας των Ελλήνων, δηλαδή του αγροτικού πληθυσμού του νεαρού βασιλείου, ήταν δομικό και εξ αιτίας του η κατάσταση στην ύπαιθρο ήταν συνεχώς τεταμένη: «Εκτός από τη γη που είταν συγκεντρωμένη στα χέρια των ιδιωτών και τα μοναστηριακά χτήματα, […] τα τούρκικα τσιφλίκια, που από τον καιρό της σκλαβιάς ποτίζονταν με ελληνικόν ιδρώτα και δουλεύονταν με ελληνικά χέρια, μόλις γλύτωσαν από τις αποζημιώσεις που απαιτούσαν οι “προστάτιδες” δυνάμεις χάρη των τούρκων ιδιοκτητών, περιήλθαν στην κατοχή του κράτους και χαρακτηρίστηκαν σαν “εθνικά”. […] Ο πόθος της αγροτιάς είταν να 22 23

Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 859, 27/03/1848. Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 858, 24/03/1848.

[10]


διανεμηθούν τα εκατομμύρια αυτά στρέμματα στους ακτήμονες καλλιεργητές και τους αγρότες· “να τα δώσετε εις τους απλούς” έγραφε ο Μακρυγιάννης καθρεφτίζοντας όλο τον πόνο της μάζας των αγωνιστών “πενήντα στρέμματα γης οπούναι μιλιούνια και κάθονται χέρσα και από πεντακόσια ως χίλια γρόσα οπούναι το τάλλαρον είκοσι ένα και μισό γρόσι. […] μ’ αυτόν τον τρόπον να γίνουν οι έλληνες νοικοκυραίγοι και θα πλουτίσει το ταμείον” Αντί όμως για μια τίμια διανομή των εθνικών γαιών που θα έλυνε το πρόβλημα της ανοικοδόμησης των ερειπίων και θα δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για μια ραγδαία ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Ελλάδα, η ολιγαρχία ξεπουλάει τη γη με πλασματικές δημοπρασίες, που τη φέρνουν ολόϊσια στα χέρια των τσιφλικάδων. […] “Αυτείνοι αφεντάδες μας κ’ εμείς είλωτές του –λέει ο Μακρυγιάννη. Πήραν τα καλύτερα υποστατικά, τις καλύτερες θέσεις, στα Υπουργεία βαριούς μιστούς, δανείζουν τα χρήματά τους δυό και τρία τα εκατό το μήνα, παίρνουν υποθήκες –σ’ ένα χρόνο και λιγώτερον κάνει δέκα το παίρνει ένα· γίνηκαν όλοι διοχτήτες”» 24 Σα να μη φτάναν όλ’ αυτά, οι φτωχοί αγρότες είχαν να αντιμετωπίσουν και τις καταστροφικές επιδρομές του Στρατού. Η εκάστοτε Κυβέρνηση έστελνε τα αποσπάσματά της δήθεν για να καταδιώκουν την ληστεία, τις συντροφιές δηλαδή που έστηναν βγαίνοντας στο κλαρί και διεκδικώντας μια καλύτερη μοίρα τα παιδιά των εξαθλιωμένων από τους τσιφλικάδες αγροτών. Η αλλαγή μάλιστα του καθεστώτος στη Γαλλία συνέπεσε με μία ακόμα τέτοια στρατιωτική επιχείρηση της Κυβέρνησης στα Ελληνικά βουνά: «Τα διάφορα στρατιωτικά αποσπάσματα, τα οποία η κυβέρνησις απέστειλεν εις τας επαρχίας, δεν εστάλησαν, ως μας επληροφόρησαν, δι’ άλλον σκοπόν ειμή διά να σοφρωνίσωσι δια της σούβλας τα αρνιά, τα οποία προ ενός μηνός ήρχισαν να στασιάζωσιν. Το μέτρον τούτο της εξουσίας, ελπίζομεν, δεν θέλουν κατακρίνει οι λαοί, διότι θέλει τους απαλλάξει από τα ταραχοποιά αυτά τετράποδα.» 25 Στην μεγάλη πολιτεία της Αθήνας η κατάσταση φαινόταν να είναι λίγο καλύτερη, με την πόλη να παρουσιάζει σημάδια αργής οικονομικής άνθησης. Νέα μαγαζιά ξεφύτρωναν καθημερινά, νέα εργαστήρια γέμιζαν τεχνίτες κι εργάτες και ολοένα και περισσότεροι δημόσιοι υπάλληλοι εγγυόνταν την κατανάλωση των προϊόντων που στοιβάζονταν καθημερινά στην αγορά.

24 25

Τάσου Βουρνά «Το Ελληνικό 1848, σελ. 23-24. Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 517, 01/03/1848.

[11]


Τα γεγονότα του Φλεβάρη, όμως, χτυπούν βάναυσα την οικονομική ζωή της πρωτεύουσας και προξενούν μια άνευ προηγουμένου κρίση στην αναπτυσσόμενη αστική τάξη: «Η αγορά των Αθηνών κατήντησεν υπέρ ποτε ελεεινή. Ουδεμία κίνησις εμπορίου, ουδεμία κυκλοφορία κεφαλαίων, ουδεμία πίστις υπάρχει πλέον. Πεφοβισμένοι ή συρόμενοι από τας εηρείας των μεγάλων περιστάσεων της Ευρώπης, οι κεφαλαιούχοι και τραπεζίται αποσύρουσι τα χρήματά των, χωρίς του να δίδωσι περαιτέρω πιστώσεις. Αν εν τη δεινοτάτη ταύτη περιστάσει δεν υπήρχεν η Εθνική Τράπεζα, διευθυνομένη μάλιστα υπό του φρονίμου και αξίου κ. Γ. Σταύρου· αν αύτη δεν ευκόλυνεν οπωσούν τας συναλλαγάς, βέβαιον είναι, ότι σημαντικαί ήθελον συμβή χρεωκοπίαι και σημαντικώτατα άλλα δυστυχήματα.» 26 Πολύ γρήγορα όμως γίνεται φανερό ότι ούτε η ύπαρξη της νεαρής τότε Εθνικής Τράπεζας μπορούσε να αποτρέψει τις συνέπειες της οικονομικής κατάρρευσης. Τίποτα δεν μπορούσε να αποτρέψει όποιον κατείχε στα χέρια του χαρτονομίσματα να προσπαθήσει να τα ανταλλάξει με τα πιο ασφαλή μεταλλικά νομίσματα. «Αφ’ ής εποχής απηγορεύθη πάσα εξωτερική πίστωσις ένεκα των εν τη Ευρώπη συμβάντων, οι έμποροι της Ελλάδος, διά να προλάβωσι τους ανταποκριτάς εαυτών, ευρέθησαν εις την ανάγκην του να κάμνωσιν εις μεταλλικόν την πληρωμήν, όσων είχον σύρει συναλλαγμάτων προς τούτους. Πρώτη εντεύθεν και κατ’ ολίγον, αλλ’ ούχ ήττον επαισθητώς, ήρξατο η εξάντλησις του τόπου από των Ευρωπαϊκών νομισμάτων, τα οποία διά τον λόγον αυτόν κατέστησαν επιζήτητα, ως μόνα κυκλοφορούντα νομίμως εν τη Ελλάδι, εκλείψαντος πρό καιρού ολοκλήρου σχεδόν του Ελληνικού νομίσματος. Κερδοσκόποι τινές, δραξάμενοι της ευκαιρίας αυτής, ως γονίμου ωφελειών όχι μικρών και βεβαίων συνάμα, ότε εξέλιπεν εκ των περιστάσεων πάν άλλο είδος εμπορίου, αφήρεσαν εγαγαόντες και το ολίγον εναπολειφθέν εις τον τόπον Ευρωπαϊκόν νόμισμα, αντεισάγοντες αφθόνως το Τουρκικών, το οποίον αξίαν έχον αληθινήν μόνων Δραχμών 4 και Λεπτών 95 κατά τας γενομένας αναλύσεις, επεκράτησε καταχρηστικώς κυκλοφορούν προς 5 και 25. Έμενεν ούτως η Τράπεζα μόνη έχουσα όλον το μεταλλικόν εαυτής εις Ευρωπαϊκά νομίσματα, ως μη δεχομένη πάντοτε τα Τουρκικά, καθό μη νενομισμένα. Εις τούτο λοιπόν εμβλέψασα επί τέλους η κερδοσκόπος ολίγων ιδιοτέλεια, αφ’ ενός μεν ενέσπερεν 26

Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 857, 20/03/1848.

[12]


επιτηδείως δυσπιστίαν επίπλαστον κατά των Τραπεζικών γραμματίων, αφ’ ετέρου δε εξαγοράζουσα αυτά διά Τουρκικών νομισμάτων, απετέλεσε την καθημερινήν και εσπευσμένην συσσώρευσιν πολλών εις την Τράπεζαν, παρουσιαζόντων Γραμμάτια προς εξαργύρωσιν. Τοιουτοτρόπως οι καλοί ούτοι άνθρωποι εύρον την ευκολίαν του να αφαιρέσωσι και της Τραπέζης το μεταλλικόν, το οποίον να εξαντληθή τωόντι έφθασε παρ’ ολίγον, ότε οι έμποροι της πρωτευούσης μετά διαφόρων κτηματιών, επικειμένην βλέποντες εκ τούτου την δυσχέρειαν της Τραπέζης εκείνην, ήτις ηδύνατο να ουδετερώση την ευεργετικήν συνδρομήν αυτής εις τον τόπον, έσπευσαν να αναφερθώσι προς την Κυβέρνησιν και να επικαλεσθώσι την πρόνοιαν ταύτης προς την σύντονον θεραπείαν κακού τοιούτου. Δύω άλλαι περιστάσεις συνέτρεξαν όχι ολιγώτερον εις την δυσχερή θέσιν της Τραπέζης. Πρώτη λογίζεται αι επεσυμβάσαι εν Αθήναις χρεωκοπίαι, σχετιζόμεναι με την πίστιν αυτής, ει και δεν εζημιώθη η Τράπεζα το τρίτον ίσως, όσης υπέστησαν ζημίας άλλα άτομα, ως δανεισταί των πτωχευσάντων· δευτέρα δε η διασπαρείσα υποψία και ανησυχία ότι κατά την 25 Μαρτίου έμελλε να συμβή τι. Προήλθε μεν η διαφήμισης αύτη από λόγους πολιτικούς, έφερεν όμως αποτέλεσμα σοβαρόν, ως αναγκάσασα τους κατοίκους των Αθηνών να ανταλλάξωσιν εις χρήματα, όσα ως αποθεματικόν κεφάλαιο ανάγκης είχον εις Τραπεζικά γραμμάτια.» 27

Η 25η του Μάρτη Ήδη από την παραμονή γίνεται φανερό ότι ο εορτασμός της επετείου του Ξεσηκωμού θα είναι επεισοδιακός. Ο φιλοκυβερνητικός τύπος προσπαθεί να πείσει τους Έλληνες ότι καλοπερνούν και ότι είναι ανούσια κάθε διαμαρτυρία εναντίον του Παλατιού και της Κυβέρνησης, βγάζοντας απίστευτη χολή κατά της Δημοκρατίας και των οπαδών της. «Διάφοροι απευκταίοι φήμαι διαδίδονται προ ημερών συστηματικώς, επί σκοπώ του να διαταράξωσι την καθ’ όλον το κράτος υπάρχουσαν άκραν ησυχίαν. Αλλ’ επειδή ο Ελληνικός λαός εκτιμά πόσον η ησυχία και η τάξις του είναι αναγκαία εις τας παρούσας μάλιστα περιστάσεις, κωφεύει εις τας εισηγήσεις των μεν, και τας 27

Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 862, 08/04/1848.

[13]


σπερμολογίας των δε, εξακολουθών τας βιωτικάς εργασίας του υπό το κράτος των φιλελευθέρων θεσμών, τους οποίους απέκτησε κατά την Σεπτεμβριανήν μεταβολήν. […] Τι θέλει κερδίσει ο Ελληνικός λαός σήμερον να καταστρέψη, χάριν ολίγων ιδιοτελών, ό, τι απήλαυσε διά την ευδαιμονίαν του διά τοσούτων θυσιών; Να μιμηθή τους Ιταλούς; Αλλ’ ούτοι ήσαν δούλοι μιάς ξένης τυραννικής Κυβερνήσεως. Να μιμηθή την Γαλλίαν; Αλλ’ εκεί υπάρχει σήμερον μεγαλήτερος κυκεών, όστις επαπειλεί από στιγμής εις στιγμήν με την αναρχίαν και τον εμφύλιον πόλεμον. Να μιμηθή τους Γερμανικούς λαούς; Αλλά και εκεί ο σκοπός των μεταβολών αποβλέπει των συνταγματικών θεσμών την ανάκτησιν, διά των οποίων ημείς προ τεσσάρων ετών κυβερνώμεθα. Δεν υπάρχει λοιπόν σήμερον ευλογοφανής αιτία δικαιούσα τους εχθρούς των καθεστώτων, και εμπνέουσα την Κυβέρνησιν φόβους. Αλλ’ επειδή εις όλας κατά δυστυχίαν τας κοινωνίας υπάρχουσιν άνθρωποι, οίτινες ευρίσκουσιν, ή φρονούσιν ότι ευρίσκουν το συμφέρον των εις τα δυστυχήματα των ομοίων των, θέλουσι να μιμηθώσι τους δημοκράτας της Δύσεως, κηρύττοντες αρχάς αντικοινωνικάς, τας οποίας μόνοι αυτοί, δυνάμεθα να το είπωμεν μετά βεβαιότητος, πρεσβεύουσιν ουχί εν πεποιθήσει, αλλά προς σκοπούς δολίους και ιδιοτελείς. Οι Έλληνες δεν δύναται ν’ απατηθώσι σήμερον από ολίγους διεφθαρμένους πλάνους, τους οποίους δυστυχώς εδοκίμασαν τρία ολόκληρα έτη. Οι Έλληνες εγνώρισαν εξ ιδίας πείρας και την δημοκρατίαν και τους ευαρίθμους οπαδούς αυτής, και δεν επιθυμούν να γένωσιν όργανα της ιδίας των καταστροφής διά τα συμφέροντα ολίγων σπουδαρχών. Η ορθή κρίσις των Ελήνων εδιδάχθη υπό της πείρας να διακρίνη πώς πρέπει να ζητώσι τα αληθή των συμφέροντα. Και διά τούτο παρατηρεί έκαστος ειλικρινής φίλος της πατρίδος ότι με όλας τας φλόγας, τας οποίας μετακομίζουσιν εις την Ελλάδα κατά πάσαν δεκαημερίαν τα Ευρωπαϊκά ατμοκίνητα, μ’ όλας τας υποκινήσεις, αίτινες γίνονται επί σκοπώ του ν’ απαλλοτριώνωσι τας ψυχάς των από της προς τους κειμένους νόμους υπακοήν των, ο Ελληνικός λαός, ο εργατικός –λέγομεν- λαός ησυχάζει εργαζόμενος, και αφίνει μεμονωμένους τους οπαδούς των ανθελληνικών μεταβολών.» 28 Ο αντιπολιτευόμενος τύπος παρατηρεί μουδιασμένος τις εξελίξεις.

28

Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 522, 24/03/1848.

[14]


«Η ανησυχία και ταραχή των πνευμάτων της Καθέδρας εξακολουθεί, αυξανομένη μάλιστα. Και οι πολίται και η Εξουσία ευρίσκονται εις αμοιβαίους παλμούς, εις υπονοίας μεγάλας. Η κίνησις και η ενεργητικότης εξ εκατέρων των μερών δεν υπάρχει μικρά. Οι μεν υποπτεύουσι, μην απολέσωσιν από τας χείρας των την εξουσίαν· οι δε θέλουσι βελτίωσιν πραγμάτων, βλέποντες ως αδύνατον το να διατηρηθή το από τετραετίας σύστημα, ότε έλειψαν μάλιστα και Γκιζώτοι και Μεττερνίχοι και Βαβαρικαί υποστηρίξεις. Ευχής έργον ήθελεν είσθαι, αν αντικαθίστων την επιβλαβή επιβουλήν και την πολιτικήν απερισκεψίαν εκείναι αι έγκαιροι αποφάσεις και εκείνη η ειλικρινής και εις μόνον τον Ελληνισμόν στηριζομένη ενέργεια, ήτις εγγυάται και των πνευμάτων την καθησύχασιν και των πραγμάτων την μονιμότητα. Ποία άλλως επελπίζουσιν αποτελέσματα αγαθά αι σπερμολογίαι τινων, ότι πάσα μεταβολή δύναται να εκθέση το πάν εις το οχλαγωγικόν πνεύμα, την διαρπαγήν και την κοινοκτημοσύνην μάλιστα; Διά ποίον λόγον διαδίδονται από σκοπού τοιαύται ψευδείς και ανυπόστατοι υπόνοιαι, διά να ανησυχώσιν οι πολίται και να μην έχωσιν ούτως ούτε επιθυμίαν ούτε καιρόν του να σκέπτωνται περί των κοινών, και εν ώ έφθασαν ταύτα εις το ανοικονόμητον πλέον;» 29 Και η 25η ξημερώνει. Από νωρίς το πλήθος των Αθηναίων που κατέβηκαν στους δρόμους για να γιορτάσουν ήταν μεγάλο. Αλλά όλοι, λαός και εξουσία, τριγυρνούσαν καχύποπτοι, περιμένοντας την έκρηξη. «Η πόλις των Αθηνών παρίστα αξιοπερίεργον θέαμα καθ’ όλην την ημέραν και νύκτα της 25 Μαρτίου. Εσχηματισμένον υπήρχεν εν αυτή στρατόπεδον τι πολεμίων, ετοίμων εις μάχη και κυμαινομένων εις τας αμφιβολίας περί της μελλούσης τύχης των. Αι μεγάλαι και μικραί λεωφόροι έπληθον περιπόλων αλληλοδιαδόχων, ο δε στρατός διέκειτο υπό τα όπλα, διατεταγμένος να κινηθή και να κτυπήση εις το πρώτον σημείον. Όλαι αύται αι προπαρασκευαί, μηδεμιάς άλλης παρασκευής των πολιτών γινομένης, εξήγουν όσας η Εξουσία είχεν υπονοίας τρομεράς περί τινος εσωτερικού κινήματος συνεπεία των μεγάλων εν τη Ευρώπη νεαρών συμβάντων. Εντεύθεν η ανησυχία υπήρχε κοινή, καθ’ εκάστην δε στιγμήν υπετίθετο και ως βέβαιον περιεμένετο ότι έμμελε να συμβή τι.» 30 «Η εξουσία εώρτασε την εθνικήν εορτήν της 25/3 έντρομος, πεφοβισμένη και περιφρουρουμένη πανταχόθεν. Οι πολίται απεναντίας εώρτασαν αυτήν ήσυχοι και ελεύθεροι πάσης υπονοίας. Πο29 30

Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 858, 24/03/1848. Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 859, 27/03/1848.

[15]


τέ τοσαύτη κίνησις λαού δεν εφάνη εις τας Αθήνας, όση καθ’ όλην την ημέραν και καθ’ όλην σχεδόν την νύκτα της παρελθούσης Πέμπτης. Η κίνησις αύτη του λαού, καίτοι ήσυχος, ετάραττε και έτι μάλλον εφόβιζε την εξουσίαν. Ο λαός ημποδίζετο να προχωρή προς τα ανάκτορα.» 31 Το πρωί της 25ης, μετά την καθιερωμένη δοξολογία στην Καπνικαρέα οι εορτασμοί μεταφέρθηκαν έξω από τα σιδερόφραχτα Ανάκτορα. «Η καμαρίλλα νέον πάλιν έδωκε δείγμα αφροσύνης. Κατά 25 Μαρτίου, γενομένης της παραλλαγής του στρατού ενώπιον των ανακτόρων ο διοικητής κύριος Χάν διέταξε να φωνάξωσι το τάγμα του “Ζήτω ο βασιλεύς” το οποίον και εγένετο. Το αυτό διετάχθησαν να πράξωσι, ως και έπραξαν και τα λοιπά στρατιωτικά σώματα. Η καμαρίλλα ενθαρρυνθείσα διά της διαταχθείσης και εκτελεσθείσης ζητωκραυγής ελησμόνησε τα εν Ευρώπη διατρέχοντα και εν τη μέθη του ενθουσιασμού της διά την ζητωκραυγήν ενόμισεν ότι ο στρατός είναι ιδιοκτησία της εξουσίας, ότι ο στρατός είναι στρατός ανδραπόδων, τα οποία δύναται να μεταχειρισθή εν περιπτώσει καθ’ ήν ο λαός ήθελεν αποτολμήσει να ζητήση την εφαρμογήν του συντάγματος.» 32 Όσο προχωρούσε η ημέρα απομακρυνόταν το ενδεχόμενο του ξεσπάσματος μιας εξέγερσης. Τι είχε συμβεί άραγε; Δεν υπήρχε ποτέ τέτοιο ενδεχόμενο και η διάδοση των σχετικών φημών ήταν έργο της Καμαρίλας; Οι συνωμότες τελευταία στιγμή δείλιασαν να πετάξουν το σύνθημα και να οδηγήσουν τα περιφερόμενα στους δρόμους της πρωτεύουσας πλήθη εναντίον των ανακτόρων; Δεν θα το μάθουμε ποτέ. Αυτό που ήταν βέβαιο ήταν το ότι δόθηκε το δικαίωμα στην Κυβέρνηση και το Παλάτι να κομπάζουν, και να βγάζουν δειλά δειλά το κεφάλι τους από την τρύπα μέσα στην οποία γιόρτασαν τυπικά τον Αγώνα των Ελλήνων για Ανεξαρτησία. «Με όλας τας προσπαθείας των εχθρών της τάξεως, η Εθνική εορτή της εικοστής πέμπτης Μαρτίου ετελέσθη κατά το προδημοσιευθέν πρόγραμμα μ’ όλην την λαμπρότητα και τον μεγαλήτερον ενθουσιασμόν. Εις ουδεμίαν περίθστασιν ο λαός της πρωτευούσης δεν εξήγησε καθαρώτερον τα αισθήματά του, όσω εις την προκειμένην εορτήν. Η εξήγησις αύτη θέλει χρησιμεύσει, ελπίζομεν, ως μάθημα εις εκείνους, οίτινες εδοκίμασαν να διαταράξωσι την υπάρχουσαν μεταξύ των κυβερνώντων και των κυβερνωμένων αρμονίαν.» 33 Εφημερίδα «ΚΑΡΤΕΡΙΑ», φ. 278, 27/03/1848. Εφημερίδα «ΕΛΠΙΣ», φ. 451, 26/03/1848. 33 Εφημερίδα “Ο ΦΙΛΟΣ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”, φ. 523, 30/03/1848. 31

32

[16]


Η φιλοκυβερνητική εφημερίδα μέσα στον ενθουσιασμό της για το ότι τα κεφάλια του Βασιλιά και των αφεντικών της στεκόταν ακόμα στους ώμους τους, ψεύδεται ασύστολα. Η 25η του Μάρτη δεν κύλησε ομαλά και αναίμακτα. Οι εορτασμοί δεν περιορίζονταν σε μοναχικές φιέστες των εκπροσώπων της ντόπιας εξουσίας και των ξένων. Ο λαός που κατέβαινε στο δρόμο, κατέβαινε με την πρόθεση να τιμήσει τους αγώνες τους δικούς του και των πατεράδων του, τη μνήμη αυτών που έχασε για να λογίζεται ελεύθερος και κύριος στον τόπο του. Το απόγευμα της μέρας εκείνης, μετά τις φανφάρες της Αυλής είχαν προγραμματιστεί διάφορες εορταστικές συνεστιάσεις φορέων και άλλων ομάδων πολιτών σε αίθουσες εκδηλώσεων και αρχοντικά. Η εκδήλωση όμως που είχαν οργανώσει οι φοιτητές ήταν αυτή που μετατράπηκε σε παλλαϊκή διαδήλωση, η οποία μάλιστα χτυπήθηκε βάναυσα από το στρατό. «Φοιτηταί τινές του Πανεπιστημίου μετά διαφόρων πολιτών, συνελθόντες εις το κεντρικώτερον ξενοδοχείον εσυμποσίασαν έψαλαν δε και ύψωσαν προπόσεις διαφόρους, μεταξύ των οποίων διεκρίθη η υπέρ των φοιτητών του Βερολίνου και Βιέννης γενομένη υπό του κ. Α. Παλαιολόγου. Καταβάντες του ξενοδοχείου διά να διευθυνθώσιν ευτάκτως προς την οδόν Ερμού, συνωδεύθησαν υπό απείρου πλήθους πολιτών, οίτινες προπορευόμενοι εζητωκραύγαζαν εκ διαλειμμάτων υπέρ της Ελλάδος, του στρατού και της εθνοφυλακής. Μόλις επλησίασεν εις το τέλος της Ερμαϊκής οδού όθεν έμελλαν να εισέλθωσιν εις την πλατείαν Συντάγματος, αίφνης κατά διαταγήν αξιωματικού τινός του ιππικού, ως λέγεται περίπολός τις εξ επτά ιππέων επιπίπτει με τα ξίφη κατά του αόπλου πλήθους. Καταπατούνται άνθρωποι ένεκα της ταραχής, θέλοντες να φύγουν. Πολλοί έπαθον κυρίως και μάλιστα γυναίκες και παιδία. Η διαγωγή αύτη των ιππέων επροξένησεν εντύπωσιν δυσάρεστον.»34 «Ποίοι ήσαν οι νέοι ούτοι; πολίται· περί τινος εζητωκραύγαζον; περί Εθνοφυλακής και Στρατού· ποία άρα έρπαξαν ανομίαν; ουδεμίαν· ποίον εναντιούμενον εις την ηθικήν και την τάξιν κίνημα; ουδέν· και διά τούτο ή κατ’ αυτών, αόπλων όντων, αιφνίδιος επίθεσις διά του ξίφους και της λόγχης» 35 Την ίδια ώρα η αγγλόφιλη αντιπολίτευση, συναγωνιζόμενη σε νομιμοφροσύνη τον κυβερνητικό τύπο, προσπαθούσε να υποβαθμίσει τα επεισόδια, καταγγέλλοντας τους πρωταγωνιστές τους και μιλώντας για …

34 35

Εφημερίδα «ΚΑΡΤΕΡΙΑ», φ. 278, 27/03/1848. Εφημερίδα “ΑΙΩΝ”, φ. 859, 27/03/1848.

[17]


«… παράτολμα κινήματα ολίγων τινών απονενοημένων σπουδαρχών, νομιζόντων ότι δι’ αυτών θέλουν δειχθεί ισχυροί και αναγκαίοι διά να καθέξουν υπουργική τινά θέσιν.» 36

Ακολουθεί το ελληνικό 1848… Λίγες μέρες αργότερα, και με την ησυχία να έχει επανέλθει στην Πρωτεύουσα, εμφανίζονται στην Ελληνοτουρκική μεθόριο οι αμνηστευθέντες καπετάνιοι. Όχι όμως για να δεχθούν την εξευτελιστική γι’ αυτούς και τους συντρόφους τους προσφορά του Παλατιού και της Κυβέρνησης. Συμπολίται Έλληνες! Και σήμερον παρουσιάζομαι εις το μέσον σας να χύσω μαζύ σας και τας τελευταίας ρανίδας του αίματός μου εάν παρουσιασθή ανάγκη δια την υπεράσπισιν των καταπατουμένων τέσσαρα έτη ελευθεριών μας, πολιτικών δικαιωμάτων και θυσιών μας. Μην υποφέρετε πλέον να καταστρέφεται το έθνος και να υποδουλώνεται με δάνεια, τα οποία το τετραετές σατανικόν σύστημα μεταχειρίζεται να διαφθείρη των Ιουδαίων τας δυσεβείς ψυχάς δια να υποστηρίζωσι. Μην υπομένετε ν’ αντιπροσωπεύεσθε από βιαίους Βουλευτάς, των οποίων την αυθαίρετον και καταδυναστικήν εκλογήν από κάθε άλλον υμείς γνωρίζετε. Μην υπομένετε να καταπατώνται οι νόμοι και να σπαταλώνται οι αγώνες σας, τα αίματά σας, και αι θυσίαι σας, κινηθήτε κατά του τυραννικού συστήματος και ο θεός θέλει είσθαι μεθ’ ημών, ζητούντες την υποστήριξιν του Συντάγματος και των νόμων. Ενώ δια του Συντάγματος απετεινάξαμεν την Βαβαροκρατίαν, αύτη εισέτι υπενεργεί. Σεις είσθε εκείνοι, οίτινες εδώκατε το παράδειγμα εις τα άλλα έθνη και τώρα ενώ έχετε τόσα παραδείγματα μη κοιμάσθε. Συναχθήτε όλοι αδελφοί και με έν κίνημα κατά της αυθαιρεσίας και τυραννίας, ας σώσωμεν την δεινοπάσχουσαν και κινδυνεύουσαν πατρίδα. Εν Σούρπη, την 12 Απριλίου 1848. Ο συμπολίτης σας Ιωάννης Βελέντζας.»37

36 37

Εφημερίδα «ΑΘΗΝΑ», φ. 1484, 28/03/1848. Εφημερίδα “ΕΛΠΙΣ”, φ. 454, 17/04/1848.

[18]


Πηγές - Τάσου Βουρνά «Το Ελληνικό 1848», Αθήνα, 1952. - Αρχείo εφημερίδων «Αιών», «Ελπίς», «Φίλος του Λαού», «Ταχύπτερος Φήμη», από το ψηφιακό αρχείο της Βουλής των Ελλήνων (http://catalog.parliament.gr)

[19]

25 μάρτη 1848, ο σιδερόφραχτος εορτασμός  

"Η εξουσία εώρτασε την εθνικήν εορτήν της 25/3 έντρομος, πεφοβισμένη και περιφρουρουμένη πανταχόθεν. Οι πολίται απεναντίας εώρτασαν αυτήν ήσ...