Page 1

MART-APREL 2013

Hərbi-texnoloji jurnal ¹ 2(04)

ANAMA

Otokar yeni Cobra üzərində çalışır

bölgənin minatəmizləmə mərkəzinə çevrilir

ABŞ-da yeni snayper sistemləri

ADEX-2014-ə hazırlıqlar başladı Murad BAYAR: “Azərbaycanla ortaq müdafiə sənayesinin yaradılmasını istəyirik”


M Ü N D Ə R İ C A T

MÜDAFİƏ Xəzər - 2013....................................................................................................6 Da­­xi­­li Qo­­şun­­lar-21 il asayişin keşiyində . ................................................7 Mü­dafiə sənayesində yeniliklər . ...............................................................8 Fransız müdafiə şirkətləri Azərbaycanda...............................................10 Kosmik Məsələlər üzrə Şura toplandı.....................................................10 ADEX-2014-ə hazırlıqlar başladı..............................................................10 MÜSAHİBƏ ANAMA bölgənin minatəmizləmə mərkəzinə çevrilir........................11 Otokar yeni Cobra üzərində çalışır..........................................................36 SƏNAYE IDEF-2013 sərgisinə hazırlıqlar bitdi ......................................................18 AERO “Gripen” yenilənir......................................................................................20 Embraer KC-390 üçün düyməni basdı....................................................20 TEXNOLOGİYA McMillan ALIAS-bir tüfəng, çoxlu seçim...............................................21 İspaniya və Çili Oruduları Yiğit Akünü seçdi........................................21 ER-Linklə döyüş meydanı nəzarət altında.............................................22 Braziliya paytaxtının güvənliyi “Maverick”ə əmanət...........................22 STM pilotlar üçün yeni sistemlərini IDEF-də tanıdacaq......................23 AMMS ilə düşmənin atış nöqtələri göz önündə....................................24 CUTLASS yeni nəsil insansız maşın........................................................25 İran PUA-ların sayını artırır......................................................................25 GIDS pilotsuz uçuş aparatları bazarında yer alır..................................26 “Koalisiya - SV-KİŞ” üçün KAMAZ şassisi . .........................................27 ST Kinetics yeni qumbaraatanı tanıtdı....................................................27 ÖZƏL Azərbaycanla ortaq müdafiə sənayesinin yaradılmasını istəyirik......28 ANALİZ Moskva göz yaşlarına inanmır və... silahlanır........................................34 SİLAHLAR ABŞ-da yeni snayper sistemləri . .............................................................40


AZERI DEFENCE Hərbi-texnoloji jurnal

Re­dak­tor­dan

¹ 1(03)

Baş redaktor Rəşad SÜLEYMANOV

Yayım müdiri T. Hacıyev Теl:

(+994 55) 667 5072

E-mail: azeridefence@gmail.com editor@azeridefence.com Ünvan: Bakı şəhəri, B. Bağırova küçəsi, 14 Jurnal Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatına alınıb. 3632 Azərbaycan Respublikası Vergilər Nazirliyi tərəfindən 21 iyun 2012-ci ildə dövlət qeydiyyatına alınıb

AZERİ DEFENCE MMC Qeydiyyat nömrəsi (VÖEN): 1302929491 Tiraj: 1500 Jurnalda AzərTAc, ARMS-TASS, Army Technology agentliklərinin xəbərlərindən istifadə olunur. Müəlliflərin mövqeyi ilə redaksiyanın mövqeyi uyğun gəlməyə bilər. Reklam materiallarına görə AZERI DEFENCE jurnalının redaksiyası məsuliyyət daşımır. Materiallardan istifadə zamanı istinad zəruridir.

Qiyməti: 5 manat

Də­­­­yər­­­­li oxu­­­­cu 2005-ci ilin son­­­­la­­­­rın­­­­da ya­­­­ra­­­­dıl­­­­mış Mü­­­­da­­­­fiə Sə­­­­na­­­­ye­­­­si Na­­­­zir­­­­li­­­­yi (MSN) bu gün fəaliy­­­­yə­­­­ti ilə diq­­­­qət mər­­­­kə­­­­zin­­­­də olan qu­­­­rum­­­­lar­­­­dan­­­­dır. Azər­­­­bay­­­­ca­­­­nın xa­­­­ric­­­­dən hər­­­­bi-tex­­­­ni­­­­ki ası­­­­lı­­­­lı­­­­ğı­­­­nı qal­­­­dır­­­­maq üçün MSN tə­­­­rə­­­­fin­­­­dən ötən il­­­­lər­­­­də bir sı­­­­ra la­­­­yi­­­­hə­­­­lər ger­­­­çək­­­­ləş­­­­di­­­­ri­­­­lib. Bu gün­­­­lər­­­­də na­­­­zir Ya­­­­vər Ca­­­­ma­­­­lov ca­­­­ri il ər­­­­zin­­­­də ye­­­­ni is­­­­teh­­­­sal sa­­­­hə­­­­lə­­­­ri­­­­nin ya­­­­ra­­­­dıl­­­­ ma­­­­sı ilə mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­sin­­­­də in­­­­ki­­­­şa­­­­fın ye­­­­ni mər­­­­hə­­­­lə­­­­si­­­­nin baş­­­­la­­­­na­­­­ca­­­­ ğı­­­­nı bə­­­­yan et­­­­di. Bir az da səbr et­­­­sək, bu, in­­­­ki­­­­şa­­­­fın bəh­­­­rə­­­­lə­­­­ri­­­­ni 2014-cü ilin sent­­­­yab­­­­rın­­­­da – Ba­­­­kı­­­­da ke­­­­çi­­­­ri­­­­lə­­­­cək ADEX-2014 mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­si sər­­­­gi­­­­sin­­­­də gö­­­­rə­­­­cə­­­­yik. Hə­­­­lə ki, Azər­­­­bay­­­­ca­­­­nın mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­si may ayı­­­­nın ilk gün­­­­lə­­­­rin­­­­də İs­­­­tan­­­­bul­­­­da dü­­­­zən­­­­lə­­­­nə­­­­cək IDEF-2013 sər­­­­gi­­­­si­­­­nə ha­­­­zır­­­­la­­­­şır. MSN-in 130 ad­­­­da məh­­­­sul­­­­la IDEF-də təm­­­­sil olun­­­­ma­­­­sı, Azər­­­­bay­­­­can­­­­dan zi­­­­ya­­­­rət­­­­çi qis­­­­min­­­­də çox­­­­say­­­­lı he­­­­yət­­­­lə­­­­rin qa­­­­tıl­­­­ma­­­­sı bu sər­­­­gi­­­­nin rəs­­­­mi Ba­­­­kı üçün bö­­­­yük əhə­­­­miy­­­­yət da­­­­şı­­­­dı­­­­ğı­­­­nı gös­­­­tə­­­­rir. Ən ma­­­­raq­­­­lı­­­­sı isə Azər­­­­bay­­­­can ta­­­­ri­­­­xin­­­­də mil­­­­li hər­­­­bi sə­­­­na­­­­ye­­­­nin is­­­­teh­­­­sa­­­­lı olan ilk hər­­­­bi ma­­­­şı­­­­nın öl­­­­kə sər­­­­həd­­­­lə­­­­rin­­­­dən kə­­­­nar­­­­da nü­­­­ma­­­­yiş­­­­dir ki, bu da IDEF-də ola­­­­caq. Ay­­­­rı­­­­ca, ye­­­­ni si­­­­lah­­­­la­­­­rı­­­­mız – snay­­­­per tü­­­­fəng­­­­lə­­­­ri və pu­­­­lem­­­­yot­­­­la­­­­rı­­­­mız da ilk də­­­­fə İs­­­­tan­­­­bul­­­­da dün­­­­ya hər­­­­bi ca­­­­miəsi­­­­nə gös­­­­tə­­­­ri­­­­lə­­­­cək. Də­­­­yər­­­­li oxu­­­­cu Bu sa­­­­yı­­­­mız­­­­da re­­­­gionu­­­­mu­­­­zun ye­­­­ga­­­­nə hu­­­­ma­­­­ni­­­­tar mi­­­­na­­­­tə­­­­miz­­­­lə­­­­mə mər­­­­kə­­­­zi olan ANA­­­­MA-nın əl­­­­də et­­­­di­­­­yi nailiy­­­­yət­­­­lə­­­­rə, hə­­­­ya­­­­ta ke­­­­çir­­­­di­­­­yi la­­­­yi­­­­hə­­­­lə­­­­rə və pers­­­­pek­­­­tiv plan­­­­la­­­­rı­­­­na Agent­­­­li­­­­yin di­­­­rek­­­­to­­­­ru Na­­­­zim İs­­­­ma­ ­­­yı­­­­lov ilə mü­­­­sa­­­­hi­­­­bə­­­­miz­­­­də nə­­­­zər sal­­­­ma­­­­ğa ça­­­­lış­­­­dıq. Fəxr­­­­lə de­­­­mək olar ki, bir za­­­­man­­­­lar xa­­­­ri­­­­ci eks­­­­pert­­­­lə­­­­rin iş­­­­ti­­­­ra­­­­kı ilə qu­­­­ru­­­­lan ANA­­­­MA ar­­­­tıq mi­­­­na­­­­tə­­­­miz­­­­lə­­­­mə sa­­­­hə­­­­sin­­­­də nou-hau tət­­­­biq edən və qa­­­­zan­­­­dı­­­­ğı qa­­­­bi­­­­liy­­­­ yə­­­­ti, bi­­­­li­­­­yi ix­­­­rac edən bir təş­­­­ki­­­­la­­­­ta çev­­­­ril­­­­mək­­­­də­­­­dir. “İki öl­­­­kə­­­­nin or­­­­taq mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­si ya­­­­rat­­­­ma­­­­sı­­­­nı is­­­­tə­­­­yi­­­­rik”, - de­­­­yən Tür­­­­ki­­­­yə­­­­nin mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­si ka­­­­ti­­­­bi, cə­­­­nab Mu­­­­rad Ba­­­­yar isə jur­­­­na­­­­lı­­­­mı­ ­­­za mü­­­­sa­­­­hi­­­­bə­­­­sin­­­­də həm Tür­­­­ki­­­­yə mü­­­­da­­­­fiə sə­­­­na­­­­ye­­­­si­­­­nin im­­­­kan və qa­­­­bi­­­­ liy­­­­yət­­­­lə­­­­ri, hə­­­­ya­­­­ta ke­­­­çi­­­­ri­­­­lən proq­­­­ram­­­­lar, həm də Azər­­­­bay­­­­can­­­­la bir­­­­gə la­­­­yi­­­­hə­­­­lər­­­­dən bəhs et­­­­di. Ay­­­­rı­­­­ca ola­­­­raq, gö­­­­rü­­­­şü­­­­nü­­­­zə gəl­­­­di­­­­yi­­­­miz bu sa­­­­yı­­­­mız­­­­da Föv­­­­qə­­­­la­­­­də Hal­­­­lar Na­­­­zir­­­­li­­­­yi­­­­nin ke­­­­çir­­­­di­­­­yi “Xə­­­­zər-2013” tə­­­­li­­­­min­­­­dən, gər­­­­gin hər­­­­bisi­­­­ya­­­­si və­­­­ziy­­­­yə­­­­tin hökm sür­­­­dü­­­­yü Qaf­­­­qaz re­­­­gionun­­­­da Ru­­­­si­­­­ya­­­­nın si­­­­lah­­­­ lan­­­­ma­­­­sın­­­­dan, Oto­­­­kar şir­­­­kə­­­­ti­­­­nin zi­­­­reh­­­­li trans­­­­port­­­­yor­­­­la­­­­rın is­­­­teh­­­­sa­­­­lı sa­­­­ hə­­­­sin­­­­də­­­­ki im­­­­kan­­­­la­­­­rın­­­­dan, ABŞ-da ha­­­­zır­­­­la­­­­nan snay­­­­per tü­­­­fəng­­­­lər­­­­dən yaz­­­­ma­­­­ğa ça­­­­lış­­­­dıq. Bi­­­­zi iz­­­­lə­­­­yin

mart - aprel 2013 5


MÜDAFİƏ

Föv­­qə­­la­­də Hal­­lar Na­­zir­­li­­yi (FHN) tə­­rə­­fin­­dən mar­­tın 13-də Ba­­ kı ya­­xın­­lı­­ğın­­da yer, ha­­va və də­­niz kom­­po­­nent­­lə­­ri üz­­rə ge­­niş­­miq­­yas­­lı “Xə­­zər - 2013” tak­­ti­­ki tə­­lim­­lə­­ri ke­­ çi­­ri­­lib. Föv­­qə­­la­­də hal­­lar za­­ma­­nı ida­­rəet­­mə or­­qan­­la­­rı­­nın və xi­­la­­set­­ mə qu­­rum­­la­­rı­­nın bir­­gə fəaliy­­yət im­­kan­­la­­rı­­nın qiy­­mət­­lən­­di­­ril­­mə­­si, qar­­şı­­lıq­­lı fəaliy­­yə­­ti­­nin təş­­ki­­li məq­­ sə­­di da­­şı­­yan tə­­lim­­də ko­­man­­dirrəh­­bər he­­yə­­ti­­nin ta­­be­­lik­­də olan qüv­­və və va­­si­­tə­­lə­­rin ida­­rə olun­­ma­ ­sı sa­­hə­­sin­­də təc­­rü­­bə­­lə­­ri­­nin ar­­tı­­rıl­­ ma­­sı ilə bağ­­lı sual­­lar iş­­lə­­ni­­lib. Yer­­li və xa­­ri­­ci hö­­ku­­mət nü­­ma­­yən­­də­­lə­­ri­­ nin qa­­tıl­­dı­­ğı tə­­li­­mi Bey­­nəl­­xalq Mül­­ki Mü­­da­­fiə Təş­­ki­­la­­tı­­nın baş ka­­ ti­­bi Nə­­vaf əl-Sleibi, müx­­tə­­lif öl­­kə­­ lə­­rin föv­­qə­­la­­də hal­­lar na­­zir­­lə­­ri və mü­­va­­fiq qu­­rum­­la­­rı­­nın nü­­ma­­yən­­ də­­lə­­ri, dip­­lo­­ma­­tik kor­­pu­­sun təm­­ sil­­çi­­lə­­ri, föv­­qə­­la­­də hal­­lar na­­zi­­ri Kə­­ ma­­ləd­­din Hey­­də­­rov, mil­­li təh­­lü­­kə­ ­siz­­lik na­­zi­­ri El­­dar Mah­­mu­­dov, Döv­­lət Sər­­həd Xid­­mə­­ti­­nin rəisi El­­ çin Qu­­li­­yev, sə­­hiy­­yə na­­zi­­ri Oq­­tay Şi­­rə­­li­­yev, Mü­­da­­fiə və Da­­xi­­li İş­­lər

6 AZERI DEFENCE

Xə­­zər

2013

na­­zir­­lik­­lə­­ri­­nin yük­­sək rüt­­bə­­li za­­bit heyətləri iz­­lə­­yib­­lər. Tə­­li­­mə qa­­tı­­lan yer­­li və xa­­ri­­ci mü­­şa­­hi­­də­­çi­­lər ön­­cə FHN-nin xü­­ su­­si xi­­la­­set­­mə ava­­dan­­lıq­­la­­rı, tex­­ni­­ ka­­la­­rı, mo­­bil hos­­pi­­tal­­la­­rı, mo­­bil tib­­bi diaq­­nos­­ti­­ka və di­­gər xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri ilə ta­­ nış olub­­lar. Mü­­şa­­hi­­də­­çi­­lə­­rə mə­­lu­­ mat ve­­ri­­lib ki, son dövr­­də na­­zir­­li­­ yin mad­­di-tex­­ni­­ki ba­­za­­sı möh­­kəm­ ­lən­­di­­ri­­lib, ye­­ni müasir tex­­ni­­ki ava­­ dan­­lıq­­lar alı­­nıb. FHN-nin in­­ven­­ta­­ rın­­da olan ava­­dan­­lıq­­lar və xü­­su­­si va­­si­­tə­­lər hər cür xi­­la­­set­­mə əmə­­liy­­ yat­­la­­rı­­nı yük­­sək də­­qiq­­lik­­lə ye­­ri­­nə ye­­tir­­mə­­yə im­­kan ve­­rir. İki mər­­hə­­lə­­də ke­­çi­­ri­­lən tə­­li­­min bi­­rin­­ci fa­­za­­sın­­da tə­­bii fə­­la­­kət və qə­­za­­lar za­­ma­­nı xə­­bər­­dar­­lı­­ğın təş­­ ki­­li, ax­­ta­­rış və qə­­za-xi­­la­­set­­mə iş­­lə­­ri hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lib. Qu­­ru­­da və də­­niz­­ də kim­­yə­­vi ob­­yekt­­də xi­­la­­set­­mə əmə­­liy­­ya­­tı, neft məh­­sul­­la­­rı is­­teh­­sa­ ­lı ob­­yek­­tin­­də - yan­­ğın və part­­la­­yış, zə­­rər­­çək­­mi­­şin xi­­las edil­­mə­­si, neft plat­­for­­ma­­sın­­da - yan­­ğın və part­­la­­ yış, zə­­rər­­çək­­miş­­lə­­rin də­­niz­­dən və

plat­­for­­ma­­dan xi­­las edil­­mə­­si, də­­ni­­ zin sət­­hin­­dən da­­ğıl­­mış nef­­tin yı­­ğıl­ ­ma­­sı, ha­­va­­dan yan­­ğı­­nın sön­­dü­­rül­­ mə­­si və di­­gər əmə­­liy­­yat­­lar real­­laş­­ dı­­rı­­lıb. İkin­­ci mər­­hə­­lə­­də isə tex­­no­­ gen qə­­za və neft da­­ğıl­­ma­­la­­rı­­nın nə­­ti­­cə­­lə­­ri­­nin ara­­dan qal­­dı­­rıl­­ma­­sı hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lib. Tə­­lim­­də FHN-nin Mül­­ki Mü­­da­­ fiə Qo­­şun­­la­­rı, Xü­­su­­si Risk­­li Xi­­la­­ set­­mə Xid­­mə­­ti, Aviasi­­ya Dəs­­tə­­si, “İzo­­top” Xü­­su­­si Kom­­bi­­na­­tı, Döv­­lət Yan­­ğın­­dan Mü­­ha­­fi­­zə Xid­­mə­­ti, Xə­­ zər Höv­­zə Qə­­za-xi­­la­­set­­mə Xid­­mə­­ ti, Döv­­lət Su­­lar­­da Xi­­la­­set­­mə Xid­­ mə­­ti­­nin, Tibb Xid­­mə­­ti­­nin şəx­­si he­­ yət­­lə­­ri iş­­ti­­rak edib. Tak­­ti­­ki tə­­li­­mə həm­­çi­­nin FHN-nin Be-200ÇS tip­­li am­­fi­­bi­­ya təy­­ya­­rə­­si, Mi-17 və Ka-32 tip­­li he­­li­­kop­­ter­­lə­­ri, 4 ədəd tə­­ci­­li yar­­dım, 1 ədəd mo­­bil diaq­­nos­­ti­­ka av­­to­­mo­­bi­­li, “Zep­­pe­­lin”mo­­bil hos­­ pi­­ta­­lı, yük­­sək ma­­nevr­­li üz­­mə va­­si­­ tə­­lə­­ri, VRD-1217 tip­­li dal­­ğıc ka­­te­­ri, “Vixr” tip­­li yan­­ğın­­sön­­dür­­mə gə­­ mi­­si cəlb olu­­nub. “Xə­­zər-2013” tə­­ lim­­lə­­ri za­­ma­­nı qar­­şı­­ya qo­­yu­­lan və­­ zi­­fə­­lər tam ye­­ri­­nə ye­­ti­­ri­­lib.


MÜDAFİƏ

Da­­xi­­li Qo­­şun­­lar21 il asayişin keşiyində Da­­xi­­li İş­­lər Na­­zir­­li­­yi (DİN) Da­­xi­­li Qo­­ şun­­la­­rı­­nın ya­­ran­­ma­­sı­­nın 21-ci il­­dö­­nü­­mü qeyd edi­­lib. Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rı­­nın Baş İda­­ rə­­sin­­də ke­­çi­­ril­­miş təd­­bir­­də çı­­xış edən da­­ xi­­li iş­­lər na­­zi­­ri­­nin müavi­­ni - Da­­xi­­li Qo­­şun­ ­la­­rın ko­­man­­da­­nı, ge­­ne­­ral-ley­­te­­nant Za­­kir Hə­­sə­­nov rəh­­bər­­lik et­­di­­yi qu­­ru­­mun keç­­di­­ yi dö­­yüş və xid­­mət yo­­lun­­dan da­­nı­­şıb. Ötən dövr ər­­zin­­də Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın res­­ pub­­li­­ka­­da baş ve­­rən bir sı­­ra pro­­ses­­lə­­rin fəal iş­­ti­­rak­­çı­­sı ol­­du­­ğu­­nu, şəx­­si he­­yə­­tin Azər­­bay­­ca­­nın əra­­zi bü­­töv­­lü­­yü uğ­­run­­da ge­­dən dö­­yüş­­lər­­də qəh­­rə­­man­­lıq nü­­mu­­nə­­ lə­­ri gös­­tər­­di­­yi­­ni xa­­tır­­la­­dıb. Ge­­ne­­ral bil­­di­­ rib ki, 1992-1994-cü il­­lər­­də - Qa­­ra­­bağ­­da dö­­yüş əmə­­liy­­yat­­la­­rı apa­­rı­­lan müd­­dət­­də Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın 510 hər­­bi qul­­luq­­çu­­su hə­­lak olub, 1166 nə­­fər ya­­ra­­la­­nıb, 268 nə­­fər it­­kin dü­­şüb, 9 nə­­fər Azər­­bay­­ca­­nın Mil­­li

Qəh­­rə­­ma­­nı adı­­na la­­yiq gö­­rü­­lüb: “Apa­­rı­­lan is­­la­­hat­­lar, dö­­yüş ha­­zır­­lı­­ğı, mad­­di-tex­­ni­­ki tə­­mi­­nat, hər­­bi qul­­luq­­çu­­la­­rın so­­sial və­­ziy­­ yə­­ti və di­­gər pro­­ses­­lər ba­­xı­­mın­­dan son il­­ lər Da­­xi­­li Qo­­şun­­lar­­da ye­­ni in­­ki­­şaf döv­­rü ki­­mi xa­­rak­­te­­ri­­zə olu­­nur. Mad­­di-tex­­ni­­ki ba­­za­­nın möh­­kəm­­lən­­di­­ril­­mə­­si, ka­­zar­­ma Mar­­tın 12-də Azər­­bay­­can pre­­zi­­den­­ ti­­nin im­­za­­la­­dı­­ğı sə­­rən­­ca­­mı ilə xid­­ mə­­ti və­­zi­­fə­­lə­­ri­­ni ye­­ri­­nə ye­­ti­­rər­­kən gös­­tər­­dik­­lə­­ri igid­­li­­yə və hər­­bi his­­sə qar­­şı­­sın­­da qo­­yul­­muş tap­­şı­­rıq­­la­­rı ye­­ri­­nə ye­­ti­­rər­­kən fərq­­lən­­dik­­lə­­ri­­nə gö­­rə Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın 2 hər­­bi qul­­ luq­­çu­­su “İgid­­li­­yə gö­­rə”, 13 hər­­bi qul­­luq­­çu­­su isə “Hər­­bi xid­­mət­­lə­­rə gö­­rə” me­­da­­lı ilə təl­­tif olu­­nub.

ya­­şa­­yış fon­­du­­nun da­­ha da yax­­şı­­laş­­dı­­rıl­­ ma­­sı is­­ti­­qa­­mə­­tin­­də təd­­bir­­lər hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­ ­lib. Hər­­bi his­­sə­­lər müasir tex­­ni­­ka və ra­­bi­­tə sis­­tem­­lə­­ri ilə təc­­hiz olu­­nub, is­­ti­­fa­­də­­də olan si­­lah, tex­­ni­­ka, xü­­su­­si va­­si­­tə və ava­­dan­­lıq­­ lar ən yük­­sək bey­­nəl­­xalq stan­­dart­­la­­ra ca­­ vab ve­­rir”. Ali Baş Ko­­man­­da­­nın bay­­ram mü­­na­­si­­bə­ ­ti­­lə şəx­­si he­­yə­­tə təb­­rik­­lə­­ri­­ni çat­­dı­­ran da­­xi­­li iş­­lər na­­zi­­ri, ge­­ne­­ral-pol­­kov­­nik Ra­­mil Usu­­ bov isə Azər­­bay­­can xal­­qı­­na, döv­­lət­­çi­­li­­yi­­nə xid­­mə­­tin Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın fəaliy­­yə­­tin­­də daim apa­­rı­­cı is­­ti­­qa­­mət ol­­du­­ğu­­nu vur­­ğu­­la­­ yıb. Mü­­ha­­ri­­bə­­dən son­­ra­­kı il­­lər­­də res­­pub­­li­­ ka­­da da­­xi­­li sa­­bit­­li­­yin və əmin-aman­­lı­­ğın tə­­min olun­­ma­­sın­­da şəxsi heyətin əzm­­kar­­ lıq nü­­ma­­yiş et­­dir­­di­­yi­­ni de­­yən na­­zir Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın yük­­sək pe­­şə­­kar­­lı­­ğa və mə­­nə­­vipsi­­xo­­lo­­ji ha­­zır­­lı­­ğa ma­­lik mo­­bil bir qu­­ru­­ma çev­­ril­­di­­yi­­ni, qar­­şı­­ya qo­­yu­­lan is­­tə­­ni­­lən dö­­ yüş tap­­şı­­rı­­ğı­­nı key­­fiy­­yət­­lə ye­­ri­­nə ye­­tir­­mə­­yə qa­­dir ol­­du­­ğu­­nu bil­­di­­rib. Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın 1997-ci il­­dən Tür­­ki­­yə Jan­­dar­­ma Baş Ko­­man­­dan­­lı­­ğı ilə sıx əla­­qə­­ lər yaratdığını deyən nazir ötən il­­lər ər­­zin­ ­də Jan­­dar­­ma Qüv­­və­­lə­­ri­­nin yar­­dı­­mı ilə Qo­­şun­­la­­rın müasir tə­­ləb­­lə­­rə uy­­ğun qu­­rul­­ du­­ğu­­nu, tə­­mi­­na­­tı­­nın əhə­­miy­­yət­­li də­­rə­­cə­­ də yük­­səl­­di­­yi­­ni xa­­tır­­la­­dıb. Na­­zir R. Usu­­ bov əl­­də edil­­miş nailiy­­yət­­lə­­rə gö­­rə Tür­­ki­­ yə Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­nin, Jan­­dar­­ma Ko­­man­ ­dan­­lı­­ğı­­nın rəh­­bər­­li­­yi­­nə və hər­­bi mü­­tə­­xəs­­ sis­­lə­­ri­­nə tə­­şək­­kü­­rü­­nü bil­­di­­rib. Təd­­bi­­rin so­­nun­­da da­­xi­­li iş­­lər na­­zi­­ri R.Usu­­bov xid­­mət­­də fərq­­lən­­miş hər­­bi qul­­ luq­­çu­­la­­ra me­­dal­­lar və mü­­ka­­fat qay­­da­­sın­­ da ve­­ril­­miş rüt­­bə­­lə­­ri təq­­dim edib.

Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın Ali Hər­­bi Mək­­tə­­ bi­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı pro­­se­­si ye­­kun­­laş­­ maq üz­­rə­­dir. Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rın ko­­ man­­da­­nı, ge­­ne­­ral-ley­­te­­nant Za­­kir Hə­­sə­­no­­vun söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, ötən ilin or­­ta­­la­­rın­­da mək­­tə­­bin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı ba­­rə­­də qə­­rar qə­­bul edi­­lib. Mək­­tə­­bin müasir tə­­lim-təd­­ris ba­­za­­sı ya­­ra­­dı­­ lıb, zə­­ru­­ri inf­­rast­­ruk­­tu­­ru for­­ma­­la­­ şıb. Qə­­rar­­gah və mü­­da­­vim ya­­taq­­ xa­­na­­sı in­­şa edi­­lib. Ko­­man­­dan Ali Hər­­bi Mək­­tə­­bin ya­­xın za­­man­­lar­­da fəaliy­­yə­­tə baş­­la­­ya­­ca­­ğı­­nı de­­yib.

mart - aprel 2013 7


MÜDAFİƏ Xə­bər len­ti Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev ap­re­ lin 15-də Da­xi­li Qo­şun­la­rın Ha­cı­ qa­bul­da­kı hər­bi his­sə­si­nə ye­ni­ dən­qur­ma­dan son­ra ba­xış ke­çi­ rib. Hər­bi his­sə­də döv­lət baş­çı­sı ye­ni­dən qur­ma la­yi­hə­si və ma­ke­ ti ilə ta­nış olub. Pre­zi­den­tə hər­bi his­sə­də 19 hek­tar əra­zi­də sa­lı­ nan şə­hər­cik­də ye­ni­dən­qur­ma iş­lə­ri­nin mər­hə­lə­li şə­kil­də da­vam et­di­ri­lə­cə­yi bil­di­ri­lib. Bi­rin­ci mər­hə­lə­də in­şa­sı­na ötən ilin mar­tın­da baş­la­nan beş­mər­tə­bə­li qə­rar­gah, əs­gər ya­taq­xa­na­sı və ye­mək­xa­na, nə­za­rət-bu­ra­xı­lış mən­tə­qə­si ti­ki­lib. Növ­bə­ti mər­ hə­lə­də isə şə­hər­cik əra­zi­sin­də 400 nə­fər­lik beş­mər­tə­bə­li əs­gər ya­taq­xa­na­sı, 60 mən­zil­li al­tı­mər­ tə­bə­li ya­şa­yış bi­na­sı, si­lah-sur­sat an­ba­rı, 100 yer­li av­to­park ti­ki­lə­ cək. Həm­çi­nin bu­ra­da qa­ro­vul mən­tə­qə­si, ha­mam və ça­ma­şır­ xa­na, qa­zan­xa­na, trans­for­ma­tor ya­rıms­tan­si­ya­sı, na­sos­xa­na və gö­zət­çi qül­lə­lə­ri­nin ti­kin­ti­si nə­zər­də tu­tu­lur. Pre­zi­dent hər­bi his­sə­nin qə­rar­ga­hın­da ya­ra­dı­lan şə­rait­lə ta­nış olub. Ye­ni­dən qu­ru­ lan 70 mən­zil­li za­bit ya­taq­xa­na­ sı­na ba­xıb. * * * Gür­cüs­ta­nın mü­da­fiə na­zi­ri İrak­li Ala­sa­ni­ya­nın baş­çı­lıq et­di­ yi nü­ma­yən­də he­yə­ti 18-19 mart ta­rix­lə­rin­də Azər­bay­ca­na sə­fər edib. Mü­da­fiə na­zi­ri, ge­ne­ralpol­kov­nik Sə­fər Əbi­yev və İ. Ala­sa­ni­ya­nın gö­rü­şün­də Azər­ bay­can-Gür­cüs­tan dost­luq əla­ qə­lə­ri­nin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də mü­za­ki­rə­lər apa­ rı­lıb. Nazir deyib ki, Gür­cüs­ta­ nın Azər­bay­ca­nın əra­zi bü­töv­lü­

8 AZERI DEFENCE

Mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­sin­­də ye­­ni­­lik­­lər

Yaxın vaxtlarda Azər­­bay­­ca­­nın hər­ ­bi sə­­na­­ye komp­­lek­­sin­­də ye­­ni is­­teh­­sa­­ lat sa­­hə­­lə­­ri­­nin is­­ti­­fa­­də­­yə ve­­ril­­mə­­si plan­­laş­­dı­­rı­­lır. Açı­­la­­caq ye­­ni is­­teh­­sal sa­­hə­­lə­­ri ara­­sın­­da müx­­tə­­lif çap­­lı dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı­­nın is­­teh­­sa­­lı mər­­kə­­zi, dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı­­nın uti­­li­­za­­si­­ya­­sı mər­­kə­­zi, ki­­ çik çap­­lı dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı üçün nə­­za­­ rət sı­­naq mər­­kə­­zi, müx­­tə­­lif növ mi­­na­­ la­­rın və aviasi­­ya bom­­ba­­la­­rı­­nın dol­­ dur­­ma mər­­kə­­zi və alış­­dı­­rı­­cı kap­­sul­­la­­ rın is­­teh­­sa­­lı mər­­kəz­­lə­­ri və s. yer alır. Ye­­ni is­­teh­­sal sa­­hə­­lə­­ri­­ni müasir ava­­ dan­­lıq­­lar­­la tə­­min et­­mək məq­­sə­­di­­lə 300-ə ya­­xın dəz­­gah, xü­­su­­si ci­­haz və alət­­lə­­rin alın­­ma­­sı üçün mü­­qa­­vi­­lə­­lər bağ­­la­­nıb. Azər­­bay­­can hər­­bi sə­­na­­ye komp­­lek­ ­sin­­də gö­­rü­­lən iş­­lər ba­­rə­­də mə­­lu­­mat ve­­rən na­­zir Ya­­vər Ca­­ma­­lo­­vun söz­­lə­­ri­­ nə gö­­rə, ötən dövr­­də Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­ ­si Na­­zir­­li­­yi­­nin (MSN) müəs­­si­­sə­­lə­­ri tə­­ rə­­fin­­dən is­­teh­­sal edil­­miş 30 ədəd “Ma­­ta­­dor” və “Ma­­rauder” tip­­li zi­­reh­­li nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­nin və “Or­­bi­­ter2M” tip­­li pi­­lot­­suz uçuş apa­­rat­­la­­rın­­dan (PUA) iba­­rət 5 komp­­lek­­sin sı­­naq­­la­­rı uğur­­la hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lə­­rək si­­fa­­riş­­çi­­yə təh­­vil ve­­ri­­lib. Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin is­­ti­­fa­­də­­sin­­də olan 27 ədəd “Or­­bi­­ter” PUA-nın əsas­­lı tə­­mir və tək­­mil­­ləş­­di­­ ril­­mə­­si iş­­lə­­ri apa­­rı­­lıb. Ha­­zır­­da 60 zi­­ reh­­li ma­­şı­­nın və “Aeros­­tar” tip­­li PUAla­­rın (4 komp­­leks) is­­teh­­sa­­lı da­­vam et­­ di­­ri­­lir. Həm­­çi­­nin, 107 mm çap­­lı 12 lü­­ lə­­li yay­­lım atəş­­li reak­­tiv sis­­te­­min ya­­ra­ ­dıl­­ma­­sı iş­­lə­­ri tam ba­­şa çat­­dı­­rı­­la­­raq se­­

ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­lı və si­­lah­­lan­­ma­­ya qə­­bul edil­­mə­­si töv­­si­­yə olu­­nub. “Bun­­dan baş­­qa, ca­­ri il­­də NA­­TO stan­­dart­­la­­rı­­na uy­­ğun 7.62x51 mm çap­ ­lı snay­­per tü­­fən­­gi­­nin, ze­­nit qur­­ğu­­la­­rı və av­­to­­ma­­tik top­­lar üçün 23 və 30 mm çap­­lı müx­­tə­­lif növ pat­­ron­­la­­rın, 30 və 40 mm çap­­lı qum­­ba­­raatan­­lar üçün atəş yı­­ğım­­la­­rı­­nın, atı­­cı si­­lah­­lar üçün müx­­tə­­lif növ alış­­dı­­rı­­cı kap­­sul­­la­­rın, atı­ ­cı si­­lah­­lar üçün kom­­pas­­lı priz­­ma­­tik bi­­no­­kul­­la­­rın və xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı av­­to­­ mo­­bil­­lər üzə­­rin­­də müx­­tə­­lif növ si­­lah­­ la­­rın qu­­raş­­dı­­rıl­­ma­­sı üz­­rə iş­­lər də tam ba­­şa çat­­dı­­rı­­la­­caq”, - de­­yə na­­zir vur­­ğu­ ­la­­yıb. Y.Ca­­ma­­lov ca­­ri il­­də ba­­rıt, tro­­til və hek­­so­­gen is­­teh­­sal edən 3 za­­vo­­dun ti­­ kin­­ti­­si­­nə baş­­la­­na­­ca­­ğı­­nı bil­­di­­rib. 2013cü il­­də təh­­vil ve­­ril­­mə­­si nə­­zər­­də tu­­tu­­ lan 40x46 mm çap­­lı qum­­ba­­raatan üçün müx­­tə­­lif növ qum­­ba­­ra­­lı atəş yı­­ ğım­­la­­rı­­nın is­­teh­­sa­­lı, 23, 30 və 40 mm çap­­lı dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı üçün müx­­tə­­lif tip­­li part­­la­­yı­­cı­­la­­rın is­­teh­­sa­­lı, 30 mm çap­­lı A42 to­­pu­­nun is­­teh­­sa­­lı, ar­­til­­le­­ri­­ya və tank top­­la­­rı üçün müx­­tə­­lif çap­­lı mər­­mi­­lə­­rin göv­­də­­lə­­ri­­nin is­­ti ştamp­­ lan­­ma­­sı və me­­xa­­ni­­ki ema­­lı, hə­­min mər­­mi­­lə­­rin atəş yı­­ğım­­la­­rı­­nın gi­­liz­­lə­­ri­­ nin is­­teh­­sa­­lı sa­­hə­­lə­­ri, ha­­be­­lə adı­­çə­­ki­­ lən mər­­mi­­lə­­rin dol­­du­­rul­­ma­­sı və yı­­ğıl­ ­ma­­sı za­­vod­­la­­rın­­da son ta­­mam­­la­­ma iş­­lə­­ri apa­­rı­­lır. Bu­­nun­­la da, na­­zir­­li­­yin ya­­ran­­ma­­sın­­dan ke­­çən müd­­dət ər­­zin­­ də is­­ti­­fa­­də­­yə ve­­ril­­miş is­­teh­­sal sa­­hə­­lə­­ ri­­nin ümu­­mi sa­­yı 47-yə ça­­ta­­caq.


MÜDAFİƏ Xə­bər len­ti yü­nü hə­mi­şə dəs­tək­lə­di­yi­ni bil­di­rən İ. Ala­sa­ni­ya iki öl­kə ara­sın­ da qar­şı­lıq­lı əla­qə­lə­rin in­ki­şaf et­di­ril­mə­si­nin re­gion üçün bö­yük əhə­miy­yət da­şı­dı­ğı­nı diq­qə­tə çat­dı­rıb. Gö­rü­şün so­nun­da mü­da­ fiə na­zir­lə­rı 2013-cü il üçün iki­tə­rəf­li əmək­daş­lıq pla­nı­nı im­za­ la­yıb­lar. Sə­fər çər­çi­və­sin­də Gür­cüs­ta­nın mü­da­fiə na­zi­ri Azər­ bay­ca­nın Mü­da­fiə Sə­na­ye­si Na­zir­li­yin­də də olub. Gür­cüs­tan özü­nün st­ra­te­ji tə­rəf­da­şı olan Tür­ki­yə və Azər­bay­can­la hər­bi sə­na­ye və hər­bi-tex­ni­ki sa­hə­də əmək­daş­lı­ğı ge­niş­lən­dir­mə­yə ma­raq gös­tə­rir. * * * Azər­bay­can Döv­lət Sər­həd Xid­mə­ti (DSX) və Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­ nın Fron­tex Agent­li­yi ara­sın­da əmək­daş­lıq mü­qa­vi­lə­si im­za­la­ nıb. Fron­te­xin Var­şa­va­da­kı qə­rar­ga­hın­da ke­çi­ri­lən mə­ra­si­m­də mü­qa­vi­lə­ni DSX rəisi, ge­ne­ral-ley­te­nant El­çin Qu­li­yev və Fron­ tex Agent­li­yi­nin ic­ra­çı di­rek­to­ru İlk­ka Laiti­nen im­za­la­yıb­lar. Mü­qa­vi­lə tə­rəf­lər ara­sın­da in­for­ma­si­ya mü­ba­di­lə­si, sər­həd ida­rə­çi­li­yi, ha­be­lə sər­həd nə­za­rə­ti üz­rə bir­gə əmə­liy­yat təd­bir­ lə­ri, pi­lot la­yi­hə­lə­rin ha­zır­lan­ma­sı və koor­di­na­si­ya ilə bağ­lı təh­ lil­lə­ri, tə­lim və el­mi-təd­qi­qat fəaliy­yət­lə­ri­ni əha­tə edir. Mü­qa­vi­ lə­də həm­çi­nin sər­həd-nə­za­rət pro­se­dur­la­rı, müasir tex­no­lo­gi­ ya­la­rın öy­rə­nil­mə­si­nə dair təc­rü­bə mü­ba­di­lə­si­nin təş­ki­li də yer alır. Mü­qa­vi­lə­nin məq­sə­di Av­ro­pa İt­ti­fa­qı­na üzv döv­lət­lər və Azər­bay­can sər­həd mü­ha­fi­zə­si ara­sın­da qar­şı­lıq­lı əmək­daş­lı­ğı in­ki­şaf et­dir­mək­dir. * * * Tür­ki­yə Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­nin yük­sək rüt­bə­li za­bit­lə­rin­dən iba­ rət nü­ma­yən­də he­yə­ti mar­tın 13-dən 15-dək Azərbaycana səfər edib. Nü­ma­yən­də he­yə­tin­də Tür­ki­yə Qu­ru Qo­şun­la­rı, Ha­va Qüv­və­lə­ri, Hər­bi Də­niz Qüv­və­lə­ri, Si­lah­lı Qüv­və­lə­rin Baş Qə­rar­ ga­hı­nın və di­gər qo­şun növ­lə­ri­nin 7-si ge­ne­ral rüt­bə­sin­də ol­maq­la 21 za­bi­ti təm­sil olu­nub. Sə­fər çər­çi­və­sin­də Azər­bay­can Si­lah­lı Qüv­və­lə­ri­nin müx­tə­lif hər­bi qu­rum­la­rın­da ke­çi­ril­miş gö­rüş­lər­də qar­şı­lıq­lı hər­bi əmək­daş­lı­ğın müx­tə­lif as­pekt­lə­ri üz­rə mü­za­ki­rə­lər apa­rı­lıb. * * * Ba­kı­da “Hər­bi Cər­ra­hi Sim­po­ziumu - hər­bi cər­ra­hiy­yə­də təh­ sil” möv­zu­sun­da iki gün­lük bey­nəl­xalq sim­po­zium və tə­lim kur­su ke­çi­ri­lib. Döv­lət Sər­həd Xid­mə­ti­nin (DSX) Hər­bi Hos­pi­ta­ lı, Amb­roise adı­na Bey­nəl­xalq Hər­bi Cər­ra­hiy­yə Fo­ru­mu və Türk-Azər­bay­can En­dos­ko­pik Cər­rah­lar As­so­siasi­ya­sı­nın bir­gə təş­ki­lat­çı­lı­ğı ilə dü­zən­lən­miş sim­po­zium­da Azər­bay­can da da­xil ol­maq­la, dün­ya­nın 10 öl­kə­sin­dən mü­tə­xəs­sis­lər iş­ti­rak edib­lər. Sim­po­zium­da müx­tə­lif öl­kə­lə­rin hər­bi cər­ra­hiy­yə təc­rü­bə­si ba­rə­də təq­di­mat­lar ke­çi­ri­lib. Həm­çi­nin mül­ki xəs­tə­xa­na­nın hər­ bi hos­pi­ta­la çev­ril­mə­si, hər­bi şə­rait­də anes­te­ziolo­gi­ya və reani­

mart - aprel 2013 9


MÜDAFİƏ Xə­bər len­ti

Kosmik Məsələlər üzrə Şura toplandı

ma­to­lo­gi­ya, hər­bi mən­şə­li qa­rın trav­ma­la­rı­na ya­naş­ma­nın xü­su­ siy­yət­lə­ri, od­lu si­lah ya­ra­lan­ma­ la­rı­nın re­konst­ruk­tiv cər­ra­hi­yə­ si, mü­ha­ri­bə za­ma­nı zə­də­lən­mə­ lər­də məh­kə­mə-tib­bi eks­per­ti­za­ sı­nın xü­su­siy­yət­lə­ri, hər­bi cər­ rah­la­rın tə­lim sis­te­mi, si­mul­ya­si­ ya­la­rın tət­bi­qi və s. və s. möv­zu­ lar­da mə­ru­zə­lər din­lə­ni­lib. * * * Azər­bay­ca­nın mü­da­fiə na­zi­ri, ge­ne­ral-pol­kov­nik Sə­fər Əbi­ye­ vin baş­çı­lıq et­di­yi nü­ma­yən­də he­yə­ti Pol­şa­da sə­fər­də olub. Sə­fə­rin ilk gü­nü, S. Əbi­yev və Pol­şa­nın mü­da­fiə na­zi­ri To­mas Siemo­niakın gö­rü­şün­də öl­kə­lər ara­sın­da iki­tə­rəf­li və çox­tə­rəf­li hər­bi əla­qə­lə­r, ha­be­lə təh­lü­kə­ siz­lik və mü­da­fiə sa­hə­lə­rin­də əmək­daş­lı­ğın güc­lən­di­ril­mə­si im­kan­la­rı mü­za­ki­rə olu­nub. Azər­bay­can mü­da­fiə na­zi­ri həm­ çi­nin Pol­şa pre­zi­den­ti Bro­nis­lav Ko­mo­rovs­ki tə­rə­fin­dən qə­bul edi­lib. Azər­bay­can nü­ma­yən­də he­yə­ti sə­fər çər­çi­və­sin­də Pol­şa­ nın “Bu­mar” kor­po­ra­si­ya­sın­da da gö­rüş­lər ke­çi­rib. * * * Şir­­van şə­­hə­­rin­­də Mü­­da­­fiə Sə­­ na­­ye­­si Na­­zir­­li­­yi­­nin (MSN) Uti­li­ za­si­ya Mər­­kə­­zi ya­­ra­­dı­­lıb. Mər­­ kəz­­də is­­ti­­fa­­də müd­­də­­ti bit­­miş si­­lah və dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı­­nın uti­­ li­­za­­si­­ya­­sı hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lə­­cək. Mər­­kəz Pol­­şa­­nın “Ja­­kusz” fir­­ ma­­sı ilə iş­­bir­­li­­yi çər­­çi­­və­­sin­­də qu­­ ru­­lub və müasir ava­­dan­­lıq­­lar­­la təc­­hiz edi­­lib. Ha­­zır­­da bu si­­lah və sur­­sat­­la­­rın uti­­li­­za­­si­­ya­­sı üçün re­­ gion­­da ye­­ga­­nə mər­­kəz­­dir.

10 AZERI DEFENCE

Ap­re­lin 3-də Azər­bay­can Mil­li Aviasi­ya Aka­de­mi­ya­sın­da Kos­mik Mə­sə­lə­lər üz­rə Şu­ra­nın ic­la­sı ke­çi­ri­lib. Şu­ra­nın səd­ri, aka­de­mik Arif Pa­şa­ye­ vin rəh­bər­li­yi ilə ke­çi­ri­lən ic­las­da 2015 - 2016-cı il­lər­də or­bi­tə bu­ra­xıl­ma­sı nə­zər­də tu­tu­lan aşa­ğı or­bit­li və ikin­ci te­le­kom­mu­ni­ka­si­ya pey­ki la­yi­hə­lə­ri­ nə dair mü­za­ki­rə­lər apa­rı­lıb. Həm­çi­ nin, ya­xın gə­lə­cək­də Azər­bay­can­da

uni­ver­sal ye­rüs­tü stan­si­ya­nın qu­rul­ ma­sı, di­gər ope­ra­tor­la­rın re­gion üzə­ rin­dən ke­çən yük­sək ayır­det­mə peyk­ lə­rin­dən təs­vir­lə­rin qə­bu­lu, re­gional ba­zar­da op­tik və ra­dar təs­vir­lə­rə olan tə­lə­ba­tın qar­şı­lan­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də gö­rü­lən iş­lər­dən da­nı­şı­lıb. Hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si plan­laş­dı­rı­lan bir sı­ra di­gər kos­mik la­yi­hə­lə­rin ic­ra­sı is­ti­qa­ mə­tin­də tək­lif­lər ve­ri­lib.

Fransız müdafiə şirkətləri Azərbaycanda Fran­sa­nın mü­da­fiə və təh­lü­kə­siz­ lik sek­to­run­da fəaliy­yət gös­tə­rən bir qrup şir­kə­tin nü­ma­yən­də­lə­rin­dən iba­rət he­yət ap­re­lin 8 və 9-da Ba­kı­da sə­fər­də olub. Föv­qə­la­də Hal­lar Na­zir­ li­yi və di­gər qu­rum­lar­da ke­çi­ri­lən gö­rüş­lər­də iki öl­kə ara­sın­da mü­va­fiq sa­hə­lər üz­rə əmək­daş­lıq mə­sə­lə­lə­ri ba­rə­də fi­kir mü­ba­di­lə­si apa­rı­lıb. Ba­kı­

da “İri­miq­yas­lı təd­bir­lər za­ma­nı föv­ qə­la­də hal­la­rın ida­rə edil­mə­si” möv­ zu­sun­da se­mi­na­ra qa­tı­lan fran­sız fir­ ma­la­rı tə­rə­fin­dən təq­di­mat­lar ke­çi­ri­ lib. Fran­sız nü­ma­yən­də he­yə­tin­də THA­LES, Euro­cop­ter, EADS Cas­si­ dian, Re­nault Trucks, İve­co, UTİ­LİS, Al­se­tex Lac­roix, Ci­vi­pol Con­seil, Cİ­FAL fir­ma­la­rı yer alıb.

ADEX-2014-ə hazırlıqlar başladı 2014-cü ilin sent­­yabr ayın­­da Ba­­kı­­da ADEX-2014 bey­­nəl­­xalq mü­­da­­fiə sə­­na­ ­ye­­si sər­­gi­­si­­nin ke­­çi­­ril­­mə­­si plan­­laş­­dı­­rı­­ lır. Mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si na­­zi­­ri Ya­­vər Ca­­ ma­­lo­­vun ver­­di­­yi mə­­lu­­ma­­ta gö­­rə, ha­­

zır­­da bu is­­ti­­qa­­mət­­də təş­­ki­­la­­ti iş­­lər gö­­ rü­­lür. Ey­­ni za­­man­­da dün­­ya­­nın apa­­rı­­cı şir­­kət­­lə­­ri ilə da­­nı­­şıq­­lar apa­­rı­­lır. Qeyd edək ki, ADEX Azər­­bay­­can ta­­ri­­xin­­də ilk mü­­da­­fiə sər­­gi­­si ola­­caq.


MÜSAHİBƏ

ANAMA

bölgənin minatəmizləmə mərkəzinə çevrilir Mi­­na və part­­la­­ma­­mış hər­­bi sursatların tə­­miz­­lən­­mə­­si məq­­sə­­di ilə 1998-ci il­­də ya­­ra­­dıl­­mış Azər­­bay­­can Əra­­zi­­lə­­ri­­nin Mi­­na­­lar­­dan Tə­­miz­­lən­­mə­­si üz­­rə Mil­­li Agent­­lik (ANA­­MA) bu gün re­­gion­­da ye­­ga­­nə bey­­nəl­­xalq sə­­viy­­yə­­li mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə mər­­kə­­zi sa­­yı­­lır. BMT İn­­ki­­şaf Proq­­ra­­mı və NA­­TO ki­­mi təş­­ki­­lat­­la­­rın nü­­fuz­­lu partn­­yo­­ru­­na çev­­ril­­miş ANA­­MA Azər­­bay­­can­­da və öl­­kə sər­­həd­­lə­­rin­­dən kə­­ nar­­da əmə­­liy­­yat­­la­­rın təş­­ki­­li, mü­­tə­­xəs­­sis­­lə­­rin ha­­zır­­lan­­ma­­sı, məs­­lə­­hət­­lə­­rin ve­­ril­­mə­­si ki­­mi çox­­say­­lı fəaliy­­yət­­lər hə­­ya­­ta ke­­çir­­mək­­ də­­dir. ANA­­MA-nın di­­rek­­to­­ru, cə­­nab Na­­zim İs­­ma­­yı­­lov­­la mü­­sa­­hi­­bə­­miz­­də Agent­­li­­yin keç­­di­­yi yol, fəaliy­­yət is­­ti­­qa­­mət­­lə­­ri və pers­­ pek­­tiv plan­­la­­rı ba­­rə­­də AZERİ DEFENCE oxucuları üçün mə­­lu­­mat al­­ma­­ğa ça­­lış­­dıq.

Rəşad SÜ­­LEY­­MA­­NOV - Na­­zim müəl­­lim, söh­­bə­­ti­­mi­­zə bir qə­­dər keç­­mi­­şə qa­­yı­­da­­raq baş­­la­­ maq is­­tər­­dik. ANA­­MA-nın ya­­ra­­dıl­ ­ma­­sı han­­sı zə­­ru­­rət­­dən mey­­da­­na gəl­­di? - Ötən əs­­rin 90-cı il­­lə­­ri­­nin əv­­vəl­­ lə­­rin­­də Er­­mə­­nis­­tan­­la ya­­şan­­mış hər­­ bi mü­­na­­qi­­şə Azər­­bay­­ca­­nın qar­­şı­­sı­­ na bir çox cid­­di prob­­lem­­lər çı­­xar­­dı. Hə­­min prob­­lem­­lər­­dən bi­­ri də dö­­ yüş­­lər za­­ma­­nı bö­­yük əra­­zi­­lə­­rin mi­­ na­­lan­­ma­­sı və part­­la­­ma­­mış hər­­bi sur­­sat­­lar­­la (PHS) çirk­­lən­­mə­­si­­dir.

Biz­­də olan sta­­tis­­ti­­ka­­ya gö­­rə 1990-cı il­­lə­­rin əv­­vəl­­lə­­rin­­dən 2008-ci ilə­­dək res­­pub­­li­­ka­­da təx­­mi­­nən 2700 nə­­fər mi­­na­­dan zə­­rər çə­­kib. On­­lar­­dan 500 nə­­fər dün­­ya­­sı­­nı də­­yi­­şib. Mi­­na və PHS təh­­lü­­kə­­si əra­­zi­­lə­­rin so­­sial - iq­­ ti­­sa­­di in­­ki­­şa­­fı­­na ma­­ne olan əsas amil­­lər­­dən­­dir. Qeyd olu­­nan prob­­le­­min ara­­dan qal­­dı­­rıl­­ma­­sı üçün ümum­­mil­­li li­­der Hey­­dər Əli­­yev tə­­rə­­fin­­dən 1998-ci il­­də im­­za­­lan­­mış sə­­rən­­cam­­la ANA­­ MA ya­­ra­­dıl­­dı. İlk iki il ər­­zin­­də təş­­ ki­­la­­ti mə­­sə­­lə­­lər həll olun­­du. O vaxt Azər­­bay­­can­­da hu­­ma­­ni­­tar mi­­na­­tə­­ miz­­lə­­mə ilə bağ­­lı təc­­rü­­bə ol­­ma­­dı­­ ğın­­dan Hö­­ku­­mət pro­­se­­sə BMT İn­­

ki­­şaf Proq­­ra­­mı­­nı (BMT İP) cəlb et­­di. Xa­­ri­­ci məs­­lə­­hət­­çi­­lə­­rin kö­­mə­­yi ilə 27 nə­­fər­­lik bi­­rin­­ci mi­­naax­­ta­­ran qrup ya­­ra­­dıl­­dı və 2001-ci il­­də ANA­­MA tə­­rə­­fin­­dən əmə­­liy­­yat­­la­­ra start ve­­ril­­ di. 2001-ci il­­də Hö­­ku­­mət bi­­zə qı­­sa müd­­dət­­də mil­­li po­­ten­­sialın ya­­ra­­dıl­ ­ma­­sı­­nı və bü­­tün əmə­­liy­­yat­­la­­rı öz üzə­­ri­­mi­­zə gö­­tür­­mə­­yi tap­­şır­­dı. Biz bu­­nu 2005-ci ilə­­dək ye­­ri­­nə ye­­tir­­dik. On­­dan son­­ra ANA­­MA-da ça­­lı­­şan xa­­ri­­ci məs­­lə­­hət­­çi­­lər Azər­­bay­­ca­­nı tərk et­­di­­lər. 2005-ci il­­dən ANA­­MA heç bir xa­­ri­­ci mü­­tə­­xəs­­si­­sin iş­­ti­­ra­­kı ol­­ma­­dan sər­­bəst iş­­lə­­yir. Bu gün Azər­­bay­­can­­da hə­­ya­­ta ke­­ çi­­ri­­lən mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə əmə­­liy­­yat­­la­­

mart - aprel 2013 11


MÜSAHİBƏ rı­­na ay­­rı­­lan və­­saitin 90%-i Azər­­bay­­can Hö­­ku­­mə­­ti­­nin, 10%-i isə xa­­ri­­ci do­­nor­­la­­rın pa­­ yı­­na dü­­şür. Müx­­tə­­lif la­­yi­­hə­­lər üz­­rə ABŞ Döv­­lət De­­par­­ta­­men­ ­ti, NA­­TO, BMT İP və s. təş­­ki­­ lat­­lar­­la əmək­­daş­­lıq edi­­rik. Ha­­ zır­­da ANA­­MA-da ça­­lı­­şan 600 nə­­fər­­dən 500-ü sırf mi­­na əmə­­ liy­­yat­­la­­rı ilə məş­­ğul olur. Möv­ ­cud po­­ten­­sialı­­mız bi­­zə il­­də 22-24 mil­­yon kvad­­rat­­metr əra­ ­zi­­ni mi­­na və PHS-dən tə­­miz­­lə­ ­mə­­yə im­­kan ve­­rir. ANA­­MA tə­­rə­­fin­­dən tə­­miz­­lə­­nən əra­­zi­­lə­­ rə ser­­ti­­fi­­kat ve­­ri­­lir. Ha­­zır­­da ANA­­MA-nın tə­­miz­­lə­­di­­yi bü­­ tün əra­­zi­­lər is­­ti­­fa­­də olu­­nur ki, bu mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə əmə­­liy­­yat­­ la­­rı üçün ən gö­­zəl nə­­ti­­cə­­dir. Fəaliy­­yə­­ti­­mi­­zin di­­gər is­­ti­­qa­ ­mə­­ti Azər­­bay­­ca­­na So­­vet Or­­ du­­sun­­dan qa­­lan part­­la­­dıl­­mış hər­­bi ba­­za­­la­­rın ləğ­­vi, mi­­na və PHS təh­­lü­­kə­­si­­nin möv­­cud ol­­ du­­ğu po­­li­­qon­­la­­rın tə­­miz­­lən­­ mə­­si­­dir. Bu sa­­hə­­də bir sı­­ra la­­ yi­­hə­­lər real­­laş­­dır­­mı­­şıq. - So­­vet Or­­du­­su­­nun part­­la­­dıl­ ­mış Sa­­loğ­­lu hər­­bi ba­­za­­sı­­nın ləğv edil­­mə­­si, ora­­da­­kı sur­­ sat­­la­­rın uti­­li­­za­­si­­ya­­sı ilə bağ­­lı ANA­­MA 2005 - 2011ci il­­lər­­də NA­­TO ilə bö­­yük bir la­­yi­­hə real­­laş­­dır­­dı. Adı­­ çə­­ki­­lən la­­yi­­hə­­nin ic­­ra­­sı ANA­­MA-ya han­­sı im­­kan­­ la­­rı qa­­zan­­dır­­dı? - NA­­TO tə­­rə­­fin­­dən Uk­­ray­­ na, Mol­­da­­va və Gür­­cüs­­tan­­da köh­­nə sur­­sat­­la­­rın uti­­li­­za­­si­­ya­­sı və part­­la­­mış hər­­bi ba­­za­­la­­rın ləğ­­vi ilə bağ­­lı müx­­tə­­lif proq­­ ram­­lar hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lib. Be­­lə mü­­hüm la­­yi­­hə­­lər­­dən bi­­ri də Azər­­bay­­can­­da Sa­­loğ­­lu ba­­za­­sı­­ nın ləğv edil­­mə­­si idi. So­­vet Or­­du­­su Azər­­bay­­ca­­nı tərk edər­­kən Sa­­loğ­­lu­­da part­­la­­dıl­­ mış 140 de­­po­­dan ət­­ra­­fa yüz

12 AZERI DEFENCE

min­­lər­­lə dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı sə­­ pə­­lən­­miş­­di. Son­­ra­­dan bu sur­­ sat­­la­­rın part­­la­­ma­­sı nə­­ti­­cə­­sin­­də mül­­ki əha­­li ara­­sın­­da it­­ki­­lər ol­­ muş­­du. NA­­TO la­­yi­­hə­­yə dəs­­tə­ ­yi­­ni elan et­­dik­­dən son­­ra, ilk 5 ay ər­­zin­­də NA­­TO və EUCOM mü­­tə­­xəs­­sis­­lə­­ri­­nin kö­­mə­­yi ilə, ora­­da ça­­lı­­şa­­caq 25 nə­­fər­­lik qru­­pu for­­ma­­laş­­dır­­dıq. 2005-ci ilin son­­la­­rın­­dan Sa­­loğ­­lu­­da əmə­­liy­­yat­­la­­ra start ve­­ril­­di. Əmə­­liy­­yat­­lar nə­­ti­­cə­­sin­­də hər­­ bi ba­­za­­nın part­­la­­mış de­­po­­la­­ rın­­dan və ət­­raf əra­­zi­­lər­­dən 240 növ­­də 600 min­­dən ar­­tıq, o cüm­­lə­­dən tər­­ki­­bin­­də ağ fos­­for olan sur­­sat­­lar ta­­pı­­la­­raq zə­­rər­­ siz­­ləş­­di­­ril­­di. Məhz bu la­­yi­­hə­­ nin uğur­­la real­­laş­­ma­­sın­­dan son­­ra, NA­­TO Cey­­ran­­çöl hər­­bi po­­li­­qo­­nun 60 mil­­yon kvad­­rat metr­­lik əra­­zi­­si­­nin tə­­miz­­lən­­mə­ ­si la­­yi­­hə­­si­­nə dəs­­tək ver­­di. Əra­ ­zi­­də iş­­lə­­rə 2012-ci il­­də baş­­la­­ dıq. Bi­­rin­­ci mər­­hə­­lə­­nin bit­­mə­­ si­­nə il ya­­rım za­­man qal­­ma­­sı­­na bax­­ma­­ya­­raq, bu ya­­xın­­lar­­da la­­ yi­­hə NA­­TO-nun Hər­­bi Si­­ya­­si Ko­­mi­­tə­­sin­­də mü­­za­­ki­­rə olun­­ du. İn­­di­­dən ikin­­ci mər­­hə­­lə­­yə dəs­­tək ve­­ril­­mə­­si­­nə ra­­zı­­lıq bil­­ di­­ril­­di. İkin­­ci fa­­za 2014-cü ilin or­­ta­­la­­rın­­da baş­­la­­ya­­caq və 1 il 9 ay da­­vam edə­­cək. İki il­­lik üçün­­cü mər­­hə­­lə isə 2018-ci il­­ də ba­­şa çat­­dı­­rı­­la­­caq. De­­yə bi­­ lə­­rəm ki, Azər­­bay­­can­­da hə­­ya­­ ta ke­­çir­­di­­yi­­miz bu la­­yi­­hə­­lər bi­­rin­­ci növ­­bə­­də təc­­rü­­bə­­li mü­­ tə­­xəs­­sis po­­ten­­sialı for­­ma­­laş­­ dır­­ma­­ğı­­mı­­za im­­kan ver­­di. ANA­­MA Azər­­bay­­can­­da bu iş­­ lə­­ri gö­­rə-gö­­rə, Tür­­ki­­yə­­də əmə­ ­liy­­yat­­la­­ra da cəlb olun­­du. Di­­ yar­­bə­­kir ha­­va li­­ma­­nı­­nın ge­­niş­ ­lən­­di­­ril­­mə­­si üçün ay­­rı­­lan əra­­ zi­­ni, elə­­cə də RO­­KET­­SAN şir­­ kə­­ti­­nin Kon­­ya vi­­la­­yə­­tin­­də­­ki po­­li­­qo­­nu­­nu tə­­miz­­lə­­dik. Ey­­ni za­­man­­da NA­­TO-nun ten­­de­­ri­­


MÜSAHİBƏ

ni qa­­za­­na­­raq Gür­­cüs­­tan Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin za­­bit­­lə­­ri­­nə tə­­lim­­lər keç­­dik. Doq­­quz ay ANA­­MA - nın Göy­­göl Tə­­lim Ba­­za­­sın­­da və 3 ay Gür­­cüs­­tan­­da da­­vam edən tə­­lim­­lər­­ də Gür­­cüs­­tan Or­­du­­su­­nun 63 za­­bi­­ti iş­­ti­­rak et­­di. Ey­­ni qay­­da­­da ha­­zır­­da Əf­­qa­­nıs­­tan­­la da ça­­lı­­şı­­rıq. - Ha­­zir­­da ANA­­MA tə­­rə­­fin­­dən Güz­­dək sur­­sat ba­­za­­sı­­nın əra­­zi­­ sin­­də apa­­rı­­lan əmə­­liy­­yat­­lar nə vaxt ba­­şa ça­­ta­­caq? - Ba­­kı­­nın 35 ki­­lo­­metr­­li­­yin­­də yer­­ lə­­şən Güz­­dək ba­­za­­sın­­da 40-a ya­­xın, o cüm­­lə­­dən maq­­nit mi­­na­­la­­rın, müx­ ­tə­­lif di­­ver­­si­­ya və ter­­ror əmə­­liy­­yat­­la­ ­rın­­da is­­ti­­fa­­də olu­­nan C4 ad­­lı plas­­tik part­­la­­yı­­cı­­la­­rın, dis­­tans ida­­rə olu­­nan part­­la­­yı­­cı­­la­­rın top­­lan­­dı­­ğı xü­­su­­si an­­bar­­lar var­­dı. Əmə­­liy­­yat­­lar za­­ma­­ nı biz ora­­da Azər­­bay­­ca­­nın heç bir ye­­rin­­də rast­­laş­­ma­­dı­­ğı­­mız dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı­­na rast gəl­­dik. Hət­­ta sur­­ sat­­la­­rın ərəb di­­lin­­də ya­­zıl­­mış sə­­ nəd­­lə­­ri də ta­­pıl­­dı. Güz­­dək la­­yi­­hə­­si 2009-cu il­­də baş­­la­­nıb və ümid edi­­ rəm ki, gə­­lən il əmə­­liy­­yat­­la­­rı ba­­şa çat­­dı­­ra­­ca­­ğıq. Ca­­ri mər­­hə­­lə­­də part­­ la­­yış­­lar za­­ma­­nı tor­­pa­­ğın al­­tın­­da qal­­mış an­­bar­­lar açı­­la­­raq zə­­rər­­siz­­ləş­ ­di­­ri­­lir. Əra­­zi­­nin heç bir xə­­ri­­tə­­si, pla­

­ ı möv­­cud de­­yil. Bu­­nun­­la pa­­ra­­lel n ola­­raq, may ayın­­da keç­­miş So­­vet Or­­du­­sun­­dan qal­­ma Si­­tal­­çay po­­li­­qo­ ­nun­­da da iş­­lə­­rə baş­­la­­maq niy­­yə­­tin­­ də­­yik. - ANA­­MA bu gün dün­­ya­­da hu­­ma­­ ni­­tar mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə sa­­hə­­sin­­də tə­­lim və tre­­ninq­­lər ke­­çən az­­say­­lı təş­­ki­­lat­­lar­­dan bi­­ri­­dir. Agent­­li­­yin bu sa­­hə­­də im­­kan və qa­­bi­­liy­­yət­­lə­ ­ri ba­­rə­­də nə­­lə­­ri söy­­lə­­yə bi­­lər­­si­­ niz? -Bu gün ANA­­MA-nın Tə­­lim, Təd­­qi­­qat və Key­­fiy­­yə­­tə Tə­­mi­­nat Qu­­ru­­mun­­da 12 tə­­lim­­çi ça­­lı­­şır. Tə­­ lim­­lər­­də D-Mİ­­NE tip­­li si­­mul­­ya­­tor­­ lar­­dan, müasir avadanlıqlardan is­­ti­ ­fa­­də olu­­nur. Ha­­zır­­da ANA­­MA tə­­ rə­­fin­­dən 20 müx­­tə­­lif tə­­lim kur­­su tək­­lif edi­­lir. İn­­di­­yə­­dək bi­­zim kurs­­ la­­rı­­mız­­dan Əf­­qa­­nıs­­tan, Ta­­ci­­kis­­tan, Tür­­ki­­yə, İor­­da­­ni­­ya və di­­gər öl­­kə­­lə­­ rin mü­­va­­fiq qu­­rum­­la­­rı ya­­rar­­la­­nıb­­ lar. Bə­­zi öl­­kə­­lər və təş­­ki­­lat­­lar isə ANA­­MA-nın ba­­za­­la­­rın­­da bir­­gə tə­­ lim­­lər ke­­çir­­mə­­yi tək­­lif edir­­lər. 2012ci il­­də GİCHD ilə bir­­gə 8 öl­­kə­­dən mü­­tə­­xəs­­sis­­lər üçün bey­­nəl­­xalq tə­­ lim təş­­kil et­­dik. Ca­­ri ilin av­­qust ayın­­da Gö­­göl Tə­­lim Ba­­za­­sın­­da GİCHD ilə bir­­gə, Af­­ri­­ka öl­­kə­­lə­­rin­­

dən 22 mü­­tə­­xəs­­sis üçün tə­­lim plan­­ laş­­dı­­rı­­lır. Dü­­şü­­nü­­rəm ki, Tür­­ki­­yəSu­­ri­­ya sər­­hə­­di­­nin mi­­na­­lar­­dan tə­­ miz­­lən­­mə­­si la­­yi­­hə­­si üz­­rə iş­­lə­­rə baş­ ­lan­­dıq­­da, əmə­­liy­­yat­­lar­­da iş­­ti­­rak edə­­cək mü­­tə­­xəs­­sis­­lə­­rə tə­­lim­­lə­­rin ke­­çi­­ril­­mə­­sin­­də ANA­­MA-nın po­­ten­ ­sialın­­dan is­­ti­­fa­­də olun­­sun. Qeyd edim ki, in­­di­­yə­­dək Tür­­ki­­yə­­nin MKE qu­­ru­­mu­­nun 30 mü­­tə­­xəs­­si­­si ANA­­ MA-da tə­­lim ke­­çib. Yer­­li qu­­rum­­la­­rı­ ­mız­­dan isə FHN və Sər­­həd Qo­­şun­­ la­­rı üçün tre­­ninq­­lər təş­­kil et­­mi­­şik. - Bil­­di­­yi­­miz qə­­dər ANA­­MA bun­­ dan əv­­vəl Tür­­ki­­yə-Su­­ri­­ya sər­­hə­­ di­­nin ki­­çik bir his­­sə­­si­­nin mi­­na­­ lar­­dan tə­­miz­­lən­­mə­­sin­­də iş­­ti­­rak edib. - ANA­­MA Tür­­ki­­yə­­də, dün­­ya ta­­ ri­­xin­­də ilk də­­fə ola­­raq uni­­kal bir la­­yi­­hə real­­laş­­dır­­dı. Era­­mız­­dan əv­­ və­­lə aid Kar­­ka­­mış an­­tik şə­­hə­­ri­­nin əra­­zi­­si­­ni mi­­na­­lar­­dan tə­­miz­­lə­­dik. Bu ki­­çik la­­yi­­hə ol­­ma­­sı­­na bax­­ma­­ya­ ­raq çox çə­­tin idi. Ta­­ri­­xi abi­­də­­lə­­rə zə­­rər ye­­ti­­ril­­mə­­mə­­si üçün me­­xa­­ni­­ki ma­­şın­­lar, mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə­­də is­­ti­­fa­­ də olu­­nan ye­­rin­­də part­­lat­­ma me­­to­ ­du tət­­biq edil­­mə­­di. Ta­­pı­­lan mi­­na­­ lar ye­­rin­­dən gö­­tü­­rü­­lə­­rək, kə­­nar­­da part­­la­­dıl­­maq­­la zə­­rər­­siz­­ləş­­di­­ril­­di.

mart - aprel 2013 13


MÜSAHİBƏ Bu əmə­­liy­­yat bi­­zim üçün də təc­­rü­­ bə ba­­xı­­mın­­dan əhə­­miy­­yət kəsb edir. - Baş­­qa han­­sı öl­­kə­­lər­­də əmə­­liy­­ yat­­la­­ra də­­vət olun­­mu­­su­­nuz? - İraq və Li­­van­­dan mü­­ra­­ciət­­lər var. İraq­­da çox say­­da xa­­ri­­ci mi­­na­­ tə­­miz­­lə­­mə təş­­ki­­lat­­la­­rı­­nın fəaliy­­yət gös­­tər­­mə­­si­­nə bax­­ma­­ya­­raq, bir sı­­ra prob­­lem­­lər möv­­cud­­dur. Bil­­di­­yi­­miz ki­­mi, bu gün İraq­­da yer­­li əha­­li­­nin bə­­zi öl­­kə­­lə­­rə mü­­na­­si­­bə­­ti yax­­şı de­­ yil. Bu ba­­xım­­dan da hö­­ku­­mət İra­­ qa ya­­xın, mü­­səl­­man öl­­kə­­lə­­rin kö­­ mə­­yin­­dən is­­ti­­fa­­də­­yə ma­­raq gös­­tə­­ rir. Dün­­ya­­da hu­­ma­­ni­­tar mi­­na­­tə­­ miz­­lə­­mə sa­­hə­­sin­­də ix­­ti­­sas­­laş­­mış iki mü­­səl­­man öl­­kə­­si var – Azər­­ bay­­can və Bos­­ni­­ya. Ya­­xın ay­­lar­­da İraq­­dan mü­­tə­­xəs­­sis­­lər Azər­­bay­­ca­­ na gə­­lə­­cək. On­­lar bi­­zim po­­ten­­sial­­la ta­­nış ol­­duq­­dan son­­ra, se­­çil­­miş sa­­ hə­­lər üz­­rə iş­­lə­­rə baş­­la­­ya­­ca­­ğıq. İraq hət­­ta Azər­­bay­­can­­la mi­­na­­tə­­miz­­lə­­ mə sa­­hə­­sin­­də döv­­lət­­lə­­ra­­ra­­sı sa­­ziş im­­za­­la­­maq niy­­yə­­tin­­də­­dir. Li­­van­­da da və­­ziy­­yət de­­mək olar ey­­ni­­dir. Bu gün ora­­da bi­­zim ay­­rı-ay­­rı öl­­kə­­lər­­ dən partn­­yor­­la­­rı­­mız iş­­lə­­yir. An­­caq yer­­li əha­­li on­­la­­rı qə­­bul et­­mək is­­tə­­ mir, iş­­lə­­mə­­lə­­ri­­nə çə­­tin­­lik­­lər ya­­ra­­ dır­­lar. Parn­­yor­­la­­rı­­mız bi­­zi Li­­van­­da hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən la­­yi­­hə­­lər­­də on­­la­­ra yar­­dım­­çı ol­­ma­­ğa ça­­ğı­­rır­­lar. Bu sa­­ hə­­də də da­­nı­­şıq­­lar ge­­dir.

14 AZERI DEFENCE

- ANA­­MA mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə­­də han­­­ sı ava­­dan­­lıq­­la­­rı tət­­biq edir? Tex­ ni­ki im­kan­la­rı­nız ba­rə­də nə­lə­ri de­yə bi­lər­si­niz? - Mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə çox kap­­riz­­li sa­­ hə­­dir və da­­ha də­­qiq, da­­vam­­lı tex­­ no­­lo­­gi­­ya­­lar tə­­ləb edir. Bi­­zim in­­ven­­ ta­­rı­­mız­­da Xor­­va­­ti­­ya­­nın Dok-İng şir­­kə­­ti­­nin is­­teh­­sa­­lı olan MV-4, Slo­­ va­­ki­­ya­­nın Way In­­dustry fir­­ma­­sı­­nın Bo­­ze­­na-4 və Bo­­ze­­na-5 tip­­li me­­xa­­ni­­ ki mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə ma­­şın­­la­­rı, PHS əmə­­liy­­yat­­la­­rı üçün Bob­­cat tip­­li ma­­ şın yer alır. Əl­­lə mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə­­də Val­­lon və Mi­­ne­­lab şir­­kət­­lə­­ri­­nin is­­ teh­­sa­­lı olan me­­tal de­­tek­­tor­­la­­rı, Sc­­ hons­­tedt və Fe­­rex maq­­nit lo­­ka­­tor­­la­ ­rı tət­­biq olu­­nur. Həm­­çi­­nin bü­­tün he­­yə­­ti­­miz yük­­sək qo­­ru­­ma­­ya ma­­lik qo­­ru­­yu­­cu ge­­yim­­lər­­lə təc­­hiz edi­­lib. Mi­­na­­tə­­miz­­lə­­yən ma­­şın­­la­­rın əmə­­liy­ ­yat­­lar­­da, xü­­su­­si­­lə də xə­­ri­­tə­­siz mi­­na­

l­ ı sa­­hə­­lər­­də tət­­bi­­qi he­­yə­­tin təh­­lü­­kə­­ siz­­li­­yi­­nin tə­­min edil­­mə­­si ba­­xı­­mın­­ dan çox va­­cib­­dir. Ha­­zır­­da ANA­­ MA-nın 6 ədəd dis­­tans ida­­rə olu­­nan mi­­na­­tə­­miz­­lə­­yən ma­­şı­­nı var. Əra­­zi­­ lə­­ri­­miz azad edi­­lən­­dən son­­ra on­­la­­ rın sa­­yı 20-25 ədə­­də çat­­dı­­rı­­la­­caq. Dü­­şü­­nü­­rəm ki, gə­­lə­­cək­­də Xor­­va­­ti­­ ya­­dan MV-10 tip­­li, 25 ton­­luq me­­xa­­ ni­­ki mi­­na­­tə­­miz­­lə­­yən ma­­şın­­lar da ala­­ca­­ğıq. Bu ma­­şın tank əley­­hi­­nə mi­­na­­la­­rın ol­­du­­ğu əra­­zi­­lər üçün da­­ ha əl­­ve­­riş­­li­­dir. İs­­ti­­fa­­də­­miz­­də olan de­­tek­­tor­­la­­rı xü­­su­­si test­­lər ke­­çir­­mək­­lə seç­­mi­­şik. Tür­­ki­­yə­­də­­ki əmə­­liy­­yat­­lar­­da Mi­­ne­­ lab F-3 de­­tek­­tor­­la­­rın­­dan is­­ti­­fa­­də et­­ dik. Azər­­bay­­can­­dan fərq­­li ola­­raq ora­­da F-3-lə­­rin Val­­lon de­­tek­­tor­­la­­ rın­­dan üs­­tün ol­­du­­ğu üzə çıx­­dı. Bu­­ nun da sə­­bə­­bi odur ki, Tür­­ki­­yə­­də Ame­­ri­­ka is­­teh­­sa­­lı olan, az me­­tal tər­


MÜSAHİBƏ ­ ib­­li mi­­na­­lar ge­­niş ya­­yı­­lıb. Mi­­ne­­lab k F-3 de­­tek­­tor­­la­­rı bu tip mi­­na­­la­­rı aş­­ kar­­la­­maq üçün da­­ha ge­­niş im­­kan­­la­ ­ra ma­­lik­­dir. - ANA­­MA mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə əmə­­liy­ ­yat­­la­­rın­­da it­­lə­­rin də xid­­mə­­tin­­ dən is­­ti­­fa­­də edir. Mə­­lu­­mat­­lar var ki, ar­­tıq ANA­­MA tə­­rə­­fin­­dən Azər­­bay­­can­­da mi­­naax­­ta­­ran it­­lə­­ rin ye­­tiş­­di­­ril­­mə­­si­­nə baş­­la­­nıb. - Əv­­vəl­­ki il­­lər­­də mi­­naax­­ta­­ran it­­ lə­­ri xa­­ric­­dən alır­­dıq və on­­la­­rın bi­­ri bi­­zə 12-14 min dol­­la­­ra ba­­şa gə­­lir­­di. Hə­­min it­­lər son­­ra­­dan nə­­sil ver­­mir, tö­­rə­­yib art­­mır­­dı­­lar. Nə­­ha­­yət, 2 il əv­­vəl nə­­sil ve­­rə bi­­lən 4 baş iti Azər­ ­bay­­ca­­na gə­­ti­­rə bil­­dik. Hə­­min it­­lər­­ dən 20 baş ba­­la alı­­nıb. On­­lar­­dan tə­­lim­­çi­­lə­­ri­­miz tə­­rə­­fin­­dən öy­­rə­­dil­­ miş 8 it əmə­­liy­­yat­­la­­ra cəlb olu­­nub. Ha­­zır­­da ümu­­mi­­lik­­də 50 baş mi­­nax­ ­ta­­ran iti­­miz var. - Hu­­ma­­ni­­tar mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə­­nin bir as­­pek­­ti də mi­­na təh­­lü­­kə­­si­­nə dair maarif­­lən­­dir­­mə­­dir. Bu sa­­hə­ ­də iş­­lər ne­­cə qu­­ru­­lub? - Azər­­bay­­can ha­­zır­­da dün­­ya­­da ye­­ga­­nə öl­­kə­­dir ki, or­­ta mək­­təb­­lər­­də mi­­na təh­­lü­­kə­­si­­nə dair maarif­­lən­­dir­ ­mə (MTM) fən­­ni təd­­ris olu­­nur. Bu məq­­səd­­lə xü­­su­­si MTM dərs­­lik­­lə­­ri ha­­zır­­la­­nıb. Biz ey­­ni za­­man­­da Əf­­qa­­ nıs­­tan­­da bu iş­­lə­­rin hə­­ya­­ta ke­­çi­­ril­­ mə­­si­­nə yar­­dım­­çı olu­­ruq. Döv­­lət baş­­çı­­sı­­nın tap­­şı­­rı­­ğı­­na əsa­­sən bu gü­­ nə­­dək 40 min ədəd MTM dərs­­li­­yi­­ni da­­ri di­­lin­­də çap edə­­rək Əf­­qa­­nıs­­ta­­na gön­­dər­­mi­­şik. İn­­di Əf­­qa­­nıs­­tan Hö­­ ku­­mə­­ti biz­­dən puş­­tu və da­­ri dil­­lə­­ rin­­də 400 000 ədəd ki­­tab is­­tə­­yir. Bu mə­­sə­­lə Azər­­bay­­can Hö­­ku­­mə­­tin­­də mü­­za­­ki­­rə olu­­nur. - Na­­zim müəl­­lim, Er­­mə­­nis­­tan Si­­ lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­nin iş­­ğa­­lı al­­tın­­ da­­kı əra­­zi­­lər­­də və­­ziy­­yə­­ti ne­­cə qiy­­mət­­lən­­dir­­mək olar? - ANA­­MA-nın qar­­şı­­sın­­da du­­ran əsas mə­­sə­­lə əra­­zi­­lə­­ri­­miz iş­­ğal­­dan

azad edi­­lən­­dən son­­ra ora­­da apa­­rı­­ la­­caq mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə əmə­­liy­­yat­­la­­ rı­­dır. Ora­­da bi­­zi nə­­lə­­rin göz­­lə­­di­­yi­­ ni bi­­li­­rik. Dün­­ya Ban­­kı­­nın he­­sab­­la­ ­ma­­la­­rı­­na gö­­rə, iş­­ğal al­­tın­­da­­kı ra­­ yon­­lar­­da bi­­zi mi­­na və PHS ilə çirk­ ­lən­­miş 500 mil­­yon kvad­­rat­­metr əra­­zi göz­­lə­­yir. Bi­­zim özü­­mü­­zün bey­­nəl­­xalq me­­to­­do­­lo­­gi­­ya­­ya əsas­­la­ ­na­­raq apar­­dı­­ğı­­mız he­­sab­­la­­ma­­la­­ra gö­­rə, bu rə­­qəm təx­­mi­­nən 800 mil­­ yon kva­­da­­rat­­met­­rə ya­­xın­­dır. Bu əra­­zi­­lər­­də əmə­­liy­­yat­­lar apar­­maq üçün 500-600 mil­­yon dol­­lar və­­sait,

bi­­lə­­rik. Bi­­zim tək­­lif­­lər­­də or­­du­­ya çağ­­rı­­lan in­­san­­la­­rın mü­­qa­­vi­­lə əsa­­ sın­­da ANA­­MA-da işə gö­­tü­­rül­­mə­­si də yer alır.

12 ilə­­dək vaxt la­­zım­­dır. İş­­lə­­ri xa­­ri­­ci şir­­kət­­lə­­rin cəl­­bi, elə­­cə də möv­­cud po­­ten­­sialın də­­fə­­lər­­lə ar­­tı­­rıl­­ma­­sı he­­ sa­­bı­­na da­­ha az müd­­dət­­də hə­­ya­­ta ke­­çir­­mək də müm­­kün­­dür. Bu za­­ man müəy­­yən prob­­lem­­lə­­rin ola­­ca­­ ğı­­nı is­­tis­­na et­­mi­­rik. Mə­­sə­­lən, ANA­ ­MA əra­­zi­­nin 1 kvad­­rat­­met­­ri­­ni 1.1 dol­­la­­ra tə­­miz­­lə­­di­­yi hal­­da, han­­sı­­sa bey­­nəl­­xalq şir­­kət bu işi 3-4 dol­­lar­­ dan aşa­­ğı qiy­­mə­­tə gör­­mə­­yə­­cək. Bu da xərc­­lə­­rin art­­ma­­sı de­­mək­­dir. Biz al­­ter­­na­­tiv va­­riant ki­­mi Si­­lah­­lı Qüv­ ­və­­lə­­rin mü­­hən­­dis is­­teh­­kam qo­­şun­ ­la­­rı­­nın xid­­mə­­tin­­dən is­­ti­­fa­­də edə

təş­­ki­­lat­­lar ten­­de­­rə Tür­­ki­­yə şir­­kət­­ lə­­ri ilə kon­­sor­­sium şək­­lin­­də qa­­tıl­­ ma­­lıy­­dı. Biz də bu ten­­der­­də Ko­­ çoğ­­lu ad­­lı in­­şaat şir­­kə­­ti ilə bir yer­­ də qa­­tıl­­dıq. Ten­­de­­rin bi­­rin­­ci mər­­ hə­­lə­­si­­nə 22 şir­­kət öz tək­­lif­­lə­­ri­­ni ver­­miş­­di. İn­­di on­­lar­­dan ANA­­MA da da­­xil ol­­maq­­la 11 şir­­kət qa­­lıb. Ten­­der üz­­rə 4 lot­­dan 3-nə tək­­lif­­lə­­ ri­­mi­­zi ver­­mi­­şik. Onu da qeyd edim ki, rə­­qib­­lə­­ri­­mi­­zin güc­­lü ol­­ma­­la­­rı­­na bax­­ma­­ya­­raq, bu ten­­de­­rə qa­­tı­­lan­­lar ara­­sın­­da ANA­­MA Tür­­ki­­yə­­də in­­di­­ yə­­dək mi­­na­­tə­­miz­­lə­­mə iş­­lə­­ri apar­­ mış ye­­ga­­nə təş­­ki­­lat­­dır.

- Tür­­ki­­yə-Su­­ri­­ya sər­­hə­­di­­nin mi­­na­­ lar­­dan tə­­miz­­lən­­mə­­si la­­yi­­hə­­si çər­­çi­­və­­sin­­də ke­­çi­­ri­­lən ten­­de­­rə qa­­ tıl­­mı­­sı­­nız. Bu ten­­der­­də han­­sı fir­­ ma­­lar­­la əmək­­daş­­lıq çər­­çi­­və­­sin­­də iş­­ti­­rak edir­­si­­niz? Göz­­lən­­ti­­lə­­ri­­niz nə­­dir? - Tür­­ki­­yə Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin elan et­­di­­yi şərt­­lə­­rə əsa­­sən, xa­­ri­­ci

mart - aprel 2013 15


HƏRBİ SƏNAYE

16 AZERI DEFENCE


HƏRBİ SƏNAYE

yanvar-fevral 2013 17


SƏRGİ

IDEF-2013 sərgisinə hazırlıqlar bitdi May ayı­­nın 7-dən 10-dək İs­­tan­­ bul şə­­hə­­rin­­də Tür­­ki­­yə Mil­­li Mü­­da­­ fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin hi­­ma­­yə­­sin­­də, Türk Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­ni Güc­­lən­­dir­­mə Fon­­du (TSKGV) tə­­rə­­fin­­dən ke­­çi­­ri­­lə­ ­cək IDEF-2013 bey­­nəl­­xalq mü­­da­­fiə sər­­gi­­si­­nə ha­­zır­­lıq iş­­lə­­ri ye­­kun­­laş­­ maq üz­­rə­­dir. TÜ­­YAP sər­­gi komp­­ lek­­sin­­də təş­­kil edilən və say­­ca 11-ci olan IDEF-2013 sər­­gi­­si re­­gion­­da yer, də­­niz, aviasi­­ya və kos­­mos, nəq­ ­liy­­yat, lo­­gis­­tik dəs­­tək fəaliy­­yət­­lə­­ri, müx­­tə­­lif hər­­bi lə­­va­­zi­­mat­­la­­rın nü­­ ma­­yiş et­­di­­ril­­di­­yi önəm­­li mar­­ke­­tinq plat­­for­­ma­­la­­rın­­dan he­­sab olu­­nur. Təş­­ki­­lat ko­­mi­­tə­­si­­nin açıq­­la­­dı­­ğı mə­­lu­­ma­­ta gö­­rə, mart ayı­­nın so­­nu üçün IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də 36 öl­­kə­­ dən 500-dən çox fir­­ma­­nın iş­­ti­­ra­­kı öz təs­­di­­qi­­ni ta­­pıb. Bu il sər­­gi­­nin eks­­po­ ­zi­­si­­ya sa­­hə­­si 10 sa­­lon­­da 35000 kvad­ ­rat met­­rə ça­­tıb. IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də iş­­ti­­rak­­la bağ­­lı təş­­ki­­lat­­çı­­lar tə­­rə­­fin­­dən 140 öl­­ kə­­dən 305 rəs­­mi şəx­­sə də­­vət gön­­də­ ­ri­­lib. Də­­vət gön­­də­­ri­­lən­­lər­­dən 21 mü­­da­­fiə na­­zi­­ri­­nin, 5 na­­zir müavi­­ ninin, 1 Baş Qə­­rar­­gah rəisi­­nin, 1 Baş Qə­­rar­­gah rəisi müavi­­ni­­nin, 6 ka­­ti­­

18 AZERI DEFENCE

bin sər­­gi­­yə qa­­tı­­la­­ca­­ğı də­­qiq­­lə­­şib. Sər­­gi­­də Tür­­ki­­yə­­dən əla­­və Al­­ma­­ ni­­ya, ABŞ, Avst­­ra­­li­­ya, Avst­­ri­­ya, Azər­­bay­­can, Bir­­ləş­­miş Ərəb Əmr­­ lik­­lə­­ri, Bel­­çi­­ka, Bos­­ni­­ya və Her­­se­­qo­ ­vi­­na, Bra­­zi­­li­­ya, Bol­­qa­­rıs­­tan, Çe­­xi­­ya, Çin, İn­­do­­ne­­zi­­ya, Fran­­sa, Cə­­nub Af­­ ri­­ka Res­­pub­­li­­ka­­sı, Hol­­lan­­di­­ya, İn­­ gil­­tə­­rə, İs­­pa­­ni­­ya, İs­­veç, İs­­veç­­rə, İta­­ li­­ya, Ka­­na­­da, Qa­­za­­xıs­­tan, Ko­­re­­ya, Lit­­va, Pa­­kis­­tan, Pol­­şa, Ru­­mı­­ni­­ya, Ru­­si­­ya, Səudiy­­yə Ərə­­bis­­ta­­nı, Ser­­bi­­ ya, Slo­­ve­­ni­­ya, Uk­­ray­­na, İor­­da­­ni­­ya və Yu­­na­­nıs­­tan­­dan şir­­kət­­lər iş­­ti­­rak edə­­cək. IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də dün­­ya hər­­ bi sə­­na­­ye­­si­­nin ön­­də gə­­lən fir­­ma­­la­­rı öz­­lə­­ri­­nin müx­­tə­­lif məh­­sul­­la­­rı­­nı zi­­ ya­­rət­­çi­­lə­­rə nü­­ma­­yiş et­­di­­rə­­cək­­lər. Sər­­gi­­yə qa­­tı­­lan­­la­­rın ara­­sın­­da Rayt­­ heon, Lock­­heed Mar­­tin, Boeing, BAE Sys­­tems, MB­­DA, ATK, At­­las Elekt­­ro­­nik, Cob­­ham, Diehl, Emb­­ raer, Fin­­can­­tieri, Fin­­mec­­ca­­ni­­ca, Flir Sys­­tems, Glock, ITT, L3, Pratt Whit­ ­ney, Qi­­ne­­tiq, Rolls-Roy­­ce, Ro­­so­­bo­­ ro­­nex­­port, Sig Sauer, Si­­korsky, Uk­­ ro­­bo­­ronp­­rom, A.I.A.D, De­­nel, EADS, ASEL­­SAN, FNSS, HA­­VEL­­

SAN, MKEK, Mer­­ce­­des Benz, KMW, MTU, Na­­van­­tia, Pa­­kis­­tan Aero­­nauti­­cal Comp­­lex, RO­­KET­­ SAN, SAAB, TAİ, THA­­LES, KADDB və s. ki­­mi ta­­nın­­mış fir­­ma­­lar yer ala­ ­caq­­lar. IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də ilk də­­ fə ola­­raq Qa­­za­­xıs­­ta­­nın Kazs­­pe­­sex­­ port şir­­kə­­ti də ay­­rı­­ca stend­­də öz məh­­sul­­la­­rı­­nı nü­­ma­­yiş et­­dir­­mə­­yi plan­­laş­­dı­­rır. Azər­­bay­­can­­dan xü­­su­­si diq­­qət IDEF – 2013 bey­­nəl­­xalq mü­­da­­fiə sər­­gi­­sin­­də iş­­ti­­rak­­la bağ­­lı Tür­­ki­­yə tə­­rə­­fin­­dən Azər­­bay­­ca­­nın Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi, Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­­si Na­­zir­­ li­­yi, Föv­­qə­­la­­də Hal­­lar Na­­zir­­li­­yi, Döv­­lət Sər­­həd Xid­­mə­­ti və DİN Da­­ xi­­li Qo­­şun­­la­­rı­­nın rəh­­bər­­li­­yi­­nə də­­ vət­­na­­mə­­lər gön­­də­­ri­­lib. Sər­­gi­­də ad­­ la­­rı çə­­ki­­lən qu­­rum­­lar­­dan yük­­sək rüt­­bə­­li nü­­ma­­yən­­də he­­yət­­lə­­ri­­nin zi­­ ya­­rət­­çi qis­­min­­də iş­­ti­­ra­­kı plan­­laş­­dı­­ rı­­lır. Bu­­nun­­la üçün­­cü də­­fə­­dir IDEF-ə qa­­tı­­la­­caq Azər­­bay­­can Mü­­da­­fiə Sə­­ na­­ye­­si Na­­zir­­li­­yi (MSN) isə sər­­gi­­yə cid­­di ha­­zır­­la­­şır. İlk də­­fə IDEF-2009


SƏRGİ mm, 9x19 mm, 5,45x39 mm, 7.62x39 mm, 7.62x51 mm, 7.62x54, əl qum­­ ba­­ra­­la­­rı, qum­­ba­­raatan­­lar üçün sur­­ sat­­lar, op­­tik sis­­tem­­lər, aviasi­­ya bom­­ba­­la­­rı, 82, 107 və 120 mm çap­­lı ar­­til­­le­­ri­­ya sur­­sat­­la­­rı, müx­­tə­­lif pat­­ ron kat­­ric­­lə­­ri, elekt­­ron çap löv­­hə­­lə­­ ri, şəf­­faf av­­to­­mat da­­raq­­la­­rı, əleyh­­ qaz, AZ-2M və AZ-BP tip­­li pi­­lot­­suz uçuş apa­­rat­­la­­rı­­nın real öl­­çü­­lü ma­­ ket­­lə­­ri, həm­­çi­­nin müx­­tə­­lif məh­­sul­­ lar ba­­rə­­də mə­­lu­­mat bro­­şür­­lə­­ri yer ala­­caq.

sər­­gi­­sin­­də nü­­ma­­yiş et­­dir­­di­­yi 27 ad­­ da məh­­sul­­la ye­­ni ya­­ran­­mış Azər­­ bay­­can mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si­­ni dün­­ya­­ ya du­­yu­­ran MSN iki il son­­ra - 2011ci il­­də­­ki sər­­gi­­də bu sa­­yı 89-a çat­­dı­­ rıb. IDEF– 2011 sər­­gi­­si çər­­çi­­və­­sin­­də MSN ilə Tür­­ki­­yə­­nin MKE şir­­kə­­ti ara­­sın­­da Ba­­kı­­da bu fir­­ma­­nın dəs­­tə­­ yi ilə 120 mm çap­­lı mi­­naata­­nın is­­ teh­­sa­­lı, həm­­çi­­nin MSN-in MKE tə­­ rə­­fin­­dən hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən 105 mm çap­­lı ha­­va­­dan da­­şı­­na bi­­lən top və Mo­­dern Pi­­ya­­da Tü­­fən­­gi la­­yi­­hə­­sin­­ də iş­­ti­­ra­­kı­­na dair me­­mo­­ran­­dum­­lar im­­za­­la­­nıb. IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də bu də­­fə Azər­­bay­­can müəs­­si­­sə­­lə­­rin­­də ya­­ra­­

dıl­­mış və is­­teh­­sal edil­­miş 130 ad­­da si­­lah, sur­­sat və di­­gər mü­­da­­fiə tə­­yi­­ nat­­lı məh­­sul sər­­gi­­lə­­nə­­cək. Sər­­gi­­də nü­­ma­­yiş et­­di­­ri­­lə­­cək məh­­sul­­lar ara­­ sın­­da 14.5 mm çap­­lı “İs­­tiq­­lal” an­­ti­­ ma­­te­­rial snay­­per tü­­fən­­gi­­nin tək­­mil­ ­ləş­­di­­ril­­miş ver­­si­­ya­­sı, 12.7 mm çap­­lı “Mü­­ba­­riz” an­­ti­­ma­­te­­rial snay­­per tü­­ fən­­gi, pu­­lem­­yot­­lar, 40 mm çap­­lı RPG-7V2 “Qa­­ya” ad­­lı əl qum­­ba­­ raata­­nı, 60 mm çap­­lı iki təyinatlı mi­­naatan, 82 mm çap­­lı mi­­naatan, atı­­cı si­­lah­­la­­rı və atı­­cı si­­lah­­lar üçün müx­­tə­­lif çap­­lı sur­­sat­­lar, o cüm­­lə­­dən VOG-17 və VOG-25 qum­­ba­­ra­­la­­rı, 14.5x114 mm, 12,7x108 mm, 23x152 mm, 30x152 mm, 30x165 mm, 9x18

Ye­­ni­­lik­­lər MSN ta­­ri­­xin­­də ilk də­­fə ola­­raq Azər­­bay­­can­­da is­­teh­­sal edil­­miş hər­­ bi tə­­yi­­nat­­lı nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­si­­ni IDEF-2013 sər­­gi­­si­­nə çı­­xar­­maq­­la bey­­nəl­­xalq sə­­viy­­yə­­də nü­­ma­­yiş et­­ di­­rə­­cək. Üzə­­ri­­nə müx­­tə­­lif çap­­lı si­­ lah­­lar in­­teq­­ra­­si­­ya edil­­miş “Gür­­zə” ad­­lı pat­­rul ma­­şı­­nı xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı qüv­­və­­lər və güc st­­ruk­­tur­­la­­rı üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lub. Yük­­gö­­tür­­mə qa­­bi­ ­liy­­yə­­ti 2500 kq təş­­kil edən “Gür­­zə” “Toyota HILLUX 12” mo­­de­­li­­nin ba­­ za­­sın­­da ya­­ra­­dı­­lıb və Azər­­bay­­can­­da yı­­ğı­­lır. Yük­­sək ma­­nevr­­li bu nəq­­liy­­ yat va­­si­­tə­­si­­nin üzə­­ri­­nə əmə­­liy­­yat şərt­­lə­­ri­­nə uy­­ğun ola­­raq 12.7 və 7.62 mm çap­­lı pu­­lem­­yot­­lar yer­­ləş­­dir­­ mək müm­­kün­­dür. MSN-in di­­gər ye­­ni­­li­­yi isə ötən ilin son­­la­­rın­­da ic­­ti­­maiy­­yə­­tə təq­­dim edil­­miş 7.62x51 mm çap­­lı “Yal­­qu­­ zaq” ad­­lı snay­­per tü­­fən­­gi­­dir. Tə­­sir­­li mən­­zi­­li 1000 metr təş­­kil edən si­­lah 7.1 kq çə­­ki­­yə ma­­lik­­dir. Tək-tək atış­ ­lar hə­­ya­­ta ke­­çi­­rən bu tü­­fən­­gin qun­­ da­­ğı atı­­cı­­nın is­­tə­­yi­­nə uy­­ğun tən­­ zim­­lə­­nə bi­­lir. Azər­­bay­­can mü­­hən­­dis­­lə­­ri tə­­rə­­ fin­­dən xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı qüv­­və­­lər və or­­du kəş­­fiy­­yat­­çı­­la­­rı üçün ha­­zır­­lan­­ mış HP-7.62 ad­­lı əl pu­­lem­­yo­­tu da ilk də­­fə IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də bey­­ nəl­­xalq hər­­bi ic­­ti­­maiy­­yə­­tə nü­­ma­­yiş olu­­na­­caq. Çə­­ki­­si 7 kq təş­­kil edən bu si­­la­­hın uzun­­lu­­ğu 1080 mm, atış mən­­zi­­li isə 1000 metr təş­­kil edir.

mart - aprel 2013 19


AERO

“Gri­­pen” ye­­ni­­lə­­nir SAAB şir­­kə­­ti JAS-39 “Gri­­pen” dö­­yüş təy­­ya­­rə­­si­­nin ye­­ni mo­­di­­fi­­ka­ ­si­­ya­­la­­rı­­nın ha­­zır­­lan­­ma­­sı üçün İs­­ veç Or­­du­­su­­nun Mad­­di Tə­­mi­­nat Agent­­li­­yin­­dən (FMV) əla­­və si­­fa­­riş alıb. Məc­­mu də­­yə­­ri 10.7 mlrd. İs­­ veç kro­­nu (1.64 mlrd. ABŞ dol­­la­­rı) təş­­kil edən, mü­­qa­­vi­­lə çər­­çi­­və­­sin­­də şir­­kə­­t JAS-39 “Gri­­pen” təy­­ya­­rə­­lə­­ ri­­nin E in­­dek­­si ve­­ril­­miş tək yer­­li və F in­­dek­­si ve­­ril­­miş iki­­yer­­li ye­­ni ver­­si­­ya­­la­­rı­­nı ha­­zır­­la­­ya­­caq. Fev­­ra­­ lın 15-də im­­za­­lan­­mış bi­­rin­­ci mü­­ qa­­vi­­lə­­yə əla­­və olan bu an­­laş­­ma 2015 - 2023-cü il­­lə­­ri əha­­tə edə­­cək. Mü­­qa­­vi­­lə­­yə ye­­ni təy­­ya­­rə­­lə­­rin ya­­ ra­­dıl­­ma­­sı, həm­­çi­­nin bü­­tün sı­­naq və test iş­­lə­­ri­­nin hə­­ya­­ta ke­­çi­­ril­­mə­­

si, si­­mul­­ya­­tor­­la­­rın və an­­qar­­la­­rın “Gri­­pen” E/F mo­­del­­lə­­ri­­nə uy­­ğun­­ laş­­dı­­rıl­­ma­­sı da­­xil­­dir. He­­sab­­la­­ma­­ la­­ra gö­­rə, “Gri­­pen” E/F təy­­ya­­rə­­lə­­ ri­­nin is­­teh­­sa­­lı ümu­­mi­­lik­­də 47,2 mlrd. İs­­veç kro­­nu­­na ba­­şa gə­­lə­­cək. Ar­­tıq təy­­ya­­rə­­lə­­rin ha­­zır­­lan­­ma­­sı üçün İs­­veç hö­­ku­­mə­­ti SAAB-a 13.2 mlrd. kron ödə­­niş edib. Ümu­­mi­­ lik­­də İs­­veç Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri 60 ye­­ni dö­­yüş təy­­ya­­rə­­si əl­­də et­­mək niy­­yə­­tin­­də­­dir. Bu təy­­ya­­rə­­lər is­­ti­­

fa­­də­­də olan JAS-39 “Gri­­pen” C/D ver­­si­­ya­­la­­rı­­nı əvəz edə­­cək. “Gri­­ pen” E/F təy­­ya­­rə­­lə­­ri “Gri­­pen” C/D ver­­si­­ya­­sı­­nın də­­rin müasir­­ləş­­dir­­ mə­­si ola­­caq. Ye­­ni təy­­ya­­rə­­lə­­rin müasir Vol­­vo Aero mü­­hər­­rik­­lə­­ri­­ nə, ak­­tiv fa­­za­­lı ra­­dar an­­ten­­lə­­ri­­nə, ar­­tı­­rıl­­mış həcm­­li ya­­na­­caq çə­­ni­­nə, həm­­çi­­nin tək­­mil­­ləş­­di­­ril­­miş avioni­ ­ka­­ya sa­­hib ola­­ca­­ğı bil­­di­­ri­­lir. Təy­­ ya­­rə­­lə­­rin dö­­yüş yük­­lən­­mə­­si də ar­­ tı­­rı­­la­­caq.

Emb­­raer KC-390 üçün düy­­mə­­ni bas­­dı Emb­­raer şir­­kə­­ti Bra­­zi­­li­­ya Hər­­bi Ha­­va Qüv­­və­­lə­­ri ilə bir­­gə KC-390 hər­­bi nəq­­liy­­yat təy­­ya­­rə­­si­­nin la­­yi­­hə eks­­per­­ti­­za­­sı­­nı ta­­mam­­la­­yıb. Şir­­kə­­tin yay­­dı­­ğı mə­­lu­­ma­­ta gö­­rə, eks­­per­­ti­­za za­­ma­­nı təy­­ya­­rə­­nin aero­­di­­na­­mi­­ka­­sı, ar­­xi­­tek­­tu­­ra və sis­­tem­­lə­­ri­­nin qu­­raş­­dı­ ­rıl­­ma­­sı­­na müs­­bət rəy ve­­ri­­lib. Öz növ­­bə­­sin­­də, bu da la­­yi­­hə­­nin de­­tal­­la­ ­rı­­nı müəy­­yən et­­mə­­yə və pro­­to­­ti­­pi ya­­rat­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. Emb­­raer De­­fen­­se & Se­­cu­­rity şirkətinin pre­­zi­­ den­­ti və ic­­ra­­çı di­­rek­­to­­ru Kar­­loş Aqu­ ­ya­­rın söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, eks­­per­­ti­­za­­nın ta­­mam­­lan­­ma­­sı ilə KC-390 proq­­ra­­mı çox va­­cib bir mər­­hə­­lə­­yə ke­­çib. Ya­­xın vaxt­­lar­­da təy­­ya­­rə­­nin pro­­to­­ti­­pi­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı­­na start ve­­ri­­lə­­cək. İlk KC-390 təy­­ya­­rə­­si 2014-cü il­­də uçuş­­

20 AZERI DEFENCE

la­­ra baş­­la­­ya­­caq. KC-390 or­­ta öl­­çü­­lü hər­­bi nəq­­liy­­yat təy­­ya­­rə­­lə­­ri ilə ey­­ni xü­­su­­siy­­yət­­lə­­rə ma­­lik ola­­caq. Müx­­tə­

­lif mis­­si­­ya­­lar­­da is­­ti­­fa­­də üçün təy­­ya­­ rə­­də aviasi­­ya sə­­na­­ye­­si­­nin müasir tex­­no­­lo­­gi­­ya­­la­­rı tət­­biq edi­­lə­­cək.


TEXNOLOGİYA

Mc­­Mil­­lan ALIASMc­­Mil­­lan Group In­­ter­­na­­tional şir­­ kə­­ti 2013-cü ilin baş­­lan­­ğı­­cın­­da özü­­ nün ye­­ni - Mc­­Mil­­lan ALIAS tü­­fəng xət­­ti­­ni is­­ti­­fa­­də­­çi­­lə­­rə təq­­dim edib. Mc­­ Mil­­la­­nın bu ye­­ni ALIAS tex­­no­­lo­­gi­­ya­­ sı is­­ti­­fa­­də­­çi­­nin də­­yi­­şən kom­­po­­nent­­ lər va­­si­­tə­­si ilə bir tü­­fəng­­dən bir çox əmə­­liy­­yat­­lar­­da is­­ti­­fa­­də et­­mə­­si­­nə im­­ kan ya­­ra­­dır. Atı­­cı tü­­fən­­gin qun­­da­­ğı və lü­­lə­­si də da­­xil ol­­maq­­la kom­­po­­ nent­­lə­­ri bir­­ləş­­di­­rə, ya­­xud kon­­fi­­qu­­ra­­ si­­ya­­ya mü­­na­­sib uy­­ğun­­laş­­dı­­ra bi­­lər. Pe­­şə­­kar atı­­cı­­la­­rın məs­­lə­­hət­­lə­­ri nə­­zə­­rə alın­­maq­­la ya­­ra­­dı­­lan ALIAS tü­­fəng sis­­tem­­lə­­rin­­də ta­­ma­­mi­­lə ye­­ni ya­­naş­­ ma he­­sab olu­­nur. Mc­­Mil­­lan şir­­kə­­ti­­nin vit­­se-pre­­zi­­ den­­ti Ra­­yan Mak­­Mil­­la­­nın söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, ALIAS in­­di­­yə qə­­dər ya­­ra­­dı­­lan və də­­yiş­­di­­ri­­lə bi­­lən ən yax­­şı tü­­fəng he­­sab olu­­na bi­­lər: “Əs­­lin­­də, ALIAS yiv­­siz tü­­fəng ki­­mi ya­­ra­­dı­­lıb. Çün­­ki bu tü­­fəng­­də ənə­­nə­­vi olan yiv, şas­­si

bir tü­­fəng, çox­­lu se­­çim və çax­­ma­­ğın dar­­tı­­lan his­­sə­­si yox­­dur. Nə­­ti­­cə­­də biz bir­­ləş­­di­­ril­­miş tü­­fəng sis­ ­te­­mi­­ni əl­­də et­­mi­­şik, han­­sı ki atı­­cı­­ya 3 bö­­yük üs­­tün­­lük ve­­rir – çax­­ma­­ğı dart­ ­maq la­­zım de­­yil, yük­­sək də­­qiq­­lik və tam də­­yi­­şi­­lə bi­­lən kon­­fi­­qu­­ra­­si­­ya. Hər şey əmə­­liy­­yat üçün uy­­ğun­­laş­­dı­­rı­­lıb”. ALIAS özün­­də 3 kon­­fi­­qu­­ra­­si­­ya pa­­ke­­ti­­ni bir­­ləş­­di­­rir. Bun­­lar ult­­ra kom­ ­pakt ALIAS CS5, stan­­dart əmə­­liy­­yat si­­la­­hı ALIAS STAR və dö­­yüş­­lər üçün ALIAS Tar­­get tü­­fəng­­lə­­ri­­dir. Dö­­yüş şə­­rait­­lə­­rin­­də ra­­hat mas­­ka­ ­lan­­ma­­ğa im­­kan ve­­rən CS5 öz kom­­ pakt­­lı­­ğı ilə se­­çi­­lir. Tü­­fəng hər­­bi və hü­­quq-mü­­ha­­fi­­zə əmə­­liy­­yat­­la­­rın­­da va­­hid bir si­­lah ki­­mi is­­ti­­fa­­də olu­­na bi­­lir. Si­­la­­hın ümu­­mi uzun­­lu­­ğu cə­­mi 96 sm təş­­kil edir. Mc­­Mil­­la­­nın .308

Sub­­so­­nic (200 qram) və .308 Winc­­ hes­­ter (175 qram) sur­­sat­­la­­rın­­dan is­­ ti­­fa­­də edən CS5 tü­­fən­­gi şə­­hər şə­­rait­ ­lər­­də hə­­də­­fi 0.5 MOA stan­­dart­­lı də­­ qiq­­lik­­lə məhv et­­mə­­yə im­­kan ve­­rir. Bu tü­­fəng­­dən həm sub­­so­­nic, həm də snay­­per tü­­fəng ki­­mi is­­ti­­fa­­də et­­ mək olar. Xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı­­la­­rın məs­­ lə­­hə­­ti əsa­­sın­­da ya­­ra­­dıl­­mış ALIAS STAR tü­­fən­­gi isə tən­­zim­­lə­­nən qun­­ da­­ğı ilə ana­­loq­­la­­rın­­dan fərq­­lə­­nir. Atı­­cı atış və­­ziy­­yə­­tin­­dən ası­­lı ola­­raq onun hün­­dür­­lü­­yü­­nü öz ana­­to­­mi­­ya­­ sı­­na uy­­ğun­­laş­­dı­­ra bi­­lər. Si­­la­­hın tak­­ ti­­ki təh­­lü­­kə­­siz­­lik düy­­mə­­si elə qu­­ raş­­dı­­rı­­lıb ki, atı­­cı­­ya bar­­ma­­ğı­­nı tə­­tik­ ­dən çək­­mə­­dən onu bas­­ma­­ğa, in­­ deks­­ləş­­di­­ril­­miş işa­­rə­­lər isə tü­­fən­­gi da­­ha tez saz­­la­­ma­­ya im­­kan ve­­rir.

İspaniya və Çili oruduları Yiğit Akünü seçdi Hər­­bi tə­­yi­­nat­­lı ak­­ku­­mul­­ya­­tor ba­­ta­­re­­ya­­la­­rı­­nın apa­­rı­­cı is­­teh­­sal­­çı­­ la­­rın­­dan olan Tür­­ki­­yə­­nin Yi­­ğit Akü fir­­ma­­sı Av­­ro­­pa­­da Fran­­sa­­dan son­­ra İs­­pa­­ni­­ya, Ame­­ri­­ka qi­­tə­­sin­­ də isə Ka­­na­­da­­dan son­­ra Çi­­li or­­ du­­su­­na tə­­da­­rük ger­­çək­­ləş­­di­­rib. Bun­­dan son­­ra Yi­­ğit Akü mar­­ka­­lı ak­­ku­­mul­­ya­­tor ba­­ta­­re­­ya­­la­­rı adı­­çə­­ ki­­lən öl­­kə­­lə­­rin Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ rin­­də is­­ti­­fa­­də olu­­na­­caq. Av­­ro­­pa və Ame­­ri­­ka qi­­tə­­lə­­rin­­ də ye­­ni ba­­zar­­la­­ra çı­­xan şir­­kət re­­ gion ba­­za­­rın­­da da sü­­rət­­li bö­­yü­­

mə ya­­şa­­yır. Ha­­zır­­da Yi­­ğit Akü is­­teh­­sa­­lı olan ak­­ku­­mul­­ya­­tor­­lar

Tür­­ki­­yə və Azər­­bay­­can da­­xil ol­­ maq­­la böl­­gə öl­­kə­­lə­­rin­­də is­­ti­­fa­­də edi­­lir. Son il­­lər sek­­tor­­da bir sı­­ra ye­­ni­­lik­­lə­­rə im­­za atan Yi­­ğit Akü Tür­­ki­­yə­­də ilk də­­fə ola­­raq elekt­­ rik­­lə iş­­lə­­yən ma­­şın­­lar üçün ak­­ ku­­mul­­ya­­tor is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­ma­­ ğı plan­­laş­­dı­­rır. Qeyd edək ki, Yi­­ğit Akü fir­­ma­­ sı Ba­­kı­­da Azər­­bay­­can Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­­si Na­­zir­­li­­yi ilə bir­­gə müx­­ tə­­lif tə­­yi­­nat­­lı ak­­ku­­mul­­ya­­tor ba­­ta­­ re­­ya­­la­­rı­­nın is­­teh­­sa­­lı­­nı ger­­çək­­ləş­­ di­­rir.

mart - aprel 2013 21


TEXNOLOGİYA

ER-Link­­lə dö­­yüş mey­­da­­nı nə­­za­­rət al­­tın­­da Tür­­ki­­yə­­nin GA­­TE Elekt­­ro­­nik şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən dö­­ yüş­­çü­­lər ara­­sın­­da real vaxt re­­ji­­min­­də əla­­qə­­ni və ko­­ man­­da-ida­­rəet­­mə im­­kan­­la­­rı­­nı yük­­səl­­də­­cək ER-Link ad­­lı sis­­tem ha­­zır­­la­­nıb. Ye­­ni sis­­tem əmə­­liy­­yat sa­­hə­­si­­ni, ora­­da­­kı və­­ziy­­yə­­ti, dost və düş­­mən ün­­sür­­lə­­rin ye­­ri­­ni müx­­tə­­lif va­­si­­tə­­lər­­lə vi­­zual ola­­raq təs­­bit edə­­rək he­­yə­­ti mə­­lu­­mat­­lan­­dır­­ma­­ğa he­­sab­­la­­nıb. İs­­teh­­sal­­çı şir­­kə­­tin təq­­dim et­­di­­yi mə­­lu­­ma­­ta gö­­rə, ER-Link sis­­te­­mi­­nə GPS və Dead Rec­­ko­­ning Mo­­du­­lu, nəbz öl­­çər, ma­­nual hə­­yə­­can mo­­du­­lu, gö­­rün­­tü və səs pay­­la­­şı­­mı, di­­na­­mik tək göz ek­­ran, uzaq mə­­sa­­fə­­li ra­­bi­­tə va­­si­­tə­­lə­­ri, güc qay­­na­­ğı və di­­gər sen­­sor­­lar da­­xil­­dir. Əs­­ gə­­rin də­­bil­­qə­­si­­nə in­­teq­­ra­­si­­ya edil­­miş tək göz tak­­tik ek­­ran hər bir əs­­gə­­rə dost və düş­­mən ün­­sür­­lə­­rin ye­­ri ba­­rə­­də mə­­lu­­mat­­la­­rın real vaxt re­­ji­­min­­də çat­­dı­­rıl­­ma­­sı­­nı tə­­min edir. Pi­­ya­­da bu ek­­ran üzə­­rin­­dən bax­­dı­­ğı is­­ti­­qa­­ mə­­ti iz­­lə­­yə, gö­­rün­­tü­­nü ko­­man­­dir və di­­gər əs­­gər­­lə­­rə ötü­­rə, bax­­dı­­ğı yer­­lə­­ri ger­­çək və elekt­­ron xə­­ri­­tə üzə­­rin­­

də asan­­lıq­­la tə­­yin edə bi­­lir. Sis­­te­­ min tət­­bi­­qi ko­­man­­di­­rə hər bir əs­­ gə­­rin ye­­ri­­ni müəyy ­­ ə n ­­ ləş­­dir­­mək, hət­­ta on­­la­­ rın səh­­hə­­ti ilə bağ­­lı mə­­lu­­mat­­la­­rı əl­­də et­­mək im­­ka­­nı qa­­zan­­dı­­rır. ER-Link sis­­te­­min­­də VHF tez­­lik­­li ra­­bi­­tə va­­si­­tə­­lə­­rin­­ dən is­­ti­­fa­­də olu­­nur. VHF tez­­li­­yi­­nin se­­çil­­mə­­sin­­də məq­­ səd dağ­­lıq əra­­zi­­lər­­də və mü­­şa­­hi­­də­­nin çə­­tin ol­­du­­ğu yer­­lər­­də prob­­lem­­siz uzaq mən­­zil­­li ra­­bi­­tə­­ni tə­­min et­­ mək­­dir. ER-Link sis­­te­­mi iki fərq­­li – yer­­li sa­­hə şə­­bə­­kə­­si və ge­­niş sa­­hə şə­­bə­­kə­­sin­­dən iba­­rət­­dir.

Bra­­zi­­li­­ya pay­­tax­­tı­­nın gü­­vən­­li­­yi “Ma­­ve­­rick”ə əma­­nət Pa­­ra­­mount Group şir­­kə­­ti­­nin “Ma­­ve­­rick” da­­xi­­li təh­­lü­­kə­­siz­­lik ma­­şı­­nı Bra­­zi­­li­­ya­­nın Rio de-Ja­­ney­­ro şta­ ­tı­­nın po­­lis de­­par­­ta­­men­­ti­­nin elan et­­di­­yi ten­­de­­rin qa­­li­ ­bi olub. Qəbul edilmiş qərara əsasən, “Ma­­ve­­rick” ma­­şın­­la­­rı Rio de-Ja­­ney­­ro po­­li­­si­­nin Xü­­su­­si əmə­­liy­­yat ta­­bo­­ru, Çe­­vik po­­lis ta­­bo­­ru və Mül­­ki po­­li­­sin koor­­di­­ na­­si­­ya ta­­bo­­ru­­nun is­­ti­­fa­­də­­sin­­də yer ala­­caq. Pa­­ra­­mount Gro­­pun ic­­ra­­çı səd­­ri Ivor Ic­­hi­­ko­­wit­­zin söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, Bra­­zi­­li­­ya Hö­­ku­­mə­­ti möv­­cud inf­­rast­­ ruk­­tu­­ru və və­­tən­­daş­­la­­rın təh­­lü­­kə­­siz­­li­­yi­­ni tə­­min et­­ mək üçün son il­­lər təh­­lü­­kə­­siz­­lik qüv­­və­­lə­­ri­­ni ən müasir ava­­dan­­lıq­­lar­­la təc­­hiz edir. Bu mü­­hüm mis­­si­­ya üçün Pa­­ra­­mount Groupun “Ma­­ve­­rick” ma­­şı­­nı­­nın se­­ çil­­mə­­si şir­­kət üçün bö­­yük uğur­­dur. Pa­­ra­­mount Group tə­­rə­­fin­­dən təc­­hiz olu­­na­­caq ava­­dan­­lıq­­lar ya­­xın il­­lər­­də Rio de-Ja­­ney­­ro­­da ke­­çi­­ri­­lə­­cək Dün­­ya Ku­­bo­­ku və Olim­ ­pi­­ya oyun­­la­­rı za­­ma­­nı inf­­rast­­ruk­­tu­­run təh­­lü­­kə­­siz­­li­­

22 AZERI DEFENCE

yin­­də rol oy­­na­­ya­­caq: “Bu, La­­tın Ame­­ri­­ka­­sı ba­­za­­rın­­da Pa­­ra­­mount Groupun əhə­­miy­­yət­­li möh­­kəm­­lən­­mə­­si və bu re­­gion­­da gə­­lə­­cək fəaliy­­yə­­tə tə­­kan ve­­rə­­cək əhə­­ miy­­yət­­li ad­­dım­­dır”, -de­­yə şir­­kət­­dən bil­­di­­ri­­lib.


TEXNOLOGİYA

STM pi­­lot­­lar üçün ye­­ni sis­­tem­­lə­­ri­­ni IDEF-də ta­­nı­­da­­caq Tür­­ki­­yə­­nin apa­­rı­­cı mü­­da­­fiə şir­­kət­­lə­­rin­­dən olan Sa­­vun­­ ma Tek­­no­­lo­­ji­­le­­ri Mü­­hen­­ dis­­lik ve Ti­­ca­­ret A.Ş. (STM) IDEF-2013 sər­­gi­­sin­­də özü­­ nün ye­­ni məh­­sul­­la­­rı­­nı ta­­ nıt­­ma­­ğı plan­­laş­­dı­­rır. Mü­­da­­ fiə sek­­to­­run­­da kri­­tik tex­­no­­ lo­­gi­­ya­­la­­rın ya­­ra­­dıl­­ma­­sı ilə məş­­ğul olan STM-in sten­­ din­­də şir­­kə­­tin son il­­lər real­­ laş­­dır­­dı­­ğı bir sı­­ra la­­yi­­hə­­lər­­ lə ya­­na­­şı ya­­na­­şı, Fo­­cusF­­li­­ te™ Mis­­si­­ya İda­­rəet­­mə Sis­­ te­­mi, Elekt­­ron Uçuş Çan­­ta­­sı və Şa­­qu­­li Kü­­lək Tu­­ne­­li ba­­ rə­­də mə­­lu­­mat­­lar da zi­­ya­­rət­­ çi­­lə­­rə təq­­dim olu­­na­­caq. Fo­­cusF­­li­­te – Mis­­si­­ya­­la­­ra Nə­­za­­rət Sis­­te­­mi STM tə­­rə­­fin­­dən sər­­gi­­də ilk də­­fə nü­­ma­­yiş olu­­na­­caq Fo­­cusF­­li­­te™ Mis­­si­­ya İda­­rəet­­mə Sis­­te­­mi (Fo­­cusF­ ­li­­te™ Mis­­sion Ma­­na­­ge­­ment Sys­­ tem) uçuş mis­­si­­ya­­la­­rı­­nın plan­­laş­­dı­­ rıl­­ma­­sı, bri­­finq, deb­­ri­­finq və uçuş za­­ma­­nı pi­­lot­­la­­ra dəs­­tək üçün ya­­ra­­ dı­­lıb. Sis­­tem Mis­­si­­ya­­la­­rın Plan­­laş­­ dı­­rıl­­ma­­sı üçün yer Stan­­si­­ya­­sı (Fo­­ cusF­­li­­te™ GS) və Rə­­qəm­­sal Xə­­ri­­tə­­ dən (Fo­­cusF­­li­­te™ AS) mey­­da­­na gə­­lir. Fo­­cusF­­li­­te™ GS uçuş ida­­rəet­ ­mə sis­­te­­mi və Fo­­cusF­­li­­te™ AS sis­­ tem­­lə­­ri­­nin is­­ti­­fa­­də­­si üçün uçuş plan­­la­­rı­­nı ha­­zır­­la­­yır. Həm­­çi­­nin əra­ ­zi, təh­­did­­lər, me­­teoro­­lo­­gi­­ya və per­ ­for­­mans ki­­mi ana­­liz­­lə­­ri hə­­ya­­ta ke­­ çir­­mə­­yə im­­kan ya­­ra­­dır. Uçuş əmə­­ liy­­yat­­la­­rı müd­­də­­tin­­də pi­­lo­­tun reak­ ­si­­ya im­­kan­­la­­rı­­nı və ba­­ca­­rı­­ğı­­nı ar­­tır­ ­maq üçün ha­­zır­­lan­­mış Fo­­cusF­­li­­te™

AS isə DO-178B C Sə­­viy­­yə­­si­­nə ca­­ vab ve­­rir. Pi­­lot­­la­­ra Elekt­­ron Uçuş Çan­­ta­­sı Ha­­zır­­da üzə­­rin­­də iş­­lə­­rin da­­vam et­­di­­ril­­di­­yi EFB ad­­la­­nan Elekt­­ron Uçuş Çan­­ta­­sı uçuş əs­­na­­sın­­da pi­­lot­­ la­­rın eh­­ti­­yac duy­­du­­ğu mə­­lu­­mat­­la­­rı elekt­­ron­­laş­­dır­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. Ey­­ni za­­man­­da, təy­­ya­­rə­­də­­ki avi­­yo­­ nik sis­­tem­­lər ilə in­­teq­­ra­­si­­ya olu­­nur. STM tə­­rə­­fin­­dən Aero­­Tab™ həl­­li­­nin mil­­li bir EFB məh­­su­­lu ki­­mi or­­ta­­ya çı­­xa­­rıl­­ma­­sı, Tür­­ki­­yə­­nin mül­­ki və hər­­bi aviasi­­ya sek­­to­­run­­da mo­­bil tex­­no­­lo­­gi­­ya­­la­­rın tət­­bi­­qi ilə bağ­­lı ye­­ ni­­lik sa­­yı­­la bi­­lər. EFB-nin tət­­bi­­qi öz növ­­bə­­sin­­də, ha­­va yo­­lu şir­­kət­­lə­­ri­­nin və hər­­bi aviasi­­ya­­nın uçuş xərc­­lə­­ri­­ni azalt­­ma­­sı­­na, uçuş müd­­də­­tin­­də pi­­ lot­­la­­rın vaxt­­dan sə­­mə­­rə­­li is­­ti­­fa­­də­­si­ ­nə kö­­mək edə­­cək. Qeyd edək ki, Aero­­Tab™ həl­­li­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı­­na dair mü­­qa­­vi­­lə 2013-cü ilin əv­­vəl­­lə­­

rin­­də STM və At­­las­­Jet ara­­sın­­da im­­ za­­la­­nıb. STM tə­­rə­­fin­­dən ya­­ra­­dı­­lan Aero­­Tab™ sis­­te­­mi­­nin At­­las­­Jet do­­ nan­­ma­­sın­­da is­­ti­­fa­­də­­si ilə mül­­ki aviasi­­ya­­da bir ilk real­­la­­şa­­caq. Şa­­qu­­li Kü­­lək Tu­­ne­­li Şa­­qu­­li Kü­­lək Tu­­ne­­li (DRT) STM tə­­rə­­fin­­dən pa­­ra­­şüt­­çü­­lə­­rə sər­­bəst tul­ ­lan­­ma tə­­lim­­lə­­ri­­nin ve­­ril­­mə­­si üçün ha­­zır­­lan­­mış xü­­su­­si qur­­ğu­­dur. Əv­­ vəl­­ki sa­­yı­­mız­­da mə­­lu­­mat ver­­di­­yi­­ miz ki­­mi, DRT va­­si­­tə­­si ilə pa­­ra­­şüt­­çü əsas tul­­la­­nış tə­­li­­mi­­ni yer­­də, xü­­su­­si ola­­raq ha­­zır­­lan­­mış tu­­nel­­də alır. Bun­­dan son­­ra prak­­ti­­ki tul­­la­­nış­­lar baş­­la­­nır. Uçuş sa­­hə­­sin­­də ey­­ni an­­da hər bi­­ri 130 kq ağır­­lı­­ğa ma­­lik dörd pa­­ra­­şüt­­çü, və ya tək ba­­şı­­na tam təc­­ hi­­zat­­lı (160 kq qə­­dər) bir pa­­ra­­şüt­­çü uca bi­­lir. Pa­­ra­­şüt­­çü­­lə­­rin uçuş sa­­hə­­si­ ­nin xa­­ri­­ci­­nə çıx­­ma­­sı­­nı ən­­gəl­­lə­­mək üçün uçuş sa­­hə­­si şəf­­faf di­­var­­lar­­la bağ­­la­­nı­­lıb, alt his­­sə­­si isə təh­­lü­­kə­­siz­ ­lik şə­­bə­­kə­­si ilə təc­­hiz edi­­lib.

mart - aprel 2013 23


TEXNOLOGİYA

AMMS ilə düş­­mə­­nin atış nöq­­tə­­lə­­ri göz önün­­də Ş.Əli­­bəy­­li Ni­­der­­lan­­dın Mic­­rof­­lown AVI­­SA şir­­kə­­ti akus­­ti­­ka əsa­­sın­­da atəş mən­­bə­­lə­­ri­­ nin koor­­di­­nat­­la­­rı­­nı tə­­yin edən ye­­ni sis­­te­­mi ilə bey­­ nəl­­xalq diq­­qə­­ti özü­­nə cəlb emə­­yə baş­­la­­yıb. 2012-ci il­­ dən Ni­­der­­land Or­­du­­su­­nun si­­lah­­lan­­ma­­sı­­na da­­xil olan Mic­­rof­­lown Çox­­funk­­si­­ya­­lı Akus­­tik Sen­­sor­­la­­rı (AMMS) ar­­til­­le­­ri­­ya va­­si­­tə­­ lə­­ri­­nin, mi­­naatan və atı­­cı si­­lah­­la­­rın ye­­ri­­nin müəy­­ yən­­ləş­­di­­ril­­mə­­sin­­də is­­ti­­fa­­ də olu­­nur. AMMS sen­­sor­­la­­rı­­nın tək və ya hər­­bi ba­­za­­la­­rın, bu ki­­mi bö­­ yük inf­­rast­­ruk­­tur­­la­­rın mü­­ha­­fi­­zə­­sin­­də şə­­bə­­kə for­­ma­­tın­­da tət­­bi­­qi müm­­kün­­dür. Pas­­lan­­ maz də­­mir­­dən ha­­zır­­lan­­ mış AMMS-in ümu­­mi çə­­ki­­si 1.7 kq təş­­kil edir və qi­­da­­lan­­ma­­sın­­da 12V ba­­ta­­re­­ya­­dan is­­ti­­fa­­də olu­­nur. Sis­­

24 AZERI DEFENCE

tem 81 mm çap­­lı mi­­naata­­nı 20 km, 155 mm çap­­lı to­­pu 30 km, 5.56 və ya 7.62 mm çap­­lı tü­­fən­­gi 5 km, .50 ka­­li­­bir pu­­lem­­yo­­tun ye­­ri­­ni 7 km mə­­sa­­fə­­dən tə­­yin edə bi­­lir. Əsas ba­­ za­­sı da­­şı­­nan Pa­­na­­so­­nic Tough­­book kom­­pü­­te­­ri olan bu sis­­tem çox qı­­sa müd­­dət­­də qu­­ru­­lub is­­ti­­fa­­də­­yə ha­­ zır və­­ziy­­yə­­tə gə­­ti­­ri­­lir. Sen­­sor -20 də­­rə­­cə şax­­ta­­dan +70 də­­rə­­cə is­­ti­­yə­­ dək və güc­­lü kü­­lək­­lər za­­ma­­nı da öz funk­­si­­ya­­la­­rı­­nı ye­­ri­­nə ye­­ti­­rir. RAM-LOC Ümu­­mi­­lik­­də AMMS sen­­sor­­la­­rı RAM-LOC və RAM-SCO­­RE ad­­lı

iki ay­­rı sis­­tem­­də tət­­biq edi­­lir. RAM-LOC C-RAM sis­­te­­mi­­nin (Coun­­ter Roc­­ket, Ar­­til­­lery and Mor­­tar) bir his­­sə­­si ki­­mi düş­­mə­­nin ge­­niş əra­­zi­­də atəş möv­­qe­­yi­­ni müəy­­yən et­­mək üçün ya­­ra­­dı­­lıb. Bu sis­­tem sər­­həd­­lə­­rin qo­­run­­ma­­sı, xa­­ric­­dən atı­­cı­­la­­rın, atəş açı­­lan si­­ lah­­la­­rın möv­­qe­­lə­­ri­­nin tə­­yi­­ni­­nə, həm­­çi­­nin məhv edi­­lə­­cək hə­­dəf­­lə­­ rin koor­­di­­nat­­la­­rı­­nın müəy­­yən­­ləş­­ di­­ril­­mə­­si­­nə im­­kan ve­­rir. Dö­­yüş şə­­raitin­­də qə­­rar­­la­­rın qə­­bu­­lu üçün RAM-LOC-un mə­­lu­­mat­­la­­rı real vaxt re­­ji­­min­­də is­­ti­­fa­­də­­çi­­nin Dö­­yüş Ida­­rəet­­mə Sis­­te­­mi­­nə (Batt­­le­­field Ma­­na­­ge­­ment Sys­­tem - BMS) ötü­­ rü­­lür. RAM-LOC ba­­rə­­də mə­­lu­­mat ve­­


TEXNOLOGİYA rən Mic­­rof­­lown nü­­ma­­yən­­də­­lə­­ri­­nin söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, hər bir RAM-LOC özün­­də çox­­say­­lı uzaq­­dan ida­­rə olu­­ nan yer sis­­tem­­lə­­ri­­ni, sim­­siz kom­­mu­ ­ni­­ka­­si­­ya­­la­­rı və ko­­man­­da mər­­kə­­zi pro­­se­­so­­ru­­nu bir­­ləş­­di­­rir. Mo­­dul­­yar­­lı­ ­ğı və mo­­bil­­li­­yi bu sen­­sor­­la­­rın is­­tə­­ni­ ­lən əra­­zi­­də və şə­­rait­­də is­­ti­­fa­­də­­si­­nə im­­kan ya­­ra­­dır. Si­­lah aş­­ka­­ret­­mə ra­­ da­­rı ilə in­­teq­­ra­­si­­ya olu­­na bi­­lən RAMLOC qi­­sa mə­­sa­­fə­­lər­­də, ra­­dar isə uzun mə­­sa­­fə­­lər­­də de­­tek­­si­­ya et­­mək­­lə bir-bi­­ri­­ni ta­­mam­­la­­yır. Bu da jam­­ mer­­lər tət­­biq olun­­duq­­da be­­lə sis­­te­­ min iş­­lə­­mə­­si­­nə im­­ka­­nı ya­­ra­­dır. İş prin­­si­­pi RAM-LOC-un iş prin­­si­­pi aşa­­ğı­­da­ ­kı ki­­mi­­dir: Yer sen­­so­­ru tə­­rə­­fin­­dən tu­­tu­­lan siq­­nal ko­­man­­da sis­­te­­mi­­nə ötü­­rü­­lür. Bu­­ra­­ya siq­­na­­lın vax­­tı, klas­ ­si­­fi­­ka­­si­­ya­­sı, sə­­sin əra­­zi­­si da­­xil olur. Bu mə­­lu­­mat­­la­­rın ço­­xu hər bir yer sen­­so­­ru tə­­rə­­fin­­dən fər­­di ola­­raq emal edi­­lir. Mər­­kəz­­də isə çox­­say­­lı sen­­sor­ ­lar­­dan alı­­nan mə­­lu­­mat­­lar top­­la­­nır, tu­­tuş­­du­­ru­­lur və mər­­kəz­­ləş­­di­­ril­­miş for­­ma­­da emal olu­­nur. Siq­­na­­lın müəy­­yən olu­­nan ye­­ri və müm­­kün tra­­yek­­to­­ri­­ya­­sı tor koor­­di­­nat­­lar for­­ ma­­sın­­da gös­­tə­­ri­­lir. Bu­­ra­­da ha­­zır­­lan­­ mış hər bir mə­­lu­­mat çap olu­­na, ya­­ xud yad­­daş kar­­tın­­da da­­şı­­nı­­la bi­­lər. Ko­­man­­da mər­­kə­­zin proq­­ram tə­­mi­­ na­­tı yer sen­­sor­­la­­rı­­nı uzaq­­dan ida­­rə et­­mə­­yə və ra­­hat şə­­kil­­də saz­­la­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. RAM-SCO­­RE Tə­­lim­­lər­­də ra­­ket, top və mi­­ naatan­­la­­rın ye­­ri­­nin müəy­­yən­­ləş­­di­­ ril­­mə­­si üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lan RAMSCO­­RE isə həm hə­­də­­fin, həm də atı­­cı­­nın ye­­ri­­nin müəy­­yən­­ləş­­di­­ril­­mə­­ si­­ni tə­­min edir. Bu­­ra­­da nə­­ti­­cə­­lər həm rə­­qəm­­sal xə­­ri­­tə, həm də ciz­­gi­­ lər for­­ma­­tın­­da is­­ti­­fa­­də­­çi­­yə gös­­tə­­ri­­ lir. Bu sis­­tem si­­lah­­lı qüv­­və­­lər­­lə ya­­ na­­şı, hər­­bi sə­­na­­ye­­də dö­­yüş sur­­sat­­la­ ­rı­­nın test­­lə­­ri­­nin ke­­çi­­ril­­mə­­si üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lur.

CUT­­LASS ye­­ni nə­­sil in­­san­­sız ma­­şın North­­rop Grum­­man kor­­po­­ra­­si­­ya­­sı CUT­­LASS ad­­lı ye­­ni nə­­sil in­­san­­sız ma­­ şı­­nın (UGV) is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­yıb. Özün­­də müasir tex­­no­­lo­­ji nailiy­­yət­­lə­­ri cəm­­ ləş­­di­­rən, sü­­rət­­li və qə­­naət­­li iş re­­ji­­mi­­nə ma­­lik CUT­­LASS ar­­tıq Bö­­yük Bri­­ta­­ni­­ya­­da is­­ tis­­ma­­ra qə­­bul olu­­nub. Test­ ­lər za­­ma­­nı ro­­bot ma­­şın ən mü­­rək­­kəb şə­­rait­­də eti­­bar­­lı­­lı­­ğı­­nı və ef­­fek­­tiv­­li­­ yi­­ni sü­­bu­­ta ye­­ti­­rib. Mo­­dul­­yar ar­­xi­­tek­­tu­­ra­­ya ma­­lik ma­­şın is­­ti­­fa­­də­­çi­­yə əra­­zi­­nin zond­­la təd­­qi­­qi, part­­la­­yış təh­­lü­­kə­­si olan mad­­də­­lə­­rin aş­­kar­­lan­­ma­ ­sı, mə­­sa­­fə­­dən zə­­rər­­siz­­ləş­­di­­ril­­mə­­si də da­­xil ol­­maq­­la çox­­say­­lı tap­­şı­­rıq­­la­­rı ye­­ri­­nə ye­­tir­­mə­­yə im­­kan ve­­rir. Bu tə­­kər­­li plat­­for­­ma saat­­da 12 ki­­lo­­met­­rə qə­­dər sü­­rət yı­­ğa bi­­lir. CUT­­LASS ap­­re­­lin 24-25-də, Lon­­don­­da “Coun­­ter Ter­­ror Ex­­po-2013” sər­­gi­­sin­­də bey­­nəl­­xalq ic­­ti­­maiy­­yə­­tə təq­­dim olu­­nub.

İran PUA-la­­rın sa­­yı­­nı ar­­tı­­rır İran Or­­du Gü­­nü mü­­na­­si­­bə­­ti ilə ke­­çi­­ri­­lən hər­­bi pa­­ra­­da yer­­li müəs­­si­­sə­­ lər­­də ha­­zır­­lan­­mış son tex­­no­­lo­­gi­­ya­­la­­rı­­nı nü­­ma­­yiş et­­di­­rib. “Sə­­rir” (H110), “Ha­­zem-3” və “Mü­­ha­­cir-B” ad­­lı pi­­lot­­suz uçuş apa­­rat­­la­­rı (PUA), “Sa­­men” ad­­lı ra­­dar, “Səy­­yad-40” ad­­lı elekt­­ron din­­lə­­mə sis­­te­­mi, “Ya Zəh­­ra-3” və “Mer­­sad-2” ra­­ket­­lə­­ri pa­­ra­­dın ye­­ni­­lik­­lə­­ri olub. Ye­­ni PUA-lar ba­­rə­­də mə­­lu­ ­mat ve­­rən İran or­­du rəs­­mi­­lə­­ri­­nin söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, “Sə­­rir” ra­­dar­­lar­­dan giz­­ lən­­mə özəl­­li­­yi­­nə sa­­hib­­dir. Uzun mən­­zil­­li bu PUA-nın fay­­da­­lı yü­­kü­­nə si­­ lah və ka­­me­­ra­­lar da­­xil­­dir. “Ha­­zem-3” və “Mü­­ha­­cir-B” ad­­lı di­­gər tak­­tik PUA-lar isə kəş­­fiy­­yat, mü­­şa­­hi­­də funk­­si­­ya­­la­­rı­­nı ye­­ri­­nə ye­­tir­­mək im­­kan­­la­­ rı­­na ma­­lik­­dir. Ey­­ni za­­man­­da si­­lah­­lan­­dı­­rı­­la bi­­lir. İra­­nın mü­­da­­fiə na­­zi­­ri Əh­­məd Va­­hi­­di ya­­xın vaxt­­lar­­da “Kev­­sər” ad­­lı ye­­ni dö­­yüş təy­­ya­­rə­­si­­ni və ən ye­­ni bal­­lis­­tik ra­­ke­­ti nü­­ma­­yiş et­­di­­rə­­cək­­lə­­ri­­ni bil­­di­­rib.

mart - aprel 2013 25


TEXNOLOGİYA

GIDS pi­­lot­­suz uçuş apa­­rat­­la­­rı ba­­za­­rın­­da yer alır Pa­­kis­­ta­­nın apa­­rı­­cı mü­­da­­fiə şir­­ kət­­lə­­rin­­dən olan GIDS yer­­li və bey­­nəl­­xalq ba­­zar­­da ar­­tan tə­­lə­­ bat­­la­­rı qar­­şı­­la­­maq üçün pi­­lot­­ suz uçuş apa­­rat­­la­­rı­­nın (PUA) ya­­ra­­dıl­­ma­­sı və is­­teh­­sa­­lı sa­­hə­­ sin­­də la­­yi­­hə­­lər hə­­ya­­ta ke­­çir­­ mək­­də­­dir. GIDS-in tər­­ki­­bin­­ də­­ki el­­mi-təd­­qi­­qat fir­­ma­­la­­rı tə­­rə­­fin­­dən iş­­lə­­nib ha­­zır­­lan­­mış PUA-la­­rın bə­­zi­­lə­­ri ar­­tıq Pa­­kis­­ tan Or­­du­­su­­nun və Də­­niz Qüv­­ və­­lə­­ri­­nin si­­lah­­lan­­ma­­sı­­na da­­xil olub. GIDS-in pi­­lot­­suz sis­­tem­­lə­­ri ara­­ sın­­da əsas ye­­ri mi­­ni və tak­­tik PUAlar tu­­tur. Ha­­zır­­da bu is­­ti­­qa­­mət­­də el­­mi-təd­­qi­­qat və ya­­ra­­dı­­cı­­lıq iş­­lə­­ri­­ ni da­­vam et­­di­­rən şir­­kə­­tin “Shah­­ par” ad­­lı tak­­tik PUA-sı or­­ta ra­­ dius­­da tap­­şı­­rıq­­la­­rı ye­­ri­­nə ye­­tir­­mək üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lub. Av­­to­­ma­­tik qalx­­ma və en­­mə funk­­si­­ya­­la­­rı­­na ma­­lik PUA kəş­­fiy­­yat, ge­­cə və gün­ ­düz mü­­şa­­hi­­də apar­­maq üçün müx­­tə­­lif op­­tik sis­­tem­­lər­­lə təc­­hiz edi­­lib. Fir­­ma rəs­­mi­­lə­­ri­­nin söz­­lə­­ri­­

26 AZERI DEFENCE

nə gö­­rə, uzun­­lu­­ğu 4.2 m, qa­­nad açıq­­lı­­ğı 6.6 m, çə­­ki­­si 480 kq, fay­­da­ ­lı yü­­kü 50 kq təş­­kil edən “Shah­­ par” tə­­yin edil­­miş tra­­yek­­to­­ri­­ya­­nı nə­­za­­rət al­­tın­­da sax­­la­­ya, plan­­laş­­dı­­ rıl­­mış mis­­si­­ya­­la­­rı ye­­ri­­nə ye­­ti­­rə bi­­ lir. Təq­­ri­­bən 5000 metr prak­­tik ta­­ va­­na ma­­lik “Shah­­par” 100 at gü­­ cün­­də mü­­hər­­rik­­lə təc­­hiz olu­­nub və 150 km/saat sü­­rət yığ­­ma­­ğı ba­­

ca­­rır. Möv­­cud link sis­­te­­mi isə apa­ ­ra­­ta 250 km mə­­sa­­fə­­dən mərkəzlə əlaqə saxlamaq im­­ka­­nı ve­­rir. Eniş za­­ma­­nı “Shah­­par”da həm av­­to­­ma­ ­tik, həm də pa­­ra­­şüt­­dən is­­ti­­fa­­də müm­­kün­­dür. GİDS tə­­rə­­fin­­dən is­­teh­­sal edil­­ miş və Pa­­kis­­tan Təh­­lü­­kə­­siz­­lik Qüv­­və­­lə­­ri tə­­rə­­fin­­dən is­­ti­­fa­­də olu­­ nan “Uqab” ad­­lı di­­gər tak­­tik PUAnın uçuş uzaq­­lı­­ğı 150 km, mak­­si­­ mal uçuş hün­­dür­­lü­­yü 3000 m, sü­­ rə­­ti 120-150 km/saat təş­­kil edir. Mü­­tə­­xəs­­sis­­lə­­rin söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, “Uqab” dö­­yüş za­­ma­­nı dəy­­miş zi­­ ya­­nın qiy­­mət­­lən­­dir­­mə­­si, ha­­va­­dan mü­­şa­­hi­­də, ar­­til­­le­­ri­­ya üçün atəş kor­­rek­­si­­ya­­sı, ax­­ta­­rış-xi­­la­­set­­mə əmə­­liy­­yat­­la­­rı, sa­­hil zo­­na­­nın mü­­şa­ ­hi­­də­­si, uzaq mə­­sa­­fə­­lə­­rin mo­­ni­­to­­ rin­­qi, da­­xi­­li təh­­lü­­kə­­siz­­lik/mo­­bil nə­­za­­rət və föv­­qə­­la­­də hal­­lar za­­ma­­ nı əra­­zi kəş­­fiy­­ya­­tı­­nın apa­­rıl­­ma­­sı üçün ef­­fek­­tiv həll sa­­yı­­la bi­­lər. Sis­­ tem av­­to­­pi­­lot­­la ida­­rə olun­­sa da PUA-nın hə­­rə­­kət tra­­yek­­to­­ri­­ya­­sı uçuş za­­ma­­nı ye­­ni­­dən proq­­ram­­laş­­


TEXNOLOGİYA dı­­rı­­la bi­­lir. “Uqab”­da həm­­çi­­nin özü­­nü qo­­ru­­ma re­­ji­­mi, pat­­rul re­­ji­­ mi və tə­­yin olu­­nan göz­­lə­­mə re­­jim­ ­lə­­ri möv­­cud­­dur. “Uqab”ın fay­­da­­lı yü­­kü­­nə gün­­düz və ge­­cə ka­­me­­ra­­sı, sta­­bi­­li­­za­­tor, ter­­mal ka­­me­­ra da­­xil­­ dir. Link sis­­te­­mi apa­­ra­­tın 250 km mə­­sa­­fə­­dən mər­­kəz­­lə əla­­qə ya­­rat­­ ma­­sı­­nı tə­­min edir. “Uqab”ın qa­­ nad açıq­­lı­­ğı 5.5 m, uzun­­lu­­ğu 4 m, hün­­dür­­lü­­yü 1.2 m, çə­­ki­­si isə təx­­ mi­­nən 200 ki­­loq­­ram­­dır. GIDS tə­­ rə­­fin­­dən “Uqab” üçün yük nəq­­liy­ ­yat va­­si­­tə­­si­­nin ba­­za­­sın­­da xü­­su­­si yer nə­­za­­rət stan­­si­­ya­­sı da ya­­ra­­dı­­ lıb. Bu stan­­si­­ya­­dan əmə­­liy­­yat­­la­­rın ra­­hat şə­­kil­­də plan­­laş­­dı­­rıl­­ma­­sı və ye­­ri­­nə ye­­ti­­ril­­mə­­si ilə ya­­na­­şı uçuş za­­ma­­nı mis­­si­­ya­­nın ye­­ni­­dən proq­­ ram­­laş­­dı­­rıl­­ma­­sı­­nı, koor­­di­­nat bil­­ gi­­lə­­ri­­nin dü­­zəl­­dil­­mə­­si, əmə­­liy­­ya­­ tın pa­­ra­­metr­­lə­­ri və uçuş mə­­lu­­mat­ ­la­­rı­­nı uçuş­­dan son­­ra təh­­lil və si­­ mul­­ya­­si­­ya üçün yad­­daş­­da sax­­la­­ nıl­­ma­­sı­­nı, can­­lı vi­­deo və te­­le­­met­­ ri­­ya mə­­lu­­mat­­la­­rı­­nın gön­­də­­ril­­mə­­si müm­­kün­­dür. GİDS-in tak­­tik PUA ailə­­si­­nə da­­ xil olan “Hu­­ma”-nın uçuş uzaq­­lı­­ğı 100 km, mak­­si­­mal yük­­sək­­li­­yi 32809842 fut, mak­­si­­mal sü­­rət – 180 km/ saat, əmə­­liy­­yat ra­­diusu 80 km təş­­ kil edir. Bu PUA na­­vi­­qa­­si­­ya va­­si­­tə­ ­si ki­­mi GPS-dən is­­ti­­fa­­də edir. GPS ra­­bi­­tə­­si it­­dik­­də be­­lə ge­­ri­­yə dön­­ mə­­yi ba­­ca­­rır. “Hu­­ma”nın fay­­da­­lı yü­­kü 20 kq-dır. GIDS-in PUA ailə­­si­­nin son nü­­ mu­­nə­­lə­­rin­­dən bi­­ri “Scout” ad­­lı əs­­ gər­­lər tə­­rə­­fin­­dən əl­­də da­­şı­­na bi­­lən mi­­ni PUA sis­­te­­mi­­dir. Mo­­dul­­yar, az çə­­ki­­li və ra­­hat­­ca qu­­raş­­dı­­rı­­la bi­­ lən bu PUA elekt­­rik mü­­hər­­ri­­ki ilə təc­­hiz olu­­nub. Tam av­­to­­ma­­tik uçuş re­­ji­­mi­­nə ma­­lik “Scout”-un uçuş uzaq­­lı­­ğı təx­­mi­­nən 5000 m, uçuş müd­­də­­ti 4 saat, mak­­si­­mal uçuş hün­­dür­­lü­­yü isə 500 metr­­dir. Üç ədəd ka­­me­­ra ilə təc­­hiz olu­­nub və PUA-nın ümu­­mi çə­­ki­­si 4 ki­­loq­­ ram­­dır.

“Koalisiya - SV-KİŞ” üçün KAMAZ şassisi

Rusiya 152 mm çaplı “Koalisiya - SV-KİŞ” özüyeriyən artilleriya sisteminin eksperimental dizayn işlərinə başlayıb. Perspektiv artilleriya sistemi KAMAZ - 6560 nəqliyyat vasitəsinin şassisi üzərində yaradılacaq. Artıq KAMAZ tərəfindən təsdiq edilmiş texniki tələblərə uyğun şassinin təcrübi nümunəsi istehsal edilib. Eyni zamanda artilleriya sisteminin birinci nümunəsinin 3D ölçülü modeli hazırlanıb.

ST Kinetics yeni qumbaraatanı tanıtdı

Sinqapurun aparıcı müdafiə şirkəti olan ST Kinetics yeni qumbaraatanını təqdim edib. Ilk dəfə aprel ayında Brazilyada LAAD2013 sərgisində nümayişə çıxarılan, modulyar dizayna malik STK-40GL adlı qumbaratan ST Kineticsin istehsalı olan həm 40 mm çaplı aşağı sürətli, həm də uzaq məsafəli qumbaraların atılması üçün yaradılıb. STK-40GL

eyni zamanda ayrı və yaxud lüləaltı qumbaraatan kimi də istifadə olunur. Xüsusi qundaq atıcıya bu silahdan müstəqil qumbaraatan kimi obyektlərə dəqiq və stabil atəş açmaq imkanı yaradır. Lüləaltı qumbarataan kimi STK-40GL istehsalçı firmanın SAR21 hücum tüfəngi də daxil olmaqla müxtəlif atıcı silahlara rahat adaptasiya oluna bilər.

mart - aprel 2013 27


ÖZƏL

Azərbaycanla ortaq müdafiə sənayesinin yaradılmasını istəyirik Murad BAYAR: “Dəniz

sektorunda işbirliyinin qurulması potensialını görürəm”

Son il­­lər hər­­bi sa­­hə­­də önəm­­li la­­yi­­hə­­lə­­rə im­­za atan Tür­­ki­­yənin mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si sü­­rət­­li bö­­yü­­mə döv­­ rü­­nü ya­­şa­­yır. T-129 ATAK dö­­yüş he­­li­­kop­­te­­ri, Mil­­gem kor­­ve­­ti, AN­­KA pi­­lot­­suz uçuş apa­­ra­­tı, UM­­TAS, OM­­TAS, Ci­­rit və SOM ra­­ket­­lə­­ri, Mo­­dern Pi­­ya­­da Tü­­fən­­gi, Al­­tay tan­­kı və hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən on­­lar­­la be­­lə la­­yi­­hə­­lə­­ri ilə dün­­ya­­nın diq­­qət mər­­kə­­zin­­də yer alan Tür­­ki­­yə şir­­kət­­lə­­ri Ya­­xın Şərq, Cə­­nub Şər­­qi Asi­­ya, Qaf­­qaz və Mər­­kə­­zi Asi­­ya ba­­zar­­la­­rın­­da önəm­­li oyunçuya çev­­ril­­mək­­də­­dir­­lər. Güc­­lə­­nən Tür­­ki­­yə və özü­­ nün ilk ad­­dım­­la­­rı­­nı atan Azər­­bay­­can mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si ara­­sın­­da­­kı bağ­­lı­­lıq da bu sa­­hə­­də bir­­gə fəaliy­­ yət­­lər he­­sa­­bı­­na möh­­kəm­­lə­­nir. Tə­­bii ki qar­­daş öl­­kə­­nin hər­­bi sə­­na­­ye­­si­­nin real­­laş­­dır­­dı­­ğı hər bir önəm­­li la­­yi­­hə bu və di­­gər for­­ma­­da Azər­­bay­­ca­­nın mü­­da­­fiə sek­­to­­ru­­na öz tə­­si­­ri­­ni gös­­tə­­rir. Tür­­ki­­yə Mil­­li Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si ka­­ti­­bi, cənab Mu­­rad BA­­YAR ilə mü­­sa­­hi­­bə­­miz­­də qar­­daş öl­­kə­­nin hər­­bi sə­­na­­ye­­sin­­də real­­laş­­dı­­rı­­lan la­­yi­­hə­­lər və pers­­pek­­tiv plan­­lar ba­­rə­­də mə­­lu­­mat al­­ma­­ğa ça­­lış­­dıq.

- Mu­­rad bəy, Tür­­ki­­yə mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si­­nin bu il son mər­­hə­­lə­­yə qə­­dəm qo­­yan la­­yi­­hə­­lə­­ri ba­­rə­­də oxu­­cu­­la­­rı­­mı­­za nə­­lə­­ri söy­­lə­­yə bi­­ lər­­si­­niz? 2013-cü il Tür­­ki­­yə mü­­ da­­fiə sə­­na­­ye­­si ta­­ri­­xin­­də han­­sı

28 AZERI DEFENCE

ha­­di­­sə­­lər ilə qa­­la­­caq? - Tür­­ki­­yə mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si Si­­ lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­mi­­zin xa­­ric­­dən ası­­ lı­­lı­­ğı­­nı ara­­dan qal­­dır­­maq üçün son il­­lər mü­­hüm la­­yi­­hə­­lə­­rə start ve­­rib. Bil­­di­­yi­­niz ki­­mi, ar­­tıq bu il əv­­vəl­­ki il­­lər­­də baş­­lat­­dı­­ğı­­mız bə­­zi la­­yi­­hə­­lər son mər­­hə­­lə­­si­­nə qə­­dəm qo­­yub. 2013-cü il ər­­zin­­də biz hə­­min la­­yi­­

hə­­lər üz­­rə bir sı­­ra məh­­sul­­la­­rı si­­lah­ ­lan­­ma­­ya qə­­bul et­­mək niy­­yə­­tin­­də­­ yik. Bu la­­yi­­hə­­lə­­ri aşa­­ğı­­da­­kı ki­­mi sı­­ra­­la­­ya bi­­lə­­rəm: - Ca­­ri il ər­­zin­­də T-129 ATAK he­­ li­­kop­­te­­ri­­nin Tür­­ki­­yə Si­­lah­­lı Qüv­­ və­­lə­­ri­­nə çat­­dı­­rıl­­ma­­sı­­na baş­­la­­na­­caq və ha­­zır­­da bu­­nun­­la bağ­­lı mü­­va­­fiq iş­­lər apa­­rı­­lır. ATAK Si­­lah­­lı Qüv­­və­­


ÖZƏL lə­­ri­­mi­­zin si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da önəm­­li bir ha­­va plat­­for­­ma­­sı­­na çev­­ri­­lə­­cək. Bu­­nun­­la Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­mi­­zin hü­­cum he­­li­­kop­­ter­­lə­­ri­­nə olan eh­­ti­­ ya­­cı­­nı ən müasir tex­­no­­lo­­gi­­ya, yük­­ sək per­­for­­mans­­lı bir mil­­li he­­li­­kop­­ ter he­­sa­­bı­­na qar­­şı­­la­­mış ola­­ca­­ğıq. İlk he­­li­­kop­­ter­­lə­­rin çat­­dı­­rıl­­ma­­sı ilə ya­­na­­şı se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sal pro­­se­­si də da­­vam edə­­cək. - Bi­­zim di­­gər önəm­­li la­­yi­­hə­­miz ca­­ri il­­də se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­ ya­­ca­­ğı­­mız An­­ka pi­­lot­­suz uçuş apa­ ­ra­­tı­­dır. Ar­­tıq adı­­çə­­ki­­lən pi­­lot­­suz uçuş apa­­ra­­tı­­nın (PUA) test­­lə­­ri və ya­­ra­­dıl­­ma iş­­lə­­ri ta­­mam­­la­­nıb. An­­ ka­­nın ilk pro­­to­­tip­­lə­­ri bu il Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lər­­mi­­zin is­­ti­­fa­­də­­si­­nə ve­­ri­­lə­­ cək. Bu­­nun­­la ya­­na­­şı PUA-nın se­­ri­­ ya­­lı is­­teh­­sa­­lı apa­­rı­­la­­caq. - An­­ka ilə pa­­ra­­lel ola­­raq Ves­­tel Sa­­vun­­ma və Ka­­le-Bay­­kar or­­taq­­lı­­ğı­ ­nın ha­­zır­­la­­dı­­ğı tak­­tik PUA-la­­rın uçuş test­­lə­­ri­­ni plan­­laş­­dı­­rı­­rıq. Ey­­ni za­­man­­da Ves­­tel Sa­­vun­­ma fir­­ma­­sı­­ nın is­­teh­­sa­­lı olan Ka­­ra­­yel ad­­lı tak­­ tik pi­­lot­­suz uçuş apa­­ra­­tı­­nın Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­rə çat­­dı­­rıl­­ma­­sı­­na baş­­la­­ya­­ ca­­ğıq. - Qu­­ru nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­rin­­dən, Al­­tay mil­­li mü­­ha­­ri­­bə tan­­kı­­mız test­­

lə­­ri­­nə da­­vam edə­­cək. Tank 20132014-cü il­­lə­­ri əha­­tə edən, hə­­rə­­kət və atış test­­lə­­ri­­nin da­­xil ol­­du­­ğu, iki il­­lik gər­­gin test proq­­ra­­mı­­nı keç­­mə­­li­­dir. Test­­lər­­lə ey­­ni za­­man­­da 2015-ci il­­dən Al­­ta­­yın se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­maq üçün ça­­lış­­ma­­la­­ra start ve­­rə­­cə­­yik. - Də­­niz sek­­to­­run­­da Mil­­ge­­min se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­ya­­ca­­ğıq. Ar­­tıq Mil­­gem sin­­fi­­li bi­­rin­­ci gə­­mi Də­­niz Qüv­­və­­lə­­ri­­mi­­zin in­­ven­­ta­­rın­­ da­­dır. İkin­­ci gə­­mi isə 2013-cü il­­də do­­nan­­ma­­nın dö­­yüş sı­­ra­­la­­rı­­na qə­­ bul edi­­lə­­cək. Proq­­ram üz­­rə RMK Ma­­ri­­ne şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən 6 gə­­mi in­­şa olu­­na­­caq. Do­­la­­yı­­sı ilə ar­­tıq ATAK, An­­ka, Al­­tay, Mil­­gem ki­­mi əsas plat­­for­­ ma­­lar­­da məh­­sul­­la­­rı­­mız ya­­ra­­dıl­­ma, di­­zayn, in­­ki­­şaf et­­dir­­mə və test­­lə­­ri ke­­çə­­rək bəl­­li bir mər­­hə­­lə­­yə gə­­lib de­­yə bi­­lə­­rik. - Ha­­zır­­da üzə­­rin­­də iş­­lər apa­­rı­­ lan, ida­­rə olu­­nan ra­­ket sis­­tem­­ lə­­ri ilə bağ­­lı nə­­lə­­ri de­­yə bi­­lər­­si­­ niz? Ötən il Ci­­rit si­­lah­­lan­­ma­­ya qə­­bul olun­­du. UM­­TAS və OM­­ TAS sis­­tem­­lə­­ri üz­­rə iş­­lər han­­sı mər­­hə­­lə­­də­­dir? - Fəxr­­lə de­­yə bi­­lə­­rəm ki, son il­­lər

Tür­­ki­­yə ida­­rə olu­­nan ra­­ket­­lə­­rin ya­­ ra­­dıl­­ma­­sı sa­­hə­­sin­­də müəy­­yən uğur­ ­la­­ra im­­za atıb. Ha­­zır­­da da­­ha müasir uzaq mən­­zil­­li və yük­­sək də­­qiq­­li­­yə ma­­lik ida­­rə olu­­nan sis­­tem­­lə­­rin üzə­ ­rin­­də ça­­lış­­ma­­la­­rı­­mı­­zı da­­vam et­­di­­ri­­ rik. Bu sis­­tem­­lə­­rin tər­­ki­­bin­­də isə tank əley­­hi­­nə ida­­rə olu­­nan ra­­ket­­lər əsas ye­­ri tu­­tur. Bi­­zim bu ailə­­dən həm UM­­TAS ad­­lan­­dır­­dı­­ğı­­mız 8 ki­­ lo­­metr­­lik uzaq, həm də OM­­TAS ad­­lan­­dır­­dı­­ğı­­mız 4 ki­­lo­­metr­­lik or­­ta mən­­zil­­li tank əley­­hi­­nə ra­­ket­­lə­­rin di­­ zay­­nı və ya­­ra­­dıl­­ma mər­­hə­­lə­­si ba­­şa ça­­tıb. 2013-cü il­­də hər iki sis­­te­­min si­­lah­­lan­­ma­­ya qə­­bu­­lu nə­­zər­­də tu­­tu­­ lur. Ötən il UM­­TAS-ın atış test­­lə­­ri­­nə baş­­la­­dıq və onun çox gö­­zəl bir si­­lah sis­­te­­mi ola­­raq or­­ta­­ya çıx­­dı­­ğı­­nı gör­­ dük. Biz həm­­çi­­nin Ci­­rit ra­­ket­­lə­­ri­­nin se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­lı­­nı və Tür­­ki­­yə Qu­­ru Qo­­şun­­la­­rı­­na çat­­dı­­rıl­­ma­­sı­­nı da­­vam et­­di­­ri­­rik. La­­zer baş­­lıq­­lı bu ra­­ket di­­ gər tank əley­­hi­­nə ra­­ket­­lər­­lə mü­­qa­­ yi­­sə­­də aşa­­ğı ma­­liy­­yət­­li, la­­kin da­­ha tə­­sir­­li bir si­­lah­­dır. Sək­­kiz ki­­lo­­metr mən­­zi­­lə ma­­lik Ci­­ri­­tin he­­li­­kop­­ter, müx­­tə­­lif ha­­va va­­si­­tə­­lə­­ri, həm­­çi­­nin də­­niz və ha­­va plat­­for­­ma­­lar­­dan atıl­­ ma­­sı müm­­kün­­dür. Tank əley­­hi­­nə ida­­rə olu­­nan ra­­ ket­­lər­­lə ya­­na­­şı, SOM ad­­lan­­dır­­dı­­ğı­­ mız uzaq mən­­zil­­li ra­­ke­­tin atış test­­ lə­­ri da­­vam et­­di­­ri­­lir və se­­ri­­ya­­lı is­­teh­ ­sa­­lı üçün iş­­lər apa­­rı­­lır. Dü­­şü­­nü­­rəm ki, bu il için­­də SOM-un se­­ri­­ya­­lı is­­ teh­­sa­­lı­­na dair mü­­qa­­vi­­lə bağ­­la­­na­­ caq. Qeyd edim ki, ha­­zır­­da SOM-un di­­zayn və in­­ki­­şa­­fı ilə TÜ­­Bİ­­TAK mər­­kə­­zi məş­­ğul­­dur. Se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­ sa­­lı isə RO­­KET­­SAN tə­­rə­­fin­­dən hə­­ ya­­ta ke­­çi­­ri­­lə­­cək. İs­­teh­­sal­­la pa­­ra­­lel ola­­raq TÜ­­Bİ­­TAK tə­­rə­­fin­­dən ra­­ke­­tin tək­­mil­­ləş­­di­­ril­­mə­­si is­­ti­­qa­­mə­­tin­­də iş­­ lər da­­vam et­­di­­ri­­lə­­cək. Ha­­zır­­da biz SOM-un ye­­ni ver­­si­­ya­­la­­rı­­nı da ha­­zır­ ­la­­yı­­rıq və gə­­lə­­cək­­də bu ra­­ke­­tə müx­ ­tə­­lif ver­­si­­ya­­lar əla­­və olu­­na­­caq. - Bir il ön­­cə baş na­­zir cə­­nab Ər­­ do­­ğan Tür­­ki­­yə mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si

mart - aprel 2013 29


ÖZƏL

qar­­şı­­sı­­na uzaq mən­­zil­­li, yer-yer tip­­li ra­­ket­­lə­­rin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı tə­­ lə­­bi­­ni qoy­­muş­­du. Bu is­­ti­­qa­­mət­­ də han­­sı iş­­lər apa­­rı­­lır? - Uzaq mən­­zil­­li ra­­ket­­lə­­ri iki sin­­ fə ayır­­maq la­­zım­­dır. Bun­­lar­­dan bi­­ rin­­ci­­si cruise ad­­lan­­dır­­dı­­ğı­­mız mü­­ hər­­rik­­li ra­­ket­­lər­­dir. SOM bu ailə­­ dən­­dir və 250 km mən­­zi­­lə ma­­lik­­ dir. SOM yük­­sək də­­qiq­­lik­­li, ida­­rə olu­­nan çox tə­­sir­­li bir si­­lah­­dır. Yu­­ xa­­rı­­da qeyd et­­di­­yim ki­­mi, növ­­bə­­ti mər­­hə­­lə­­də bu ra­­ke­­tin mən­­zi­­li da­­ha da ar­­tı­­rı­­la­­caq. Bi­­rin­­ci ça­­lış­­ma­­mız bu­­dur. İkin­­ci ça­­lış­­ma­­mız uzun mən­­zil­­li bal­­lis­­tik ra­­ket­­lər­­lə bağ­­lı­­ dır. Ha­­zır­­da RO­­KET­­SAN-ın 200300 km mən­­zil­­li tak­­tik ra­­ket­­lə­­ri möv­­cud­­dur. Da­­ha uzun mən­­zil­­li bal­­lis­­tik si­­lah­­lar üçün bə­­zi il­­kin ça­­ lış­­ma­­la­­rı­­mız da­­vam et­­mək­­dir. - Ötən il SSM PUA is­­teh­­sa­­lı ilə bağ­­lı yol xə­­ri­­tə­­si­­ni açıq­­la­­dı. Bu­­ ra­­da qar­­şı­­da du­­ran hə­­dəf­­lər sı­­

30 AZERI DEFENCE

ra­­sın­­da si­­lah­­lı PUA-la­­rın ya­­ra­­ dıl­­ma­­sı da yer alır. Bu sa­­hə­­də ça­­lış­­ma­­la­­ra baş­­la­­dı­­mı? Me­­ diada yer alan mə­­lu­­mat­­la­­ra gö­­ rə ilk mər­­hə­­lə­­də An­­ka­­nın si­­lah­­ lan­­dı­­rıl­­ma­­sı hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lə­­cək.

- An­­ka­­nın ilk ver­­si­­ya­­sı mü­­şa­­hi­­ də və kəş­­fiy­­yat məq­­səd­­lə­­ri üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lur. Bu PUA-nın üzə­­ ri­­nə bə­­zi si­­lah­­lar da yer­­ləş­­di­­ri­­lə bi­­lər. Si­­lah­­lı PUA-la­­rın ya­­ra­­dıl­­ma­­ sı­­na dair bə­­zi fəaliy­­yət­­lə­­ri­­miz möv­ ­cud­­dur. Qar­­şı­­da­­kı hə­­də­­fi­­miz ilk növ­­bə­­də An­­ka­­nın tur­­bin mü­­hər­­ rik­­li ver­­si­­ya­­sı­­nı ha­­zır­­la­­maq­­dır. Bu­­ nun­­la bağ­­lı ötən il Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ ye­­si İc­­ra Ko­­mi­­tə­­sin­­də qə­­rar qə­­bul et­­dik. Mə­­lu­­mat üçün de­­yim ki, An­­ ka ton ya­­rım­­lıq bir ha­­va plat­­for­­ma­ ­sı­­dır və fay­­da­­lı yü­­kü 200 kq ağır­­lı­­ ğın­­da­­dır. Onun 4 ton çə­­ki­­də ola­­caq tur­­bin mü­­hər­­rik­­li ver­­si­­ya­­sı isə 1 ton fay­­da­­lı yük da­­şı­­ya bi­­lə­­cək. Bu yük elekt­­ro-op­­tik sis­­tem­­lər və ya si­­lah­­lar ola bi­­lər. An­­ka ha­­va­­da 24 saat qa­­la bi­­lə­­cək. Düz­­dür, tur­­bin mü­­hər­­rik­­li PUA-la­­rın tex­­nik özəl­­ lik­­lə­­ri­­ni hə­­lə müəy­­yən­­ləş­­dir­­mə­­mi­­ şik. On­­lar­­da da bu müd­­dət 24 saat ola bi­­lər. Dü­­şü­­nü­­rəm ki, ya­­xın 3 il ər­­zin­­də An­­ka­­nın bu mo­­de­­li­­nin uçuş­­la­­rı­­na baş­­la­­ya bi­­lə­­cə­­yik. - Cə­­nab ka­­tib, Tür­­ki­­yə­­nin mil­­li dö­­yüş təy­­ya­­rə­­si­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı is­­ti­­qa­­mə­­tin­­də hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən


ÖZƏL

yanvar-fevral 2013 31


ÖZƏL iş­­lər ba­­rə­­də nə­­lə­­ri de­­yə bi­­lər­­si­­ niz? - Mil­­li Dö­­yüş Təy­­ya­­rə­­si la­­yi­­hə­­si­ ­nə 23 av­­qust 2011-ci il ta­­ri­­xin­­də TU­­SAŞ ilə im­­za­­la­­dı­­ğı­­mız mü­­qa­­vi­­ lə ilə start ver­­dik. İyir­­mi dörd ay da­­vam edə­­cək mü­­qa­­vi­­lə çər­­çi­­və­­ sin­­də TU­­SAŞ Mil­­li Dö­­yüş Təy­­ya­­rə­ ­si­­nin əmə­­liy­­yat eh­­ti­­yac­­la­­rı­­nın ana­­ liz­­lə­­ri­­ni apar­­dıq­­dan son­­ra, nə­­zə­­ri di­­zayn iş­­lə­­ri­­ni real­­laş­­dı­­ra­­caq. Pa­­ ra­­lel ola­­raq, TU­­SAŞ tə­­rə­­fin­­dən di­­ zayn edi­­lən dö­­yüş təy­­ya­­rə­­si üçün möv­­cud mil­­li im­­kan və qa­­bi­­liy­­yət­­ lə­­rin tə­­yin olun­­ma­­sı iş­­lə­­ri hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lə­­cək. Nə­­ti­­cə­­lər 2013-cü ilin so­­nun­­da Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­­si İc­­ra Ko­­mi­­tə­­si­­nə təq­­dim olu­­na­­caq. Ko­­ mi­­tə­­də la­­yi­­hə­­nin gə­­lə­­cə­­yi ilə bağ­­lı qə­­ra­­rın qə­­bu­­lu göz­­lə­­ni­­lir. Ha­­zır­­da əmə­­liy­­yat eh­­ti­­yac­­la­­rı­­nın ana­­li­­zi ta­­ mam­­la­­nıb. Nə­­zə­­ri di­­zayn və im­­ kan­­la­­rın müəy­­yən­­ləş­­di­­ril­­mə­­si iş­­lə­­ ri da­­vam et­­mək­­də­­dir.

32 AZERI DEFENCE

- Azər­­bay­­can ilə əmək­­daş­­lıq ha­­ zır­­da ne­­cə da­­vam edir? Əla­­qə­­lə­ ­rin ge­­niş­­lən­­di­­ril­­mə­­si üçün han­­sı po­­ten­­sial möv­­cud­­dur? - Bi­­zim əsas və­­zi­­fə­­miz Tür­­ki­­yə Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­nin tə­­lə­­ba­­tı­­nı ödə­ ­mək­­dir və fəaliy­­yə­­ti­­mi­­zi də bu is­­ti­ ­qa­­mət­­də qu­­ru­­ruq. An­­caq, Azər­­ bay­­can Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­ni də öz Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­ri­­miz ola­­raq gö­­rür və fəaliy­­yə­­ti­­miz­­də bu­­nu nə­­zə­­rə alı­­rıq. Rəh­­mət­­lik Hey­­dər Əli­­ye­­vin de­­di­­yi ki­­mi Azər­­bay­­can və Tür­­ki­­ yə “bir mil­­lət, iki döv­­lət”dir. Mü­­ da­­fiə sə­­na­­ye­­miz də be­­lə ol­­ma­­lı­­dır. Biz iki öl­­kə­­nin or­­taq mü­­da­­fiə sə­­na­ ­ye­­si ya­­rat­­ma­­sı­­nı is­­tə­­yir və çalışmalarımızı da za­­tən bu is­­ti­­qa­­mət­­də apa­­rı­­rıq. Fik­­rim­­cə, or­­taq ba­­za­­nı qur­­maq­­la iki öl­­kə­­nin si­­lah­­lı qüv­­və­ ­lə­­ri­­nə xid­­mət gös­­tə­­rə bi­­lə­­rik. Ha­­ zır­­da da­­vam edən bə­­zi or­­taq la­­yi­­ hə­­lə­­ri­­miz var. Üzə­­rin­­də da­­yan­­dı­­ ğı­­mız əsas la­­yi­­hə­­lər­­dən bi­­ri Azər­­

bay­­can Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­rin­­də TAS­­ MUS ad­­lan­­dır­­dı­­ğı­­mız Tak­­tik Sa­­hə Ra­­bi­­tə Sis­­te­­mi­­nin qu­­rul­­ma­­sı­­dır. Bu sis­­tem ha­­zır­­da Tür­­ki­­yə Si­­lah­­lı Qüv­­və­­lə­­rin­­də möv­­cud­­dur. Hər­­bi­­ də ra­­bi­­tə­­nin çox va­­cib və st­­ra­­te­­ji mə­­sə­­lə ol­­du­­ğu­­nu diq­­qə­­tə al­­ma­­lı­­ yıq. Bu sa­­hə­­də Azər­­bay­­can və Tür­ ­ki­­yə­­nin ey­­ni sis­­tem­­lə­­rə sa­­hib ol­­ ma­­sı ol­­duq­­ca va­­cib­­dir. Çün­­ki fərq­ ­li sis­­tem­­lə­­rin tət­­bi­­qi əmə­­liy­­yat­­lar­­ da bir­­gə ça­­lış­­ma­­mı­­za ma­­ne­­çi­­lik ya­­ra­­da­­caq, ra­­bi­­tə­­nin təh­­lü­­kə­­siz­­li­­ yi­­nə əmin ol­­ma­­ya­­ca­­ğıq. Ra­­bi­­tə­­də or­­taq krip­­to, or­­taq təh­­lü­­kə­­siz­­lik, or­­taq təc­­hi­­zat bi­­zim bir­­gə fəaliy­­yə­ ­ti­­miz üçün zə­­ru­­ri­­dir. Ar­­tıq Azər­­ bay­­can Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yin­­də bu la­­yi­­hə bəl­­li bir mər­­hə­­lə­­yə gə­­lib və mü­­va­­fiq qə­­ra­­rın qə­­bu­­lu­­nu göz­­lə­­yi­ ­rik. Dü­­şü­­nü­­rəm ki, TAS­­MUS iki öl­­kə­­nin mü­­da­­fiə sek­­to­­ru ara­­sın­­da önəm­­li la­­yi­­hə ola­­caq. Mən ey­­ni za­­man­­da də­­niz sa­­hə­­


ANALİZ

sin­­də önəm­­li iş­­bir­­li­­yi­­nin qu­­rul­­ma­­ sı üçün po­­ten­­sial gö­­rü­­rəm. Önü­­ müz­­də­­ki mər­­hə­­lə­­də Azər­­bay­­can­­da Hər­­bi Də­­niz Qüv­­və­­lə­­ri və Sa­­hil Mü­­ha­­fi­­zə­­si üçün gə­­mi, ka­­ter və di­­ gər üz­­mə va­­si­­tə­­lə­­ri ilə təc­­hi­­za­­tın­­da müəy­­yən iş­­lə­­ri­­mi­­zin ola­­ca­­ğı­­nı dü­­ şü­­nü­­rəm. Sər­­həd Qo­­şun­­la­­rı ilə keç­ ­miş­­də baş­­lat­­dı­­ğı­­mız bə­­zi la­­yi­­hə­­lər da­­vam edə­­cək. Gə­­lə­­cək­­də həm­­çi­­ nin dö­­yüş he­­li­­kop­­te­­ri, PUA sa­­hə­­ sin­­də bir­­gə ça­­lı­­şa­­ca­­ğıq. Ye­­ri gəl­­ miş­­kən, onu da qeyd edim ki, bir ne­­çə ay ön­­cə bə­­zi me­­dia qu­­rum­­la­­ rın­­da Azər­­bay­­ca­­nın Tür­­ki­­yə­­dən T-129 ATAK he­­li­­kop­­te­­ri ala­­ca­­ğı ba­­ rə­­də xə­­bər­­lər ya­­yıl­­mış­­dı. Be­­lə bir al­­ğı-sat­­qı mü­­qa­­vi­­lə­­si, an­­laş­­ma­­mız ol­­ma­­yıb. Am­­ma onu de­­yə bi­­lə­­rəm ki, Azər­­bay­­can tə­­rə­­fin­­dən ATAK-a

və An­­ka­­ya ma­­raq var. Gə­­lə­­cək­­də bu sa­­hə­­də müş­­tə­­rək ça­­lış­­ma­­la­­rı­­mı­ ­zın ola­­ca­­ğı­­nı dü­­şü­­nü­­rəm. - Mu­­rad bəy, 2011-ci il­­də Azər­­ bay­­can Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­­si Na­­ zir­­li­­yi Tür­­ki­­yə­­nin MKE şir­­kə­­ti ilə Mo­­dern Pi­­ya­­da Tü­­fən­­gi və 105 mm-lik ha­­va­­dan da­­şı­­nan top la­­yi­­hə­­sin­­də iş­­ti­­ra­­ka dair pro­­to­­kol im­­za­­la­­dı. Adı­­çə­­ki­­lən si­­lah­­la­­rın ya­­ra­­dıl­­ma­­sı üz­­rə iş­­lər han­­sı mər­­hə­­lə­­də­­dir? - Ye­­ni Mo­­dern Pi­­ya­­da Tü­­fən­­gin­ ­də di­­zayn iş­­lə­­ri ta­­mam­­lan­­dı. Ha­­ zır­­da test­­lə­­ri da­­vam edir. Biz se­­ri­­ ya­­lı is­­teh­­sa­­la baş­­la­­dıq­­da bu tü­­fəng Azər­­bay­­can­­da da is­­teh­­sal olu­­na bi­­ lər. Onu da qeyd et­­mək is­­tə­­yi­­rəm ki, la­­yi­­hə üz­­rə müəy­­yən ge­­cik­­mə­­

miz olub. Bu da si­­la­­ha da­­ha də­­qiq və diq­­qət­­li ya­­naş­­ma­­mız­­dan irə­­li gə­­lir. Açıq de­­yə bi­­lə­­rəm ki, tü­­fən­­gi si­­lah­­lan­­ma­­ya qə­­bul et­­dik­­də, bu si­­ la­­hın key­­fiy­­yə­­tin­­dən, per­­for­­man­­ sın­­dan tam əmin ola­­ca­­ğıq. Nə­­zə­­rə al­­ma­­lı­­yıq ki, pi­­ya­­da tü­­fən­­gi­­nin di­­ gər si­­lah­­lar­­dan bir fər­­qi var - onu bü­­tün əs­­gər­­lər is­­ti­­fa­­də edir. Məhz bu­­na gö­­rə test­­lə­­rə çox həs­­sas­­lıq­­la ya­­na­­şı­­rıq. 105 mm-lik top­­da isə di­­zayn və ya­­ra­­dıl­­ma mər­­hə­­lə­­sin­­də­­yik. Ar­­tıq top­­dan bə­­zi atış­­lar hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lib. Gə­­lən il ər­­zin­­də bö­­yük eh­­ti­­mal­­la bu la­­yi­­hə üz­­rə iş­­lə­­ri ta­­mam­­la­­ya­­ca­­ ğıq. Qeyd et­­di­­yi­­miz bu la­­yi­­hə­­lə­­rin hər bi­­rin­­də biz sı­­fır­­dan ye­­ni si­­lah­­ lar ya­­ra­­dı­­rıq. Tə­­bii ki bu­­nun bə­­zi çə­­tin­­lik­­lə­­ri möv­­cud­­dur. - Son il­­lər­­də iki öl­­kə ara­­sın­­da əla­­qə­­lə­­rin in­­ki­­şa­­fı­­na pa­­ra­­lel ola­ ­raq, Azər­­bay­­can­­da nü­­ma­­yən­­də­­ lik­­lə­­ri­­ni açan Tür­­ki­­yə mü­­da­­fiə və təh­­lü­­kə­­siz­­lik şir­­kət­­lə­­ri­­nə ör­­nək­­ lər gös­­tə­­rə bi­­lər­­si­­niz­­mi? - Bil­­di­­yi­­niz ki­­mi 1998-ci il­­də ASEL­­SAN Ba­­kı şir­­kə­­ti qu­­ru­­lub və hər­­bi elekt­­ro­­ni­­ka sa­­hə­­sin­­də xid­­ mət gös­­tər­­mək­­də­­dir. Bu­­nun­­la ya­­ na­­şı şə­­hər təh­­lü­­kə­­siz­­lik sis­­tem­­lə­­ri sa­­hə­­sin­­də Ekin Tek­­no­­lo­­ji, mü­­da­­fiə in­­şaatı sa­­hə­­sin­­də Ko­­za İn­­şaat və Sa­­vun­­ma şir­­kət­­lə­­ri­­nin Azər­­bay­­ can­­da nü­­ma­­yən­­də­­lik­­lə­­ri möv­­cud­­ dur. İki qar­­daş öl­­kə ara­­sın­­da­­kı coğ­­ra­­fi ya­­xın­­lıq­­dan və ey­­ni dil­­dən is­­ti­­fa­­də edə­­rək, Azər­­bay­­can­­da ofi­­si ol­­ma­­yan şir­­kət­­lə­­ri­­miz də əla­­qə­­lə­­ri­ ­ni uğur­­la ge­­niş­­lən­­dir­­mək­­də­­dir­­lər. Şüb­­hə­­siz, bu iş­­lər­­də SSM, Mü­­da­­fiə Sə­­na­­ye­­si Na­­zir­­li­­yi və sə­­fir­­lik­­lə­­ri­­ mi­­zin də tə­­rəf­­lər ara­­sın­­da­­kı va­­si­­tə­ ­çi qis­­min­­də mü­­hüm iş­­ti­­ra­­kı­­nın ol­­ du­­ğu­­nu vur­­ğu­­la­­maq la­­zım­­dır. AZE­­Rİ DE­­FEN­­CE: Za­­ma­­n ayı­­ rıb sual­­la­­rı­­mı­­zı ca­­vab­­lan­­dır­­dı­­ ğı üçün cə­­nab Mu­­rad Ba­­ya­­ra tə­­şək­­kü­­rü­­mü­­zü bil­­di­­ri­­rik.

mart - aprel 2013 33


ANALİZ

Moskva göz yaşlarına inanmır və... silahlanır R. Tofiqoğlu

Şi­­ma­­li Qaf­­qaz­­da qa­­nun­­suz si­­ lah­­lı dəs­­tə­­lə­­rin ləğv edil­­mə­­si is­­ti­­ qa­­mə­­tin­­də son il­­lər mü­­hüm ad­­ dım­­la­­rın atıl­­ma­­sı­­na bax­­ma­­ya­­raq, Ru­­si­­ya bu re­­gion­­da sü­­rət­­li və ge­­niş çap­­lı si­­lah­­lan­­ma proq­­ram­­la­­rı hə­­ya­ ­ta ke­­çir­­mək­­də­­dir. 2008-ci ilin av­­ qus­­tun­­da Gür­­cüs­­tan­­la mü­­ha­­ri­­bə­­ dən son­­ra Azər­­bay­­can, Gür­­cüs­­tan və Azov də­­ni­­zi sa­­hil­­lə­­ri­­ni əha­­tə edən Cə­­nub Hər­­bi Dairə­­si­­nin (CHD) qo­­şun­­la­­rı­­nın güc­­lən­­di­­ril­­ mə­­si­­nə da­­ha çox diq­­qət ye­­tir­­mə­­yə baş­­la­­yan rəs­­mi Mosk­­va tək­­cə 2012ci il­­də böl­­gə­­də 500-dən ar­­tıq müx­­ tə­­lif hər­­bi tex­­ni­­ka, 1000-ə ya­­xın hər­­bi nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­si yer­­ləş­­di­­rib. Ey­­ni za­­man­­da Xə­­zər də­­ni­­zi və Qa­­ ra də­­niz­­də do­­nan­­ma­­nın güc­­lən­­di­­ ril­­mə­­si sa­­hə­­sin­­də iş­­lə­­ri apa­­rı­­lıb. 2013-cü il ər­­zin­­də də qeyd olu­­nan is­­ti­­qa­­mət­­də or­­du­­la­­rın həm ye­­ni si­­ lah sis­­tem­­lə­­ri ilə təc­­hi­­za­­tı, həm də ar­­se­­na­­lın mo­­dern­­ləş­­di­­ril­­mə­­si iş­­lə­­ ri­­nin da­­vam et­­di­­ril­­mə­­si plan­­laş­­dı­­ rı­­lır.

Aviasi­­ya və HHM güc­­lən­­di­­ri­­lir Ru­­si­­ya Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin açıq­­la­­dı­­ğı rəs­­mi mə­­lu­­mat­­la­­ra gö­­ rə, 2012-ci il­­də döv­­lət mü­­da­­fiə si­­ fa­­ri­­şi proq­­ra­­mı çər­­çi­­və­­sin­­də CHD– ­­nin aviasi­­ya tər­­ki­­bi­­nə 19 ədəd müasir­­ləş­­di­­ril­­miş Mi-8MTV5 tip­­li de­­sant-nəq­­liy­­yat, 30-a ya­­xın müx­­ tə­­lif - Mi-26, M-8AMTŞ, Mi-35,

34 AZERI DEFENCE

Mi-28N və s. he­­li­­kop­­ter­­lər da­­xil edi­­lib. Böl­­gə­­də­­ki hər­­bi his­­sə­­lə­­rin ix­­ti­­ya­­rı­­na ve­­ril­­miş Mi-8MTV5 tip­­li de­­sant-nəq­­liy­­yat he­­li­­kop­­ter­­lə­­ri öz sə­­lə­­fi olan Mi-8MT-lər­­dən əhə­­miy­ ­yət­­li də­­rə­­cə­­də fərq­­lə­­nir. Bu he­­li­­ kop­­ter ka­­bin da­­xi­­lin­­də in­­san­­la­­rın və yük­­lə­­rin nəq­­li ilə ya­­na­­şı, xa­­ri­­ci as­­ma­­da iri qa­­ba­­rit­­li tex­­ni­­ka­­nı da da­­şı­­maq im­­ka­­nı­­na ma­­lik­­dir. Bun­­ dan baş­­qa, 2012-ci il­­də Hər­­bi Ha­­va Qüv­­və­­lə­­ri Ko­­man­­dan­­lı­­ğı­­nın Ros­­ tov-Don şə­­hə­­rin­­də yer­­lə­­şən CHD Ha­­va Hü­­cu­­mun­­dan Mü­­da­­fiə Aviasi­­ya Qru­­pu­­na L-410 tip­­li ye­­ni təy­­ya­­rə­­lər ve­­ri­­lib. Hər cür ha­­va şə­­ raitin­­də uçuş­­lar et­­mək im­­ka­­nı­­na ma­­lik bu tur­­bo­­vint­­li təy­­ya­­rə­­lər ki­­ çik hər­­bi yük­­lə­­ri və ya 19-a qə­­dər sər­­ni­­şin da­­şı­­yır. Təy­­ya­­rə dü­­zən­­lik və dağ­­lıq əra­­zi­­lər­­də yer­­lə­­şən, 400 met­­rə qə­­dər uzun­­luq­­da uçuş-en­­ mə zo­­laq­­la­­rı­­na ma­­lik aerod­­rom­­la­­ ra enə bi­­lir. Təs­­diq olun­­muş proq­­

ra­­ma əsa­­sən, 2013-cü il ər­­zin­­də CHD qeyd edi­­lən­­lə­­rə əla­­və ola­­raq, ye­­nə Mi-8AMTŞ, Mi-28N, Mi-35 tip­­li he­­li­­kop­­ter­­lər, 10-dan ar­­tıq Su-35S, həm­­çi­­nin Su-34 və Su-25UBM tip­­li dö­­yüş təy­­ya­­rə­­lə­­ri al­­ma­­lı­­dır. Hər­­bi aviasi­­ya ilə ya­­na­­şı, CHDnin ha­­va hü­­cu­­mun­­dan mü­­da­­fiə im­­kan­­la­­rı da əhə­­miy­­yət­­li də­­rə­­cə­­də ar­­tı­­rı­­lıb. Ötən ilin or­­ta­­la­­rın­­da “TorM1-2U” ra­­ket-ze­­nit sis­­tem­­lə­­ri­­nin bi­­rin­­ci par­­ti­­ya­­sı hər­­bi dairə­­nin si­­ lah­­lan­­ma­­sı­­na qə­­bul edi­­lib. İlk par­ ­ti­­ya­­da alın­­mış komp­­leks­­lə­­rin də­­ qiq sa­­yı gös­­tə­­ril­­mə­­sə də, bu sis­­ tem­­lə­­rin si­­lah­­lan­­ma­­da­­kı “Tor”, “Osa” və “Tor-M1” sis­­tem­­lə­­ri­­ni əvəz edə­­cə­­yi bil­­di­­ril­­mək­­də­­dir. Əla­­və ola­­raq, qeyd olu­­nan dövr­­də CHD-nin hər­­bi his­­sə­­lə­­ri açıq­­lan­­ ma­­yan say­­da 2K22 “Tun­­qus­­ka” ze­­nit-top sis­­te­­mi və 6 ye­­ni “St­­re­­la10M3” ze­­nit ra­­ket komp­­lek­­si­­nə,


ANALİZ

iki ədəd müasir “Bar­­ naul-T” av­­to­­mat­­laş­­dı­­rıl­­ mış tak­­tik ida­­rə sis­­te­­mi­­ nə sa­­hib olub. MT LB ma­­şı­­nı üzə­­rin­­də yer­­lə­­ şən “St­­re­­la-10M3” komp­­lek­­si hə­­ rə­­kət edən böl­­mə­­lə­­ri aşa­­ğı­­dan uçan va­­si­­tə­­lə­­ri­­nin zər­­bə­­lə­­rin­­dən qo­­ru­­maq üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lur. 2012-ci il­­də cə­­nub sər­­həd­­lə­­rin­­ də­­ki qo­­şun­­lar üçün baş­­lı­­ca ha­­di­­sə S-400 “Triumf” ze­­nit-ra­­ket komp­­ lek­­si­­nin si­­lah­­lan­­ma­­ya qə­­bu­­lu sa­­ yı­­la bi­­lər. Or­­du rəs­­mi­­lə­­ri­­nin söz­­ lə­­ri­­nə gö­­rə, ha­­zır­­da CHD-nin tər­­ ki­­bin­­də bir S-400 ala­­yı (S-400 ala­­ yı­­na hər bi­­rin­­də 8 işə­­sal­­ma qur­­ğu­ ­su ol­­maq­­la iki di­­vi­­zion da­­xil­­dir) for­­ma­­laş­­dı­­rı­­lır. Bu komp­­leks­­lər hər­­bi dairə­­nin si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da­­kı S-300PM sis­­tem­­lə­­ri­­ni əvəz edə­­ cək.

Ye­­ni si­­lah­­lar və tex­­ni­­ka­­lar Təh­­lil­­lər gös­­tə­­rir ki, 2012-ci il­­də hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən si­­lah­­lan­­ma proq­­ ram­­la­­rın­­da Ru­­si­­ya cə­­nub­­da­­kı or­­du bir­­ləş­­mə­­lə­­ri­­nin müasir­­ləş­­di­­ril­­miş və uzaq mən­­zil­­li ar­­til­­le­­ri­­ya sis­­tem­­ lə­­ri ilə təc­­hi­­za­­tı­­na xü­­su­­si diq­­qət ayı­­rıb. Ötən il tək­­cə Kras­­no­­dar və Vol­­qoq­­ra­­da yer­­lə­­şən CHD ar­­til­­le­­ ri­­ya ümum­­qo­­şun bir­­ləş­­mə­­lə­­ri 300 ədəd müasir­­ləş­­di­­ril­­miş ra­­ket-ar­­til­­ le­­ri­­ya tex­­ni­­ka­­sı (40 ədəd 152 mm çap­­lı 2S19 “Ms­­ta-S” özü­­ye­­ri­­yən haubit­­sa­­la­­rı, 70 ədəd “Qrad” və “Tor­­na­­do” reak­­tiv atəş sis­­te­­mi, 20-dən çox 2S34 “Xos­­ta” özü­­ye­­ri­­ yən ar­­til­­le­­ri­­ya qur­­ğu­­su) əl­­də edib.

Bü­­tün alın­­mış tex­­ni­­ka­­lar­­da mo­­ dern­­ləş­­mə za­­ma­­nı QLO­­NASS peyk na­­vi­­qa­­si­­ya sis­­te­­mi və kod­­laş­­dı­­rıl­­ mış te­­le əla­­qə apa­­ra­­tı qu­­ru­­lub. Həm­­çi­­nin Çe­­çe­­nis­­tan­­da­­kı böl­­mə­­ lər 6 ədəd 122 mm ye­­ni “Tor­­na­­ do-Q” tip­­li reak­­tiv atəş sis­­te­­mi, İn­­ qu­­şe­­ti­­ya­­da yer­­lə­­şən böl­­mə­­lər isə 10 ədəd “Xri­­zan­­te­­ma-S”, 20 ədəd “Kor­­net” tip­­li ra­­ket tank əley­­hi­­nə ra­­ket komp­­lek­­si alıb. Bu­­nun­­la ya­­ na­­şı, Ru­­si­­ya Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi­­nin mə­­lu­­mat­­la­­rı­­nın təh­­lil­­lə­­ri za­­ma­­nı 2012-ci il­­də CHD–­­nin si­­lah­­lan­­ma­­ sı­­na açıq­­lan­­ma­­yan say­­da 2S3 “Akat­­si­­ya”, 2S1 “Qvoz­­di­­ka” tip­­li ar­­til­­le­­ri­­ya sis­­tem­­lə­­ri­­nin, “Şturm-S” tip­­li tank əley­­hi­­nə sis­­tem­­lə­­rin, “İs­­ gən­­dər” tip­­li tak­­tik ra­­ket­­lə­­rin, T-90A, T-72BM tank­­la­­rı­­nın, BMP-3 və BTR-82A tip­­li zi­­reh­­li dö­­yüş ma­­ şın­­la­­rı­­nın da­­xil edil­­di­­yi mə­­lum olub. Rəs­­mi mə­­lu­­mat­­la­­ra gö­­rə, Ru­­ si­­ya 2013-cü il­­də də CHD mo­­toatı­­cı bir­­ləş­­mə­­lə­­ri­­nin “Tor­­na­­do-Q” tip­­li reak­­tiv atəş, 2S34 “Xos­­ta” və 2S19 “Ms­­ta-S” özü­­ye­­ri­­yən ar­­til­­le­­ri­­ya sis­ ­tem­­lə­­ri ilə təc­­hi­­za­­tı­­nı da­­vam et­­dir­­ mə­­yi plan­­laş­­dı­­rır. Qu­­ru qüv­­və­­lə­­ri ilə ya­­na­­şı, ötən il Ru­­si­­ya cə­­nub­­da Xə­­zər Flo­­ti­­li­­ya­­ sı­­nın dö­­yüş sı­­ra­­la­­rı­­nın güc­­lən­­di­­ril­ ­mə­­si­­nə də ge­­niş diq­­qət ayı­­rıb. Flo­ ­ti­­li­­ya­­nın gə­­mi­­lə­­ri “Ka­­libr-NK” uzaq mən­­zil­­li ar­­til­­le­­ri­­ya sis­­te­­mi, sa­­hil mü­­ha­­fi­­zə qüv­­və­­lə­­ri suüs­­tü hə­­dəf­­lə­­rə qar­­şı tət­­biq olu­­nan “Bal” tip­­li ra­­ket­­lə­­rə, həm­­çi­­nin bir ne­­çə dö­­yüş, de­­sant və ar­­til­­le­­ri­­ya gə­­mi­­ si­­nə yi­­yə­­lə­­nib. Ca­­ri il ər­­zin­­də Xə­­ zər Flo­­ti­­li­­ya­­sı­­na “Ka­­libr-NK” uni­­ ver­­sal ra­­ket komp­­lek­­si ilə təc­­hiz edil­­miş “Qrad Svi­­yajsk” tip­­li ki­­çik ra­­ket, 3 ədəd “Ser­­na” tip­­li de­­sant ka­­te­­ri­­nin, Qa­­ra də­­niz Flo­­ti­­li­­ya­­sı­­ nın tər­­ki­­bi­­nə 2 gö­­zət­­çi gə­­mi­­si­­nin, həm­­çi­­nin bir ne­­çə ki­­çik qa­­ba­­rit­­li ka­­te­­rin da­­xil edil­­mə­­si nə­­zər­­də tu­­ tu­­lur.

mart - aprel 2013 35


MÜSAHİBƏ

Otokar yeni Cobra üzərində çalışır Otokar şirkətinin baş direktoru Sərdar GÖRGÜC:

“Azərbaycanla işbirliyinə açığıq”

Son illər ərəb və postsovet coğrafiyasında mühüm nailiyyətlər əldə edən, Türkiyənin ən böyük özəl sərmayəli müdafiə şirkəti olan Otokar bu gün hərbi nəqliyyat vasitələrinin istehsalı sahəsində dünyanın öncül təşkilatları arasında yer alır. 2011-ci ildən Azərbaycanın Sərhəd Qoşunları və Daxili Qoşunları Otokar şirkətinin zirehli nəqliyyat vasitələrinin istifadəçiləri sırasına qoşulub. Fevralın 17-dən 21-dək Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Abu Dabi şəhərində regionun ən böyük müdafiə sərgilərindən olan İDEX-2013-ə qatılan Otokar burada özünün Otokar ISV tipli daxili təhlükəsizlik, 4x4 Cobra, 6x6 və 8x8 Arma tipli zirehli transportyorunu, həmçinin ilk dəfə olaraq Kaya II adlı minaya qarşı qorumalı nəqliyyat vasitəsini sərgiləyib. Sərgi çərçivəsində Otokar şirkətinin baş direktoru cənab Sərdar GÖRGÜC AZERİ DEFENCE jurnalına verdiyi müsahibədə planlarından danışıb.

- Sər­­dar bəy, hər ke­­çən il Oto­­kar şir­­kə­­ti­­nin məh­­sul­­la­­rı­­nın çe­­şi­­ din­­də və ya­­yıl­­ma coğ­­ra­­fi­­ya­­sın­­ da bir ge­­niş­­lən­­mə mü­­şa­­hi­­də

36 AZERI DEFENCE

olun­­maq­­da­­dır. Rəh­­bər­­lik et­­di­­ yi­­niz şir­­kə­­tin dün­­ya mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­sin­­də tut­­du­­ğu möv­­qe ba­­ rə­­də nə­­lə­­ri söy­­lə­­yə bi­­lər­­si­­niz? - Tür­­ki­­yə mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­sin­­də fəaliy­­yət gös­­tə­­rən, əsas apa­­rı­­cı şir­ ­kət­­lər­­dən bi­­ri olan Oto­­ka­­rın bu

gün nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­rin­­dən iba­­ rət ge­­niş spekt­­ri möv­­cud­­dur. Bi­­ zim yün­­gül nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­miz 3.5 ton­­dan baş­­la­­yır. Məh­­sul­­la­­rı­­mız ara­­sın­­da 25 to­­na qə­­dər çə­­ki­­də müx­­tə­­lif nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri yer alır. Han­­sı ki, bu­­nun için­­də 4x4,


MÜSAHİBƏ 6x6 və 8x8 for­­mul­­lu nəq­­liy­­yat va­­ si­­tə­­lə­­ri var. Həm­­çi­­nin, biz Tür­­ki­­ yə­­nin ilk ana mü­­ha­­ri­­bə tan­­kı olan Al­­tay la­­yi­­hə­­sin­­də ça­­lı­­şı­­rıq. De­­mək olar ki, bu­­nun­­la Oto­­kar ar­­tıq tır­­tır­ ­lı (pa­­let­­li) nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri sa­­ hə­­sin­­də də ix­­ti­­sas­­laş­­maq­­da­­dır. Məh­­sul­­la­­rı­­mız sı­­ra­­sı­­na müx­­tə­­lif nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri üzə­­ri­­nə qu­­ru­­ lan qül­­lə­­lə­­rin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı ilə bağ­­lı ça­­lış­­ma­­la­­rı da əla­­və edə bi­­lə­­rik. Bi­­ zim ha­­zır­­la­­dı­­ğı­­mız bu qül­­lə­­lə­­rin üzə­­ri­­nə fərq­­li si­­lah­­lar, mə­­sə­­lən tank əley­­hi­­nə si­­lah­­la­­r, fərq­­li ka­­ libr­­li top və pu­­lem­­yot­­lar da­­xil­­dir. Ye­­kun ola­­raq onu de­­yə bi­­lə­­rəm ki, bü­­tün bu iş­­lə­­rin nə­­ti­­cə­­sin­­də məh­­ sul­­la­­rı­­mız dün­­ya ba­­za­­rın­­da həm tex­­no­­lo­­gi­­ya, həm də per­­for­­man­­sı ba­­xı­­mın­­dan rə­­qa­­bət apa­­ra bi­­lir. - Oto­­ka­­rın son il­­lər­­də bə­­zi müş­­tə­ ­rək ça­­lış­­ma­­la­­ra da im­­za at­­dı­­ğı­­ nı gö­­rü­­rük. Ör­­nək ola­­raq Qa­­ za­­xıs­­tan­­la. - Ha­­zır­­da dün­­ya­­nın müx­­tə­­lif öl­­ kə­­lə­­rin­­də bi­­zim nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­ ­rin­­dən is­­ti­­fa­­də olu­­nur. Da­­ha də­­qi­­ qi, 20 öl­­kə­­də 40-a ya­­xın is­­ti­­fa­­də­­çi tə­­rə­­fin­­dən nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­miz is­­ti­­fa­­də edil­­mək­­də­­dir. On­­la­­rın ara­ ­sın­­da si­­lah­­lı qüv­­və­­lər, po­­lis və s. ki­­mi qu­­rum­­lar yer alır. Tə­­bii ki, si­­

Ar­­ma zi­­reh­­li dö­­yüş ma­­şın­­la­­rı ailə­­si­­nin 6x6 kon­­fi­­qu­­ra­­si­­ya­­sı olan AR­­MA 6x6 fərq­­li və­­zi­­fə­­lə­­ri ye­­ri­­nə ye­­tir­­mək qa­­bi­­liy­­yə­­ti­­nə ma­­lik­­dir. Eh­­ti­­ya­­ca uy­­ ğun ola­­raq fərq­­li si­­lah və qül­­lə sis­­tem­­lə­­ri ilə təc­­hiz olu­­na bi­­lir. AR­­MA 6x6 dö­­yüş ma­­şı­­nı sü­­rü­­cü və ko­­man­­dir da­­xil ol­­maq­­la 10 he­­yə­­ti da­­şı­­ya bi­­lir və 18 500 kq dö­­yüş ağır­­lı­­ğı­­na, həm­­çi­­nin am­­fi­­bi­­ya xü­­su­­siy­­yə­­ti­­nə ma­­lik­­dir. Ar­­ma zi­­reh­­li dö­­yüş ma­­şın­­la­­rı ailə­­si­­nin ye­­ni kon­­fi­­qu­­ra­­si­­ya­­sı olan AR­­MA 8x8 dö­­yüş ma­­şı­­nı sü­­rü­­cü və ko­­man­­dir da­­xil ol­­maq­­la tam təc­­hi­­zat­­lı 12 he­­yə­­ti da­­şı­­ya bi­­lir və 24 000 kq dö­­yüş ağır­­lı­­ğı­­na ma­­lik­­dir. Am­­fi­­bi­­ya xü­­su­­ siy­­yət­­lə­­ri­­nə ma­­lik olan dö­­yüş ma­­şı­­nı üs­­tün bal­­lis­­tik qo­­ru­­ma­­sı, ha­­be­­lə ki­­ çik əra­­zi­­də dö­­nə bil­­mə qa­­bi­­liy­­yə­­ti­­nə gö­­rə ana­­loq­­la­­rın­­dan fərq­­lə­­nir.

ya­­hı­­mı­­za qeyd et­­di­­yi­­miz ki­­mi ye­­ni is­­ti­­fa­­də­­çi­­lər də əla­­və olu­­nur. Qa­­za­ ­xıs­­tan da bun­­lar­­dan bi­­ri­­dir. Qa­­za­­ xıs­­tan­­da Cob­­ra tip­­li zi­­reh­­li trans­­ p o r t ­­y o r ­­l a ­­r ı ­­m ı z

möv­­cud­­dur və bu ma­­şın­­lar tə­­lim­­ lər­­də də is­­ti­­fa­­də olun­­du. Qa­­zax or­­du­­su bu nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­nin per­­for­­man­­sın­­dan məm­­nu­­niy­­yə­­ti­­ni ifa­­də et­­di. Qa­­za­­xıs­­ta­­nın Mü­­da­­fiə Na­­zir­­li­­yi nəq­liy­yat va­si­tə­lə­ri­miz­ dən bə­­zi­­lə­­ri­­nin bu öl­­kə­­də is­­teh­­sa­­lı­ ­nın müm­­kün­­lü­­yü­­nü dü­­şü­­nür. Biz Cob­­ra­­la­­rın Qa­­za­­xıs­­tan­­da is­­teh­­sa­­lı­­ na dair Ka­­zakhs­­tan En­­gi­­neering ilə niy­­yət pro­­to­­ko­­lu im­­za­­la­­dıq. Bu­­ nun­­la bağ­­lı ha­­zır­­da Qa­­za­­xıs­­tan hö­­ ku­­mə­­ti ilə ça­­lı­­şı­­rıq. İn­­şal­­lah biz bu tex­­ni­­ka­­la­­rın ge­­də­­rək da­­ha da ço­­xa­ ­la­­ca­­ğı­­na ümid edi­­rik. Çünki Cobra və Armalar həm performanslı, həm yüksək qorumalı, həm də bu qarşıya qoyulan tapşırıqları yerinə yetirəcək transportyorlardır. - Azər­­bay­­can­­la əmək­­daş­­lıq sa­­ hə­­sin­­də nə­­lə­­ri de­­yə bi­­lər­­si­­niz?

mart - aprel 2013 37


MÜSAHİBƏ - Ha­­zır­­da Azər­­bay­­can­­da bi­­zim fərq­­li məh­­sul­­la­­rı­­mız is­­ti­­fa­­də olun­­ maq­­da­­dır. On­­la­­rın ara­­sın­­da ZPT, Cob­­ra və Land Ro­­ver De­­fen­­der tip­­li nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­miz yer alır. Azər­­bay­­can­­lı is­­ti­­fa­­də­­çi­­lər bu nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­nin per­­for­­man­­ sın­­dan məm­­nun­­dur. Biz Azər­­bay­­ can­­la bü­­tün iş­­bir­­li­­yi­­nə açı­­ğıq. - Post­­so­­vet mə­­ka­­nın­­da bu gün se­­çi­­mi ən çox edi­­lən Tür­­ki­­yə is­­teh­­sa­­lı olan nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­ si Cob­­ra­­dır. Ey­­ni za­­man­­da Cob­­ra­­lar ta­­ri­­xin­­də ilk də­­fə Gür­­cüs­­tan-Ru­­si­­ya mü­­ha­­ri­­bə­­ sin­­də açıq dö­­yüş­­lər­­də is­­ti­­fa­­də olun­­du. Ru­­si­­ya, Uk­­ray­­na və Be­­la­­rus mü­­da­­fiə sə­­na­­ye­­si­­nin hə­­lə də bö­­yük tə­­si­­ri al­­tın­­da olan bu ba­­zar­­da rə­­qa­­bət ne­­cə ge­­dir? - Oto­­kar ola­­raq bi­­zim bü­­tün sis­­ tem­­lə­­ri­­miz, di­­zayn et­­di­­yi­­miz nəq­­

38 AZERI DEFENCE

liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri NA­­TO sis­­tem­­lə­­ri ilə uy­­ğun­­luq təş­­kil edir. So­­vet­­lər bir­­li­­ yi mə­­ka­­nın­­da keç­­miş­­də is­­teh­­sal olun­­muş və ha­­zır­­da is­­teh­­sal edi­­lən nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri bu re­­gionun öz stan­­dart­­la­­rı­­na uy­­ğun­­dur. Mən di­­ zay­­nı və stan­­dar­­tı ba­­xı­­mın­­dan Ru­­

si­­ya, Uk­­ray­­na və Be­­la­­ru­­sun məh­­ sul­­la­­rı ara­­sın­­da bir fərq­­li­­lik gör­­mü­­ rəm. Ha­­mı­­sı ey­­ni stan­­dart­­lı­­dır və do­­la­­yı­­sı ilə bi­­zim­­ki­­lər­­dən stan­­dart və di­­zayn ba­­xı­­mın­­dan fərq­­li­­dir. Tex­ni­ka­la­rın se­çi­mi isə qə­ra­ra bağ­lı oilan mə­sə­lə­dir.


MÜSAHİBƏ - Oto­­kar tank­­dan son­­ra özü­­nün yün­­gül çə­­ki­­li, özəl­­lik­­lə yün­­gül tank ki­­mi tır­­tır­­lı dö­­yüş ma­­şın­­ la­­rı sa­­hə­­sin­­də sı­­na­­maq niy­­yə­­ tin­­də­­dir­­mi? - Oto­­kar bü­­tün fəaliy­­yət­­lə­­ri­­ni öz mü­­hən­­dis­­lə­­ri, özü­­nün araş­­dır­­ ma he­­yə­­ti və po­­ten­­sialı ilə in­­ki­­şaf et­­di­­rən və o şə­­kil­­də bö­­yü­­yən bir şir­­kət­­dir. Bi­­zim bö­­yük mü­­hən­­dis he­­yə­­ti­­miz var. Bü­­tün bu­­ra­­da gör­­ dü­­yü­­müz məh­­sul­­lar Oto­­ka­­rın mü­­ tə­­xəs­­sis he­­yə­­ti tə­­rə­­fin­­dən ha­­zır­­la­­ nıb. Qeyd et­­di­­yi­­niz mə­­sə­­lə­­də də ça­­lı­­şı­­rıq. Tə­­bii ki irə­­li­­də Oto­­karın da­­ha fərq­­li nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­ni gö­­rə bi­­lə­­cək­­si­­niz. Bu tır­­tır­­lı ma­­şın­ ­lar da ola bi­­lir, fərq­­li tə­­kər­­li nəq­­ liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri də. Bu sa­­hə­­də da­­ vam­­lı araş­­dır­­ma və in­­ki­­şaf et­­dir­­ mə fəaliy­­yət­­lə­­ri­­miz var. - Ba­­zar­­da bö­­yük tə­­lə­­bin ol­­du­­ğu Cob­­ra­­la­­rın in­­ki­­şaf et­­di­­ril­­mə­­si, ye­­ni­­lən­­mə­­si ilə bağ­­lı han­­sı la­­ yi­­hə­­lə­­ri­­niz var? - Bü­­tün nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­lə­­ri­­mi­­zin ye­­ni ver­­si­­ya­­la­­rı­­nın, ye­­ni nə­­sil­­lə­­ri­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı üzə­­rin­­də ça­­lı­­şı­­rıq. Mə­­ sə­­lən ye­­ni nə­­sil Cob­­ra­­nın təq­­di­­ma­­ tı­­nı iki il əv­­vəl AUSA sər­­gi­­sin­­də elədik. Ye­­ni Cob­­ra üzə­­rin­­də ça­­lı­­şı­­ rıq və bu ikin­­ci nə­­sil Cob­­ra ola­­caq. İn­­di təh­­did­­lər, tex­­no­­lo­­gi­­ya­­lar də­­yi­­ şir. İstifadəçiyə daha müasir və dayanıqlı, daha yüksək qabiliyyətli məhsullar verməliyik. - Ar­­ma 8x8 nəq­­liy­­yat va­­si­­tə­­si­­nə bey­­nəl­­xalq ba­­zar­­da ma­­raq ne­­ cə­­dir? - Ar­­ma­­nın özəl­­li­­yi onun mi­­na­­ya qar­­şı da­­ya­­nıq­­lı­­ğı­­nın yük­­sək ol­­ma­ ­sı­­dır. Ey­­ni za­­man­­da yan ət­­raf­­lar­­ da part­­la­­yış­­la­­ra qar­­şı yük­­sək qo­­ ru­­ma­­nı tə­­min edir. Da­­xi­­li həc­­mi da­­ha bö­­yük­­dür. Ey­­ni za­­man­­da bu trans­­port­­yo­­run 6x6 və 8x8 tip­­lə­­ri möv­­cud­­dur. Bu iki kon­­fi­­qu­­ra­­si­­ya­­ nın ha­­ra­­da­­sa, 90% de­­tal­­la­­rı ey­­ni­­

Müx­­tə­­lif əmə­­liy­­yat tap­­şı­­rıq­­la­­rı­­nı ye­­ri­­nə ye­­tir­­mək üçün ha­­zır­­lan­­mış Cob­­ra 4x4 Oto­­ka­­rın bu gün dün­­ya­­da ən çox is­­ti­­fa­­də olu­­nan zi­­reh­­li transportyordur. Azər­­bay­­can Sər­­həd Qo­­şun­­la­­rı və Da­­xi­­li Qo­­şun­­la­­rı­­ nın si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da da yer alır. Ümu­­mi­­lik­­də 9 he­­yə­­tin da­­şın­­ma­­sı üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lan Cobr­­anın çə­­ki­­si 6000 kq, sü­­rə­­ti 110 km/saat, bir­­ba­­şa hə­­rə­­kət uzaq­­lı­­ğı 550 km təş­­kil edir. dir. Ar­­ma üzə­­ri­­nə bir çox çe­­şid­­də, mə­­sə­­lən 30 mm top, hət­­ta da­­ha bö­­yük ka­­libr­­li top­­lar­­la si­­lah­­lan­­dı­­ rıl­­mış qül­­lə­­lər yer­­ləş­­dir­­mək müm­ ­kün­­dür. Bu is­­ti­­fa­­də­­çi­­lə­­rə gö­­zəl im­­kan­­lar ve­­rir. Ar­­ma 8x8-i bir il əv­­vəl ta­­nıt­­dıq. Ar­­ma 6x6 isə iki il əv­­vəl nü­­ma­­yiş et­­dir­­dik və ar­­tıq is­­ti­­fa­­də­­də­­dir. Ar­­ma­­dan göz­­lən­­ti­­ lə­­ri­­miz bö­­yük­­dür. Son bir il­­də Tür­­ki­­yə­­dən kə­­nar­­da bu tip dö­­yüş ma­­şın­­la­­rı­­nın sa­­tın alın­­ma­­sı ilə bağ­­lı iki-üç ten­­der elan edil­­di. O ten­­der­­lə­­rə, fərq­­li öl­­kə­­lər­­də təq­­di­­ mat­­la­­ra qa­­tıl­­dıq. Bu dö­­yüş ma­­şın­ ­la­­rı­­nın per­­for­­man­­sın­­dan is­­ti­­fa­­də­­ çi­­lər məm­­nun­­dur­­lar. O ten­­der­­lə­­ rin nə­­ti­­cə­­lə­­ri­­ni göz­­lə­­yir, Ar­­ma­­nın ge­­niş ya­­yıl­­mış dö­­yüş ma­­şı­­nı ola­­ ca­­ğı­­na ina­­nı­­rıq.

- Al­­tay tan­­kı la­­yi­­hə­­sin­­də son du­­rum ba­­rə­­də mə­­lu­­mat ve­­rə bi­­lər­­si­­niz­­mi? - Al­tay la­yi­hə­si üz­rə tan­kın ilk iki pro­to­ti­pi is­teh­sal olu­nub. Ha­zır­ da on­la­rın test­lə­ri da­vam edir. Ötən ilin de­­kabr ayın­­da ilk atış test­­lə­­ri­­ni də ke­­çir­­dik. Önü­­müz­­də­­ ki proq­­ra­­ma əsa­­sən 2013-cü ilin so­­nu­­na qə­­dər iki ay­­rı pro­­to­­tip də is­­teh­­sal olu­­na­­caq və bun­­la­­rın ka­­li­­ fi­­ka­­si­­ya test­­lə­­ri­­nə baş­­la­­na­­caq. 2015-ci il­­dən eti­­ba­­rən bü­­tün test­­lə­ ­ri bi­­ti­­rib tank­­la­­rı se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­la ha­­zır və­­ziy­­yə­­tə gə­­tir­­mə­­yi plan­­laş­­ dı­­rı­­rıq. İş­­lər proq­­ram üz­­rə ge­­dir. Bun­­dan son­­ra­­kı test­­lər də uğur­­lu ke­­çər­­sə 2015-ci ilin son­­la­­rın­­da tan­ ­kı­­mız se­­ri­­ya­­lı is­­teh­­sa­­la ha­­zır ola­­ caq.

mart - aprel 2013 39


SİLAHLAR

ABŞ-da yeni snayper sistemləri N. Süleymanov Dün­­ya­­nın müx­­tə­­lif re­­gion­­la­­rın­­ da baş ve­­rən konf­­likt­­lər, tət­­biq olu­­nan ye­­ni mü­­ha­­ri­­bə kon­­sep­­si­­ya­ ­la­­rı, xü­­su­­si­­lə də şə­­hər­­lər­­də və məs­­kun­­la­­şıl­­mış əra­­zi­­lər­­də hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lən hər­­bi və an­­ti­­ter­­ror əmə­­ liy­­yat­­la­­rı ye­­ni, yük­­sək də­­qiq­­lik­­li snay­­per tü­­fəng­­lə­­ri­­nə bö­­yük tə­­ləb ya­­ra­­dır. Mey­­da­­na çı­­xan eh­­ti­­yac­­la­­ rın qar­­şı­­lan­­ma­­sı, ye­­ni snay­­per tü­­

40 AZERI DEFENCE

fəng­­lə­­ri və atı­­şa dəs­­tək sis­­tem­­lə­­ri­­ nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı ilə bağ­­lı ötən əs­­rin 90-cı il­­lə­­ri­­nin əv­­vəl­­lə­­rin­­dən bu gü­­ nə­­dək ABŞ-da 30-dan ar­­tıq la­­yi­­hə hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lib. Pen­­ta­­qo­­nun təd­­ qi­­qat mər­­kəz­­lə­­ri və si­­lah şir­­kət­­lə­­ ri­­nin bir­­gə əmək­­daş­­lı­­ğı çər­­çi­­və­­sin­ ­də ya­­ra­­dıl­­mış snayper sistemləri ar­­tıq or­­du­­nun və güc st­­ruk­­tur­­la­­rı­­ nın si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alır. Müasir dövr­­­də ABŞ-da ye­­­ni snay­­­per sis­­­tem­­­lə­­­ri­­­nin ya­­­ra­­­dıl­­­ma­­­sı ilə bağ­­­lı bir ne­­­çə is­­­ti­­­qa­­­mət­­­də iş­­­lər

apa­­­rı­­­lır ki, bu­­­ra ye­­­ni an­­­ti­­­ma­­­te­­­rial snay­­­per tü­­­fəng­­­lə­­­ri­­­nin ya­­­ra­­­dıl­­­ma­­­sı, möv­­­cud tak­­­tik tü­­­fəng­­­lə­­­rin tək­­­mil­­­ ləş­­­di­­­ril­­­mə­­­si və on­­­la­­­rın ba­­­za­­­sın­­­da da­­­ha mü­­­kəm­­­məl si­­­lah­­­la­­­rın ya­­­ra­­­ dıl­­­ma­­­sı, elekt­­­ron­­­laş­­­dı­­­rıl­­­mış snay­­­ per komp­­­leks­­­lə­­­ri­­­nin ha­­­zır­­­lan­­­ma­­­sı və s. da­­­xil­­­dir.

Ye­­ni si­­lah­­lar ABŞ Or­­du­­su və xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı qüv­­və­­lə­­ri əsa­­sən Re­­ming­­ton, Arm­­


SİLAHLAR

Li­­te, FN Hers­­tal, SİG Arms ki­­mi məş­­hur si­­lah is­­teh­­sal­­çı­­la­­rı tə­­rə­­fin­­ dən təc­­hiz edi­­lir. Or­­du­­nun müasir dö­­yüş şərt­­lə­­ri­­nə uy­­ğun, da­­ha mü­­ kəm­­məl si­­lah sis­­tem­­lə­­ri­­nə olan eh­­ ti­­yac­­la­­rı­­nı qar­­şı­­la­­maq məq­­sə­­di ilə son il­­lər­­də ad­­la­­rı çə­­ki­­lən fir­­ma­­lar tə­­rə­­fin­­dən bir sı­­ra mü­­hüm təd­­qi­­qat və is­­teh­­sal la­­yi­­hə­­lə­­ri real­­laş­­dı­­rı­­lıb. Re­­ming­­to­­nun M-24 tü­­fən­­gi­­nin konst­­ruk­­si­­ya­­sı­­nı də­­yiş­­di­­rə­­rək ha­­ zır­­la­­dı­­ğı XM-2010 snay­­per tü­­fən­­gi 2011-ci il­­dən ABŞ Or­­du­­su­­nun si­­ lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alır. 2011-2012ci il­­lər­­də Pen­­ta­­gon tə­­rə­­fin­­dən sa­­tın alın­­mış 3 min­­dən ar­­tıq XM-2010 tü­­ fən­­gi ha­­zır­­da mü­­na­­qi­­şə­­li re­­gion­­lar­ ­da xid­­mət edən hərb­­çi­­lə­­rin is­­ti­­fa­­ də­­sin­­də­­dir. Əf­­qa­­nıs­­tan­­da dö­­yüş­­ lər­­də snay­­per tü­­fən­­gi­­nin 7.62x67 mm çap­­lı (.300 Winc­­hes­­ter

Mag­­num) pat­­ron­­lar­­la 1200 m-ə qə­­dər mə­­sa­­fə­­də hə­­dəf­­lə­ ­rə qar­­şı ef­­fek­­tiv atı­­şı təs­­diq olu­­nub. Tü­­fəng Leupold Mark 4 6,5-20x50 op­­tik ni­­şan­­ga­­hı və “Ti­­tan-QD” səs­ ­bo­­ğu­­cu­­su ilə komp­­lekt­­ləş­­di­­ri­­lir. Bu müasir səs­­bo­­ğu­­cu snay­­per tü­­fən­­ gin­­də ağız alo­­vu­­nu 98%, təp­­mə­­si­­ni 60%, sə­­si­­ni 32 de­­si­­bel azalt­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. Re­­ming­­to­­nun 2009-cu il­­də ABŞ Xü­­su­­si Əmə­­liy­­yat Qüv­­və­­lə­­ri­­nin (SO­­COM) elan et­­di­­yi yük­­sək də­­ qiq­­lik­­li snay­­per tü­­fən­­gi (Pre­­ci­­sion Sni­­per Rif­­le) proq­­ra­­mı çər­­çi­­və­­sin­­ də ha­­zır­­la­­dı­­ğı Re­­ming­­ton MSR tü­­

fən­­gi fərq­­li çap­­da pat­­ ron­­lar­­dan (.338 La­­pua Mag­­num, .338 Nor­­ma Mag­­num, .300 Winc­­ hes­­ter Mag­­num, .308 Winc­­hes­­ter Mag­­num) atəş aç­­maq üçün 4 va­­riant­­da təq­­dim edi­­lir. Pat­­ro­­nun ça­­pı­ ­na mü­­va­­fiq ola­­raq, si­­la­­hın 508, 559, 610 və 686 mm uzun­­luq­­da, hər bi­­ri­­nin re­­sur­­su 2500 atəş təş­­kil edən 4 lü­­lə va­­rian­­tı möv­­cud­­dur. Lü­­lə­­lər si­­la­­hın ge­­ri təp­­mə­­si­­ni azalt­­maq üçün xü­­su­­si ağız əy­­lə­­ci və səs­­bo­­ğan­­la təc­­hiz olu­­na bi­­lir. Pen­­ta­­go­­nun 2011-ci il­­də elan et­­ di­­yi SASS (Se­­mi-Auto­­ma­­tic Sni­­per Sys­­tem – av­­to­­ma­­tik snay­­per sis­­te­­ mi) proq­­ra­­mı çər­­çi­­və­­sin­­də Re­­ ming­­ton və JP En­­terp­­ri­­ses şir­­kə­­ti­­ nin bir­­gə ha­­zır­­la­­dı­­ğı R11 RSASS (Rif­­le 11 Re­­ming­­ton Se­­mi-Auto­­ ma­­tic Sni­­per Sys­­tem) tü­­fən­­gi ha­­ zır­­da ABŞ Or­­du­­su ilə ya­­na­­şı bey­­ nəl­­xalq ba­­zar­­la­­ra da təq­­dim olu­­ nur. Re­­ming­­ton snay­­per tü­­fəng­­lə­­ri ailə­­si­­nin di­­gər si­­lah­­la­­rın­­dan fərq­­li ola­­raq, R11 RSASS-in lü­­lə qu­­tu­­su alü­­mi­­nium­­dan ha­­zır­­la­­nıb, çax­­maq qul­­pu lü­­lə qu­­tu­­su­­nun sol tə­­rə­­fi­­nə ke­­çi­­ri­­lib. 7.62x51 mm (.308 Winc­­ hes­­ter) çap­­lı pat­­ron­­la­­rın tət­­biq

edil­­di­­yi tü­­ fən­­gin uzun­­lu­­ğu 1003 mm, çə­­ki­­si 5.45 kq (do­­lu hal­­da 7.15 kq), ef­­fek­­tiv atış uzaq­­lı­ ­ğı isə 1000 metr təş­­kil edir. Tü­­fəng Leupold Mark 4 M3 4.5-14X op­­tik ni­­şan­­ga­­hı və AAC fir­­ma­­sı­­nın is­­ teh­­sa­­lı olan səs­­bo­­ğu­­cu ilə komp­­ lekt­­ləş­­di­­ri­­lir. Or­­du­­nun si­­lah­­lan­­ma­­sı­­na da­­xil olan SCAR SSR, SIG-716 Pre­­ci­­sion Sni­­per və LWRC REPR di­­zayn və iş prin­­sip­­lə­­ri­­nə gö­­rə pi­­ya­­da tü­­fən­­ gi­­nə bən­­zə­­mə­­lə­­ri­­nə bax­­ma­­ya­­raq, öl­­çü və çə­­ki, də­­qiq­­lik və ef­­fek­­tiv atış uzaq­­lı­­ğı­­na gö­­rə snay­­per tü­­ fəng­­lə­­ri ailə­­si­­nə da­­xil­­dir­­lər. Əsa­­ sən xü­­su­­si tə­­yi­­nat­­lı­­la­­rın si­­lah­­lan­­ ma­­sın­­da yer alan bu tü­­fəng­­lər SASS (av­­to­­ma­­tik snay­­per) sin­­fi­­nə aid edi­­lir. SO­­COM si­­lah­­lan­­ma­­sı­­na 2010-cu il­­də Mk.20 Mod 0 in­­dek­­si ilə da­­xil ol­­muş, av­­to­­ma­­tik atış re­­ji­­ mi­­nə ma­­lik FN SCAR SSR (Sni­­per Sup­­port Rif­­le) tü­­fən­­gin­­də 7.62x51 çap­­lı pat­­ron­­lar tət­­biq olu­­nur. Tü­­ fən­­gin so­­yuq döy­­mə me­­to­­du ilə is­­teh­­sal edil­­miş və xrom­­lan­­mış lü­­ lə­­si­­nin re­­sur­­su 15000 atış­­dır. Uzun­ ­lu­­ğu 1028 mm, çə­­ki­­si tam təc­­hi­­zat­­lı hal­­da 5.05 kq təş­­kil edən bu si­­la­­hın ef­­fek­­tiv atış mə­­sa­­fə­­si 900 metr­­dən çox­­dur. 2010-cu il­­dən ABŞ Or­­du­­

mart - aprel 2013 41


SİLAHLAR su­­nun si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alan SİG Arms şir­­kə­­ti­­nin SIG-716 Pre­­ci­­ sion Sni­­per tü­­fən­­gi 7.62x51 mm/.308 Winc­­hes­­ter çap­­lı pat­­ron­­lar­­dan is­­ti­­ fa­­də edir. Uzun-ağır lü­­lə (457 və 508 mm) və tən­­zim­­lə­­nən qun­­da­­ğa ma­­lik SİG-716 öz konst­­ruk­­si­­ya­­sı­­na gö­­rə AR-15 av­­to­­ma­­tı­­na bən­­zə­­yir. Ye­­nə ey­­ni il­­də təq­­dim edil­­miş, ha­­ zır­­da ABŞ po­­li­­si və or­­du­­nun müəy­ ­yən böl­­mə­­lə­­ri­­nin is­­ti­­fa­­də et­­di­­yi LWRC In­­ter­­na­­tional şir­­kə­­ti­­nin REPR ad­­lı ya­­rı­­mav­­to­­ma­­tik snay­­ per tü­­fən­­gi AR-10/AR-15 se­­ri­­ya­­lı tü­­fəng­­lə­­rin də­­yi­­şil­­miş konst­­ruk­­si­­ ya­­sı əsa­­sın­­da ya­­ra­­dı­­lıb. La­­kin bu snay­­per tü­­fən­­gi özü­­nün ba­­za va­­ rian­­tın­­dan qaz por­­şe­­nin qı­­sa ge­­di­­ şi, çax­­ma­­ğın lü­­lə­­nin sol tə­­rə­­fi­­nə ke­­çi­­ril­­mə­­si ilə fərq­­lə­­nir. 7.62x51 mm (.308 Winc­­hes­­ter) çap­­lı pat­­ ron­­la­­rın tət­­biq edil­­di­­yi REPR-in dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı ilə qi­­da­­lan­­ma­­sı ay­­rı­­lan qu­­tu for­­ma­­lı 5, 10 və ya 20 pat­­ron tu­­tum­­lu da­­raq­­dan hə­­ya­­ta ke­­çi­­ri­­lir. Uzun göv­­də­­li va­­riant­­la­­rı Mag­­pul UBR və PRS qun­­daq­­la­­rı ilə təc­­hiz olu­­nur.

42 AZERI DEFENCE

ABŞ-ın Le­­wis Mac­­hi­­ne& Tool Co. şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən, 2009-cu il­­də İn­­gil­­tə­­rə Or­­du­­su üçün xü­­su­­si ola­­ raq ha­­zır­­lan­­mış L12­­9A1 mo­­dul­­yar snay­­per tü­­fən­­gi son il­­lə­­rin po­­pul­­ yar si­­lah­­la­­rı ara­­sın­­da yer alır. SOP­ ­MOD tip­­li tən­­zim­­lə­­nən te­­les­­ko­­pik qun­­daq, 305, 406 və 508 mm uzun­ ­lu­­ğun­­da lü­­lə­­lər ilə təc­­hiz olu­­nan tü­­fəng alov­­sön­­dü­­rən və səs­­bo­­ğu­­ cu ilə də komp­­lekt­­ləş­­di­­ri­­lə bi­­lir. Si­­lah­­lan­­ma­­ya Tri­­ji­­con ACOG 6X48-i ni­­şan­­ga­­hı ilə qə­­bul edil­­miş tü­­fəng İn­­gil­­tə­­rə Or­­du­­sun­­da “Sharps­­hooter rif­­le” təs­­ni­­fa­­tı­­nı (sər­­rast atı­­cı üçün tü­­fəng) alıb. Böl­­mə-ta­­qım tak­­tik sə­­viy­­yə­­sin­­də is­­ti­­fa­­də üçün nə­­zər­­də tu­­tu­­lan L12­ ­9A1-in ef­­fek­­tiv atış uzaq­­lı­­ğı 800 met­­rə qə­­dər­­dir. 2002-ci il­­dən or­­du­­nun pi­­ya­­da böl­­mə­­lə­­ri­­nin si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da özü­ ­nə­­məx­­sus yer tu­­tan Ar­­ma­­Li­­te AR-30 snay­­per tü­­fən­­gi atı­­cı­­ya 1000

metr mə­­sa­­fə­­dən hə­­dəf­­lə­­ri də­­qiq atış­­lar­­la məhv et­­ mək im­­kan­­la­­rı ve­­rir. 7.62×67 (300 Winc­­hes­­ter Mag­­num), 7.62x51 (.308 Winc­­hes­­ter), 8.6×70 (.338 La­­pua) çap­­lı pat­­ron­­la­­rın tət­­biq edil­­di­­yi bu tü­­fən­­gin boş çə­­ki­­si 5.1 kq, uzun­­lu­­ğu 1066 mm-dir. Çə­­ki­­ si­­nin yün­­gül­­lü­­yü, da­­şın­­ma­­sı­­nın ra­­hat­­lı­­ğı və ef­­fek­­tiv atış mə­­sa­­fə­­si­­ nin ki­­fa­­yət qə­­dər ol­­ma­­sı AR-30-un se­­çi­­mi­­nə mü­­bət mə­­na­­da öz tə­­si­­ri­­ni gös­­tə­­rir. Ha­­zır­­da is­­teh­­sal­­çı fir­­ma tə­­rə­­fin­­dən AR-30 tü­­fən­­gi­­nin 20112012-ci il­­lər­­də ya­­ra­­dıl­­mış iki ye­­ni ver­­si­­ya­­sı­­nın Əf­­qa­­nıs­­tan­­da dö­­yüş test­­lə­­ri da­­vam edir. Ar­­ma­­Li­­te nü­­ ma­­yən­­də­­lə­­ri­­nin söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, ye­­ ni tü­­fəng­­lər sə­­lə­­fin­­dən da­­ha mü­­ kəm­­məl­­dir. H-S Pre­­ci­­sion Inc. şir­­kə­­ti tə­­rə­­ fin­­dən or­­du və hü­­quq mü­­ha­­fi­­zə or­­qan­­la­­rı üçün M24 tü­­fən­­gi­­nin əsa­­sın­­da ya­­ra­­dıl­­mış HS Pre­­ci­­sion Pro 2000 HTR (Heavy Tac­­ti­­cal Rif­­ le) snay­­per tü­­fən­­gin­­də isə 7.62×51, .300 Winc­­hes­­ter Mag­­num və . 338 La­­pua Mag­­num pat­­ron­­la­­rın­­dan is­­ ti­­fa­­də olu­­nur. Ef­­fek­­tiv atış uzaq­­lı­­ ğı 1000 metr olan bu si­­la­­hın qun­­ da­­ğı və lo­­ja­­sı möh­­kəm plas­­tik küt­ ­lə­­dən ha­­zır­­la­­nıb. Qun­­daq və qun­­ da­­ğın ya­­na­­ğı atı­­cı­­nın ra­­hat­­lı­­ğı üçün ni­­za­­ma sa­­lı­­na bi­­lir. Yu­­xa­­rı­­da qeyd olu­­nan­­lar­­la ya­­ na­­şı, ha­­zır­­da ABŞ Or­­du­­su və po­­li­­si tə­­rə­­fin­­dən ge­­niş ya­­yıl­­ma­­sa da bull­­pap tip­­li snay­­per tü­­fəng­­lə­­rin­­ dən də is­­ti­­fa­­də olu­­nur. ABŞ Or­­du­ ­su üçün De­­sert Tac­­ti­­cal Arms şir­­ kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən xü­­su­­si ola­­raq ha­­ zır­­lan­­mış bull­­pap tər­­ti­­ba­­ta ma­­lik SRS (Stealth Re­­con Scout) snay­­per


SİLAHLAR tü­­fən­­gi­­nin DT SRS mo­­de­­li .243 Winc­­hes­­ ter, .308 Winc­ ­h es­­ter, .300 W i n c ­­h e s ­­t e r Mag­­num, .338 La­­pua Mag­­num, səs­­bo­­ğu­­cu­­lu SRS Co­­vert mo­­de­­li isə .308 Winc­­hes­­ter (7.62x51mm NA­­TO) pat­­ron­­la­­rın­­ dan is­­ti­­fa­­də edir. Tü­­fən­­gin ha­­zır­­ lan­­ma­­sı za­­ma­­nı çə­­ki­­nin aşa­­ğı sa­­ lın­­ma­­sı üçün po­­li­­mer ma­­te­­rial­­lar­­ dan və alü­­mi­­nium tət­­bi­­qin­­dən is­­ ti­­fa­­də olu­­nub. İs­­teh­­sa­­lı­­na 2008-ci il­­də Kel-tec CNC In­­dus­­ries fir­­ma­­sı tə­­rə­­fin­­dən baş­­lan­­mış 7.62x51 mm çap­­lı Kel-tec RFB (Rif­­le, For­­ward ejec­­tion, Bull­­pup) snay­­per tü­­fən­­gi­ ­nin ef­­fek­­tiv atış mə­­sa­­fə­­si 600 metr təş­­kil edir. Boş çə­­ki­­si 5.1 kq olan bu tü­­fən­­gin uzun­­lu­­ğu 1016 mm-dir. Bull­­

pap si­­lah­­lar­­da gi­­liz­­lə­­rin tul­­lan­­ma­­ sı ilə bağ­­lı möv­­cud olan prob­­lem­­ lər bu tü­­fəng­­də FN F2000 av­­to­­ma­­ tın­­da tət­­biq edi­­lən prin­­sip­­lə ara­­ dan qal­­dı­­rı­­lıb.

An­­ti-ma­­te­­rial tü­­fəng­­lə­­ri ABŞ Or­­du­­su­­nun iri çap­­lı, an­­ti­­ ma­­te­­rial snay­­per tü­­fəng­­lə­­rə olan tə­­ləb və eh­­ti­­yac­­la­­rı­­nın qar­­şı­­lan­­ma­ ­sı is­­ti­­qa­­mə­­tin­­də SİG Arms, Re­­ ming­­ton, Ser­­bu Fi­­rearms, Bar­­ret və Mc­­Mil­­lan şir­­kət­­lə­­ri tə­­rə­­fin­­dən çox­­say­­lı si­­lah nü­­mu­­nə­­lə­­ri ya­­ra­­dı­­

lıb. Müx­­tə­­lif di­­zay­­na və iş prin­­si­­ pi­­nə ma­­lik bu tü­­fəng­­lə­­rin bə­­zi nü­­ mu­­nə­­lə­­ri ha­­zır­­da ABŞ baş­­da ol­­ maq­­la bir sı­­ra öl­­kə­­lər­­də, o cüm­­lə­­ dən Azər­­bay­­can və Gür­­cüs­­tan­­da da is­­ti­­fa­­də olu­­nur. Ək­­sə­­riy­­yə­­ti .50 BMG pat­­ron­­lar üçün nə­­zər­­də tu­­ tul­­ma­­sı­­na bax­­ma­­ya­­raq, son il­­lər ABŞ si­­lah sə­­na­­ye­­si qey­­ri-stan­­dart pat­­ron­­lar və on­­lar üçün xü­­su­­si snay­­per tü­­fəng­­lə­­ri­­nin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı sa­­hə­­sin­­də də müəy­­yən ad­­dım­­lar atır. Ye­­ni la­­yi­­hə­­lər­­də si­­la­­hın ge­­ri təp­­mə­­si­­nin azal­­dıl­­ma­­sı, əv­­vəl­­ki nə­­sil tü­­fəng­­lər­­lə mü­­qa­­yi­­sə­­də çə­­ki­­ si­­nin yün­­gül­­ləş­­di­­ril­­mə­­si, də­­qiq­­li­­ yin ar­­tı­­rıl­­ma­­sı ki­­mi əhə­­miy­­yət­­li də­­yi­­şik­­lik­­lər açıq hiss olu­­nur. Xü­­ su­­si­­lə də Bar­­ret ki­­mi ta­­nın­­mış fir­­ ma­­la­­rın son mo­­del­­lə­­rin­­də çə­­ki və

qa­­ba­­rit­­lə­­ri aşa­­ğı sal­­ma­­la­­rı­­nı, bull­­ pap tər­­ti­­bat­­la­­ra önəm ver­­dik­­lə­­ri­­ni gör­­mək müm­­kün­­dür. ABŞ Or­­du­­su­­nun son onil­­lik­­də sa­­hib ol­­du­­ğu iri çap­­lı və tə­­sir­­li snay­­per tü­­fəng­­lə­­rin­­dən bi­­ri Ar­­ma­ ­Li­­te tə­­rə­­fin­­dən 1999-cu il­­dən se­­ri­­ ya­­lı is­­teh­­sa­­lı­­na baş­­la­­nıl­­mış AR-50dir. Ha­­zır­­da üzə­­rin­­də tək­­mil­­ləş­­ dir­­mə iş­­lə­­ri­­nin da­­vam et­­di­­yi AR-50 tü­­fən­­gi­­nin çə­­ki­­si 15.5 kq, uzun­­lu­­ ğu 1511 mm, atış uzaq­­lı­­ğı 2430 metr­­dir. Tü­­fəng .50 BMG və .416

Bar­­ret pat­­ron­­lar­­dan is­­ti­­fa­­də edir. DAR­­PA-nın iş­­ti­­ra­­kı ilə ha­­zır­­da ya­­ra­­dıl­­ma və test mər­­hə­­lə­­sin­­də olan 14.9 mm çap­­lı SOP ad­­lı uzaq­ ­vu­­ran snay­­per tü­­fən­­gi an­­ti-ma­­te­­ rial tə­­yi­­nat­­lı­­dır. SOP üçün xü­­su­­si ola­­raq ha­­zır­­lan­­mış pat­­ro­­nun gül­­ lə­­si 110 qram təş­­kil edir və gös­­tə­­ri­ ­ci­­lə­­ri­­nə gö­­rə, Ru­­si­­ya is­­teh­­sa­­lı olan 14.5x114 mm pat­­ron­­la­­rı iki də­­fə üs­­tə­­lə­­yir. Səs­­dən sü­­rət­­li bu gül­­lə­­ nin uçuş mə­­sa­­fə­­si 4.9 ki­­lo­­metr, baş­­lan­­ğıc sü­­rə­­ti isə 1 km/sa­­ni­­yə­­ dən çox­­dur. Xü­­su­­si pat­­ron 20 mm-lik “Vul­­kan” av­­to­­ma­­tik to­­pu­­ nun pat­­ro­­nu­­nun qı­­sal­­dıl­­mış gi­­li­­zi əsa­­sın­­da ya­­ra­­dı­­lıb. Bir­­ləş­­miş Ştat­­lar si­­lah sə­­na­­ye­­si­­ nin ən müasir və diq­­qət­­çə­­kən nü­­ mu­­nə­­lə­­rin­­dən bi­­ri ha­­zır­­da or­­du­­ nun ge­­niş is­­ti­­fa­­də­­sin­­də yer alan Chey­­Tac As­­so­­ciates fir­­ma­­sı­­nın ha­­ zır­­la­­dı­­ğı Chey­­Tac LRRS

(Long Ran­­ge Rif­­le Sys­­tem) snay­ ­per sis­­te­­mi­­dir. Əs­­lin­­də elekt­­ron­­ laş­­dı­­rıl­­mış snay­­per­­lə­­rin il­­ki he­­sab olu­­nan LRRS sis­­te­­mi­­nə Chey­­Tac İn­­ter­­ven­­tion M200 an­­ti­­ma­­te­­rial snay­­per tü­­fən­­gi və he­­sab­­la­­yı­­cı komp­­leks da­­xil­­dir. Xü­­su­­si ha­­zır­­ lan­­mış 10.3 mm (.408 Chey Tac) çap­­lı pat­­ron­­la­­rın is­­ti­­fa­­də edil­­di­­yi si­­la­­hın uzun­­lu­­ğu 1400 mm, lü­­lə­­si­­ nin uzun­­lu­­ğu 762 mm, boş hal­­da çə­­ki­­si 12.3 kq təş­­kil edir. Night­­for­ ­ce NXS 5.5-22X op­­tik ni­­şan­­ga­­hı ilə komp­­lekt­­ləş­­di­­ril­­miş tü­­fəng zə­­ru­­ rət ya­­ran­­dıq­­da AN-/PVS-14 ge­­cə gör­­mə mo­­du­­lu və ya AN-/PEQ-2 inf­­ra­­qır­­mı­­zı la­­zer­­lə də təc­­hiz olu­­ na bi­­lir. Komp­­lek­­sə həm­­çi­­nin PDA Ca­­sio Cas­­siopea M70 bal­­lis­­tik kom­­pü­­te­­ri və ona qo­­şul­­muş kü­­lək, ha­­va və at­­mos­­fer təz­­yi­­qi­­ni he­­sab­­ la­­yan Kes­­tel-4000 sen­­so­­ru da­­xil­­ dir. Ümu­­mi­­lik­­də möv­­cud komp­­

mart - aprel 2013 43


SİLAHLAR leks atı­­cı­­ya 2000 metr mə­­sa­­fə­­də in­­san ölçülü olan hə­­də­­fə ef­­fek­­tiv atəş aç­­ma­­ğı im­­kan ve­­rir. SİG Arms fir­­ma­­sı tə­­rə­­fin­­dən 2011-ci il­­də təq­­dim olun­­muş SİG50 ad­­lı ye­­ni an­­ti-ma­­te­­rial snay­­per tü­­fən­­gi də öz sər­­rast­­lı­­ğı və per­­for­­ man­­sı ilə se­­çi­­lir. 12.7x99 mm (.50 BMG) çap­­lı pat­­ron­­la­­rın tət­­biq edil­ ­di­­yi bu si­­la­­hın uzun­­lu­­ğu 1448 mm, lü­­lə­­si­­nin uzun­­lu­­ğu 737 mm, boş çə­­ki­­si 10.7 kq, gül­­lə­­si­­nin baş­­lan­­ğıc sü­­rə­­ti 823 m/sa­­ni­­yə, ni­­şan­­gah­­la atış mə­­sa­­fə­­si isə 2 km-dir. Mc­­Mil­­ lan fir­­ma­­sı ilə bir­­gə, Mc­­Mil­­lan TAC-50 tü­­fən­­gi­­nin əsa­­sın­­da ya­­ra­­ dıl­­mış SİG-50-nn çə­­ki­­si sə­­lə­­fi ilə mü­­qa­­yisə­­də da­­ha yün­­gül­­dür. Çə­­ ki­­nin azal­­dıl­­ma­­sı üçün tü­­fəng­­də po­­li­­mer ma­­te­­rial­­lar­­dan is­­ti­­fa­­də olu­­nub. Me­­xa­­ni­­ki dol­­du­­ru­­lan tü­­ fəng yük­­sək key­­fiy­­yət­­li lü­­lə və ef­­ fek­­tiv güc­­lü ağız əy­­lə­­ci­­nə, tən­­zim­­ lə­­nən qun­­da­­ğa ma­­lik­­dir. Yün­­gül­­ ləş­­miş çə­­ki SİG-50 ilə həm da­­yaq üzə­­rin­­də, həm də əl­­də atəş aç­­ma­­ ğa im­­kan ve­­rir. Ey­­ni çap­­lı pat­­ron­­ lar­­dan is­­ti­­fa­­də edən, Mc­­Mil­­lan şir­ ­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən 2000-ci il­­də ha­­zır­­ lan­­mış TAC-50 tü­­fən­­gi ha­­zır­­da ABŞ da­­xil ol­­maq­­la ək­­sər NA­­TO öl­­ kə­­lə­­ri­­nin si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alır. Öz də­­qiq­­li­­yi ilə dün­­ya re­­kor­­du­­nu sax­­la­­yan TAC-50 yük­­sək key­­fiy­­ yət­­li lü­­lə­­yə, ef­­fek­­tiv güc­­lü ağız əy­­lə­­ci­­nə ma­­lik­­dir. Lo­­ja­­sı və qun­­ da­­ğı plas­­tik küt­­lə­­dən ha­­zır­­lan­­mış bu tü­­fən­­gi müx­­tə­­lif tip­­li op­­tik və ya ge­­cə ni­­şan­­gah­­la­­rı ilə komp­­lekt­­ ləş­­dir­­mək müm­­kün­­dür. Mə­­sə­­lən, Ka­­na­­da Or­­du­­su­­nun si­­lah­­lan­­ma­­ sın­­da­­kı TAC-50 tü­­fəng­­lə­­ri 16x op­­ tik ni­­şan­­ga­­hı ilə təc­­hiz olu­­nub. Qeyd edək ki, 2002-ci il­­də Əf­­qa­­nıs­ ­tan­­da keçirilən “Ana­­kon­­da” əmə­­ liy­­ya­­tın­­da Ka­­na­­da snay­­pe­­ri TAC50 tü­­fən­­gi ilə 2430 metr uzaq­­lıq­­da­ ­kı can­­lı hə­­də­­fi vur­­maq­­la dün­­ya re­­kor­­du­­na im­­za atıb. Boş hal­­da çə­­

44 AZERI DEFENCE

ki­­si 11.8 kq təş­­kil edən tü­­fən­­gin uzun­­lu­­ğu 1448, lü­­lə­­si­­nin uzun­­lu­­ ğu 737 mm-dir. İs­­teh­­sal­­çı fir­­ma tə­­rə­­fin­­dən 2012-ci il­­də tü­­fən­­gin da­­ha da tək­­mil­­ləş­­di­­ril­­miş TAC50A1 və TAC-50 A1-R2 va­­riant­­la­­rı ya­­ra­­dı­­lıb. Or­­du və ix­­ra­­cat üçün ey­­ni çap­­lı, BFG-50A ad­­lı an­­ti­­ma­­te­­rial snay­­per tü­­fən­­gi­­nin is­­teh­­sa­­lı­­na Ser­­bu Fi­­ rearms şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən 2010-cu il­­də baş­­la­­nıb. Uzun­­lu­­ğu 1333 mm təş­­kil edən BFG-50A ya­­rı­­mav­­to­­ ma­­tik atış re­­ji­­mi­­nə ma­­lik­­dir. Tü­­ fəng­­də Ljung­­man AG-42 və ya MAS 49/56 si­­lah­­la­­rı­­nın av­­to­­ma­­ti­­ ka­­sın­­dan is­­ti­­fa­­də olu­­nur. Si­­la­­hın dö­­yüş sur­­sat­­la­­rı ilə qi­­da­­lan­­ma­­sı Bar­­retM82/M107 tü­­fəng­­lə­­rin­­də­­ki ki­­mi 10 pat­­ron tu­­tum­­lu ay­­rı­­lan qu­­ tu for­­ma­­lı da­­raq­­lar­­dan hə­­ya­­ta ke­­ çi­­ri­­lir. Təp­­mə­­nin azal­­ma­­sı üçün si­­la­­hın lü­­lə­­si ef­­fek­­tiv əy­­ləc­­lə təc­­hiz olu­­nub. İs­­teh­­sa­­lı­­na 2008-ci il­­də De­­sert Tac­­ti­­cal Arms şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən baş­­lan­­mış HTI (Hard Tar­­get In­­ter­­ dic­­tion) ad­­lı di­­gər iri çap­­lı snay­­per tü­­fən­­gi­­nin .50 BMG, .416 Bar­­rett, .408 Chey-Tac, .375 CheyTac pat­­ron­­la­­rı üçün ha­­zır­­lan­­mış va­­riant­­la­­

rı möv­­cud­­dur. Uzun­­lu­­ğu 1155, çə­­ki­­si 8.52 kq təş­­kil edən HTI-də yük­­sək da­­vam­­lı po­­li­­mer ma­­te­­rial­­lar tət­­biq edi­­lib ki, bu da si­­la­­hın çə­­ki­­ si­­nin azal­­dıl­­ma­­sı­­na, dö­­yüş şə­­raitin­­də eti­­bar­­lı­­lı­­ğın ar­­tı­­ mı­­na im­­kan ve­­rir. Bull­­pap tər­­ti­­bat üz­­rə ha­­zır­­lan­­mış HTI tü­­ fən­­gin­­də əl­­lə dol­­dur­­ma me­­xa­­niz­­ min­­dən is­­ti­­fa­­də olu­­nur. Bar­­ret şir­­kə­­ti­­nin XM500 ad­­lı son mo­­del (2010-cu il) iri çap­­lı snay­­per tü­­fən­­gi xa­­ri­­ci di­­zayn ba­­xı­­mın­­dan özün­­dən əv­­vəl­­ki - M95 mo­­de­­li­­nə bən­­zə­­mə­­yi­­nə bax­­ma­­ya­­raq, ya­­rı­­ mav­­to­­ma­­tik atış re­­ji­­mi ilə ana­­lo­­ qun­­dan fərq­­lə­­nir. Stan­­dart pat­­ron­ ­la­­rın (12.7x99/.50 BMG) tət­­biq edil­ ­di­­yi bu si­­lah ABŞ Or­­du­­su­­nun is­­ti­­ fa­­də­­sin­­də­­ki Bar­­rett M82 tü­­fən­­gi­­ nin ye­­ri­­ni al­­maq üçün ya­­ra­­dı­­lıb. Tü­­fən­­gin uzun­­lu­­ğu 1168 mm, boş hal­­da çə­­ki­­si 11.8 kq-dır. Gül­­lə­­si­­nin baş­­lan­­ğıc sü­­rə­­ti 864 m/sa­­ni­­yə, ef­­ fek­­tiv atış uzaq­­lı­­ğı 1850 metr təş­­kil edən XM500 reak­­


SİLAHLAR

tiv ağız əy­­lə­­ci ilə təc­­hiz e d i ­­ lib. Bu tü­­fəng­­dən atış­­lar xü­­su­­si dəz­­gah üzə­­rin­­dən apa­­rı­­lır. L.A.R. Ma­­nu­­fac­­tu­­ring şir­­kə­­ti tə­­ rə­­fin­­dən ha­­zır­­lan­­mış və stan­­dart (12.7x99/.50 BMG) pat­­ron­­la­­rın tət­­ biq edil­­di­­yi LAR Grizzly Big Boar snay­­per tü­­fən­­gi də Ame­­ri­­ka si­­lah sə­­na­­ye­­si­­nin son il­­lər­­də or­­ta­­ya çı­­ xar­­dı­­ğı diq­­qət­­çə­­ki­­ci nü­­mu­­nə­­lər­­ dən­­dir. Uzun­­lu­­ğu 1155 mm, boş çə­­ki­­si 13.77 kq, ef­­fek­­tiv atış uzaq­­lı­ ­ğı 2800 metr­­dir. Tü­­fəng uzun-sü­­ rü­­şən çax­­ma­­ğa, po­­lad lü­­lə qu­­tu­­su­ ­na ma­­lik­­dir. THOR Glo­­bal De­­fen­­se Group şir­­kə­­ti tə­­rə­­fin­­dən Chey­­Tac M200 tü­­fən­­gi­­nin əsa­­sın­­da, tək­­mil­­ləş­­di­­ ril­­mək­­lə ha­­zır­­la­­nan THOR M408 snay­­per tü­­fən­­gi öz xü­­su­­siy­­yət­­lə­­ri­­ nə gö­­rə, ha­­zır­­da ABŞ Or­­du­­su­­nun si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alan ən müasir an­­ti­­ma­­te­­rial tü­­fəng­­lər­­dən sa­­yı­­ lır. Bu si­­lah­­da .408 Chey Tac çap­­lı pat­­ron­­lar tət­­biq olu­­nur.

Uzun­­lu­­ğu 1384 mm, boş çə­­ki­­si 11.79 kq olan M408 tü­­fən­­gi­­nin ef­­ fek­­tiv atış uzaq­­lı­­ğı 1800 metr­­dir. Tət­­biq olu­­nan .408 Chey Tac pat­­ro­ ­nu yün­­gül zi­­reh­­li tex­­ni­­ka­­la­­rı və be­­ton di­­var­­la­­rı yük­­sək də­­qiq­­lik­­li atış­­la vur­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. Bu tüfəngdə təpməni azaltmaq üçün xüsusi əyləc tətbiq edilib. Tən­­zim­­ lə­­nən te­­les­­ko­­pik qun­­da­­ğa ma­­lik si­­la­­hın ba­­za va­­rian­­tı Night­­for­­ce 5.5-22x56 op­­tik ni­­şan­­ga­­hı ilə

komp­­lekt­­ləş­­di­­ri­­lir. Əsa­­sən hü­­quq-mü­­ha­­fi­­zə or­­qan­­ la­­rı­­nın si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer alan Mi­­cor­­De­­fen­­se şir­­kə­­ti­­nin Leader-50 ad­­lı snay­­per tü­­fən­­gi isə ana­­loq­­la­­ rın­­dan mi­­ni­­mal küt­­lə­­si və zəif təp­ ­mə­­si ilə se­­çi­­lir. Is­­teh­­sa­­lı­­na 2011-ci il­­də baş­­la­­nıl­­mış .50 BMG (12.7x99) çap­­lı bu tü­­fəng bull­­pap tər­­ti­­ba­­ta ma­­lik­­dir. Boş çə­­ki­­si 7.7 kq təş­­kil edən tü­­fəng­­də ge­­ri təp­­mə­­nin azal­ ­dıl­­ma­­sı üçün yük­­sək tə­­sir­­li ağız əy­­lə­­ci var. Si­­la­­hın qun­­da­­ğı isə re­­ zin qat­­la təc­­hiz olu­­nub.

Elekt­­ron­­laş­­mış snay­­per komp­­leks­­lə­­ri “Bir atış, bir vu­­ruş” prin­­si­­pi­­nə ma­­lik son nə­­sil yük­­sək də­­qiq­­lik­­li si­­lah­­la­­rın ya­­ra­­dıl­­ma­­sı sa­­hə­­sin­­də araş­­dır­­ma­­la­­rı da­­vam et­­di­­rən ABŞ hər­­bi sə­­na­­ye­­si 2005-ci il­­dən müasir kom­­pü­­ter tex­­no­­lo­­gi­­ya­­la­­rı­­nın tət­­biq edil­­di­­yi elekt­­ron­­laş­­mış snay­­per komp­­leks­­lə­­ri­­nin ya­­ra­­dıl­­ ma­­sı sa­­hə­­sin­­də ça­­lı­­şır. Ötən dövr ər­­zin­­də bir ne­­çə şir­­kət tə­­rə­­fin­­dən

be­­lə sis­­tem­­lə­­rin ya­­ra­­dıl­­ma­­sı­ ­ a dair in­­for­­ma­­si­­ya­­lar möv­­cud­­ n dur. Ha­­zır­­da sı­­naq­­lar mər­­hə­­lə­­sin­­ də olan bu sis­­tem­­lə­­rin ən yax­­şı hal­­da 2015-ci il­­dən son­­ra­­kı dövr­­də ABŞ Or­­du­­su­­nun si­­lah­­lan­­ma­­sın­­da yer ala­­ca­­ğı­­nı göz­­lə­­ni­­lir. Qeyd olu­­nan la­­yi­­hə­­lər­­dən ən mü­­hü­­mü – Pen­­ta­­qo­­nun Pers­­pek­­ tiv La­­yi­­hə­­lər və Təd­­qi­­qat­­lar Agent­ ­li­­yi­­nin (DAR­­PA) Lock­­heed Mar­­tin şir­­kə­­ti ilə bir­­gə 2007-ci il­­də start ve­­rdiyi “One Shot”dur (“Bir Atış”). Sö­­zü­­ge­­dən lay­­i­­hə çər­­çi­­və­­sin­­də snay­­per­­lər üçün ət­­raf mü­­hit ba­­rə­­ də mə­­lu­­mat­­la­­rı əl­­də edə­­rək, gül­­lə­

­nin uçuş tra­­yek­­to­­ri­­ya­­sı­­nı he­­sab­­la­­ yan müasir elekt­­ro-op­­tik sis­­tem ya­­ra­­dıl­­ma­­lı­­dır. La­­yi­­hə­­nin ilk mər­­ hə­­lə­­sin­­də kü­­lə­­yin gü­­cü­­nü, tem­­pe­­ ra­­tu­­ru, təz­­yi­­qi, ha­­va­­nın rü­­tu­­bət­­li­­ yi­­ni və di­­gər pa­­ra­­metr­­lə­­ri he­­sab­­la­ ­yan sis­­te­­min kon­­sep­­si­­ya­­sı və nü­­ mu­­nə­­si ha­­zır­­la­­nıb. Bu sis­­tem mə­­ lu­­mat­­lar­­dan is­­ti­­fa­­də edə­­rək, 1100 met­­rə qə­­dər mə­­sa­­fə­­yə .308 çap­­lı gül­­lə­­nin uçuş bal­­lis­­ti­­ka­­sı­­nı he­­sab­­ la­­ma­­ğa im­­kan ve­­rir. La­­kin çə­­ki­­si­­ nin ağır və öl­­çü­­lə­­ri­­nin bö­­yük ol­­ ma­­sı onun tət­­bi­­qi­­nə prob­­lem­­lər ya­­ra­­dır. Ca­­ri mər­­hə­­lə­­də snay­­per tü­­fən­­gi­­nin üzə­­ri­­nə in­­teq­­ra­­si­­ya edi­ ­lə bi­­lən da­­ha ki­­çik bir sis­­te­­min ya­­ ra­­dıl­­ma­­sı iş­­lə­­ri apa­­rı­­lır və onun 2013-cü ilin son­­la­­rı­­na­­dək sı­­naq­­la­­ ra ha­­zır ola­­ca­­ğı bil­­di­­ri­­lir. ABŞ-da son il­­lər­­də ha­­zır­­lan­­mış elekt­­ron­­laş­­dı­­rıl­­mış snay­­per komp­­ leks­­lə­­rin­­dən bi­­ri də Trac­­king­­Point şir­­kə­­ti­­nin Pre­­ci­­sion Guided Fi­­ rearm (PGF) sis­­te­­mi­­dir. 2009-cu il­­ dən baş­­lan­­mış iş­­lə­­rin ye­­ku­­nu ola­­ raq, 2013-cü ilin əv­­vəl­­lə­­rin­­də təq­­ dim edil­­miş ye­­ni sis­­tem özü­­nün test mər­­hə­­lə­­sin­­də­­dir. PGF komp­­ lek­­sin­­də tü­­fəng, Net­­wor­­ked Trac­­ king Sco­­pe (NTS) in­­no­­va­­si­­ya­­lı ni­­ şan­­ga­­hı, kom­­pü­­ter­­lə ida­­rə olu­­nan tə­­tik, lü­­lə və ni­­şan­­ga­­hın və­­ziy­­yə­­ti­­ ni sax­­la­­ma­­ğa ica­­zə ve­­rən Bar­­rel Re­­fe­­ren­­ce Sys­­tem yer alır. Öz növ­­ bə­­sin­­də NTS-ə ak­­se­­le­­ro­­metr, bal­­ lis­­tik kal­­kul­­ya­­tor, mik­­ro­­fon, kom­­ pas, təz­­yiq və tem­­pe­­ra­­tur sen­­sor­­la­ ­rı, la­­zer mə­­sa­­fəöl­­çə­­ni, hə­­də­­fin iz­­lə­ ­nil­­mə­­si üçün proq­­ram tə­­mi­­na­­tı da­­xil­­dir. Li­­nux əmə­­liy­­yat sis­­te­­min­ ­də iş­­lə­­yən komp­­leks Wi-Fi mo­­du­­lu ilə təc­­hiz edi­­lib. Wi-Fi mo­­du­­lu­­nun he­­sa­­bı­­na snay­­per komp­­lek­­si App­­le plan­­şet­­lər­­lə və te­­le­­fon­­lar­­la sinx­­ ron­­laş­­dı­­rı­­la bi­­lər ki bu da atı­­cı­­ya hə­­dəf­­lə­­ri iPad və ya iP­­ho­­ne kö­­mə­­ yi ilə aş­­kar­­la­­maq im­­kan­­la­­rı qa­­zan­­ dı­­rır.

mart - aprel 2013 45


TƏQDİMAT

İstehkamçılar üçün yeni maşın

SAMSON-300 Teymur Hacıyev Hər­­bi və mül­­ki tə­­yi­­nat­­lı tex­­ni­­ka­­ la­­rı­­nın is­­teh­­sa­­lı sa­­hə­­sin­­də fəaliy­­yət gös­­tə­­rən Slo­­ve­­ni­­ya­­nın Vil­­po şir­­kə­­ ti­­nin SAM­­SON-300 ad­­lı mi­­na tə­­ miz­­lə­­mə ma­­şı­­nı Azər­­bay­­can ba­­za­­rı­­ na da təq­­dim olu­­nub. Adı­­çə­­ki­­lən ma­­şın həm dö­­yüş əmə­­liy­­yat­­la­­rı za­­ ma­­nı, həm də hu­­ma­­ni­­tar mi­­na tə­­ miz­­lə­­mə­­də tət­­biq olu­­na bi­­lir. Ba­­zar­ ­da­­kı ana­­loq­­la­­rın­­dan özü­­nün bir sı­­ra əla­­və im­­kan­­la­­rı ilə fərq­­lə­­nir. Vil­­po şir­­kə­­ti­­nin Azər­­bay­­can­­da­­kı təm­­sil­­çi­­si Emil Hə­­sə­­no­­vun söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, ha­­zır­­da bir çox apa­­rı­­cı öl­­kə­­lə­­rin or­­du­­la­­rın­­da is­­ti­­fa­­də edi­­lən bu ma­­şın özün­­də bir ne­­çə ma­­şı­­nın im­­kan­­la­­rı­­nı bir­­ləş­­di­­rir. Sam­­son iki va­­riant­­da - mi­­ ni Sam­­son-300 (300 at gü­­cün­­də) və Mid.Sam­­son-420 (or­­ta cə­­ki­­li-420 at gü­­cün­­də) is­­teh­­sal edi­­lir. Zi­­reh­­li ka­­bi­­ nə­­yə ma­­lik SAM­­SON-300 həm da­­xil­­ dən sü­­rü­­cü va­­si­­tə­­si ilə, həm də 300500 metr ra­­dius­­dan dis­­tans ida­­rə

46 AZERI DEFENCE

olun­­ma xü­­su­­siy­­yə­­ti­­nə ma­­lik­­dir. Tə­­ kər­­li şas­­si üzə­­rin­­də ya­­ra­­dıl­­mış ma­­şın əmə­­liy­­yat ye­­ri­­nə özü ge­­də bi­­lir ki, bu da öz növ­­bə­­sin­­də, da­­şın­­ma xərc­­lə­­ri­­ni və da­­şın­­ma üçün xü­­su­­si tex­­ni­­ka alın­­ ma­­sı­­na yö­­nə­­lən xərc­­lə­­ri azal­­dır: “Bəl­ ­li ol­­du­­ğu ki­­mi, dis­­tans və pa­­let­­li ma­­ şın­­la­­rın bir yer­­dən di­­gər ye­­rə nəq­­li üçün xü­­su­­si da­­şı­­yı­­cı­­lar tə­­ləb olu­­nur. SAM­­SON-300 üçün­­sə bu­­na eh­­ti­­yac yox­­dur. SAM­­SON-300 Av­­ro­­pa Bir­­li­­yi stan­­dart­­la­­rı­­na tam ca­­vab ve­­rir. Ma­­şı­­ nın qiy­­mə­­ti də bu ka­­te­­qo­­ri­­ya­­dan olan di­­gər tex­­ni­­ka­­lar­­dan ucuz­­dur”. SAM­­SON-300-ün di­­gər xü­­su­­siy­­ yət­­lə­­ri ba­­rə­­də mə­­lu­­mat ve­­rən E. Hə­­ sə­­nov bil­­di­­rib ki, ma­­şın mi­­na part­­la­­ yı­­şın­­dan kom­­pen­­sa­­si­­ya olun­­maq üçün uni­­kal mü­­ha­­fi­­zə­­yə, həm­­çi­­nin SWING sis­­te­­mi­­nə ma­­lik­­dir. Bu sis­­ tem sa­­yə­­sin­­də tra­­lın is­­ti­­qa­­mə­­ti­­ni də­­ yiş­­dir­­mə­­dən ma­­neələ­­ri keç­­mək müm­­kün­­dür. Ma­­şı­­nın apa­­rı­­cı his­­sə­­ si­­nə bər­­ki­­dil­­miş tra­­lın elas­­tik­­li­­yi tə­­ miz­­lə­­mə sa­­hə­­sin­­də ma­­nevr et­­mə­­yə im­­kan ve­­rir.

Əmə­­liy­­yat­­lar za­­ma­­nı ma­­şı­­na yum­ ş­ aq əra­­zi­­lər­­də “Flail”, daş­­lıq əra­­zi­­lər­ ­də isə “Til­­ler” ki­­mi uni­­kal kom­­bi­­na­­ si­­ya­­la­­rı in­­teq­­ra­­si­­ya et­­mək olur. Hər iki sis­­tem mak­­si­­mum 15 də­­qi­­qə ər­­ zin­­də qo­­şu­­la və də­­yiş­­di­­ri­­lə bi­­lir. Bun­ ­dan baş­­qa, SAM­­SON-300 mi­­ni flail ilə təc­­hiz edil­­miş əla­­və kra­­na (Sam­­ son -300 kra­­nın uzun­­lu­­gu 6.8 m, Sam­­son 420 - 8.6 metr uzun­­luq­­da) da ma­­lik­­dir. Han­­sı ki, bu kran is­­teh­­kam­ ­çı­­la­­rın iş­­lə­­yə bil­­mə­­di­­yi əl­­çat­­maz yer­­ lər­­də - sən­­gər­­də, çay mən­­səb­­lə­­rin­­də və s. əra­­zi­­lər­­də xü­­su­­si əmə­­liy­­yat­­lar apar­­ma­­ğa im­­kan ya­­ra­­dır. Dö­­yüş sa­­ hə­­lə­­rin­­də iş­­lə­­mək üçün kra­­na xü­­su­­si zi­­reh­­li ça­­lov əla­­və et­­mək olar. Ma­­şı­­nın di­­gər özəl­­li­­yi isə ağac­­lıq sa­­hə­­lər­­də iş­­lə­­mək üçün ona xü­­su­­si bal­­ta­­nın və əlin ta­­xıl­­ma­­sı­­dır. Be­­lə ki, SAM­­SON-300-ün kra­­nı­­na ta­­xı­­lan bal­­ta (gil­­yo­­tin) ilə diamet­­ri 20-23 sm təş­­kil edən ağac­­la­­rı kəs­­mək, kol­­luq sa­­hə­­lər­­dən yol aç­­maq müm­­kün­­dür. Mak­­si­­mum 15 də­­qi­­qə ər­­zin­­də ma­­şı­­ na in­­teq­­ra­­si­­ya olu­­na bi­­lən bu sis­­te­­ min kö­­mə­­yi ilə ağac­­la­­rın qı­­rıl­­ma­­sı, tək-tək yük­­lən­­mə­­si, ha­­be­­lə kol­­luq­­la­ ­rı tə­­miz­­lə­­yə­­rək yol aç­­maq olur. E. Hə­­sə­­no­­vun söz­­lə­­ri­­nə gö­­rə, bu ma­­şı­­ nın or­­du­­da is­­ti­­fa­­də­­yə qə­­bu­­lu is­­teh­­ kam­­çı böl­­mə­­lə­­rin işi­­ni asan­­laş­­dır­­ maq­­la ya­­na­­şı, on­­la­­ra əla­­və im­­kan­­lar qa­­zan­­dı­­ra­­caq. Ey­­ni za­­man­­da, çə­­tin rel­­yef­­li, təh­­lü­­kə­­li əra­­zi­­lə­­rin təh­­lü­­kə­­ siz şə­­rait­­də tə­­miz­­lən­­mə­­si­­nə şə­­rait ya­­ra­­da­­caq.


2013: TƏQVİM Aero India 2013 6-11 fevral 2013 Bangalor, Hindistan www.aeroindia.in

İDET 2013 22-24 may 2013 Brno, Çexiya www.bvv.cz

IDEX-2013 17-21 fevral 2013 Abu-Dabi, BƏƏ www.idexuae.ae

ISDEF 2013 4-6 iyun 2013 İsrail www.isdef.co.il

Heli Expo 2013 5-7 mart 2013 Las Vegas ABŞ www.rotor.com

Paris Air Show 2013 17-23 iyun Paris, Fransa www.paris-air-show.com

Border Security Expo 2013 12-13 mart 2013 Phoenix, ABŞ www.bordersecurityexpo.com

IMDS 2013 26-30 iyun Sankt-Peterburq, Rusiya www.navalshow.ru

LIMA 2013 26-30 mart 2013 Langkawi, Malayziya www.lima.com.my

MAKS 2013 13-18 avqust 2013 Moskva, Rusiya www.aviasalon.com

Humanitarian Demining 2013 23-25 aprel 2013 Şibenik, Xorvatiya www.ctro.hr

DSEI-2013 10-13 sentyabr 2013 London, Böyük Britaniya www.dsei.co.uk

LAAD 2013 9-12 aprel 2013 Rio De Jenyero, Brazilya www.laadexpo.com.br

EXPOMİL 26-29 sentyabr 2013 Buxarest, Rumıniya www.expomil.ro

İDEF-2013 7-10 may 2013 İstanbul, Türkiyə www.idef13.com

İnterpolitex 22 -25 oktyabr 2013 Moskva, Rusiya www.interpolitex.ru

IMDEX Asia 2013 14-16 may 2013 Sinqapur www.imdexasia.com

Seoul International Aerospace & Defense Expo 29 oktyabr – 3 noyabr 2013 Seul, Cənubi Koreya www.seoulairshow.com

SİTDEF 15-19 may 2013 Peru www.sitdef.com Kompleks Təhlükəsizlik 21-24 may 2013 Moskva, Rusiya www.isse-russia.ru/

Defense & Security 2013 4-7 noyabr 2013 Banqkok, Tayland www.asiandefense.com Dubai Airshow 2013 17-20 noyabr 2013 Dubay, BƏƏ www.dubaiairshow.aero


AzeriDefence magazine  

azeri defence military magazine issue 4

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you