Page 42

BİR KENTİN KİMLİĞİ: AYVALIK ZEYTİNYAĞI VE SABUN FABRİKALARI/2

A

(Geçen sayıdan devam)

yvalık’ın, Osmanlı içinde İstanbul’a zeytinyağı ve sabun göndermekle yükümlü yerlerden biri olması ekonominin başlıca kaynağını zeytin yapmıştır. (“Aïvali” 1914, s.1327; İzmir Ticaret Odası. 1988, s.205; Özkaya. 1985, s.354; Yerasimos. 2002, s.12). Ayrıca, Zeki Arıkan, “Midilli-İstanbul Arasında Zeytinyağı Ticareti” başlıklı makalesinde, Ayvalık zeytinciliği ile ilgili şu bilgileri aktarmaktadır:

Dr. BERRİN AKIN

Tablo 1. 1875–1920 Ayvalık Zeytinyağı Fabrikalarının Sayıları ile İlgili Tarihsel Veriler 1875 yılında 110 adet zeytinyağı atölyesi vardır. (Σταυριδου,1996, s.103). (Atölye ve fabrika tarzındaki üretim için bir arada verilmiştir). 1884 yılında, Batı Anadolu’nun en büyük zeytinyağı üreticisi R. Hadkinson, 1500 sterlin değerinde makine ve araç ithali yaparak, Ayvalık’ta yağ üretme tesisi kurmuştur. (Kurmuş, 1984, s.148). 1894 yılı itibariyle 7 zeytinyağı fabrikası bulunmaktadır. (Yorulmaz, 1988, s.54).

“XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Batı Anadolu’da zeytinciliğin önemli bir gelişme gösterdiğine şüphe yoktur. Midilli’den gelen Rumların Ayvalık’ı (Kidonia) kurmaları batı Anadolu zeytinciliğinde yeni ufuklar açmıştır. Ayvalık’ı çevreleyen zeytinler sayesinde burası kısa sürede büyük bir zeytinyağı ve sabun üretim merkezi durumuna gelmiştir.

1896 yılında 7 zeytinyağı fabrikası bulunmaktadır. (“Ayvalık Kasabası”, 1896, s.57-58).

Bu ekonomik etkinliklerine şarapçılık, dericilik ve tuz üretimiyle daha geniş açılımlar sağlamıştır. İstanbul’a zeytinyağı ve sabun göndermekle yükümlü yerlerden biri de Ayvalık idi. Burası 1818-1819 tarihinde İstanbul’a 27.900 kantar zeytinyağı ve 4.852 kantar da sabun göndermeyi yüklenmiş ve bu yükümlülük de kazanın kadısı ilamıyla tescil edilmiştir” (Arıkan, 2006, s.12).

1905’te zeytin çekirdeğinden yağ çıkarmak üzere ilk fabrika kurulmuştur. (İzmir Ticaret Odası, 1988, s.205).

Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki tarihsiz belgede Akdeniz yöresinden İstanbul’a zeytinyağı ve sabun göndermekte olan mahallelerin tam bir listesinde Ayvalık’ın da adı geçmektedir. (Arıkan, 2006,s.12). 1305/Tarihli Karesi Salnamesi’ne göre ise, “Ayvalık’taki zeytin tarımı yapılan arazinin toplam 90.000 dönümden fazla olduğu, bu araziden yılda 12.400.000 kıyye zeytin ve 20.000 kıyye üzüm yetiştirildiği” şeklindedir (Mutaf, 2003, s.201).

1910 -1920 arası zeytinyağı fabrikaların sayısı yirmiyi aşmıştır. (İzmir Ticaret Odası Raporları, 1988, s.260).

Zeytinyağı ve sabun imalatının yanı sıra bağcılığın da büyük bir gelişme gösterdiği ve yerleşimin belli başlı şarap üretim merkezlerinden biri durumuna geldiği, tuz üretimi, dericilik gibi üretim etkinliklerinin de Ayvalık ekonomisine canlılık kazandırdığı belirtilmektedir. (Aka, 1944, s.27; Darkot.1942, s.278; Erim, 1948, s.27; İzmir Ticaret Odası 1998, s.205; ). Tüm bu üretimler ve ticarî faaliyetler dışında yine de Ayvalık ekonomisinin bel kemiğini zeytinyağı ve sabun üretimi oluşturmuştur. 19. yüzyıldan önce zeytinyağı ve sabun üretimi geleneksel atölye tarzında ve ilkel koşullarda gerçekleştirilirken, 19. yüzyılın son çeyreğinde bu atölye üretimlerinin koşulları geliştirilmiş, ayrıca bu sektöre ait çok sayıda zeytinyağı ve sabun fabrikası kurulmuş, zeytinyağı ve sabun üretimi konusunda en önemli merkezlerden biri durumuna getirilmiştir. Yerleşimdeki zeytinyağı ve sabun sektörüne ilişkin fabrikalarla ilgili veriler şu şekilde derlenmiştir.

42

1889 yılı raporuna göre eskiden tek bir buharlı yağ presleme makinesinin olduğu Ayvalık’ta şimdi 9 adet vardır. 9 sene içerisinde artan ticaret ile birlikte 22 zeytinyağı fabrikası kurulmuştur. (İzmir Ticaret Odası, 1988, s.111). 1900’de Ayvalık’a zeytin üretimi ile ilgili getirilen yeni bir yöntemi Ayvalıklılar uygulayarak 22 sanayi tesisinde bu yöntemle üretim gerçekleştirmişlerdir. (Σολλατος, 1994, s.189).

1907 yılı itibariyle, 17 fabrika bulunmaktadır. (Mutaf, 2003, s.73). 22 buharlı zeytinyağı fabrikası, 3 tane zeytin üreticilerinin çalışmaları için zeytin çekirdeği fabrikası bulunmaktaydı. (19. yüzyıl 2. yarısı). (Λαμψιδης,1989, s. 28). 1909 yılında günde 90.000 kg yağ üreten 19 buharlı yağ fabrikası vardı. (İzmir Ticaret Odası, 1988, s.205).

Bu verilerin sonucunda Ayvalık ve yakın çevresine ait 1884-1920 tarihleri arası 22-30 zeytinyağı fabrikası yer aldığı söylenebilir. Çalışma kapsamında yapılan değerlendirmelerde tespit edilen zeytinyağı fabrikası sayısı 18’dir.

Tablo 2. 1876 -1920 Tarihleri Arası Ayvalık Sabun, Pirina Fabrika ve Atölyelerinin Sayılarına İlişkin Tarihsel Veriler 1876 yılında 50 sabunhane vardır. (Σταυριδου, 1996, s.103). Atölye üretimi ile birlikte verildiği düşünülmektedir. 1894 yılında 26 sabunhane bulunur. (Bu sabunhanelerin bir bölümü fabrika, bir bölümü atölye bazındaki imalatı kapsayacak şekilde bütün bir sayı verildiği tahmin edilmektedir. (Yorulmaz, 1988, s.54). 1907 yılı itibariyle, 15 sabunhane vardır. (Fakat yine bu sayı fabrika atölye üretimi ayırımını net vermemektedir.) (Mutaf, 2003, s.73). 1909 yılından önce yapılmış 2 adet buharlı sabun fabrikasının varlığı belirtilir. (İzmir Ticaret Odası, 1988, s.261). 1910 yılında 15’i büyük, diğerleri küçük olmak üzere birçok sabunhanede kaliteli sabunlar çıkartılmaktadır. (Erim, 1948, s. 47). Atölye üretimi ile birlikte verildiği düşünülmektedir. 1910-1920 Pirina yağı çıkarmak üzere 3 pirina fabrikası kurulmuştur. (Erim, 1948, s. 47) . 19. yüzyılın ilk yıllarında 30’dan çok sabunhane vardır. (Özkaya, 1985 s.354). Verilen bu bilgiler 1894-1920 yılları arasında 2 ile 20 arası fabrika, atölye üretimi şeklinde ise 30’a yakın sabunhane olduğu sonucu ortaya çıkmış, çalışma kapsamında değerlendirilip sabun üretimini fabrika ölçeğinde gerçekleştirdiği düşünülen 12 yapı tespit edilmiştir.

Ayda bir ayvalik 31 web  
Ayda bir ayvalik 31 web  
Advertisement