ژمارە (554) ژمارەی نوێی ئاوێنە

Page 14

‫ته‌ندروستی ‪tandrusti. sul@gmail. com‬‬

‫)‪ )554‬سێشه‌مم ‌ه ‪2016/11/29‬‬

‫‪15‬‬

‫الپەڕەی تەندروستی‪ ،‬ئامادەكردنی ڕاگەیاندنی تەندروستیی سلێمانی‬

‫چۆنێت ‌ی پێدان ‌ی خواردن به‌منداڵ له‌دوای ته‌مه‌نی ‪ ٦‬مانگی‬ ‫ئا‪ :‬د‪ .‬ئاكۆ كریم ‪ ،‬د‪.‬پشده‌ر عەبدواڵ‌‪ ،‬به‌اڵم ه���ه‌ر ج���اره‌و خواردنێك پاش‬ ‫دڵنیابون له‌نه‌بونی هه‌ستیاری پێی‪.‬‬ ‫پزیشكی پسپۆڕی مندااڵن‬ ‫به‌گش���تی ئه‌و خواردنان���ه‌ی ئه‌درێ‬ ‫لێره‌دا ب���اس له‌خواردنی منداڵی ‪ ٦‬به‌منداڵ به‌پێ ته‌مه‌ن‪:‬‬ ‫مانگ بۆ ‪ 12‬مانگ ئه‌كه‌ین‪ ،‬له‌ته‌مه‌نی‬ ‫‪ ٦‬بۆ ‪ 8‬مانگ ‪:‬‬ ‫‪ ٦‬مانگیدا پێویس���ته‌ به‌شۆربای برنج‬ ‫‪ .1‬سێو‪ .2 ،‬قۆخ‪ .3 ،‬ترێ‪ .٤ ،‬ماست‬ ‫ده‌س���تپێبكه‌یت (برنجی هاڕاو)‪ ،‬گه‌ر‬ ‫پێیكه‌وت ش���ۆربای بۆ دروس���ت بكه‌ ‪ .۵ ،‬م���ۆز ‪ .٦ ،‬هه‌نجیر‪ .7 ،‬هه‌رمێ‪،‬‬ ‫له‌و خواردنانه‌ی كه‌ له‌خواره‌وه‌ باسمان ‪ .8‬قه‌یس���ی‪ .9 ،‬كوله‌گه‌‪ .10 ،‬په‌تاته‌‪،‬‬ ‫ك���ردوه‌ ده‌توانیت له‌گه‌ڵ برنج تێكه‌ڵی ‪ .11‬بیبه‌ری ش���یرین‪ .12 ،‬فاسوڵیای‬ ‫بكه‌یت یاخ���ود ده‌توانیت س���ریالكی ته‌ڕ‪ .13،‬قارچك‪ .14،‬پیاز ‪ .15 ،‬سیر‪،‬‬ ‫‪ .16‬گێزه‌ر‪ .١٧ ،‬ئه‌ڤۆگادۆ‪.‬‬ ‫برنجی بۆ به‌كار بهێنیت‪.‬‬ ‫له‌ته‌مه‌نی ‪ 7‬مانگیدا مریش���ك زیاد‬ ‫‪ 8‬بۆ ‪ 10‬مانگی‪:‬‬ ‫ئه‌كرێت بۆ شۆرباكه‌ به‌مه‌رجێك بكرێت‬ ‫‪ .1‬بروكل���ی‪ .2 ،‬قه‌رنابی���ت‪.3 ،‬‬ ‫به‌پارچه‌ی زۆر بچوك ‪.‬‬ ‫له‌ ته‌مه‌نی ‪ 8‬مانگیدا گۆش���تی سور باینجان‪ .٤ ،‬ش���ێلم ‪ .۵ ،‬خه‌یار ‪.٦ ،‬‬ ‫زیاد ئه‌كرێت بۆ ش���ۆرباكه‌ به‌مه‌رجێك خ���اس‪ .7 ،‬بامێ‪ .8 ،‬س���پیناخ‪.9 ،‬‬ ‫بكرێت به‌پارچه‌ی بچ���وك‪ ،‬هه‌روه‌ها ته‌ماته‌‪ .10 ،‬نیسك‪ .11 ،‬شوتی‪.12 ،‬‬ ‫زه‌ردێنه‌ی هێلكه‌ش���ی ئه‌توانرێ پێی كاڵ���ه‌ك‪ .13 ،‬ئه‌نه‌ناس‪ .14 ،‬كێوی ‪،‬‬ ‫بدرێت‪ ،‬به‌هیچ ش���ێوه‌یه‌ك س���پێنه‌ی ‪ .15‬گری���پ ف���روت‪ .16 ،‬په‌نیر‪.17 ،‬‬ ‫هێلكه‌ تا ‪ 1‬ساڵ نابێت بدرێ به‌منداڵ‪ ،‬زه‌ردێنه‌ی هێلكه‌‪.‬‬ ‫كاسته‌ریش���ی ئه‌توانرێ���ت پێی بدرێت‬ ‫ئ���ه‌م خواردنان���ه‌ وه‌ك له‌س���ه‌ره‌وه‌‬ ‫به‌مه‌رجێك بڕێكی زۆر كه‌م ش���ه‌كری‬ ‫باس���مان كرد ئه‌وه‌ی س���ه‌وزه‌یه‌ ئه‌بێ‬ ‫تێ بكرێت‪.‬‬ ‫ل���ه‌ دوای ته‌مه‌ن���ی ‪ 10‬مانگی���ه‌وه‌ بكوڵێ ئینجا بهاڕدرێ‪ ،‬ئه‌وه‌ی میوه‌یه‌‬ ‫ئه‌توانیت خواردنی ئاسایی زیاد بكه‌یت ئه‌بێ به‌عه‌ساره‌ بكرێ به‌شه‌ربه‌ت‪.‬‬

‫چ ‌ی ده‌زانیت ده‌رباره‌ی‬ ‫فۆلیك ئه‌سید (ڤیتامین ‪)B9‬‬

‫نیشانه‌كان ‌‬ ‫ی‬ ‫هه‌وكردنی گه‌ده‌ چییه‌؟‬

‫كه‌می فولیك ئه‌س���ید (ڤیتامین ‪)B9‬‬ ‫له‌ئافره‌تی دوگی���ان ئه‌گه‌ری هه‌ی ‌ه ببێت ‌ه‬ ‫هۆی دروست نه‌بونی یان خراپ دروست‬ ‫بونی بڕبڕه‌كانی پش���ت (‪neural tube‬‬ ‫‪ )defect‬ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی دروستبونی‬ ‫كیس له‌پش���تی منداڵه‌ك���ه‌و هه‌ندێ جار‬ ‫گه‌وره‌بونی س���ه‌ری منداڵه‌ك ‌ه ك ‌ه ئه‌مه‌ش‬ ‫ده‌بێت نه‌شته‌گه‌ری بۆ بكرێ بۆ البردنی‬ ‫كیسی دروس���ت بو له‌گه‌ڵ دانانی سۆند‌ه‬ ‫(‪ )shunt‬له‌ناو سه‌ری منداڵه‌ك ‌ه بۆ ئه‌وه‌ی‬ ‫ئاوی ناو مێشكی منداڵه‌ك ‌ه كۆنه‌بێته‌وه‌‪.‬‬ ‫خۆپاراس���تن له‌م كێشه‌یه‌ به‌وه‌رگرتنی‬ ‫حه‌پی فۆلیك ئه‌سیده‌ ده‌بێت باشتر‌ه ‪٣‬‬ ‫مانگ پێش ئه‌وه‌ی ئافره‌ته‌ك ‌ه دوگیان بێت‬ ‫وه‌ری بگ���رێ رۆژان ‌ه یه‌ك حه‌ب تاكۆتایی‬ ‫سكه‌كه‌ی به‌رده‌وام بێت‪ ،‬گرنترین كات ‪٣‬‬ ‫مانگی یه‌كه‌می دوگیانییه‌‪.‬‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ وه‌رگرتن���ی حه‌پ���ی فۆلێ���ك‬ ‫ئه‌س���ید ده‌بێت ئافره‌ته‌كه‌ له‌و خواردنان ‌ه‬ ‫زۆر بخ���وات ك���ه‌ فۆلیك ئه‌س���یدی زۆر‬ ‫تێدایه‌ وه‌ك س���ه‌وزه‌‪ ،‬ئه‌ڤوگادۆ‪ ،‬بامێ‪،‬‬ ‫سترۆبێلی‪ ،‬برۆكلی‪ ،‬قه‌رنابیت‪ ،‬سپیناخ‪،‬‬ ‫هێلكه‌‪ ،‬گوێز‪ ،‬گوڵه‌به‌ڕۆژه‌‪.‬‬

‫نه‌خۆش���ییه‌كانی گ���ه‌ده‌ هه‌روه‌ك‬ ‫نه‌خۆشییه‌كانی تری جه‌سته‌‪ ،‬ده‌بنه‌‬ ‫ه���ۆی تێكچونی بااڵنس���ی نه‌خۆش‌و‬ ‫ناڕه‌حه‌تی ته‌ندروس���تی‪ ،‬هه‌وكردنی‬ ‫گ���ه‌ده‌ش یه‌كێك���ه‌ له‌نه‌خۆش���ییه‌‬ ‫به‌كتیریه‌كان‌و سه‌رچاوه‌كه‌ی به‌كتریای‬ ‫(‪ )H pylori‬ی ن���او گه‌ده‌ی���ه‌‪.‬‬ ‫زۆرین���ه‌ی خه‌ڵك ئ���ه‌و به‌كتریایه‌‬ ‫به‌ش���ێوه‌ی گه‌ش���ه‌ نه‌ك���ردو‬ ‫له‌گه‌ده‌یاندا بونی هه‌یه‌ به‌اڵم كێشه‌و‬ ‫ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یان بۆ دروست ناكات‪،‬‬ ‫به‌اڵم كاتێك هه‌لی بۆ بڕه‌خسێت بۆ‬ ‫گه‌ش���ه‌كردن ئ���ه‌وكات ده‌بێته‌ هۆی‬ ‫برینی گ���ه‌ده‌ یان برینی دوانزه‌گرێ‌و‬ ‫ئه‌گ���ه‌ر چه‌ن���د س���اڵێك بمێنێته‌وه‌‬ ‫دیواری گه‌ده‌ ته‌نك ده‌كات‌و ناهێڵێت‬ ‫ترشه‌ڵۆكی ناوگه‌ده‌ كاره‌كانی خۆی‬ ‫ئه‌نجام ب���دات‌و هه‌ندێكجاریش له‌وه‌‬ ‫زیاتر په‌ره‌ده‌س���ه‌نێت‌و ده‌بێته‌ هۆی‬ ‫شێرپه‌نجه‌ی گه‌ده‌‪.‬‬ ‫له‌وباره‌وه‌ د‪.‬محمد عه‌بدولڕه‌حمان‬ ‫محەمەد پس���پۆڕی نه‌خۆش���یه‌كانی‬ ‫هه‌ناوو گه‌ده‌‪ ،‬زانیاری زیاتر ده‌خاته‌ڕو‬ ‫ده‌ڵێت "ئه‌م به‌كتریایه‌ ‪ 90%‬ی خه‌ڵكی‬ ‫واڵتانی وه‌كو ئێمه‌ له‌گه‌ده‌یاندا هه‌یه‌‬ ‫به‌اڵم زیانی نیه‌‪ ،‬ئه‌م نه‌خۆشییه‌ درمه‌‬ ‫له‌كه‌سێكه‌وه‌ بۆكه‌سێكی تر له‌ڕێگه‌ی‬ ‫لی���ك یا رش���انه‌وه‌ یان پاش���ه‌ڕۆوه‌‬ ‫ده‌گوازرێته‌وه‌"‪.‬‬

‫پێستی مردو چییه‌؟‬ ‫هه‌میش���ه‌ ك ‌ه ده‌چینه‌ گه‌رماو پاش‬ ‫خۆشتن زورجار پێس���تمان چینێك‬ ‫یاخود توێژاڵێك هه‌ڵئه‌دات پێمانوای ‌ه‬ ‫كه‌ هێش���تا پاك خۆمان نه‌ش���توه‌و‬ ‫ئه‌م ‌ه چڵك‌و ئاره‌قه‌كردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر‬ ‫پێست ماوه‌ته‌وه‌‪.‬‬ ‫ل���ه‌و ب���اره‌وه‌ د‪.‬ئه‌ی���وب عه‌بدول‬ ‫پس���پۆڕی نه‌خۆش���ییه‌كانی پێست‬ ‫ده‌ڵێ���ت "ئ���ه‌و توێژاڵه‌ چڵ���ك نی ‌ه‬ ‫به‌ڵكو چینێك پێس���تی م���ردو‌ه ك ‌ه‬ ‫به‌ڕه‌نگێكی قاوه‌یی له‌س���ه‌ر پێس���ت‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێ���ت‪ ،‬ئه‌وی���ش له‌ئه‌نجامی‬ ‫مردن‌و دروس���تبونه‌وه‌ی پێس���ته‌و‌ه‬ ‫روده‌دات‪ ،‬كاتێك له‌گه‌رماو س���ابونی‬ ‫تایب���ه‌ت ده‌درێت له‌پێس���ت به‌پێی‬ ‫جۆری وش���كی‌و چه‌وری پێس���ته‌ك ‌ه‬

‫ئه‌و پزیشكه‌ پسپۆڕه‌ هۆكاره‌كانی‬ ‫گه‌شه‌س���ه‌ندنی ئ���ه‌م به‌كتریای���ه‌‬ ‫ده‌گه‌ڕێنێت���ه‌وه‌ ب���ۆ هه‌ڵكه‌وت���ه‌و‬ ‫تایبه‌تمه‌ن���دی جه‌س���ته‌ی هه‌ندێك‬ ‫نه‌خۆش‌و جیاوازی له‌توانای به‌رگری‬ ‫له‌ش���ی مرۆڤ���ه‌كان‌و توان���او هێزی‬ ‫به‌كتریاكه‌‪.‬‬ ‫سه‌باره‌ت به‌ده‌ستنیشانكردنی ئه‌م‬ ‫به‌كتریایه‌ د‪.‬محمد عبدولڕه‌حمان باس‬ ‫له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ڕێگه‌ی پش���كنینی‌‬ ‫خوێن���ه‌وه‌ له‌تاقیگه‌ ده‌ستنیش���ان‬ ‫ده‌كرێت‪ ،‬به‌اڵم ناتوانرێت چاالكبون‌و‬ ‫چاالكنه‌بون���ی دی���اری بكرێ���ت‬ ‫به‌اڵم له‌ڕێگه‌ی پاش���ه‌ڕۆوه‌ باش���تر‬ ‫ئه‌وجۆره‌ به‌كتریای���ه‌و چاالكیه‌كه‌ی‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێت‪.‬‬ ‫بۆ چاره‌س���ه‌ركردنی حاڵه‌ته‌كانی‬ ‫هه‌وكردن���ی گ���ه‌ده‌ ئه‌و پزیش���كه‌‬ ‫پس���پۆڕه‌ ده‌ڵێت "ئه‌گه‌ر به‌كتریاكه‌‬ ‫له‌گه‌ده‌دا نه‌بوه‌ هۆی نه‌خۆشخس���تن‬ ‫ئه‌وا پێویس���ت به‌چاره‌سه‌ر وه‌رگرتن‬ ‫ناكات‪ ،‬ب���ه‌اڵم ئه‌گ���ه‌ر برینی گه‌ده‌‬ ‫ی���ان تێكچونی گه‌ده‌ی ب���ه‌دواوه‌ بو‬ ‫یاخود توش���ی ماڵتۆم���ا بو ئه‌وكات‬ ‫پێویس���ته‌ نه‌خۆش چاره‌سه‌ره‌كانی‬ ‫قه‌اڵچۆكردن���ی به‌كتریا به‌كاربهێنێت‬ ‫له‌نمونه‌ی‬ ‫‪(clarithromycin, ppi, amoxil).‬‬

‫ئ���ه‌وا پێس���ته‌كه‌ پاكده‌بێت���ه‌وه‌و‬ ‫ئ���ه‌وه‌ی ك���ه‌ ده‌مێنێت���ه‌وه‌ ته‌نه���ا‬ ‫پێستی مردوه‌و حاڵه‌تێكی ئاساییه‌‪،‬‬ ‫چونك���ه‌ كاتێك چه‌وریی���ه‌ رژێنه‌كان‬ ‫له‌گ���ه‌ڵ روكاری ده‌ره‌وه‌ی پێس���ت‬ ‫ی���ه‌ك ده‌گرن قه‌تماغه‌یه‌ك دروس���ت‬ ‫ده‌كه‌ن ك��� ‌ه به‌ش���ێوه‌یه‌كی به‌رچاو‬ ‫ده‌رده‌كه‌وێت بۆ نمونه‌ له‌المل یاخود‬ ‫سه‌رده‌سته‌كان"‪.‬‬ ‫ئه‌و پزیش���كه‌ پس���پۆڕه‌ له‌وباره‌و‌ه‬ ‫رێنماییمان ده‌كات كه‌ به‌پێی جۆری‬ ‫پێست سابون به‌كاربهێنین بۆ نمون ‌ه‬ ‫پێستی وش���ك ده‌بێت سابونێك ك ‌ه‬ ‫به‌گلسرین دروست كرابێت بشۆرێت‪،‬‬ ‫له‌به‌رامبه‌ردا پێس���تی چه‌ور سابونی‬ ‫گۆگرد گونجاوه‌ بۆی‪.‬‬

‫ناونیشانی وێبسایتی بەڕێوبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی‬

‫‪http://www. dohsuli. com‬‬

‫فەیسبوك‪https://www. facebook. com/tandroostyt :‬‬