Page 1

BIULETYN FIRMY ATM S.A.

ATM kontentuje siê kontentem Stwierdzenie, ¿e w sieci przesy³ane s¹ coraz bardziej z³o¿one treœci, jest ju¿ dla ka¿dego u¿ytkownika Internetu oczywiste. Natomiast ci¹gle nie s¹ sprecyzowane standardy rozliczeñ pomiêdzy wszystkimi stronami uczestnicz¹cymi w ich przesy³aniu. Dlatego tworzenie ca³kiem nowych modeli biznesowych i oprogramowania, które umo¿liwiaj¹ dokonywanie rozliczeñ w trójk¹cie: dostawca treœci, operator i u¿ytkownik, nie zawsze koñczy siê wdro¿eniem sprawnie dzia³aj¹cego systemu. Ponadto, du¿e problemy rodzi nierozwi¹zana do dzisiaj sprawa efektywnego zabezpieczania praw autorskich twórców treœci, która pomimo szybkiego rozwoju narzêdzi w warstwie biznesowo-technicznej mo¿e znacznie hamowaæ tworzenie i przesy³anie kontentu. Poniewa¿ tematyka kontentu nabiera coraz wiêkszej aktualnoœci, kolejna edycja konferencji organizowanej przez ATM S.A. co roku w marcu w Zakopanem zosta³a poœwiêcona us³ugom dodanym w telekomunikacji, wi¹¿¹cym siê w³aœnie z przesy³aniem treœci. By³o to tym wa¿niejsze, ¿e — jak stwierdzi³ Roman Szwed, prezes ATM — „widzimy siê w roli firmy oferuj¹cej platformy integruj¹ce dzia³anie wszystkich podmiotów dostarczaj¹cych treœci dla koñcowych odbiorców”. Sprawozdanie z tegorocznej konferencji zawiera tekst „Najwa¿niejsza jest treœæ”. Justyna Hofmokl z Creative Commons Polska, która podczas konferencji poprowadzi³a niezwykle ciekaw¹ dyskusjê panelow¹ na temat regulacji Internetu, w artykule „Kultura — dziedzictwo czy produkt?” porusza problematykê praw autorskich w cyfrowym œwiecie. Koñczy zasadniczym pytaniem: „Czy istniej¹ jakieœ alternatywy dla coraz bardziej agresywnej polityki koncernów medialnych i wydawniczych wobec autorów i konsumentów treœci?” Jej odpowiedŸ zawiera optymistyczny pierwiastek, ¿e takie narzêdzia jak licencje Creative Commons pozwalaj¹ ju¿ twórcom na samodzielne okreœlanie warunków dystrybucji ich dzie³. Autorzy kolejnych dwóch tekstów przedstawiaj¹ te elementy w ofercie ATM S.A., które œciœle wi¹¿¹ siê z dystrybucj¹ kontentu. Artur Thielmann, doradca Zarz¹du, omawiaj¹c now¹ jakoœæ w e-rozrywce, nawi¹zuje do produktów rozwijanych przez nasz¹ firmê, które z jednej strony — jak np. system ACCS — wspomagaj¹ dzia³anie operatorów telekomunikacyjnych, z drugiej zaœ dziêki serwisowi rec•order umo¿liwiaj¹ nadawcom radiowym sprzeda¿ poszczególnych utworów muzycznych. Natomiast Henryk Ku³akowski, prezes firmy mPay, której znaczn¹ czêœæ udzia³ów posiada ATM S.A., opisuje ogromne mo¿liwoœci systemu p³atnoœci mobilnych mPay, pozwalaj¹cego na dokonywanie mikro- i makrop³atnoœci za pomoc¹ urz¹dzeñ mobilnych, zw³aszcza telefonu komórkowego. Trzeba dodaæ, ¿e system ten cieszy siê coraz wiêkszym zainteresowaniem sektora us³ug i banków. Wreszcie sprawa ostatnia, ale równie wa¿na! ATM S.A., obserwuj¹c szybki rozwój segmentu us³ug kolokacyjnych, planuje rozbudowê Centrum Kolokacyjnego ATMAN. Artyku³ Dariusza Wichniewicza, doradcy Zarz¹du, podsumowuje dotychczasowe osi¹gniêcia w rozwoju us³ug kolokacyjnych w sieci ATMAN, które tak¿e wi¹¿¹ siê z dystrybucj¹ kontentu.

Nr 2/2006 (26) W NUMERZE:

Najwa¿niejsza jest treœæ!

str. 4 Kultura — dziedzictwo czy produkt? Justyna Hofmokl, Creative Commons Polska

str. 6 Nowa jakoϾ w e-rozrywce Artur Thielmann

str. 9 System p³atnoœci mobilnych — mPay Henryk Ku³akowski, mPay S.A.

str. 11 Rozwój us³ug kolokacyjnych Dariusz Wichniewicz

str. 14


A K T U A L N O ΠC I

RAIL.Internet w sieci ATMAN W marcu tego roku ATM S.A. uruchomi³a w sieci ATMAN now¹ us³ugê RAIL.Internet (Redundant Array of Independent Links), stworzon¹ z myœl¹ o klientach biznesowych, dla których niezawodna komunikacja przez sieæ jest elementem krytycznym, oczekuj¹cych dostêpnoœci na poziomie 99,999%.

ATM S.A. przy realizacji tej us³ugi zapewnia dwa niezale¿ne ³¹cza dostêpowe, najczêœciej z wykorzystaniem w³asnej sieci optycznej i radiolinii. Dostarczane urz¹dzenia sieciowe s¹ zwielokrotnione, a mechanizmy protoko³ów VRRP/HSRP umo¿liwiaj¹ bezprzerwow¹ pracê w wypadku awarii pojedynczego elementu sieci lub ³¹cza.

Dodatkowo ³¹cza s¹ terminowane niezale¿nie na dwóch routerach w sieci ATM, co gwarantuje pe³n¹ redundancjê równie¿ po stronie szkieletu operatora. Dla u¿ytkowników oznacza to bardzo wysoki komfort pracy, w œrodowisku zapewniaj¹cym ci¹g³oœæ dzia³ania aplikacji biznesowych tak¿e w czasie awarii pojedynczego wêz³a sieci. (md)

InfoGie³da SA i ATM S.A. umo¿liwiaj¹ akcjonariuszom g³osowanie przez Internet W dniu 15 marca br., po raz pierwszy w historii dzia³alnoœci Gie³dy Papierów Wartoœciowych w Warszawie, odby³a siê internetowa transmisja Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy daj¹ca uczestnikom WZA mo¿liwoœæ przekazania swoim pe³nomocnikom dyspozycji g³osowania poszczególnych projektów uchwa³ za pomoc¹ Internetu. Dziêki kilkuletniej owocnej wspó³pracy InfoGie³dy SA oraz ATM S.A., transmisje internetowe Walnych

Zgromadzeñ Akcjonariuszy spó³ek gie³dowych w Polsce zd¹¿y³y siê upowszechniæ. Nowoœci¹ jest natomiast system informatyczny stworzony przez InfoGie³dê i ATM S.A., który pozwala akcjonariuszom na bie¿¹ce œledzenie obrad WZA (za pomoc¹ transmisji internetowej) oraz przekazywanie odpowiednich dyspozycji do pe³nomocnika znajduj¹cego siê na sali obrad. Pe³nomocnik otrzymuje dyspozycje akcjonariusza za pomoc¹ systemu Proxy

ATM IndoorTV produktem roku 2006 Firma ATM S.A. zosta³a uhonorowana przez wydawnictwo Migut Media Z³ot¹ Anten¹ Œwiata Telekomunikacji 2006 w kategorii „Produkt roku — rozwi¹zanie stacjonarne dla biznesu”. Nagrodzonym produktem jest ATM IndoorTV. Produkt jest dedykowany m.in. dla rynku reklamowego oraz du¿ych sieci sprzeda¿y. Postaw¹ tego nowatorskiego noœnika treœci reklamowych jest stworzona i rozwijana przez ATM S.A. autorska platforma o nazwie SSM (Spread Screens Manager). SSM sk³ada siê z serwera centralnego i dowolnej liczby bez-

2

obs³ugowych terminali (ekranów). £¹cznoœæ miêdzy terminalami odbywa siê przy wykorzystaniu dowolnych ³¹czy telekomunikacyjnych o wystarczaj¹cej przepustowoœci, np. GPRS/UMTS. Atrakcyjnoœæ modelu biznesowego produktu ATM IndoorTV polega na pe³nym finansowaniu inwestycji ze strony ATM, podczas gdy klient op³aca jedynie sta³y, miesiêczny abonament. Kompleksowa obs³uga realizowana przez ATM S.A. obejmuje dostarczenie i instalacjê terminali w wybranych lokalizacjach, zbieranie przeznaczonych do emisji

Voting OnLine (PVoL), po czym wykonuje prawo g³osu. Polskie prawo nie przewiduje jeszcze mo¿liwoœci oddawania g³osów bezpoœrednio przez akcjonariuszy uczestnicz¹cych zdalnie w WZA, dlatego prawo g³osu na sali obrad wykonuj¹ pe³nomocnicy. Planowane zmiany dyrektywy europejskiej 2004/109/WE przewiduj¹ zniesienie przeszkód w uczestnictwie w walnych zgromadzeniach za poœrednictwem œrodków elektronicznych. (md)


A K T U A L N O ΠC I

treœci od agencji reklamowej oraz przesy³anie ich do odpowiednich terminali zgodnie z harmonogramem emisji, a tak¿e monitorowanie rzeczywistej emisji wraz z generowaniem raportów wykonawczych dla agencji zamawiaj¹cej us³ugê.

Us³uga ATM IndoorTV zosta³a wdro¿ona we wspó³pracy z Agencj¹ Reklamow¹ NEO w sieci sklepów „¯abka”. Rozwi¹zanie ATM wygra³o w swojej kategorii z produktami takich firm jak Netia czy Siemens. Statuetka Z³o-

tej Anteny 2006 zosta³a wrêczona spó³ce ATM S.A. podczas uroczystej Gali Z³otych Anten Œwiata Telekomunikacji w dniu 28 marca 2006 r. Wiêcej na temat technicznych aspektów rozwi¹zania mo¿na przeczytaæ w poprzednim numerze ATMosfery. (md)

Kolejny sukces naszych informatyków! W kwietniu polscy studenci odnieœli sukces w finale presti¿owych, tegorocznych Mistrzostw Œwiata w Programowaniu Zespo³owym w San Antonio (USA). Dru¿yna Wydzia³u Matematyki, Informatyki, i Mecha-

niki Uniwersytetu Warszawskiego, na któr¹ ATM postawi³, zdoby³a srebrny medal i zajê³a siódme miejsce poœród 83 wybitnych zespo³ów z ca³ego œwiata. To nie pierwszy sukces dru¿yny Marcina Michalskiego,

Paw³a Parysa i Bart³omieja Romañskiego. W ubieg³ym roku zwyciê¿yli w Mistrzostwach Europy Œrodkowej. ATM S.A. jest sponsorem polskiego zespo³u i fundatorem stypendiów. (md)

ATM S.A. Partnerem Technologicznym „Fundacji na rzecz wspierania szachów w Warszawie” W 2006 roku ATM S.A. zosta³a Partnerem Technologicznym „Fundacji na rzecz wspierania szachów w Warszawie”. W ramach wspó³pracy ATM udostêpnia Fundacji dedykowane szerokopasmowe ³¹cze do Internetu w sieci ATMAN, z opcj¹ dowolnego zwiêkszenia pasma podczas

transmisji on-line z zawodów szachowych. Poza tym, dziêki bezkonkurencyjnej, wspólnej ofercie SUN Microsystems i ATM S.A. Fundacja korzysta z us³ug hostingowych w Centrum Kolokacyjnym ATMAN, które stanowi czêœæ Centrum Telekomunika-

cyjnego ATMAN-Grochowska, maj¹c do swojej dyspozycji — na wy³¹cznoœæ — serwer SUN Fire X4200. Zalet¹ tego serwera jest wysoka wydajnoœæ w aplikacjach sieciowych i bazodanowych, m.in. dziêki procesorom AMD Opteron. (md)

ATM IndoorTV dla Neckermann Polska Spó³ka ATM S.A. podpisa³a umowê na œwiadczenie kompleksowej us³ugi ATM IndoorTV z Neckermann Polska Biuro Podró¿y Sp. z o.o. ATM S.A. zainstaluje oraz obejmie ca³odobow¹ opiek¹ i monitoringiem sieæ ekranów Neckermann. System bêdzie centralnie zarz¹dzany i sterowany. Umo¿liwia on ca³kowit¹, zdaln¹ kontrolê nad emisj¹ treœci prezentowanych na wszystkich monitorach w czasie rzeczywistym. Dziêki ATM IndoorTV Neckermann bêdzie móg³ prezentowaæ swoj¹ ofertê w sieci ekranów plazmowych. Zalet¹ systemu jest mo¿liwoœæ wprowadzenia podzia³u

pola wyœwietlania ekranu. Na monitorach wprowadzony zostanie podzia³ na trzy czêœci: + jedna czêœæ ekranu wyœwietli okno wideo prezentuj¹ce filmy turystyczne, + na drugiej pojawi siê news ticker wyœwietlaj¹cy informacje i oferty specjalne, + trzecia czêœæ to okno statyczne z najnowszymi ofertami Last Minute i Joker. System ATM IndoorTV oparty jest na autorskiej platformie technologicznej ATM S.A. — SSM (Spread

Screens Manager). Daje unikatow¹ funkcjonalnoœæ, która pozwala ³¹czyæ przekaz informacji z interakcj¹ i rozrywk¹. W rozwi¹zaniu ATM IndoorTV dla Neckermann monitory plazmowe wysokiej jakoœci dostarczy³a firma Samsung, lider na œwiatowym (md) i polskim rynku monitorów.

3


Z A K O P A N E

Najwa¿niejsza jest treœæ! Trzynasta edycja zakopiañskiej konferencji teleinformatycznej ATM zosta³a zorganizowana, po raz pierwszy, przy wspó³udziale firmy Intel, wa¿nego partnera ATM. Uczestnictwo Intela — najwiêkszego, wiod¹cego na œwiecie producenta mikrouk³adów — mia³o du¿e znaczenie dla przebiegu konferencji, której tematyka poœwiêcona by³a us³ugom dodanym w telekomunikacji, przede wszystkim tym zwi¹zanym z przesy³em kontentu, czyli treœci. Poniewa¿ w styczniu br. odby³a siê premiera nowej technologii Intel Viiv, stworzonej z myœl¹ o cyfrowym domu gdzie kontent bêdzie odgrywa³ zasadnicz¹ rolê, mo¿liwoœæ jej przedstawienia uczestnikom konferencji ju¿ w marcu stanowi³a du¿¹ atrakcjê. Otwieraj¹c konferencjê i witaj¹c przyby³ych goœci, prezes ATM Roman Szwed przypomnia³, ¿e jej charakter zmienia³ siê na przestrzeni kilkunastu lat. „Zaczynaliœmy od przedstawiania tematyki technologicznej, która odcisnê³a siê pozytywnym piêtnem na rozwoju firmy, natomiast kilka ostatnich edycji poœwiêciliœmy przede wszystkim us³ugom dodanym w telekomunikacji. Przyczyni³y siê one niew¹tpliwie najpierw do bardzo szybkiego wzrostu, a dzisiaj do bardzo stabilnej pozycji naszych akcji na gie³dzie. Dlatego ATM widzi siê w roli firmy oferuj¹cej platformy, umo¿liwiaj¹ce dzia³anie wszystkich podmiotów dostarczaj¹cych treœci dla koñcowych odbiorców” — stwierdzi³ Roman Szwed. Dziêkuj¹c za mo¿liwoœæ wspó³organizowania konferencji, Krzysztof Janicki, dyrektor Intel Technology Poland, odniós³ siê do sugestii prezesa ATM i przedstawi³ projekty rozwoju nowych technologii do roku 2010. „Intel tak¿e jest dostawc¹ platform, ale w sensie technologicznym, których komponenty pozwalaj¹ na budowê szeregu urz¹dzeñ. Bez nich trudno by³oby sobie wyobraziæ w przesz³oœci i dzisiaj rozwój bran¿y teleinformatycznej, zw³aszcza gdy coraz wiêkszego znaczenia nabieraj¹ wymagania zwi¹zane

4

z mobilnoœci¹ u¿ytkowników. Tak¹ platform¹, rozwijan¹ ostatnio przez firmê Intel w porozumieniu z dostawcami sprzêtu komputerowego, sieciowego i telekomunikacyjnego, jest w³aœnie Viiv, która zostanie przedstawiona podczas konferencji” — podkreœli³ Krzysztof Janicki. Trzy konferencyjne dni zosta³y podzielone na szeœæ sesji. W œrodê, 8 marca pierwsza z nich by³a poœwiêcona dystrybucji treœci cyfrowych. W jej ramach przedstawiciel HBO Polska Marek Chmielewski omówi³ przekszta³canie siê tradycyjnej telewizji w telewizjê interaktywn¹, gdzie odbiorca sam decyduje o kszta³cie programu. Nastêpnie Stefan Kreutzinger przedstawi³ wizjê i mo¿liwoœci ATM w zakresie tworzenia cyfrowych platform medialnych. Trzeci referat, zaprezentowany przez Dariusza Wittka z Intel Technology Poland, wprowadzi³ s³uchaczy w œwiat technologii Intel Viiv, która umo¿liwi w niedalekiej przysz³oœci budowê cyfrowych mieszkañ. Wreszcie Piotr Pietrzak z Dzia³u Produktów Profesjonalnych Sony Poland zarysowa³ wizjê cyfrowego œrodowiska rozrywki i rozwi¹zañ dla biznesu, któr¹ firma Sony zamierza realizowaæ w XXI wieku. Poniewa¿ na sesji porannej skupiono siê przede wszystkim na przedstawieniu platform medialnych,

sposobie dystrybucji i ofercie programowej dostarczanych treœci, popo³udniowy blok prezentacji zosta³ poœwiêcony omówieniu modeli biznesowych zarabiania na dystrybucji kontentu. Tymoteusz Chmielewski z firmy K2 Internet zanalizowa³ mo¿liwoœci i zagro¿enia, jakie pojawiaj¹ siê przy przejœciu od mediów tradycyjnych do cyfrowych. Nastêpnie wyst¹pi³ Henryk Ku³akowski, prezes firmy mPay, która po przejêciu przez ATM S.A. znacznej czêœci jej udzia³ów funkcjonuje ju¿ jako jej spó³ka zale¿na. Zaprezentowa³ ogromne mo¿liwoœci systemu p³atnoœci mobilnych mPay, pozwalaj¹cych na dokonywanie mikro- i makrop³atnoœci za pomoc¹ urz¹dzeñ mobilnych, zw³aszcza telefonu komórkowego. Sesjê zamkn¹³ referat specjalistów ATM — Rafa³a Gra¿ewicza i Rados³awa Piedziuka — którzy przedstawili nowe mo¿liwoœci tworzenia i rozliczania us³ug dla operatorów oraz rozwi¹zanie naszej


Z A K O P A N E

firmy w postaci zintegrowanej platformy mediacyjnej. Tworzy ona spójne œrodowisko pozwalaj¹ce na wdra¿anie us³ug w oparciu o integracjê wielu elementów infrastruktury operatora. Pierwszy dzieñ seminaryjny zakoñczy³a dyskusja podsumowuj¹ca omówione modele korzystania z treœci oraz p³atnoœci za nie, któr¹ poprowadzi³ Rafa³ Ksiê¿yk, dyrektor nowo utworzonego w ATM Pionu Us³ug Medialnych. Trudy ca³ego dnia wynagrodzi³a s³uchaczom wieczorna niespodzianka — góralski kulig zakoñczony kolacj¹ z programem artystycznym w restauracji regionalnej Czarci Jar. Drugi dzieñ rozpoczê³a sesja na temat nowatorskich metod transmisji. W pierwszym wyst¹pieniu przedstawiciel Intel Technology Poland — Marcin Pawlicki — zarysowa³ wizjê rozwoju bezprzewodowej sieci szerokopasmowej dalekiego zasiêgu WiMAX z punktu widzenia producenta niezbêdnych komponentów do jej budowy. Natomiast Jerzy Cegliñski, reprezentuj¹cy firmê Netia, opisa³ zalety technologii WiMAX z perspektywy operatora telekomunikacyjnego. Wiele o¿ywienia i elementów humorystycznych wprowadzi³a wypowiedŸ Krzysztofa Oseta ze Œl¹skiej Telewizji Kablowej na temat monitorowania i zabezpieczania infrastruktury sieci kablowej dziêki wykorzystaniu oprogramowania GIS, systemu GPS i transmisji po sieciach TVK i GPRS. Kolejna sesja w drugim dniu konferencji zosta³a poœwiêcona problemom dystrybucji treœci i us³ug. W jej ramach pierwszy referat wyg³osi³ Miros³aw Czyrnek z Poznañskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego, omawiaj¹c projekt rozwoju i wdra¿ania platformy iTVP, w którym jednym z istotnych partnerów jest ATM. Kolejnym prelegentem by³ Micha³ Przymusiñski. Rzeczowe wyst¹pienie dyrektora Oœrodka

Nowe Media TVP S.A. by³o tym ciekawsze, ¿e wi¹za³o nowe mo¿liwoœci dystrybucji treœci z ofert¹ takich nadawców publicznych, jakim przede wszystkim jest Telewizja Polska. Ostatnia prezentacja w porannym bloku, przedstawiona przez Renatê Puchacz z firmy Digitania, dotyczy³a technologii IPTV w kontekœcie triple play — telefonii, telewizji i Internetu. Przed obiadem odby³a siê jeszcze dyskusja na temat znaczenia standaryzacji i regulacji rynku dla kszta³towania cen sprzêtu i us³ug, w której prowadz¹cy, dyrektor Maciej Krzy¿anowski z ATM musia³ w³o¿yæ wiele wysi³ku by utemperowaæ emocje dyskutantów. Na sesjê poobiedni¹ sk³ada³y siê tylko dwa wyst¹pienia. Pierwsze z nich przedstawia³o wspóln¹ realizacjê przez firmy NEO Agencja Reklamowa i ATM projektu Future Market, polegaj¹cego na wdro¿eniu systemu POS TV w sieci handlowej „¯abka”. Trzeba podkreœliæ niezwyk³¹ dynamikê i wspania³y dwug³os przedstawicielek firmy NEO — pani prezes Urszuli Kowalczuk i Marty Ma³eckiej, mened¿era projektu — które po wyk³adzie zosta³y nagrodzone przez s³uchaczy burzliwymi oklaskami. Równie interesuj¹cy okaza³ siê referat Adama Koprowskiego z Instytutu Kardiologi na temat telemedycyny w ratownictwie medycznym. Dziêki przedstawionym nowoczesnym metodom teleinformatycznym ratowania ¿ycia o ka¿dej porze i wszêdzie, gdzie jest dostêp do Internetu, uczestnicy naszej konferencji docenili przedsiêwziêcia podejmowane w krajowej s³u¿bie zdrowia, których celem jest zwiêkszenie poziomu bezpieczeñstwa polskiego spo³eczeñstwa. Popo³udniow¹ sesjê zamyka³a dyskusja panelowa na temat regulacji Internetu prowadzona z wielkim znawstwem przez niezale¿nego eksperta — pani¹ Justynê Hofmokl. Moderatorka, jak równie¿ obaj

dyskutanci — wspomniany ju¿ Micha³ Przymusiñski i Piotr Waglowski, radca prawny zajmuj¹cy siê na co dzieñ zagadnieniami prawa autorskiego w Internecie — podkreœlali niezwyk³y spo³eczny wymiar Internetu oraz ca³kowit¹ bezradnoœæ stanowionego obecnie prawa, zw³aszcza w zakresie praw autorskich w zetkniêciu z takim fenomenem jak ogólnoœwiatowa sieæ. Drugi, bardzo wyczerpuj¹cy dzieñ zakoñczy³a uroczysta kolacja, której kulminacyjnym momentem by³ wystêp znanego kabaretu Ani Mru Mru. Jak zwykle w ostatnim dniu odby³a siê tylko jedna sesja, poœwiêcona bardziej problematyce technologicznej. Dariusz Wittek z Intel Technology Poland zaznajomi³ s³uchaczy z aktualnymi oraz planowanymi platformami i technologiami serwerowymi firmy Intel. Przemys³aw Moszkowski z firmy Ericsson przedstawi³ funkcjonowanie interaktywnej platformy portalowej przeznaczonej dla us³ugodawców. Natomiast reprezentuj¹cy nasz¹ firmê Rados³aw Piedziuk opowiedzia³ o ofercie kompleksowych us³ug teleinformatycznych, wspieraj¹cych ci¹g³oœæ procesów biznesowych. Referat na temat monitorowania, zarz¹dzania oraz rozliczania przesy³anych treœci, zamykaj¹cy ostatni¹ sesjê wyg³osi³ Artur Werner z Cisco Systems Poland. W krótkim podsumowaniu konferencji prezes ATM Roman Szwed, podkreœlaj¹c coraz wiêksz¹ z³o¿onoœæ i znaczenie us³ug zwi¹zanych z dystrybucj¹ treœci, podziêkowa³ wszystkim goœciom za uczestnictwo w trzydniowym maratonie i zaprosi³ ponownie za rok. Jak zwykle finalnym akcentem by³o losowanie drobnego upominku wœród wszystkich, którzy zechcieli przedstawiæ w³asne opinie na temat konferencji wype³niaj¹c ankietê. Do zobaczenia w nastêpnym roku! +

5


M E D I A

Justyna Hofmokl, Creative Commons Polska

Kultura — dziedzictwo czy produkt? Prawa autorskie w cyfrowym œwiecie Biblioteka to ca³kiem bezpieczne miejsce, a wizyta w czytelni to ca³y rytua³ — poszukiwania ksi¹¿ki w katalogu, przegl¹danie nosz¹cych œlady czytania woluminów i zatopienie siê w lekturze — legalnie i za darmo, a do tego w atmosferze skupienia i wyj¹tkowoœci. Dziœ coraz czêœciej funkcje biblioteki przejmuje Internet — to tam kierujemy pierwsze kroki poszukuj¹c informacji na interesuj¹cy nas temat i coraz czêœciej mo¿emy znaleŸæ wartoœciowe i cenne materia³y. Jednak nie czujemy siê ju¿ tak bezpiecznie, nie zawsze jesteœmy pewni na ile legalne jest korzystanie z tekstów dostêpnych w sieci. W Internecie lektura oznacza koniecznoœæ dokonania kopii, choæby do pamiêci podrêcznej naszego komputera. Kiedy pojawia siê kopia, uruchamia siê ca³a machina prawa autorskiego. Rozwój technologii cyfrowych sprawi³, ¿e kwestie zwi¹zane z ochron¹ tzw. w³asnoœci intelektualnej staj¹ siê kluczowe dla gospodarki opartej na wiedzy. W wielu przypadkach ochrona ta jednak posuwa siê za daleko i ingeruje w nasze prawa. Jakie by³y pierwotne za³o¿enia idei prawa autorskiego — czemu mia³o s³u¿yæ u swego zarania? Podstawowym celem prawa autorskiego by³a ochrona interesów twórców i stworzenie zachêty do tworzenia. Drugim filarem by³a obrona interesów spo³eczeñstwa — gwarancja, ¿e po pewnym czasie maj¹tkowe prawa autorskie wygasn¹ a utwory przejd¹ do tzw. domeny publicznej i stan¹ siê w³asnoœci¹ ogó³u spo³eczeñstwa. Dziêki temu inni twórcy, który czêsto posi³kuj¹ siê dokonaniami poprzedników, bêd¹ mogli legalnie tworzyæ nowe dzie³a i tym samym wzbogacaæ kulturê. Jednak ideologiczne fundamenty instytucji prawa autorskiego coraz czêœciej schodz¹ na drugi plan,

6

gdy zagro¿one staj¹ siê interesy najwiêkszych graczy na rynku kultury. Dowodem na to s¹ coraz czêstsze przypadki przed³u¿ania okresu obowi¹zywania praw autorskich. Najbardziej spektakularnym by³a amerykañska ustawa z 1998 roku — Sony Bono Copyright Term Extension Act, która wyd³u¿y³a okres obowi¹zywania praw do utworów o dwadzieœcia lat — z 50 do 70 lat po œmierci autora. Jednym z najwiêkszych lobbystów przekonuj¹cych do wprowadzenia ustawy by³a firma Disney, której najwczeœniejsze produkcje — w tym pierwsze filmy z Myszk¹ Miki, mia³y w³aœnie przejœæ do domeny publicznej. Dziêki ustawie Disney zyska³ kolejne 20 lat monopolu na dystrybucjê tych produkcji, ale wraz z Myszk¹ Miki ochron¹ prawn¹ objêtych zosta³o miliony treœci o nik³ej wartoœci komercyjnej. Twórczoœæ ta mog³aby w przeciwnym razie swobodnie kr¹¿yæ w obiegu kultury. Jednak dla Hollywood Internet jest jedn¹ wielk¹ maszyn¹ do

kopiowania i nale¿y zrobiæ wszystko, by nie dopuœciæ do redefinicji starych modeli biznesowych. Podobnie wydaj¹ siê myœleæ inni potentaci rynku rozrywki. W roku 2013 wygasaj¹ prawa do nagrañ pierwszych albumów takich artystów jak The Beatles, Elvis Presley czy Cliff Richard. W tej sytuacji ka¿dy bêdzie móg³ nagraæ na nowo piosenki tych artystów, bez koniecznoœci pytania ich o zgodê. Dla przemys³u muzycznego oznacza to olbrzymie straty i odciêcie od ¿y³y z³ota. Dlatego lobbuj¹ oni intensywnie o przed³u¿enie okresu obowi¹zywania praw autorskich do nagrañ muzycznych z obecnych 50 lat do 95. Przyk³ad ten dobrze pokazuje, czyje interesy tak naprawdê zaczyna chroniæ prawo autorskie, które zosta³o powo³ane


M E D I A

z myœl¹ o artystach. W przypadku nagrañ muzycznych wygaœniêcie praw autorskich oznacza straty jedynie dla wykonawców i wydawców, a nie dla twórców. Oni lub ich spadkobiercy zachowuj¹ bowiem swoje prawa przez 70 lat od œmierci autora, a zatem bêd¹ wynagradzani równie¿ przez kolejnych wykonawców ich utworów. Na wygaœniêciu praw do nagrañ zyskaæ mog¹ zatem nowi odtwórcy, a tak¿e spo³eczeñstwo, które otrzyma porcjê œwie¿ej muzyki. Ostatnio oburzenie wydawców muzycznych w Wielkiej Brytanii wywo³a³o BBC, które udostêpni³o nagrania najs³ynniejszych utworów Beethovena na swojej stronie internetowej. Zainteresowanie internatuów by³o tak ogromne, ¿e przemys³ muzyczny zarzuci³ pañstwowemu nadawcy „psucie rynku” i nieuczciw¹ konkurencjê — ci s³uchacze, którzy œci¹gnêli nagrania z Internetu, nie kupi¹ pewnie ju¿ innych na p³ytach, argumentowali wydawcy. Symfonie Beethovena zosta³y w sumie œci¹gniête 1,4 miliona razy, co oznacza absolutny rekord œci¹gania muzyki z internetu. Komentatorzy stwierdzaj¹, ¿e dla wielu s³uchaczy móg³ byæ to pierwszy kontakt z muzyk¹ Beethovena, co w obliczu doniesieñ o kryzysie rynku muzyki klasycznej œwiadczy o ogromnym potencjale dystrybucji on-line w wyrównywaniu szans w dostêpie do kultury wysokiej. Te kwestie maj¹ jak widaæ mniejsze znaczenie dla wydawców, których przede wszystkim interesuje indywidualny zysk. Kontrowersje wœród w³aœcicieli praw autorskich i koncernów wydawniczych wzbudza równie¿ jedna z ostatnich inicjatyw firmy Google — pomys³ digitalizacji zasobów

piêciu wielkich bibliotek (Stanford, Michigan, Harvard, New York Public, Oxford University) i umo¿liwienie internautom przeszukiwania ich zawartoœci. Ksi¹¿ki znajduj¹ce siê w domenie publicznej, do których autorskie prawa maj¹tkowe wygas³y, bêd¹ dostêpne w ca³oœci. Mo¿na nie tylko przeszukiwaæ ich treœæ pod k¹tem hase³ kluczowych, ale równie¿ przegl¹daæ czy wrêcz czytaæ kartka po kartce. Koœci¹ niezgody s¹ oczywiœcie te utwory, które nadal objête s¹ prawami autorskimi. Google Book Search pozwala na przeszukiwanie tych pozycji, ale ogranicza mo¿liwoœci przegl¹dania do kilku kartek. Takie zabezpieczenia nie przekonuj¹ jednak wydawców, którzy podali Google do s¹du o naruszenie prawa autorskiego i za¿¹dali natychmiastowego zaprzestania skanowania ksi¹¿ek. Google wskazuje, ¿e na Google Book Search zyskaj¹ wszyscy — czytelnicy, bo dostan¹ dostêp do zasobów najwiêkszych bibliotek œwiata na swoim biurku, autorzy, bo zostan¹ dostrze¿eni przez czytelników, oraz wydawcy, bo bezpoœrednie odnoœniki

do ksiêgarni internetowych podnios¹ sprzeda¿ ksi¹¿ek. Inicjatywa Google sta³a siê impulsem do inauguracji podobnych projektów na ca³ym œwiecie — Biblioteka Kongresu og³osi³a równie¿ rozpoczêcie dygitalizacji swoich zasobów, a Unia Europejska uruchomi³a Europejsk¹ Bibliotekê Cyfrow¹, która w pierwszej fazie (do koñca 2008 roku) ma udostêpniæ 2 miliony materia³ów w formie cyfrowej. Kolejnym krokiem po wyd³u¿aniu okresów obowi¹zywania praw autorskich jest postêpuj¹ca kryminalizacja naruszeñ praw w³asnoœci intelektualnej. Jej praktycznym wyrazem jest implementacja tzw. DRM-ów (systemów typu Digital Rights Management), czyli zabezpieczeñ utworów cyfrowych przed u¿ytkiem naruszaj¹cym prawa autorskie ich twórców oraz penalizacja dzia³añ maj¹cych na celu unieszkodliwianie tych¿e zabezpieczeñ. Jednym s³owem — utwory zapisane na noœnikach cyfrowych b¹dŸ dystrybuowane w Internecie bêd¹ zawiera³y blokady umo¿liwiaj¹ce jedynie okreœlone ich wykorzystanie,

Y 7


M E D I A

a ka¿da próba „obejœcia” tych blokad bêdzie w œwietle prawa przestêpstwem. Kwestia implementacji systemów DRM jest obecnie jednym z najbardziej dyskutowanych tematów. W Polsce stoimy u progu nowelizacji ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, w której planuje siê radykalne ograniczenie mo¿liwoœci obchodzenia zabezpieczeñ typu DRM. Nowelizacja mówi o zakazie wytwarzania, posiadania, przechowywania i wykorzystania urz¹dzeñ lub ich komponentów przeznaczonych do niedozwolonego usuwania lub obchodzenia technicznych zabezpieczeñ. Niestety, systemy typu DRM, które dla dostawców treœci nios¹ z³udn¹ obietnicê ochrony przed niedozwolonym wykorzystaniem treœci cyfrowych, czyli w skrócie piractwem, s¹ w du¿ym stopniu niedoskona³e. Najs³ynniejszym przyk³adem wadliwego DRM jest historia tzw. rootkita Sony, czyli umieszczonego

8

na niektórych p³ytach wytwórni Sony BMG programu, który instalowa³ siê na komputerach u¿ytkowników bez ich wiedzy. Funkcj¹ programu by³a kontrola i ograniczenie liczby dokonywanych kopii muzyki zawartej na p³ycie. Rootkit nosi³ jednak cechy programu typu spyware, który tworzy³ dziurê w systemie i by³ bardzo trudny do odinstalowania. Wykrycie niebezpiecznych funkcji rootkita wywo³a³o ogromny sprzeciw u¿ytkowników i protesty organizacji takich jak EFF (Electronic Frontier Foundation: www.eff.org). Oskar¿one o naruszenie praw konsumentów Sony zosta³o zmuszone do ugody, w której zobowi¹za³o siê do zap³acenia konsumentom odszkodowania za nara¿enie na szkody i zaniechania u¿ywania podobnych narzêdzi ochrony treœci w przysz³oœci. Jednym z powa¿niejszych ograniczeñ systemów typu DRM jest ich ingerencja w podstawowe prawa u¿ytkowników, takie jak prawo dozwolonego u¿ytku. Ustawa o prawie autorskim zawiera zapisy o dozwolonym u¿ytku osobistym, które uprawniaj¹ nas np. do korzystania z pojedynczych egzemplarzy utworów przez kr¹g osób rodzinny lub towarzyski. Oznacza to, ¿e wolno nam zrobiæ kopiê legalnie kupionej p³yty i podzieliæ siê ni¹ ze znajomym. Dozwolony u¿ytek publiczny rozszerza zakres uprawnieñ dla instytucji spe³niaj¹cych pewn¹ okreœlon¹ misjê, jak np. instytucje edukacyjne, którym do celów edukacyjnych wolno znacznie wiêcej. Stosowanie zabezpieczeñ DRM w wielu przypadkach uniemo¿liwia takie legalne wykorzystania utworów cyfrowych. W Polsce istotnym g³osem w tej sprawie jest

stanowisko Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich, którzy wystêpuj¹ przeciw koniecznoœci uzyskiwania ka¿dorazowej zgody na obejœcie zabezpieczeñ DRM przez instytucje takie jak biblioteki. Natomiast Zgromadzenie Narodowe we Francji przeg³osowa³o ju¿ pierwsz¹ w Europie ustawê, która ma ca³kowicie zdelegalizowaæ stosowanie DRM. Francuscy parlamentarzyœci domagaj¹ siê, aby cyfrowe systemy zarz¹dzania prawami nie ogranicza³y praw konsumentów, którzy nie mog¹ swobodnie dysponowaæ legalnie zakupionymi utworami w postaci cyfrowej. Chodzi przede wszystkim o mo¿liwoœæ przenoszenia utworów na ró¿ne odtwarzacze — jest to w tej chwili niemo¿liwe, poniewa¿ firmy sprzedaj¹ce muzykê w Internecie stosuj¹ niekompatybilne zabezpieczenia i formaty. W odpowiedzi firma Apple, która nie chce otworzyæ swojego standardu, oskar¿y³a francuski rz¹d o „sankcjonowanie piractwa”. Czy istniej¹ jakieœ alternatywy dla coraz bardziej agresywnej polityki koncernów medialnych i wydawniczych? Twórcy otrzymuj¹ coraz wiêcej narzêdzi w postaci otwartych licencji, takich jak licencje Creative Commons, które pozwalaj¹ im na samodzielne okreœlenie warunków dystrybucji ich dzie³. Natomiast odbiorcy i konsumenci musz¹ przede wszystkim zyskaæ wiêksz¹ œwiadomoœæ w³asnych praw — wiedzieæ czego im nie wolno, a czego maj¹ prawo siê domagaæ. Potrzebne s¹ kampanie edukacyjne na temat prawa autorskiego i wiêksza œwiadomoœæ ustawodawców na temat rzeczywistych skutków wprowadzanych przez nich przepisów i ograniczeñ. +


S Y S T E M Y

W S P A R C I A

B I Z N E S U

Artur Thielmann

Nowa jakoœæ w e-rozrywce Tak siê jakoœ sk³ada, ¿e staraj¹c siê wyobraziæ sobie nasz œwiat jutra, szukamy wzorców daleko st¹d — zwykle w USA albo Japonii, a co najmniej w rozwiniêtych krajach Europy Zachodniej. Tym razem jednak, bacznie obserwuj¹c trendy rysuj¹ce siê za górami i morzami, mamy jednak w³asne rozwi¹zania, które doskonale siê w te trendy wpisuj¹. Jak zawsze bliscy techniki, popuœæmy na chwilê wodze wyobraŸni. ¯ebyœmy jednak nie byli zbyt radykalni, pomówimy o czymœ, co stoi tu¿ za drzwiami i osadzimy to g³êboko w historycznym kontekœcie. Zacznijmy od obserwacji i paru bezpoœrednich — choæ brzmi¹cych futurystycznie — wniosków. Obserwacja dotyczy sposobu, w jaki m³odzi ludzie traktuj¹ dziœ rozrywkê, a szczególnie muzykê. Roczna skala tego biznesu w dolarach — ³¹cznie film, muzyka i telewizja — wyra¿a siê liczb¹ dwunastocyfrow¹ (ponad 150 miliardów). Temat jest zatem powa¿ny, gdy mówimy o jakoœciowej zmianie w podejœciu istotnej grupy docelowej do wydawania pieniêdzy na tê kategoriê us³ug. Przypomnijmy sobie dwie zmiany, które zasz³y pod koniec ubieg³ego stulecia. Pierwsz¹ jest upowszechnienie w latach osiemdziesi¹tych cyfrowych technik zapisu dŸwiêku i obrazu. Wprowadzenie na rynek na prze³omie lat 1982/1983 p³yty kompaktowej, w kilka lat po (o czym ma³o kto pamiêta) laserowym dysku wideo, a jeszcze bardziej upowszechnienie komputerów osobistych stworzy³o dla wytwórni muzycznych i filmowych realne zagro¿enie. Nagranie piosenki na kasetê magnetofonow¹, a tym bardziej filmu na kasetê VHS wi¹za³o siê zawsze z utrat¹ jakoœci. Kopiowanie cyfrowe jest — z punktu widzenia wytwórni: niestety — bezwzglêdnie wierne. Mo¿liwoœæ pojawienia siê na rynku tysiêcy identycznych „klonów” raz sprzedanego utworu zapocz¹tkowa³a poszukiwania idealnej metody

zabezpieczenia praw producenta przed takim naruszeniem. Rozpocz¹³ siê swoisty, trwaj¹cy z reszt¹ po dziœ dzieñ, wyœcig twórców nowych zabezpieczeñ i crackerów, którzy zwykle w krótkim czasie je ³ami¹. Drug¹, wart¹ przywo³ania zmian¹ jest wkroczenie — w latach dziewiêædziesi¹tych — sieci komputerowych w obszar dystrybucji mediów. Internet zmieni³ w tej dziedzinie naprawdê wiele. Masowa dostêpnoœæ nielegalnych kopii utworów muzycznych i filmowych w sieciach peer-to-peer spêdza w³aœcicielom koncernów medialnych sen z powiek. Poza tym ewidentnym zagro¿eniem jest jednak jeszcze jedna konsekwencja dostêpnoœci muzyki w sieci, która nie od razu rzuca siê w oczy. Przedmiotem zainteresowania odbiorcy przesta³a byæ p³yta, na której mog¹ znaleŸæ siê utwory lepsze i s³absze, a staje siê nim pojedynczy utwór. Wytwórnie trac¹ okazjê do sprzeda¿y wi¹zanej. Ju¿ nie jest tak, ¿e do „longpleja” dodaje siê promocyjny „singiel” z dwiema najlepszymi piosenkami, bo w sieci sprzedaje siê ka¿dy utwór oddzielnie. Jasne, ¿e nie dotyczy to zagorza³ych fanów, którzy ³akomie spijaj¹ ka¿dy dŸwiêk z warg swojego idola, i ¿e nie dotyczy to wszystkich gatunków muzycznych, ale z pewnoœci¹ stanowi istotn¹ cechê wspó³czesnego modelu sprzeda¿y.

Czas na spojrzenie na przoduj¹c¹ zagranicê. Na najbardziej rozwiniêtych rynkach muzycznych œwiata (w USA, Wielkiej Brytanii, a szczególnie w Japonii i Korei) coraz czêœciej m³odzi ludzie nie u¿ywaj¹ na co dzieñ p³yt. Urz¹dzenia w rodzaju iPoda czy popularnych „gwizdków USB”, ³¹cz¹cych w sobie radio, odtwarzacz mp3 i dyktafon, na dobre wypieraj¹ tak do niedawna popularne discmany. Trend jest oczywisty równie¿ dla producentów telefonów komórkowych, którzy stale usprawniaj¹ audiowizualne mo¿liwoœci swoich aparatów. Za sprzêtem posz³a te¿ oferta serwisów internetowych, umo¿liwiaj¹cych legalne nabywanie utworów przez sieæ. Ogromny sukces rynkowy serwisu iTunes przemawia sam za siebie. Do³ó¿my do tego rosn¹c¹ sprzeda¿ uproszczonych i skróconych utworów w postaci poli- czy nawet monofonicznych „dzwonków”, a dostaniemy wyraŸny obraz nowego rynku, który nas czeka w zupe³nie nieodleg³ej przysz³oœci. Rynek, który w³aœnie opisaliœmy, potrzebuje do rozwoju trzech sk³adowych: oczywiœcie klientów, utworów, które zechc¹ nabywaæ oraz rozwi¹zañ technicznych, które im to umo¿liwi¹. Zacznijmy od naj³atwiejszej strony, czyli od techniki. Niezale¿nie od tego, czy kupujemy

9

Y


S Y S T E M Y

W S P A R C I A

muzykê z sieci komórkowej, czy z Internetu, operator musi nam j¹ zaoferowaæ, dostarczyæ i pobraæ stosown¹ op³atê. ATM wyposa¿a sieci operatorów we wszystkie potrzebne rozwi¹zania techniczne. Wdra¿amy na przyk³ad opracowany przez naszych in¿ynierów system ACCS (opisywany ju¿ w Atmosferze nr 3/2005), który prezentuje wymagane przez prawo o œwiadczeniu us³ug drog¹ elektroniczn¹ komunikaty (tzw. Advise of Charge), a gdy klient podejmie decyzjê o zakupie — nalicza op³aty za pobierane treœci wed³ug opracowanego przez operatora schematu, np. jednorazowo (ustalona cena za pobranie danego utworu), za czas korzystania z us³ugi czy te¿ za iloœæ pobranych danych. Oferujemy systemy zarz¹dzania ofert¹ mediów, zarz¹dzania ich sieciow¹ dystrybucj¹ oraz ochrony praw licencyjnych. Na koniec — jesteœmy operatorem sieci telekomunikacyjnej, ³¹cz¹cej nadawców treœci (portale, serwisy multimedialne i komunikatory) z jej odbiorcami (operatorami abonenckich sieci dostêpowych). W naszych serwerowniach goœcimy przoduj¹ce polskie serwisy muzyczne: e-muzyka.pl i iPlay.pl. PrzejdŸmy teraz do oferowanego „towaru”, czyli utworów. Na rynku masowym dominuje prosta sprzeda¿ nieskomplikowanych utworów w wielkich liczbach kopii. Prostota implikuje tak¿e — nie chcê powiedzieæ „obni¿enie lotów”, ale pewn¹ ³atwoœæ tworzenia. Oferta artystów jest coraz bogatsza i punkt ciê¿koœci przenosi siê z jakoœci utworów na jakoœæ ich promocji. Innymi s³owy, przestaje byæ tak wa¿ne, co sprzedajemy (choæ sama

10

B I Z N E S U

ta konstatacja mo¿e boleæ), wa¿niejsze staje siê, jak to sprzedajemy. Na szczêœcie (lub nieszczêœcie) to ostatnie stwierdzenie odnosi siê nie tylko do muzyki. Na koniec powiedzmy kilka zdañ na najtrudniejszy temat: jak pozyskaæ klientów. Zalew reklamy, która zewsz¹d wciska siê w nasze oczy i uszy, wywo³uje reakcje obronne. Sprzedawcy odwo³uj¹ siê wiêc do innych metod. Sklep zaprasza wystrojem, mi³¹ atmosfer¹ czy ciekawymi imprezami, a informacjê promocyjn¹ umieszcza siê w bezpoœrednim pobli¿u promowanego towaru. Celem merchandisingu nie jest ju¿ wywo³anie œwiadomej potrzeby zakupu, lecz tak zwany ³añcuch AIDA (Attention–Interest –Desire–Action, czyli: uwaga–zainteresowanie–po¿¹danie–dzia³anie), w którym chodzi o wzbudzenie potrzeby zakupu w warstwie emocji. Okreœlenie „zakupy impulsowe” wesz³o na sta³e do s³ownika wspó³czesnego marketingu i znajduje swoj¹ analogiê na rynku muzycznym. Serwisy sprzedaj¹ce utwory w Internecie przyci¹gaj¹ nowoœciami, listami przebojów, wszelakimi dodatkami, które mog¹ zachêciæ potencjalnego klienta do ponownych odwiedzin, a jeszcze lepiej: wywo³aæ impuls zakupu. Tak jak atrakcyjna hostessa mo¿e spowodowaæ, ¿e kupiê ten, a nie inny jogurt, choæbym wczeœniej w ogóle nie planowa³ kupowania jogurtu, tak ciekawie napisana recenzja mo¿e spowodowaæ, ¿e kupiê piosenkê albo film. Teraz postawmy sobie pytanie: jaki jest najbardziej efektywny sposób sprzedawania muzyki? Naszym zdaniem klucz jest w rêkach nadawców radiowych. P³yty Elvisa Presleya te¿ sprzedawa³y siê dziêki temu, ¿e jego piosenki by³y nadawane w popularnych stacjach. Jad¹c samochodem zwykle s³ucham radia i czêsto zdarza mi siê s³yszeæ

utwór, którego chêtnie wys³ucha³bym ponownie, ale niestety nie rozpoznajê ani wykonawcy, ani tym bardziej tytu³u. Myœlê, ¿e wielu Czytelników miewa podobne odczucia. Taki jest kontekst wprowadzenia na rynek us³ugi rec•order (œwiadczonej przez firmê rec-order Sp. z o.o., wchodz¹c¹ w sk³ad grupy kapita³owej ATM S.A.). U¿ytkownik telefonu komórkowego (czyli ponad po³owa Polaków) mo¿e naciskaj¹c jeden klawisz zaznaczyæ utwór, który w³aœnie s³yszy, aby skorzystaæ z oferty skojarzonej w³aœnie z tym utworem. Mówi¹c dok³adniej, us³uga wygl¹da nastêpuj¹co. Serwis rec•order podpisuje umowê z nadawc¹ radiowym. Nadawca przekazuje rec•orderowi listê prezentowanych utworów wraz z porami ich emisji (oczywiœcie trzeba zadbaæ o synchronizacjê tej listy z rzeczywist¹ emisj¹). U¿ytkownik telefonu naciskaj¹c klawisz szybkiego wybierania (speed dial) wywo³uje polecenie USSD (technicznie: wywo³uje numer *114*1# zapisany w ksi¹¿ce telefonicznej telefonu), które tworzy zak³adkê na serwerze wap.recorder.pl. Przy nastêpnej wizycie w tym serwisie (to niestety wymaga aparatu obs³uguj¹cego WAP i aktywnej us³ugi GPRS) u¿ytkownik mo¿e wywo³aæ tak¹ zak³adkê i otrzymaæ ofertê zakupu pliku mp3, p³yty CD, dzwonka na swój typ telefonu, tapety (oczywiœcie stosownie do dostêpnoœci odpowiednich „towarów” w serwisie), wys³ania dedykacji lub udzia³u w g³osowaniu czy konkursie. Nie trzeba ju¿ znaæ tego, co chce siê kupiæ – wystarczy to us³yszeæ! Przyznaj¹ Pañstwo, ¿e pojêcie „zakupy impulsowe” mo¿e okazaæ siê po¿yteczne. Inwestujemy nadal w technologie i umiejêtnoœci zwi¹zane z sieciow¹ dystrybucj¹ mediów. Wierzymy, ¿e to bardzo przysz³oœciowy rynek i warto mo¿liwie wszechstronnie uczestniczyæ w jego rozwoju. +


S Y S T E M Y

W S P A R C I A

B I Z N E S U

Henryk Ku³akowski, mPay S.A.

System p³atnoœci mobilnych — mPay Tym, co obecnie spowalnia sprzeda¿ kontentu i us³ug interaktywnych, jest szybki rozwój technologii, za którym nie nad¹¿aj¹ systemy p³atnoœci. Teraz na rynku istniej¹ dwa przestarza³e i niewygodne w korzystaniu instrumenty — karta p³atnicza i wiadomoœæ SMS premium, która dodatkowo jest stosunkowo kosztowna. Karta p³atnicza, która ma ju¿ wiele lat, sprawdza siê przede wszystkim w transakcjach, gdzie zachodzi bezpoœredni kontakt klienta ze sprzedawc¹. Natomiast jej wykorzystanie w Internecie nadal powoduje problemy zwi¹zane z bezpieczeñstwem. Rynek oczekuje wiêc nowego, uniwersalnego instrumentu p³atniczego, który bêdzie umo¿liwia³ realizacjê p³atnoœci przede wszystkim za pomoc¹ urz¹dzeñ bezprzewodowych.

Niedoskona³e systemy p³atnicze Obecnie klienci nawet gdy zapomn¹ portfela lub karty p³atniczej, zawsze maj¹ przy sobie telefon komórkowy, który mo¿e byæ idealnym narzêdziem do obs³ugi transakcji. Na rynku istnieje ju¿ szereg rozwi¹zañ opartych na urz¹dzeniach mobilnych, które umo¿liwiaj¹ œwiadczenie wielu rozmaitych us³ug. Lokalne systemy sprzeda¿y biletów, napojów czy pobierania op³at parkingowych s¹ jednak niespójne i wzajemnie niekompatybilne. Natomiast nie ma rozwi¹zañ pozwalaj¹cych na realizacjê p³atnoœci wed³ug jednego uniwersalnego scenariusza, niezale¿nie od rodzaju transakcji. Od d³u¿szego czasu wiele miêdzynarodowych forów i grup roboczych podejmowa³o bezskuteczne próby standaryzacji mobilnych systemów p³atniczych. Jednym z bardziej znanych projektów prowadzonym przez najwiêksze europejskie telekomy by³ Simpay, który latem ub. roku zakoñczy³ siê pora¿k¹. Z kolei dzia³aj¹cy komercyjny system

Mobipay, wdro¿ony na masow¹ skalê w Hiszpanii, jest obarczony licznymi wadami. Niemniej jego realizacja sta³a siê mo¿liwa dziêki szerokiej wspó³pracy wszystkich zainteresowanych stron — operatorów, banków i sieci handlowych. Podobn¹ inicjatywê zawi¹zali w Polsce krajowi operatorzy i banki, gdzie zwyciêzc¹ miêdzynarodowego przetargu zosta³ opracowany przez nas system mPay. mPay — uniwersalne rozwi¹zanie mPay nie wymaga wprowadzania ¿adnych zmian w telefonach komórkowych, poniewa¿ jego funkcjonalnoœæ jest taka sama dla wszystkich modeli aparatów. Zapewnia rozliczanie dowolnego rodzaju transakcji — wirtualnych i rzeczywistych — na zasadzie jednego, uniwersalnego scenariusza. System mPay nie wymaga te¿ wprowadzania specjalistycznych terminali dla sprzedawców, wykorzystuj¹c w miarê mo¿liwoœci istniej¹c¹ w sieciach handlowych i sklepach infrastrukturê.

Dziêki prostemu, intuicyjnemu interfejsowi korzystanie z systemu nie nastrêcza wiêkszych trudnoœci. Co wiêcej, mikro- i makrop³atnoœci s¹ realizowane wed³ug jednego, uniwersalnego modelu, co otwiera nowe mo¿liwoœci w zakresie mobilnego handlu elektronicznego. Du¿e zainteresowanie systemem mPay w Polsce i zagranic¹ spowodowa³o koniecznoœæ uruchomienia procedur patentowych w kilkudziesiêciu krajach na ca³ym œwiecie. Transakcje w systemie mPay s¹ realizowane za pomoc¹ jednego z dwóch funkcjonalnie identycznych interfejsów — g³osowego i tekstowego. Transakcja przeprowadzana jest w czasie rzeczywistym w specjalnie zestawianej na tê potrzebê sesji. U¿ytkownik systemu identyfikowany jest na podstawie swojego numeru telefonicznego (MSISDN). Z kolei identyfikacja adresata transakcji nastêpuje dziêki dedykowanemu ID lub numerowi MSISDN, je¿eli adresatem transakcji jest inna osoba.

11

Y


S Y S T E M Y

W S P A R C I A

B I Z N E S U

Ka¿da transakcja mo¿e byæ zrealizowana z wykorzystaniem dwóch interfejsów: tekstowego (na bazie USSD) oraz g³osowego (z wykorzystaniem IVR). Poni¿sza tabela pokazuje, dlaczego projektanci systemu zdecydowali siê na wykorzystywanie interfejsu USSD dla kana³u tekstowego i interfejsu IVR dla kana³u g³osowego. Porównanie interfejsów USSD

SMS

Punkty

Czas inicjacji kana³u

b. krótki

3

krótki

2

d³ugi

1

krótki

2

Czas odpowiedzi na zapytanie

b. szybki

3

szybki

2

wolny

1

b. szybki

3

£atwoœæ u¿ycia

³atwy

2

³atwy

2

³atwy

2

b. ³atwy

3

Wygoda/porêcznoœæ

b. wysoka

3

wysoka

2

wysoka

2

wysoka

2

Koniecznoœæ pamiêtania kodów

niska

3

wysoka

2

niska

3

niska/ wysoka

2

Koszt kana³u

b. niski

3

niski

2

wysoki

1

wysoki

1

17

Scenariusz transakcji Charakterystyczn¹ cech¹ transakcji jest to, ¿e zawsze inicjuje j¹ u¿ytkownik, wybieraj¹c numer telefoniczny ze swojego aparatu. Po zestawieniu po³¹czenia u¿ytkownik uzgadnia z systemem szczegó³y transakcji, które potwierdza wprowadzeniem kodu PIN. Dalej generowane jest zapytanie do banku o dostêpnoœæ œrodków potrzebnych do realizacji transakcji i po pozytywnej odpowiedzi nastêpuje ich blokada na koncie u¿ytkownika. Wreszcie sprzedawca i u¿ytkownik uzyskuj¹ potwierdzenie transakcji, a tak¿e odpowiednik paragonu w postaci komunikatu SMS. Transakcja inicjowana przez u¿ytkownika bezpoœrednio z klawiatury telefonu ma w obu kana³ach —

12

Punkty

Ocena

IVR

Ocena

Razem

Ocena

WAP

12

Punkty

10

Ocena

Punkty

13

g³osowym i tekstowym — nastêpuj¹cy format: *KodTransakcji[*IDsprzedawcy[*Kwota]][#] gdzie w nawiasach ujêto parametry opcjonalne. Do zainicjowania transakcji wystarczy ju¿ po³¹czenie siê pod numer *145, po czym system prowadzi u¿ytkownika, prosz¹c o podanie ID sprzedawcy oraz opcjonalnie kwoty do zap³acenia. Mo¿na te¿ od razu podaæ niezbêdne parametry, wprowadzaj¹c je bezpoœrednio po wybieranym z telefonu numerze, oddzielaj¹c od siebie znakiem „*”. Przyk³adowo wybranie numeru *145*123456*11 inicjuje transakcjê dla sprzedawcy o identyfikatorze 123456 na kwotê 11 z³. Je¿eli transakcja ma byæ zrealizowana przy u¿yciu interfejsu teksto-

wego, to na koñcu wybieranego numeru nale¿y umieœciæ znak „#”. Kod transakcji, czyli wybierany z telefonu numer mo¿e byæ zapamiêtany w ksi¹¿ce telefonicznej lub przypisany do klawisza szybkiego


S Y S T E M Y

wybierania, co znacznie upraszcza i przyspiesza wykonywanie czêsto powtarzanych transakcji, np. wnoszenie op³aty za parkowanie. Po zakoñczeniu transakcji u¿ytkownik otrzymuje wiadomoœæ SMS, która odpowiada paragonowi wystawianemu przez sprzedawcê.

Bogata funkcjonalnoœæ System mPay zosta³ zaprojektowany w taki sposób, by obs³ugiwa³ transakcje dowolnego typu: p³atnoœci internetowe, telesprzeda¿, rachunki za energiê, gaz, wodê czy za produkty i us³ugi w sklepach, kioskach, restauracjach, taksówkach. Dziêki uruchomieniu systemu mPay bêdzie mo¿na p³aciæ za bilety w œrodkach transportu, kinach i teatrach, a nawet za zakupy w automatach z napojami. Mo¿liwe bêd¹ transakcje pomiêdzy osobami prywatnymi, zasilanie kont pre-paid oraz op³aty rachunków telekomunikacyjnych (post-paid), wyp³aty gotówkowe i inne, które pojawi¹ siê w przysz³oœci. mPay stwarza te¿ dodatkowe mo¿liwoœci, które z pewnoœci¹ bêd¹ chêtnie wykorzystywane przez

W S P A R C I A

u¿ytkowników i sprzedawców. Klient mo¿e przyk³adowo zdefiniowaæ w systemie swoje dane teleadresowe lub informacje potrzebne do sporz¹dzenia faktury, które po zakoñczeniu transakcji s¹ automatycznie udostêpniane sprzedawcy. Czêsto istnieje potrzeba uwarunkowania autoryzacji transakcji poprzez podanie istotnej danej, jak np. numer rejestracyjny samochodu przy op³acie za parkowanie. Równie¿ sprzedawca ma mo¿liwoœæ przes³ania do u¿ytkownika dodatkowych informacji, jak np. kupon promocyjny czy po prostu podziêkowanie za zakup. Wreszcie identyfikator sprzedawcy mo¿na przyporz¹dkowaæ do konkretnego produktu lub transakcji, co jest bardzo u¿yteczne przy zakupach internetowych lub sprzeda¿y wysy³kowej. System umo¿liwia równie¿ u¿ytkownikowi dodawanie w³asnych sprzedawców, tj. adresatów transakcji, których nie ma w systemie, ale u¿ytkownik chcia³by dla nich realizowaæ transakcje. Zalety systemu mPay System mPay posiada wiele zalet zarówno z punktu widzenia sprzedawców, jak i u¿ytkowników. Jest to ca³kowicie nowy instrument p³atniczy, umo¿liwiaj¹cy dokonywanie transakcji w dowolnym miejscu i czasie. Sprzedawcy doceni¹ z pewnoœci¹ niskie koszty wdro¿enia i u¿ytkowania systemu, a jednoczeœnie jego du¿¹ uniwersalnoœæ. Posiadaj¹c bogat¹ funkcjonalnoœæ, otwiera on obszary nowych zastosowañ. Wykreowanie jednolitego, krajowego standardu dla wszystkich typów telefonów komórkowych zapewnia ogromn¹ liczbê potencjalnych u¿ytkowników. Obs³uga zdalnych transakcji na zasadzie bezprzewodowej przez

B I Z N E S U

przyjazny i prosty interfejs wzbudza coraz wiêksze zainteresowanie handlowców i banków. Z punktu widzenia klientów podstawow¹ zalet¹ tego nowego instrumentu p³atniczego bêdzie jego wygoda i bezpieczeñstwo oraz u¿ytkowanie wed³ug jednego scenariusza, w jednym systemie, z dowolnego telefonu, w dowolnej sieci i dla wszelkiego rodzaju transakcji realizowanych na podstawie wielu ró¿norodnych kont p³atniczych. +

13


A T M A N

Dariusz Wichniewicz

Rozwój us³ug kolokacyjnych w sieci ATMAN Planowana rozbudowa Centrum Kolokacyjnego ATMAN zwi¹zana jest z szybkim rozwojem tego segmentu us³ug œwiadczonych przez firmê ATM. Na rynku telekomunikacyjnym widoczne jest o¿ywienie — coraz wiêcej u¿ytkowników Internetu mo¿e korzystaæ z serwisów szerokopasmowych, a to pobudza rozwój firm dostarczaj¹cych treœci. Naturalnym wyborem jest umieszczenie serwerów us³ugowych w profesjonalnym centrum danych, zapewniaj¹cym nie tylko infrastrukturê techniczn¹, informatyczn¹, ale równie¿ telekomunikacyjn¹. Centrum Kolokacyjne ATMAN jest elementem warszawskiej sieci œwiat³owodowej i rozbudowanej ogólnopolskiej sieci transmisji danych. Kolokacja: us³ugi podstawowe Powierzchnia techniczna W zale¿noœci od potrzeb klienta ATMAN oferuje kolokacjê pojedynczych serwerów, standardowych szaf telekomunikacyjnych i serwerowych oraz wydzielonych boksów mog¹cych pomieœciæ od kilku do kilkudziesiêciu szaf. Zapewniamy dobr¹ lokalizacjê (odpowiedni¹ dla zapasowych centrów danych) i profesjonaln¹ infrastrukturê techniczn¹ (zasilanie, klimatyzacja, gaszenie). £¹cza telekomunikacyjne Dostêp do ³¹czy œwiat³owodowych umo¿liwia wykorzystanie CK ATMAN (Centrum Kolokacyjnego ATMAN) do budowy centrów zapasowych wymagaj¹cych szybkich ³¹czy (np. Fiber Channel, Gigabit Ethernet) z centrum podstawowym klienta. ATMAN posiada bezpoœrednie punkty styku z wiêkszoœci¹ znacz¹cych operatorów dzia³aj¹cych na polskim rynku. Jest to wa¿ne dla klientów œwiadcz¹cych us³ugi g³osowe (klasyczne i VoIP), ale tak¿e w przypadku centrum obs³uguj¹cego sieci rozleg³e.

14

Dostêp do Internetu Dobry dostêp do Internetu jest krytyczny dla serwerów pracuj¹cych w tej sieci. Miar¹ jakoœci jest zarówno wysoka dostêpnoœæ us³ugi, jak i minimalny poziom strat pakietów i opóŸnieñ. Wa¿na jest równie¿ mo¿liwoœæ szybkiego i elastycznego powiêkszania przepustowoœci, a tak¿e dostosowania jej do zmieniaj¹cego siê obci¹¿enia serwerów. Monitoring i wsparcie techniczne Sta³y monitoring serwerów, us³ug i ³¹czy oraz ca³odobowe wsparcie techniczne pozwalaj¹ na szybkie reagowanie w przypadku problemów i awarii.

Bezpieczeñstwo, redundancja i backup danych ATMAN oferuje kompleksowe rozwi¹zania dotycz¹ce ochrony zasobów pracuj¹cych w CK ATMAN. Systemy firewall i ISD s¹ indywidualnie dostosowywane do potrzeb i specyfiki klientów. Firmom wymagaj¹cym najwy¿szej dostêpnoœci ATMAN oferuje us³ugê RAIL.Internet (Redundant Array of Independent Links), czyli zdublowanie wszystkich elementów pomiêdzy serwerami a sieci¹ Internet oraz automatyczne przekierowanie ruchu w przypadku awarii.


A T M A N

Elastyczne zasady rozliczeñ Koszt ³¹cza internetowego dla serwera jest czêsto elementem warunkuj¹cym op³acalnoœæ prowadzonej dzia³alnoœci. Elastyczny system rozliczeñ proponowany przez ATMAN pozwala zminimalizowaæ to ryzyko. W zale¿noœci od specyfiki ruchu generowanego przez serwery mo¿na wybraæ rozliczenia za pasmo, za ruch lub model „95. percentyl”. Umo¿liwia to utrzymanie zapasu przepustowoœci na ³¹czu, a jednoczeœnie ponoszenie kosztów tylko za jego rzeczywiste obci¹¿enie. Wspólna oferta z SUN Microsystems Wprowadzona kilka miesiêcy temu oferta kompleksowej us³ugi (serwer + kolokacja + Internet) spotka³a siê z ¿yczliwym przyjêciem naszych klientów. Maszyny z serii SUN Fire X2100 stanowi¹ znakomit¹ alternatywê nawet dla tanich „sk³adaków”. Wydajna architektura, niezawodna konstrukcja, znana marka a jednoczeœnie niezwykle konkurencyjna cena mog¹ stanowiæ stabiln¹ platformê zarówno dla internetowych startupów, jak i du¿ych, silnie obci¹¿onych systemów. Przyk³adowe zastosowania G³ówne centra danych ATMAN goœci serwery wielu firm zajmuj¹cych siê prowadzeniem serwisów i us³ug internetowych (m.in. K2 Internet, e-point, Exorigo, eo Networks).

Zapasowe centra danych Us³ugi tego typu przeznaczone s¹ dla banków i instytucji finansowych — dziêki œwiat³owodowym po³¹czeniom z centrami podstawowymi mo¿liwe jest zapewnienie najwy¿szej dostêpnoœci i niezawodnoœci ca³ego systemu. Centrum zarz¹dzania i monitoringu dla us³ug outsourcingowych System pracuj¹cy w CK ATMAN monitoruje nastêpuj¹ce podsystemy: + Serwery IP CCTV Centrum zarz¹dzania oraz repozytorium danych dla systemu wspomagaj¹cego planowanie i zarz¹dzanie placami budów wraz z monitoringiem wideo. + System streamingu Serwer internetowy i archiwum dla systemu streamingu realizowanego dla firmy InfoGie³da. System przeznaczony jest do obs³ugi transmisji wideo z walnych zgromadzeñ akcjonariuszy firm gie³dowych, wraz z mo¿liwoœci¹ zdalnego g³osowania. + Serwery gier Gry internetowe stanowi¹ jedno z najszybciej rozwijaj¹cych siê zastosowañ sieci. Mimo stosunkowo niewielkiego obci¹¿enia ³¹czy serwery gier s¹ bardzo czu³e na opóŸnienia pakietów i nawet najkrótsze przerwy w pracy. ATMAN zapewnia optymalizacjê œcie¿ek routingowych, tak by spe³niæ oczekiwania firm prowadz¹cych serwery gier (jednym z naszych klientów jest serwis Pif-Paf).

+ Serwery VoIP i ³¹cza dla us³ug g³osowych Dla us³ug VoIP krytyczna jest wysoka jakoœæ ³¹czy internetowych — nie tylko zerowa stopa utraty pakietów i niskie opóŸnienia, ale równie¿ niski jitter („p³ywanie czasów odpowiedzi”). W sieci ATMAN na wszystkich ³¹czach (zarówno krajowych, jaki i miêdzynarodowych) utrzymywane s¹ zapasy pasma gwarantuj¹ce utrzymanie wymaganych standardów jakoœci. Operatorom us³ug g³osowych oferujemy ³¹cza E1, E3, STM-1 do wszystkich znacz¹cych operatorów krajowych i sieci miêdzynarodowych dzia³aj¹cych na polskim rynku. + Telewizja internetowa W CK ATMAN kolokowane s¹ serwery obs³uguj¹ce transmisje internetowe iTVP, transmisje wideo z imprez masowych — TVP, WOŒP (Noria), a tak¿e w³asne rozwi¹zania ATM dedykowane do dystrybucji treœci multimedialnych (IndoorTV, IPTV). Dla us³ug tego typu kluczowa jest mo¿liwoœæ szybkiego, tymczasowego zwiêkszania pasma dostêpnego dla serwerów — nawet do poziomu kilkuset Mb/s — oraz utrzymanie wymaganego poziomu jakoœci. Podsumowanie Centrum Kolokacyjne ATMAN umo¿liwia rozwój przedsiêwziêæ wymagaj¹cych profesjonalnej infrastruktury technicznej, rozbudowanych ³¹czy telekomunikacyjnych i niezawodnego dostêpu do Internetu. Reprezentowane przez ATM po³¹czenie kompetencji i doœwiadczenia w dziedzinie telekomunikacji oraz integracji systemów teleinformatycznych stanowi gwarancjê zrozumienia potrzeb klientów, wyboru odpowiednich rozwi¹zañ i skutecznego ich wdra¿ania. +

15


L U D Z I E

A T M

Wielka Gala ATM podsumowuj¹ca dokonania minionego roku ATM S.A. roœnie i rozwija siê, co widaæ by³o wyraŸnie podczas „walnego zgromadzenia” pracowników, które odby³o siê 17 lutego w warszawskim hotelu Sheraton. W czêœci oficjalnej Zarz¹d podsumowa³ rok obecnoœci ATM na Gie³dzie — przesz³o czterokrotny wzrost ceny akcji firmy by³ niew¹tpliwie powodem szampañskiego nastroju zebranych. Nastêpnie gor¹co oklaskiwano osoby, których praca i zaanga¿owanie szczególnie przyczyni³y siê do sukcesów Spó³ki.

Przede wszystkim, jak nakazuje tradycja, Zarz¹d wrêczy³ trzy Z³ote Odznaki ATM. To najwy¿sze wyró¿nienie, przyznawane za ca³okszta³t dzia³añ na rzecz firmy — mo¿na je otrzymaæ tylko raz w swojej

karierze. W tym roku Z³ot¹ Odznak¹ uhonorowano: + Antoniego Chalimoniuka — wieloletniego prezesa Rady Nadzorczej ATM S.A. + Konrada £uczaka — dyrektora Dzia³u Zarz¹dzania Projektami i Programami + Janusza Nowakowskiego — dyrektora Dzia³u Wspó³pracy z Operatorami Telekomunikacyjnymi

Oprócz tego, za wybitne osi¹gniêcia w 2005 roku nagrodzono dziesiêcioro pracowników. Oto lista docenionych: + Zbigniew B¹ska + Micha³ Chodakowski + Andrzej Grochowski + Leszek Kie³pikowski + Jaros³aw Kowalski + Mariusz Królicki + Artur Kubiak + Rafa³ Œwistak

+ Jaros³aw Wêgliñski + Magdalena ¯ernicka Zwyczajem firmy jest równie¿ wrêczanie upominków i pami¹tkowych tabliczek osobom, które obchodzi³y jubileusz 10-lecia pracy w ATM. Tym razem do grona „weteranów” do³¹czyli: + Adam Gwozdowski + Teodora Petrzak + El¿bieta Piotuch + Damian P³usa + Marek R¿anek + Jacek Tobiasz + Beata Wa¿yñska

Po zakoñczeniu czêœci oficjalnej licznie zgromadzeni na balu pracownicy ATM wraz z osobami towarzysz¹cymi bawili siê do rana, ¿ycz¹c sobie i firmie kolejnego tak udanego roku. (md)

„ATMosfera” — biuletyn informacyjny firmy ATM S.A., ISSN 1428-6513 ATM S.A. ul. Grochowska 21a, 04-186 Warszawa tel. (22) 51 56 100, faks (22) 51 56 600 customer@atm.com.pl, www.atm.com.pl ATM S.A., Oddzia³ Katowice ul. Kolista 25, 40-486 Katowice tel. (32) 735 03 22, faks (32) 735 03 21 katowice@atm.com.pl

Redaktor naczelny: Jerzy Szyller Rada programowa: Andrzej Drozdowski, Artur Thielmann, Dariusz Wichniewicz Sk³ad: El¿bieta Figurska Korekta, kolporta¿: Beata Wa¿yñska Kontakt do redakcji: atmosfera@atm.com.pl

ATMosfera 2/06 (26)  

Magazyn teleinformatyczny ATMosfera - biuletyn firmy ATM S.A.

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you