Page 1

1


‫‪2‬‬

‫فتاوی‬ ‫»مفتي سنګر«‬

‫مؤلف ‪:‬‬ ‫»شيخ اللسل م المجاهد الحاج مولوي ګل رحمن »دیوبندي‬ ‫)غفرا له وجعل ا‬

‫الجنة مثوا‪ ،‬امین(‬

‫بسم ا الرحمن الرحیم‬ ‫لحابه‬ ‫له و صل‬ ‫لي الل‬ ‫لد و علل‬ ‫لیدنا محمل‬ ‫لي سل‬ ‫الحمدل رب العالمین ‪ ،‬وصلوة و سل م علل‬ ‫اجمعین ‪.‬‬ ‫یادونه ‪:‬‬ ‫لې د‬ ‫دافتاوي د روسانو اودهغوې دلسپوڅي حکومت پر خل ف ‪،‬لمړنۍ فتاوي وه چل‬ ‫له‬ ‫لتنو تل‬ ‫لو پوښل‬ ‫روسي زبرځواک په خل ف په ګرمو سنګرونو کي یی د مجاهدینو مهمل‬ ‫ځواب وایه او هغوي یی د اسلمي احکامواو اصولو په لور رهنمایی کول ‪ .‬په دې‬ ‫فتاوې کې د مجاهدینو ډیرې مهمي پوښتني را ټولې شوي او دډیرو څیړنو وروسته‬ ‫یی کتابي شکل موندلي ‪،‬او د مفتي سنګر په نامه مشهوره شوې‪ .‬دغلله فتللاوي د‬ ‫لدینو او‬ ‫لی دمجاهل‬ ‫لو( کل‬ ‫لته کلونل‬ ‫له وروسل‬ ‫جهاد د )‪ ۱۹۸۰‬ومو کلیزو او دهغې نل‬ ‫علماء کرامو دزیاتې غوښتني په اساس بیا بیا په زرګونو زرګونو ټللوکه چللاپ‬ ‫اء کرامو لسو ته رسیدلي ‪.‬‬ ‫او دمجاهدینو او علم ء‌‬ ‫خو په افغانستان کې دروسانو دماتي ‪ ،‬اوهلته د نظامونو د ادلون بدلون نلله‬ ‫لو‬ ‫لمیر خلکل‬ ‫لو شل‬ ‫لاوی د یل‬ ‫لا دا فتل‬ ‫لې ‪ ،‬بیل‬ ‫وروسته ‪ ،‬دیوشمیر مجبوریتونو له مخل‬ ‫لي ددي‬ ‫دزیاتو غوښتنو سره سره هم چاپ اوخپره نه کړل شوه ‪ .‬په دې دوارن کل‬ ‫رسالی مؤلف » ستر عالم او مفتي ‪ ،‬جناب مولوي ګل رحمن »دیوبندي « هم خپل‬ ‫لی د ا ل‬ ‫لړي ‪ .‬روح دي یل‬ ‫لټي کل‬ ‫لترګي پل‬ ‫روح ا تعالي ته وسپاره او د نړۍ څخه یی سل‬ ‫تعالي په رحمتونو کې ښاداو خوشحاله وي ‪.‬‬ ‫اما هغه تحقیق او څیړنه چې په دې فتاوي کي شوې او هغه تاریخي مقا م چللې دې‬ ‫فتاوي ته د افغانستان د عظیم اوستر جهاد په وخت کي ورپه برخه شوي وو‪ ،‬زه یي‬ ‫دي ته وهڅولم چې دا تاریخي رساله یو ځل بیا د ممعمولي تصحیح سره یوځاې د‬ ‫یوې علمي څیړني په څیر دخپل ولس تر مخ کیږد م ‪ .‬اوپه دې توګه د جناب مولوي‬ ‫ګلرحمن »دیوبندي « دغه ستر تاریخي یادداشت د تاریخ په څپو اودخپل ولس په‬ ‫سینو کې ژوندي و ساتم ‪.‬‬ ‫دا تعالي څخه جناب مولوي صاحب ګلرحمن » دیوبندي « او ټولو هغللو جیللدو‬ ‫اوسترو علماؤ ته چې ددې ستري تاریخي فتاوي د څیړنو او لیکلو په برخه کللي‬ ‫یی کومي ستونزې ګاللي د ستر اجر او ثواب هیله لر م ‪.‬‬ ‫همدا راز جناب مولوي محمد یوسف چې ددې فتاوې د لمړي چاپ دتصحیح درونللد‬ ‫کار یی په سر اخیستې وو او تر څنګ یی شهید احمد ضیاء ته چې دا فتاوي یی پلله‬ ‫هغه وخت کی ټیپ او تصحیح کړي ‪ ،‬د ا جل جل له څخه ستر اجر غواړ م ‪.‬‬ ‫غواړ م درانه لوستونکي ما عاجز بنده او هم ډاکټرخلیل الرحمن رحمللاني چللې‬ ‫ددي فتاوي دبیا خپرولو له پاره یی ماته نیکي مشورې راکړي دخپلو دعاو پلله‬ ‫غوښتلو کي له یاده ونه باسي‪.‬‬ ‫په درنښت‬


‫‪3‬‬

‫قریب الرحمن سعید‬

‫بسم ا الرحمن الرحیم‬ ‫نحمده و نستعینه و نصلی علی رسوله الکریم وعلی اللله و اصللحابه اجمعیللن ‪:‬‬ ‫اما بعد ‪:‬‬ ‫داسل م مقدس دین دانسانی ژوندانه د ټولو اړخونو او زوایاو له پاره پللوره‬ ‫لته‬ ‫له نشل‬ ‫او مکمل قوانین او مقرارت لری او دانسان په ژوند کی هیڅ داسی برخل‬ ‫چی دهغه له پاره دی عزیز اسل م مقررات نه وی ټاکلی ‪.‬‬ ‫یواځی داسل م سپیڅلی قانون دی چی انسان ته د ژوند په ټولللو اړخونللو کللی لر‬ ‫ښوونه کوي او هغه نه پریږدی چی دبللدبختۍ او فلکللت پلله ژورو کنللدو کللی ور‬ ‫ولویږی ‪ .‬بلکه هغه دخپلو انسان جوړونکللو لرښللوونو پلله وسللیله د فلح او‬ ‫سعادت لوری ته راوبولی او هغه ته د بدبختیو څخه د نجات او خلصللون لره ور‬ ‫ښیي ‪.‬‬ ‫داسل م دښمنان چی په حقیقت کی د انسانیت دښمنان هم دی تل زیار باسي داسللی‬ ‫څرګنده کړی چی ګینی داسل م مقدس دین د ژوند ټول اړخونه نشی رهللبری کللولی‬ ‫چی په دی ترتیب دخپل باطل فکر او انسانی ضللد اعمللالو اجللراء تلله زمینلله‬ ‫برابره کړي ‪ .‬خو داسل م ددښمنانو دا هغه مذبوحانه هلی ځلی دی چی د تاریللخ‬ ‫لق‬ ‫لی دحل‬ ‫لایلی یل‬ ‫لبیعی پل‬ ‫په بیلوبیلو پړاونو کی په وار وار رسوا شوی او طل‬ ‫بریالیتوب او دباطل له منځه تلونکی انجا م دی ‪.‬‬ ‫د اسل م مقدس دین د نورو اړخونو په څنګ کی دجهاد او جګړی له پاره پوره او هر‬ ‫اړخیز قوانین او مقررات لری چی دهغی په تطبیق او په نظر کی نیولو سره یوه‬ ‫له راوړی‬ ‫مسلمان ته د اتوفیق ور بښی چی د حق د بریالیتوب محتومه ثمره لس تل‬ ‫‪.‬‬ ‫له‬ ‫لاد م لل‬ ‫لر او تصل‬ ‫نن چی یوځل بیا حکیم خدای جل جلله دحق اوباطل تر منځ د ټکل‬ ‫پاره زمونږ اسلمی خاوره انتخاب کړی او دا لوی اوعظیم ازمیښت یی زمللونږ‬ ‫په مسلمانو خلکو راوستی په پوره هیلی او امید سره ویلی شو چی په دی اخ و ډب‬ ‫کی به هم انشاءا دحق دلری تلونکی د قدیر خدای جل جلله په نصللرت او تائیللد‬ ‫دزمانی دستر طاغوتی ځواک د نابودۍ عوامل برابر کللړی او یللو ځللل بیللا بلله‬ ‫دتاریخ دا تجربه چی ) حق بریالی دی او باطل نابودیدونکی ( تکرار کړی ‪.‬‬ ‫له‬ ‫خو دا هم باید له یاده و نه کاږو چی دا بریالیتوب او ددی عظیم ازمیښت څخل‬ ‫په بریالیتوب وتل به هغه وخت ممکن اومیسر وي چی په دی ازموینه کی له هغو‬ ‫لرو چارو څخه استفاده وشي دکومو په اساس چی ا تعالی دبریللالیتوب ژمنلله‬ ‫لل‬ ‫لدای جل‬ ‫لم خل‬ ‫لی حکیل‬ ‫کړیده ‪ .‬ځکه که له دی اخوا له هغو لرو څخه ګټه و شي چل‬ ‫جلله هغه ناروا او نتیجه یی ماتی او شکست بللی نللو طللبیعی ده چللی دهغلله‬ ‫انجا م به هم بریالیتوب نه وی ‪.‬‬ ‫لوا‬ ‫لدی « لخل‬ ‫لن »دیوبنل‬ ‫دا کتاب چی اوس یی تاسی لولئ د محتر م مولوی ګلرحمل‬ ‫لیکل شوی چی په کی ډیر مهم او ګټور مطالب راټول او د جهاد په دوران کی یی‬ ‫لوری‬ ‫لائلو پل‬ ‫لادي مسل‬ ‫د مؤمنو او قهرمانو مجاهدینو دلرښوونی له پاره په جهل‬ ‫مربوط ګټور‪ ،‬مستند‪ ،‬فقهی مسائل را ټول کړی دي ‪.‬‬ ‫لتر م‬ ‫دا کتاب پخپله مؤلف په پښتو ژبه په تفصیل سره لیکلی و خو بیا دمحل‬ ‫مولوی سیدمحمد سرخرودی له اړخه مختصر اوپه دری ژبه وژباړل شللو او چللاپ‬ ‫کړل شو ‪ .‬خو کله چی مؤمنو مجاهدینو ددی کتاب زیات هر کلی وکړ او هغه یللی د‬ ‫جهاد به سنګرونو کی یو ضروری کتاب وباله او له بل پلوه د پښتو ژبللو سللیمو‬ ‫لل‬ ‫لاحب ) ګل‬ ‫لوی صل‬ ‫مجاهدینو دهغو دپښتو متن غوښتنه وکړه نو محتر م مشر مولل‬ ‫رحمن »دیوبند«( له ماڅخه غوښتنه وکړه چی دري متن یی په پښتو وژبللاړ م او‬ ‫له‬ ‫لاړی پل‬ ‫لو د ژبل‬ ‫له وو خل‬ ‫ټایپ یی کړ م ‪ .‬د ټایپ په برخه کی زما کو م تردید نل‬ ‫هکله می ورته خپله علمی نیمګرتیا عرض کړه او خپل ځان می ددی مهمی لیکنی‬


‫‪4‬‬

‫لل‬ ‫لرار او خپل‬ ‫لاحب د اصل‬ ‫لوی صل‬ ‫لتر م مولل‬ ‫د ژباړی څخه ډیر ټیټ وباله ‪ .‬خو دمحل‬ ‫عقیدی ته دخدمت جذبی مجبور کړ م چی دهغه ژباړه تر سره کړ م ‪ .‬لکه چی مخته‬ ‫لولم‬ ‫لټ بل‬ ‫می وویل ‪ ،‬زه ځان له دی څخه چی داسی یو علمی کتاب وژباړ م ډیر ټیل‬ ‫نو که چیری په ژباړه کی کمزوری اویا کومه غلطللي محسوسللیږی دمعللذرت پلله‬ ‫غوښتلو سره ددرنو لوستونکو څخه هیله ده چی د کتاب په راتلونکی چاپونو کی‬ ‫مخکی له مخکی ما په خپله کمزورۍ اوغلطۍ پوه کړي ‪.‬‬ ‫زما بله غوښتنه داده چی کله ددی کتاب دري متن چاپ شو نو ماځنی کسان و کتل‬ ‫‪ ،‬چی پخوا تر دی چی دکتاب متن په غور او دقت سره مطالعه کړي‪ ،‬نو د کتاب په‬ ‫کو م ځای کی به چی ورته اشتباه پیدا شوی وه نو سمدستی به یی د مسللئلی پلله‬ ‫کمزورتیا فتوی صادروله ‪ .‬لکه چی ماته څرګنده شوه ددی کتاب مطالب یو له‬ ‫بله سره د ځنځیر په څیر اړیکی لری له دی کبله باید ټول کتاب په غللور سللره‬ ‫مطالعه شی تر څو مطالب ښه روښانه شي ‪.‬‬ ‫لل م‬ ‫لی د اسل‬ ‫لتان کل‬ ‫دمثال په ډول یوه مسئله داسی ده چی څرنګه چی په افغانسل‬ ‫لی‬ ‫لک کل‬ ‫له ملل‬ ‫داصولو سره سم امیر نه شته ځکه چی د امیر د پاره دملک او په هغل‬ ‫دهغه پوره تسلط شرط دی نن چی زمونږ په خاوره یرغلګرو روسانو یرغللل کللړی ‪،‬‬ ‫لم‬ ‫لره سل‬ ‫لل م سل‬ ‫مستقل ملک نشته ‪ ،‬نو قاضی باید دامیر له اړخه مقرر شی چی د اسل‬ ‫امیر نشته نو قاضي به څنګه مقرر کړای شی؟ خو یوازی په یوه شللرط دقاضللی د‬ ‫تقرر امکان شته چی د یوه ولیت اویا یوی ولسوالۍ ټول خلک اتفللاق وکللړي او‬ ‫قاضیان و ټاکی چی دی ته ) اتفاقی ( قاضی ویلی شو ‪ .‬یعنی د خلکو په اتفاق‬ ‫لوط‬ ‫مقرر شوی وي ‪ .‬څرنګه چی مخکی وویل شول ددی کتاب مطالب یو دیل سره مربل‬ ‫دی نو ددی مسئلی څخه وروسته چی په کتاب کی په کو م ځای کی د جبهی د قاضی نو م‬ ‫له‬ ‫لد پل‬ ‫لئله بایل‬ ‫راځی نو هغه به اتفاقی قاضی وی نه بل یو ‪ .‬همدا راز هره مسل‬ ‫غور و کتلی شي چی دا د دار حرب مسئله ده او که د دار اسل م ‪.‬‬ ‫په پای کی د لوی خدای جل جلله څخه محتر م مولوی صاحب ګل ر حمن »دیوبندی «‬ ‫لل‬ ‫لدای جل‬ ‫ته ددی خدمت په ترسره کولو د لوی اجر غوښتونکی یم اوهم دمهربان خل‬ ‫جل له څخه هیله لر م چی زما دا ناڅیزه کار په خپل دربار کی په نیکۍ و منللي‬ ‫اوهغه ددی جل جلله درضاء وسیله وګرځی ‪ .‬و من ا التوفیق ‪.‬‬ ‫احمدضیا )اسد(‬ ‫‪۱۳۶۲‬کال دکب لسمه ‪.‬‬ ‫للمی د‬ ‫لزب اسل‬ ‫لیدونکی ‪ ،‬دحل‬ ‫لت اوسل‬ ‫لو د ولیل‬ ‫یادونه ‪):‬احمد ضیا ء »اسد« د وردګل‬ ‫فرهنګی ځانګی ډیر تکړه لیکوال ‪ ،‬د کمونست رژیم په خل ف د پیل شللوی رادیللو‬ ‫تکړه ویاند او د جهاد د سنګر یو اتل مجاهد و چی بیا په پیښور کللی پلله یللوی‬ ‫لوی‬ ‫له نل‬ ‫لته خپلل‬ ‫لانه وروسل‬ ‫ترافیکی پیښه کی په شهادت ورسید ‪ .‬هغه دخپله ځل‬ ‫واده کړی ښځه د یوه کوچني زوی سره د ا تعالی امر ته پریښوول ‪ .‬ا تعالی دی‬ ‫یی د ټولو شهیدانو سره دخپل رحمت په سیوری کی وساتی ‪(.‬‬

‫بسم ا الرحمن الرحیم‬ ‫د علماوو تقریظ‪:‬‬ ‫لرهم المنسللوبین الللی دار‬ ‫هذا تقریظ العلماء الحنفی الذین کالبحار فی عصل‬ ‫الفتاء اتحاد السلمی مجاهدی افغانستان ‪.‬‬ ‫الحمد ل الذی جعل العلم علمالنوار الهدایة والعلماء العاما لینجی بهم‬ ‫الطاغین عن اودیة الضللة ‪ ،‬والصلوة والسل م علی من بعللث لیللدعوا الخلللق‬ ‫الی الحق وعلی اله و اصحابه وسلم تسلیما کثیرا‪.‬‬ ‫لدین‬ ‫لة المجاهل‬ ‫لمی بهدایل‬ ‫لاد المسل‬ ‫امابعد‪:‬فهذا کتاب مضبوط فی مسائل الجهل‬ ‫المشتهر »بمفتی سنګر« الذی الفه مولنا مولوی ګل رحمن المشرقی وطنللا و‬ ‫لدی‬ ‫لاد مجاهل‬ ‫لاء اتحل‬ ‫لن دارالفتل‬ ‫لدقیق مل‬ ‫الحنفی مذهبا الخذ لذما م شعبة التل‬ ‫افغانستان ‪ .‬طالعنا من اوله الی اخره و جدناه مطابقا للمذهب الحنفی ‪،‬‬ ‫فلهذا کل احدنا من العلماء کانو علی مذهب الحنفی یواکد احکللامه و یمضللی‬


‫‪5‬‬

‫علی صحة مسائلة و توثقه احکامه فضینا و حکمنا علی صحة احکا م هذا الکتاب‬ ‫‪.‬‬ ‫اللهم اعظ التوفیق لکل احد من المسلللمین والمسلللمات علللی اطاعللة هللذه‬ ‫المسائل الشرعیة ‪.‬‬ ‫و اخر دعوانا ان الحمد ل رب العالمین ‪ .‬امین‬ ‫لا‬ ‫لف عنل‬ ‫لزی ا ل للمؤلل‬ ‫لذ فجل‬ ‫لاء للماءخل‬ ‫لاء وموافقل‬ ‫)قدطالعنا فوجدناه نافعل‬ ‫خیرالجزاء‪ ) .‬امین (‬ ‫‪ -1‬مولوی شمس الرحمن کاموال ‪ ،‬د الهجرة والجهاد دمدرسی مدیر‪.‬‬ ‫لرة و‬ ‫لیدونکی ‪ ،‬د الهجل‬ ‫لوالۍ اوسل‬ ‫لو دولسل‬ ‫لافی ‪ ،‬د روداتل‬ ‫‪ -2‬مولوی عبدالشل‬ ‫الجهاد دمدرسی مدرس ‪.‬‬ ‫‪ -3‬مولوی فضل حق خوګیاڼی ‪ ،‬دغزنی د ولیت اوسیدونکی ‪.‬‬ ‫لاء‬ ‫‪ -4‬مولوی بهاؤالحق د افغانستان د مجاهدینو د اسلمی اتحاد د دارلفتل‬ ‫د څانګی امیر ‪.‬‬ ‫‪ -5‬مولوی ګل محمد د قرغه یی د ولسوالۍ اوسیدونکی ‪ ،‬د اتحاد د التبلیللغ‬ ‫والتدریس دڅانګی امیر‪.‬‬ ‫‪ -6‬مولوی عبدالقدوس پغمانی ‪ ،‬د کابل د ولیت اوسیدونکی ‪ ،‬د حفاظ د څانګی‬ ‫امیر ‪.‬‬ ‫‪ -7‬مولوی غل م حضرت ‪ ،‬د مجاهدینو داسلمی اتحاد د دارالفتاء د مسللائلو د‬ ‫څیړنو مدیر‪.‬‬ ‫لاء‬ ‫لیدونکی ‪ ،‬د دارلفتل‬ ‫لت اوسل‬ ‫لوګر دولیل‬ ‫‪ -8‬اخونزاده مولوی حبیب ال ‪ ،‬د لل‬ ‫دتدقیق د څانګی غړی ‪.‬‬ ‫مولوی ظل ا د روداتو د ولسوالۍ اوسیدونکی ‪ ،‬د اتحللاد د دارالفتللاء‬ ‫‪-9‬‬ ‫دتدقیق د څانګی غړی‪.‬‬ ‫‪ -10‬مولوی شیرمحمد حنیفی ‪ ،‬دغزنی دولیت اوسیدونکی ‪ ،‬د تدقیق د څانګی غړی‬ ‫‪.‬‬ ‫‪ -11‬میاصاحب قاضی صدیق ا ننګرهاری ‪ ،‬دتدقیق د څانګی غړی ‪.‬‬ ‫لانګی‬ ‫لغ د څل‬ ‫لیدونکی ‪ ،‬د التبلیل‬ ‫لت اوسل‬ ‫لړ دولیل‬ ‫لدا د کنل‬ ‫لد عبل‬ ‫‪ -12‬مولوی محمل‬ ‫دامیرمرستیال ‪.‬‬ ‫لدقیق د‬ ‫لاء دتل‬ ‫لیدونکی ‪ ،‬د افتل‬ ‫لت اوسل‬ ‫‪ -13‬مولوی غل م ربانی ‪ ،‬د وردګو د ولیل‬ ‫څانګی غړی ‪.‬‬ ‫‪ -14‬مولوی صاحب شاه ‪ ،‬دپکتیا د ولیت د زرمت اوسیدونکی ‪ ،‬د افتاء دڅیړنی د‬ ‫څانګی غړی‪.‬‬ ‫‪ -15‬اخوندزاده مولوی عبدالباقی د پکتیا اوسیدونکی‪ ،‬دافتاء د تحقیللق د‬ ‫څانګی غړی ‪.‬‬ ‫‪ -16‬مولوی سید محمد موسی دکندوز د ولیت اوسللیدونکی ‪ ،‬دافتللاء دتللدقیق د‬ ‫څانګی غړی ‪.‬‬ ‫‪ -17‬مولوی عبدالرحیم دبغلن دولیت اوسیدونکی د اتحاد د افتللاء د څیړنللی‬ ‫دڅانګی غړی ‪.‬‬ ‫‪ -18‬مولوی محمود د کابل د بګرامیو اوسیدونکی‪،‬‬ ‫‪ -19‬مولوی محمد نصیر اخندزاده د وردګو د ولیت اوسیدونکی ‪.‬‬ ‫ددی کتاب په تحقیق او څیړنه کی لندی علماؤ برخه اخیستی ده ‪.‬‬ ‫‪ -1‬مولوی محمد یوسف‪ ،‬د اتحاد د افتاء د تدقیق غړی ‪.‬‬ ‫‪ -2‬مولوی شمس الرحمن دننګرهار د نجم المدارس استاد ‪.‬‬ ‫‪ -3‬مولوی عبدالشافی دننګرهار د نجم المدارس استاد ‪.‬‬ ‫‪ -4‬قاضی عبدا دکنړ اوسیدونکی ‪.‬‬

‫لمړۍ څپرکی »فصل«‬


‫‪6‬‬

‫دلمانځه ‪ ،‬اوداسه او روژی په باب څیړنه ‪:‬‬ ‫لمړۍ پوښتنه‪:‬‬ ‫که د جهاد په دوران کی هغه سیمه چی اوبه لری ددښمن په لسو کی لللویږی اوپلله‬ ‫نږدي ځایو کی اوبه هم نه و ی او یا د اوبو په لور د تللو پلله وخللت کللی دمللرګ‬ ‫لا‬ ‫لړي او یل‬ ‫لځ اداء کل‬ ‫لړي او لمونل‬ ‫ویره وی نو ایا مجاهد ته روا ده چی تیمم وکل‬ ‫لمونځ قضا کړي ؟‬ ‫د لمړۍ پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫په داسی حالتو کی مجاهد ته روا دي چی د لمانځه د اداء کولو له پاره تیمللم‬ ‫له‬ ‫وکړي خو ښه داده چی لمونځ و ځنډوی ‪ ،‬کیدای شی ددښمن له پلوه دمرګ ویره لل‬ ‫لځ دی‬ ‫لل لمونل‬ ‫لړي اوخپل‬ ‫لم دی وکل‬ ‫منځه ولړه شی ‪،‬خو که خطر نه رفع کیده نو تیمل‬ ‫اداء کړي ‪ .‬لکه چی په کنز الدقائق او نورو فقهي کتابونو کللی ددی مسللئلی‬ ‫یادونه شوی ده ‪.‬‬ ‫لذه‬ ‫لتیمم بهل‬ ‫لوز الل‬ ‫لی یجل‬ ‫)یجوز التیمم لخو ف عدوا وسبع و عطش و فقدالة یعنل‬ ‫العذار‪(.‬‬ ‫» ددښمن له ویری تیمم کول جایز دی اوهم د څیرونکو حیوانللاتو للله ویللری ‪،‬‬ ‫دتندی او له څاګانو څخه د اوبو د راویستلو د اسباب د نشتوالی په وجه ‪« .‬‬ ‫هغه دلیل چی دلته فقهاو راوړی هغه دا ډول دی ‪:‬‬ ‫) القاء النفس فی التهلکه حرا م (»بحرالرائق«‬ ‫) مرګ ته دخپل ځان ورکول حرا م دی (‬ ‫ْ در فع کولو له پاره که څه هم د لمانځه په نیت وی او‬ ‫دت‬ ‫یادوونه ‪:‬‬ ‫تیمم د حَ‬ ‫لاره‬ ‫یا دغسل په نیت ‪ ،‬ددواړو له پاره یو شان دی ‪ ،‬هغه تیمم چی د لمانځه له پل‬ ‫تر سره کیږی ‪ ،‬په همغه شکل د غسل له پاره هم تللر سللره کیللږی ‪ .‬ددغللو دواړو‬ ‫تیمومونو په کیفیت کی او هم په نیت کی کو م توپیر نشته ‪.‬‬ ‫دا هم باید زیاته کړل شی چی هغه تیمم چی د قران د تلوت له پاره کیللږی پلله‬ ‫لاتونکی دی ‪،‬‬ ‫له مل‬ ‫لی د اوداسل‬ ‫لیان چل‬ ‫هغی لمونځ اداء کول جائز نه دي او هغه شل‬ ‫دتیمم ماتونکی هم دي ‪.‬‬ ‫********‬ ‫دویمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هوا ډیره سړه ده ‪ ،‬دژمی سوړ باد لګیږي ‪،‬که په دی وخت کی په مجاهد باندی غسللل‬ ‫لرګ‬ ‫لا او مل‬ ‫لختی ناروغتیل‬ ‫لږي او د سل‬ ‫لاروغه کیل‬ ‫لوي نل‬ ‫واوړي ‪ ،‬نو که چیری غسل کل‬ ‫احتمال یی هم منځته راځي ‪ .‬ایا کولی شي تمیم وکړی ؟ تر څو جنابت یی رفللع‬ ‫شي ‪ ،‬او یا لمونځ قضا کړي تر څو هوا توده شي او غسل وکړي ؟‬ ‫ددویمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لی‬ ‫لودیت کل‬ ‫له موجل‬ ‫لوی پل‬ ‫کو م وجوهات چي په پورتنۍ پوښتنه کی بیان شوی نودهغل‬ ‫دمعذور له پاره تیمم جائز دی ‪،‬فقهاؤ په دی اړه فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)ان خا ف الجنب او المحدث ان اغتسل او توضاء ان یقتله البرد اویمرضه تیمم‬ ‫سواء کان خارج المصر اوفیه ‪» ..‬بحر الرائق لمړۍ ټوک ‪ ۱۴۱‬مخ «(‬ ‫)که جنوب او بی اوداسه انسان دا ویره درلوده چی په اوداسه اویا غسللل کللی‬ ‫داوبو په استعمال به له منځه ولړشي )وبه مري( او یا دهللوا سللوړوالی او د‬ ‫له‬ ‫لار پل‬ ‫له د ښل‬ ‫اوبو استعمال به دی مړ اویا ناروغه کړي نو تیمم دی وکړي ‪ ،‬کل‬ ‫دننه کی وي اویاد ښاره بیرون وي ‪(.‬‬ ‫) ولو کان یجد الماء ال انه مریض فخا ف ان استعمل الماء اشتد مرضه تیمللم »‬ ‫هدایة لمړۍ ټوک ‪ ۵۴ ،‬مخ «(‬ ‫که جنب او یا بی اودسه شخص اوبه ومومي خو ناروغه وی او یا ویریږي چی د اوبو‬ ‫په استعمال به دده ناروغتیا نوره هم زیاته شي نو تیمم دی وکړي ‪.‬‬ ‫********‬ ‫دریمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لاره د اوداسل‬ ‫له پل‬ ‫یو شخص ټپي کیږي او خپل ټپ تړي‪ ،‬د لمانځه د اداء کولو لل‬ ‫کولو اقدا م کوي‪ ،‬ایا د اوداسه په پوخت کی دخپل بدن ټللپي شللوی ځللای چللی د‬ ‫اوداسه او غسل په ځایونو کی شاملیږي پریمنځی او که نه ؟‬


‫‪7‬‬

‫ددریمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لی‬ ‫له مینځل‬ ‫که چیری د اوبو استعمال دهغه ټپ ته کو م زیان ور رسوي نو هغه دی نل‬ ‫او مسح دی پری وکړي‪ ،‬فقهی کتابونو په دی اړه داسی فتوی ورکړی ده ‪:‬‬ ‫)ویجوز المسح علی الجبائر و ان شدها علی غیر الوضوء و ان سقط الجبیرة عللن‬ ‫ً لیبطل المسح( »هدایة«‬ ‫غیر بر‬ ‫)په جبیره باندی مسح کول جایز دي‪ ،‬که څه هم جبیره بی اوداسه تړل شللوي وي ‪،‬‬ ‫که جبیره په داسی حال کی چی ټپ نه وي جوړ شوې ولویږي نو مسح نلله بللاطلیږي‬ ‫‪(.‬‬ ‫لل‬ ‫لتطیع غسل‬ ‫) اذا اقتصد اوجرح او کسر عضوه فشده بخرقة او جبیرة وکان ل یسل‬ ‫العضو وجب المسح ( »نورالیضاح «‬ ‫که چا خپل رګ پری کړ او یا یی د وجود کو م غړې ټپي شو او یا یی کو م غړی مات شللي‬ ‫اوپه ټوټه یی و تړي او یا یی جبیره )د لرګیو هغه تخته چی دمات شوی غړي سللره‬ ‫تړل کیږی ( کړي ‪ ،‬که د پریمنځلو توان یی نه درلود نو مسح کول پری واجب دي‬ ‫‪.‬‬ ‫لنډه دا چی ‪ :‬هغه ټپ چې تړل شوې وي او یا جبیره شوی وي او یللا نلله وی خللو د‬ ‫اوبو استعمال ورته زیان رسوي نو په هغی مسح کول لز م دي ‪ .‬که چیرته جللبیره‬ ‫د ټپ څخه ولویږي خو ټپ نه وي جوړ شوې نو مسح نه ماتیږی‪ ،‬خو که ټپ جوړ شللوی‬ ‫وي او جبیره ترې و لویږي نو مسح ماتیږی او دټپ د ځاې مینځل واجب دي چی دهغی‬ ‫د نه مراعات کولو په صورت کی اودس نه کیږی ‪.‬‬ ‫لم‬ ‫له هل‬ ‫له څل‬ ‫لاره ‪ ،‬کل‬ ‫که یو ځل په جبیره مسحه وکړل شي نوبیا پرې ددوهم ځل له پل‬ ‫جبیره د زخم څخه ولویږی او زخم ل نه وی جوړ شوی ‪ ،‬دمسحې کولو اړتیا نه شللته‬ ‫‪ .‬ځکه دمسحی ماتیدونکی شیان همغه دی چی اودس پری ماتیږی ‪.‬‬ ‫په نور الیضاح کی دا مسئله ښه څرګنده شوی ده لکه چی وایی ) ویجوز تبدیلها‬ ‫لوه‬ ‫لپ یل‬ ‫له د ټل‬ ‫لایز دی ‪ ،‬کل‬ ‫بغیرها ( یعنی د جبیری بدلول بی له مسحی څخه هم جل‬ ‫برخه جوړه شوی او یوه برخه یی ل نه وی جوړه شوی نولزمه ده چی د ټللپ جللوړه‬ ‫شوی برخه پریمنځل شي او پاتی برخه یی مسحه کړل شي ‪.‬‬ ‫که چیری ټول غړي او یا د غړو زیاته برخه او یا یی نیمه برخه ټپی شوي وی نو‬ ‫تیمم دی وکړي چی دهغی دلیل دادی ‪:‬‬ ‫ُ و ان کللان اکللثره‬ ‫ُ تیمم لوکللان جنبللا‬ ‫)و لوکان اکثر البدن و النصفه جریحا‬ ‫ُ و مسح الجریح ول یجمع بین الغسل و الللتیمم ‪ » .‬طحطللاوي‬ ‫ُ غسله صحیحا‬ ‫صحیحا‬ ‫‪۶۸‬مخ ‪ ،‬د تیمم باب «(‬ ‫که د بدن د غړو زیاته برخه او یا یی نیمه برخه ټپی شوی وي تیمم دی وکړي کلله‬ ‫څه هم جنب وي او که یی زیاتره برخه جوړه وي او کمه برخه ټپی وي زیاتره برخه‬ ‫دی پریمنځي اوپه کمه ټپي برخه دی مسحه وکړي ‪ .‬اودس او تیمم دواړه بایللد‬ ‫یوځای نه کړی ‪.‬‬ ‫********‬ ‫څلورمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ایا مجاهد مقیم دی که مسافر ؟د اقامت لمونځ وکړي او که مسافرانه لمونځ ؟‬ ‫په داسی حال کی چی تر پنځلسو ورځو څخه زیات دکوره لری پاته کیږی ‪ ،‬په داسی‬ ‫حال کی چی کورته نږدي هم وي ؟‬ ‫د څلورمي پوښتنې ځواب‪:‬‬ ‫که مجاهد د جګړی په وخت کی د تیښتې او پاته کیدو په منځ کې واقع شوې وي او‬ ‫ددښمن سره دمقابلی په منظور دپوره تیارئ له پاره له یوه ځایه څخه بل ځاې‬ ‫لل‬ ‫له یوځل‬ ‫لږي ‪ ،‬کل‬ ‫لل کیل‬ ‫له ویل‬ ‫ته ځي یا په اصطلح خپل سنګر بدلوي نو مسافر ورتل‬ ‫مسافر شي نوخپل لمونځ دې مسافرانه وکړي ‪.‬‬ ‫اما م طحطاوي په دی اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫) ول تصیح نیت القامة لعسکرنا بدارنا فی حال محاصرة اهل البغي الللتردد‬ ‫بین الفرار و القرار و لوکانت الشوکة ظاهرة لنا‪» .‬طحطاوي ‪ ۲۰۲‬مخ «(‬


‫‪8‬‬

‫زمونږ عسکر ته زمونږ په سیمه کی ‪،‬په داسی حال کی چی دښمن یی کلبند کللړې وي‬ ‫‪،‬د اقامت نیت نه سهی کیږی ‪ .‬ځکه هغوی د فرار اوقرار تر منځ واقللع شللوې دي‬ ‫ولو که زمونږ ځواک زیات هم وي ‪.‬‬ ‫) وکذا اذا حصروا اهل البغې في دارلسل م فی غیر مصر او حاصروهم فی البحللر‬ ‫الن حالهم مبطل عزیمتهم ل ن الداخل بین ان ینهز م فیقر ‪ ،‬و بین ان ینهللز م‬ ‫فیفر فلم تکن دارلقامة‪» .‬هدایة«(‬ ‫همدا رانګه که په دارالسل م کی دمجاهدینو له خوا‪ ،‬دښار نه بیرون اویا په‬ ‫سمندر کي ‪ ،‬باغیان )یرغلګر( کلبند کیږي ‪ ،‬نو څرنګه چې دوی په اضللطراري‬ ‫له‬ ‫لی پل‬ ‫لالت کل‬ ‫له حل‬ ‫حالت کې قرار لري او قصد یی هم ماتونکی دې ‪) ،‬ځکه دقرار پل‬ ‫داسی حال کی چی کفاروته ماتی ورکړي او د فرار په حالت کی په داسی حللال کللی‬ ‫چی په خپله ماتی وخوري ( نو دجګړی میدان او په یوه سیمه کی اضطراري حالت‬ ‫د استوګنې او اقامت ځای نه شي کیدلې ‪.‬‬ ‫همدارنګه په عالمګیری فتاوی کی په دی اړه داسی فتوه صادره شوی ده ‪:‬‬ ‫)لن حالهم بین القرار و الفرار فل تصح نیتهم و ان نزلللوا فللی بیللوتهم ‪» .‬‬ ‫‪ ۱۴۰‬مخ «(‬ ‫ددی له پاره چی دوی دتیښتې او پاته کیدو په حالت کی قرار لري نللو د اقللامت‬ ‫نیت یی نه سهي کیږی که څه هم دومره باور ولري چی دباغیانو کورونو ته تلی‬ ‫شي ‪.‬‬ ‫په پورتنیو یادو شوو حالتو کی دسفر اصلی علت د تردد حالت دې ‪ ،‬که په کومه‬ ‫ازاده شوی سیمه کی تردد نه وي په همغه ځاې کې د اقامت نیت جاېز دې لکه چی‬ ‫اما م طحطاوي فرمایی ‪:‬‬ ‫) و اما من دخلها با مان و نوی القامة فی موضعها صحت ‪۲۳۳» .‬مخ «(‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫لوی لل‬ ‫لو دهغل‬ ‫لې وو ‪،‬نل‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬که د مجاهدینو له پاره تردد یقینل‬ ‫داقامت نیت نه سهي کیږي ‪ .‬خو که تردد یی په شک کې وي نو د اقامت نیت یی سهي‬ ‫کیږي ‪ .‬که یو څوک په ازاده شوې سیمه کی چی تردد ورسره نلله وي او تللر )‪(۱۵‬‬ ‫ورځو زیات پاته کیږی نو حکم یی د مقیم دې ‪ .‬خپل لمونځ دی پوره اداء کړي ‪،‬‬ ‫له‬ ‫لذهبونو پل‬ ‫لو مل‬ ‫لو بیلل‬ ‫لئله دبیلل‬ ‫که دخپل کور تر څنګ یی جهاد کولو نو دا مسل‬ ‫کتابونو کی اختلفی ده ‪ ،‬داسی کسان څني مقیم بولی او ځنی یی مسافر ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫پنځمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ایا د سنتو اداء کول په مجاهدینو سنت دي او که نه ؟ که چیری دهغوی څخه سنت‬ ‫ترک اوپاته شي کومه ګناه لري او که نه ؟‬ ‫دپنځمې پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫که مجاهدین دسفر په حالت کی او یا د منډې او تیښتي په حالت کی وي اویل‬ ‫لنتو‬ ‫لی د سل‬ ‫لالت کل‬ ‫له دی حل‬ ‫لو پل‬ ‫پرې ددښمن له خوا د حملی اویرغل خطر زیات وي نل‬ ‫لة او‬ ‫لم دي‪ .‬دهندیل‬ ‫له هل‬ ‫لی ښل‬ ‫لوول یل‬ ‫پریښوول کومه ګناه نه لري ‪ ،‬بلکه پریښل‬ ‫بحرالرائق په فتاوو کی راغلي دي چې ‪:‬‬ ‫)و المختار انه ل یاء تي بها فی حالة الخو ف و یاء تي بها فی حالة القرار (‬ ‫» هندیه لمړۍ ټوک ‪ ۱۳۹‬مخ او بحر دویم ټوک ‪ ۱۳۰‬مخ «‬ ‫غوره داده چی د ویری په حالت کی سنت اداء نه کړي ‪ ،‬اما د قرار په حالت کی‬ ‫له د‬ ‫لذر پرتل‬ ‫دی یی اداء کړي‪ .‬خو ددی ټکي باید پا م وساتل شي چی د کو م شرعي عل‬ ‫سنتو پریښوول جاېزنه دي ‪ .‬ځکه چې په مبارک حدیث کی راغلي ‪ .‬رسول ا صلی الل‬ ‫علیه وسلم فرمایلي دی ‪:‬‬ ‫»هغه څوک چې زما سنت پریږدي هغه به زما دشفاعت څخه بې برخې شي ‪« .‬‬ ‫**********‬

‫شپږمه پوښتنه ‪:‬‬

‫که له مجاهد څخه کو م لمونځ قضا شي نو عذاب ورته شته او که نه ؟‬ ‫دشپږمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫که د مرګ خطر وي او بل کو م داسی ځای نه پیدا کیږي چی هلته په ناسته او یللا‬ ‫په ولړه خپل لمونځ اداء کړي نو د لمانځه ځنډول ورته لز م دي او که د تأخیر‬


‫‪9‬‬

‫په‬

‫څخه وروسته هم وخت پیدا نه کړي او لمونځ تری قضا شي نو عذاب نه لري ‪.‬‬ ‫دې اړه )مراقي الفلح ( داسي لیکلي دي چې ‪:‬‬ ‫لاع الطریلق‬ ‫لن اللصلوص او قطل‬ ‫لا ف مل‬ ‫لافر اذا خل‬ ‫لر هلا للمسل‬ ‫لأس بتلأ خیل‬ ‫) فلبل‬ ‫کالمقاتلین اذالم یقدرو علی الیمأ رکبانا للعذر‪(.‬‬ ‫لو‬ ‫لو او لري وهونکل‬ ‫د لمانځه تأخیرول او ځنډول دهغه مسافر له پاره چی له غلل‬ ‫څخه ویریږي څه باک نه لري ‪ .‬لکه مجاهد چی د جګړې په وخت کی دلمللانځه پلله‬ ‫ادا کولو قادر نه شی ‪ .‬خو)په اضطراری حالتو کي ( په اشللاره لمونللځ کللول‬ ‫اویا د همداسي عذر له کبله دسورلۍ په حالت کی لمونځ کول هم روا دي‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬که څوک د جهاد په حالت کی لمونځ قضا کړي عذاب ورتلله نشللته ‪.‬‬ ‫لکه څنګه چی د خندق اوبنی النضیر په غزا ګانو کی د رسول ا صلی ا علیه وسلللم‬ ‫لاوه ‪.‬‬ ‫لایی را وګرځل‬ ‫لی قضل‬ ‫څخه لمونځ قضا شوی و او د عذر د رفع کیدو وروسته یل‬ ‫لری‬ ‫سیدنا رسول ا صلی ا علیه وسلم د جهاد په کارونو کی مصرو ف و له دی کبله تل‬ ‫لمونځ قضا شو ‪ ،‬که چیری مجاهدینو ته د جهاد په دوران کی کللومی سللتونزې را‬ ‫لا‬ ‫لری قضل‬ ‫لولی او تل‬ ‫لی اداء کل‬ ‫ولړیږي او دهغی په اساس لمونځ په خپل وخت نه شل‬ ‫کیږي نو کومه ګناه ورته نه شته او قضایی پری لزمیږي ‪.‬خو دشرعي عذر پرته د‬ ‫لمانځه قضا کول کبیره ګناه ده او حتي دکفر ویره هم په کې شته دې ‪.‬‬ ‫********‬ ‫اوومه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د جهاد په دوران کی د روژی د نیولو او خوړلو حکم څه ډودل دې ؟‬ ‫د اوومي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دهندیة عالمګیری فتاوی داسی قول ذکر کړی دی چې‪:‬‬ ‫)الغازي اذا علم انه یقاتل العدو فی رمضان و هو یخا ف الضعف فله ان یفطر‬ ‫‪ ،‬کذا فی محیط السرخسی فان لم یتفق القتال فل کفارة علیه لن فللی القتللال‬ ‫یحتاج الی تقدیم الفطار لتقوی ‪ » .‬لمړۍ ټوک ‪ ۲۰۸‬مخ «(‬ ‫کله چی غازي پوه شي چې د روژې په میاشت کې ددښمن سره جګړه کوي او د روژې د‬ ‫له روا دي ‪.‬‬ ‫لوړل ورتل‬ ‫لو روژه خل‬ ‫نیولو له کبله د کمزورتیا ویره ورسره وي نل‬ ‫همدا رانګه د اما م سرخسی په محیط کی ذکر شوي دي چی که جګړه هم پیښلله نلله‬ ‫شوه وروسته له خوړلو یی کفاره ورباندی نه واجبیږي ‪ .‬ځکه چې د جګللړې پلله‬ ‫وخت کی مجاهد خوراک ته اړتیا لري تر څو ددښمن سره ښه مقابله وکړای شي ‪.‬‬ ‫همدارنګه په شامی ردالمختار کی لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫د ‪،‬جوع‬ ‫ه ‪ ،‬سفر‬ ‫ل‪ ،‬ارضاع‬ ‫) المبیحة لعد م الصو م ِ‬ ‫ع‪ :‬حم ٌ‬ ‫ٌ ‪ ،‬مرضٌ ‪ ،‬جهاٌ‬ ‫ٌ‬ ‫ٌ ‪ ،‬اکراٌ‬ ‫تس ٌ‬ ‫ر‪» .‬دویم ټوک«(‬ ‫‪ ،‬عطشٌ ‪ ،‬کب ٌ‬ ‫دروژې د نه نیولو له پاره نهه شیان علت ګرزیدای شي ‪:‬‬ ‫‪ .1‬دحمل د ضایع کیدو له ویرې ‪.‬‬ ‫‪ .2‬کوچني ته دشیدو ورکولو ‪.‬‬ ‫‪ .3‬په زور سره دروژې خوړل ‪.‬‬ ‫‪ .4‬سفر کول‪،‬‬ ‫‪ .5‬ناروغتیا‪،‬‬ ‫‪ .6‬جهاد کول ‪،‬‬ ‫‪ .7‬داسی لوږه چې د مړینې سبب ګرځي ‪.‬‬ ‫‪ .8‬تنده ‪.‬‬ ‫‪ .9‬او زوړوالې ‪.‬‬ ‫په خلصه کی داسی لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫َ انه یقاتل العدو فی رمضان ویخا ف‬ ‫)وفي الخلصة الغازي اذا کان یعلم یقینا‬ ‫الضعف ان لم یفطر افطر‪.‬‬ ‫» دویم ټوک ‪ ۱۲۵‬مخ ‪ ،‬فصل فی العوارض «(‬ ‫لنډه داچی ‪ :‬که دمجاهد غالب ګمان داو و چی جګړه به کیږی او یا یی د جګړی د‬ ‫لوله او‬ ‫لا احساسل‬ ‫لی کمزورتیل‬ ‫کیدو خطر احساساوواو دروژي د نیولو په واسطه یل‬ ‫ویره ورسره وه چی ددښمن مقابله به و نه شي کولی نو په دی صللورت کللی ورتلله د‬ ‫روژی خوړل ‪ ،‬که مسافروی او که مقیم‪ ،‬روا دي ‪.‬‬


‫‪10‬‬

‫لم د‬ ‫لوی او هل‬ ‫لادونه شل‬ ‫لی ددی یل‬ ‫لخ( کل‬ ‫همدا رانګه د مراقي الفلح په) ‪ ۱۳۵‬مل‬ ‫دمشکوة شریف دکتاب الصو م په )‪ ( ۱۴۸‬مخ کی دحضرت انس رضی ا عنه څخلله دا‬ ‫مبارک حدیث روایت شوی چی‪:‬‬ ‫» د مسافر او مجاهد له پاره په داسی حال کی چی هغه په مشقت او ستونزو کی‬ ‫لې‬ ‫لو چل‬ ‫لدا شل‬ ‫وي د روژی خوړل بهتر دي« که د مجاهد له پاره د شپی دا فکر پیل‬ ‫سبا به په دښمن حمله کو م نو دروژې خوړل ورته روا دي ‪ ،‬که څه هم سبا جګړه‬ ‫پیښه هم نه شي ‪ .‬که داشخص مسافر وی یا مقیم ‪ .‬ددواړو له پاره همدا حکم دې‬ ‫‪ ،‬که جګړه په شک کی نه وه او د جګړی په نسبت دهغوی قرار یقیني وو نو د مقیم‬ ‫له پاره روژه نیول بهتر دي ‪ ،‬که چیری سبا جګړه پیښه شوه نو روژه خوړل یللی‬ ‫بی له کفاری ورته جواز لري ‪ .‬په قران عظیم الشأ ن کی د روژې د نیولللو پلله‬ ‫اړه داسی ارشاد راغلی دې ‪.‬‬ ‫) و ان تصوموا خیرلکم ان کنتم تعلمون ‪ » .‬العمران ‪(«۱۸۲‬‬ ‫او که روژه و نیسئ ‪ ،‬دروژې نیول ستاسو له پاره غوره او بهتر دی که پوهیږئ ‪.‬‬ ‫که کو م چا د شرعی عذر پرته روژه وخوړله نو داسی خلکو ته د دردنللاکه عللذاب‬ ‫لې و‬ ‫لاې کل‬ ‫زیری ورکړل شوې دې ‪ .‬دا هم باید وویل شي چې روژه باید په داسې ځل‬ ‫خوړل شي چی نور خلک یی ونه ویني ځکه رسول ا صلی ا علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)الحیاء نصف الیمان ( »حیاکول نیم ایمان دې« ‪.‬‬ ‫د روژې د پټو خوړلو یو بل دلیل دادې چی نور څوک د روژې د خوړلو جرئللت و نلله‬ ‫کړي ‪ .‬په فقهی کتابونو کې په دې اړه نور ډیر دلئل هم راغلي ‪:‬‬ ‫) البته دا حکم د هغه چاپه اړه دې چی شرعي عذر ولري ‪ ،‬هغه چې شرعي عذر نه‬ ‫لري ورته دروژې خوړل بلکل روا نه دي ‪(.‬‬ ‫په فقهی کتابونو کې د روژې په اړه نور ډیر مسائل هم شته مثلّ‪ :‬که یو ماشو م‬ ‫د نیمایی ورځې وروسته بالغ کیږي او یا کافر مسلمان شي او یا ښځه له خپلللی‬ ‫ناروغۍ څخه پاکه شي د ورځی پاته برخه دې روژه و نیسي‪ .‬خو که چیرې کو کس د‬ ‫لو م‬ ‫لرې کل‬ ‫شرعي عذر پرته روژه و خوري نو په الهی عذاب به اخته کیږي او که چیل‬ ‫مجاهد د روژی په نیولو نه کمزورې کیده نو غوره ورته داده چی روژه ونیسي ‪.‬‬ ‫*********‬ ‫اتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫جمعی او اخترونو دلمنځونو حکم څه‬ ‫د‬ ‫کی‬ ‫سیمو‬ ‫شوو‬ ‫ازادو‬ ‫غیر‬ ‫په ازادو شوو او‬ ‫ُ‬ ‫ډول دې؟‬ ‫داتمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫جمعې دلمانځه د اداء کولو نور شرائط پوره وي نو جګړه د لمللانځه پلله‬ ‫که د ُ‬ ‫لی‬ ‫جمعل‬ ‫لالتو کل‬ ‫اداء کولو کی کو م اغیز نه لري ‪ ،‬په پورته ذکر شوو دواړو حل‬ ‫لی د ُ‬ ‫له‬ ‫لر ازادۍ پل‬ ‫دلمانځه اداء کول جواز لري ‪ .‬هم دازادۍ په حال کی او هم د غیل‬ ‫وخت کې ‪ .‬لکه څرنګه چی د فتح القدیر دعباراتو څخه ډاګیزه کیږي ‪.‬‬ ‫)المتغلب الذي سیرته سیرة المراء و یحکم فی رعیته بحکم الوالة یجوز له‬ ‫لور م‬ ‫اقامة الجمع و کذالک فی الخانیة والبزازیة ‪ ) ..‬بهامش عالمګیري څلل‬ ‫ټوک ‪ ۷۵‬مخ ((‬ ‫همدا راز په عالمګیری کی لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫ٌ اقامللة الجمللع و‬ ‫) و اماالبلد اللتی علیها ولة کفار فیجوز فیها ایضا‬ ‫العیاد‪(.‬‬ ‫ټول هغه ښارونه چی امراء یی د کفارو له ډلی څخه وي ‪ ،‬نو په دغو ځایونو کللی‬ ‫جمعی او اخترونو لمونځونه اداء کول جائز دي ‪.‬‬ ‫هم د ً‬ ‫لنډه دا چی ‪ :‬څرنګه چی افغانستان دارالسل م دی او فعل هم دارالسللل م دې ‪،‬‬ ‫غاصب حکومت هم د لمانځه له اداء کولو څخه په منعه کولو ندی بریالی شوې نو‬ ‫جمعی او اخترونو لمونځونه اداء کول جللواز لللري ‪ ،‬همللدا‬ ‫د پخوا په شان د ُ‬ ‫جمعی او اخترونو لمونځونه دمهاجرینو په کمپونو کی چللی د هیللواد‬ ‫رانګه د ً‬ ‫لایو‬ ‫لو ځل‬ ‫لی دهغل‬ ‫څخه په بهر هیوادنو کی پراته دي هم جواز لري ‪ .‬په دی شرط چل‬ ‫حکومتونه ورته اجازه ورکړي ‪.‬‬ ‫*******‬


‫‪11‬‬

‫نهمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دشهید له پاره غسل او کفن شته او که نه ؟‬ ‫دنهمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫شهادت په دیرش )‪ (۳۰‬ډوله دې ‪ .‬رسول ا صلی ا علیه وسلم فرمایلی دي ‪:‬‬ ‫که څوک دخپل مال ‪ ،‬ابرو ‪ ،‬عزت او ناموس په ساتلو ومړ ‪ ،‬هغه شهید دې ‪ .‬هغلله‬ ‫څوک چی د چا د ظلم او تیري او یا دلری وهونکو لخوا ‪ ،‬او یا هم دکفللارو سللره‬ ‫په مقابله کی ومړ هغه هم شهید دې ‪ ،‬خو دا تعالی په دربار کی دهغه چا مرتبه‬ ‫لاد او‬ ‫لوړه ده چی خاص د ا تعالی دکلیمی د لوړوالي په منظور دکفارو سره جهل‬ ‫مقاتله کوي او په نتیجه کی دشهادت جا م څښي ‪.‬‬ ‫د شهیدانو په اړه په هدایه کی داسی راغلي ‪:‬‬ ‫)الشهید من قتله المشرکون او وجد فی المعرکة و به اثر او قتله المسلللمون‬ ‫ٌ ولم یجب یقتله دیة فیکفن ویصلی علیه ولیغسل لنه فللی معنللی شللهداء‬ ‫ظلما‬ ‫احدا وقال علیه الصلة والسل م فیهم زملوهم بکلومهم و دمائهم و ل تغسلوهم‬ ‫ٌ وهو طاهر بالغ ولم یجب به عرض مالی فهو فی معنللا‬ ‫فکل من قتل بالحدید ظلما‬ ‫هم فیلحق بهم‪ » (...‬هدایة باب الشهید لمړۍ ټوک ‪۱۶۵ ،‬مخ «‬ ‫لی‬ ‫لر کل‬ ‫له ډګل‬ ‫شهید هغه څوک دی چی د مشرکانو له خوا وژل شوې وي اویا د جګړې پل‬ ‫للمانانو‬ ‫لا مسل‬ ‫لد وي او یل‬ ‫پیدا شوي وی په داسی حال کی چی د ټپ اثر پری څرګنل‬ ‫لا(‬ ‫لا خونبهل‬ ‫لت یل‬ ‫لی قیمل‬ ‫لت ) د وینل‬ ‫هغه د ظلم له مخی وژلی وي اوپه قتل یی دیل‬ ‫واجب نه شي نو هغه ته کفن ورواغوندئ او د جنازي لمونځ یی وکړئ خو غسل دي نه‬ ‫ورکول کیږي ځکه چی دا هم داحد د شهیدانو په ډله کې شمیرل کیللږي ‪ .‬پیغمللبر‬ ‫صلي ا علیه وسلم د احد د شهیدانو په اړه فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫) و نعاړئ شهیدان په خپلو کالیو کې او په خپلو وینو کې او غسل مه ورکللوئ (‬ ‫لاک‬ ‫نو څوک چې په کومه اوسپنیزه اله باندی ووژل شي‪ ،‬په داسي حال کی چللې پل‬ ‫او بالغ وي اودهغه په بدله کې مال ورکول لز م نشي نو دا د احد د شللهیدانو‬ ‫په ډله کې راځي او دهغوې سره یو ځاې کیږي ‪.‬‬ ‫همدا رنګه په هدایة کي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لوه لل‬ ‫لئ قتلل‬ ‫لأي شل‬ ‫) ومن قتله اهل الحرب او اهل البغي او قطاع الطریق فبل‬ ‫مة ا علیه ( و ل یغسل عن‬ ‫یغسل و اذا استشهد الجنب الغسل عند ابی حنیفة )رحّ‬ ‫الشهید دمه ‪ ،‬و ل ینزع عنه ثیابه و ینز ع عنه انفرو و الحشوو و القلنسوة‬ ‫و السلح و الخف و یزید و ینقص ماشأ وا ومن ارتث غسل ‪( .‬‬ ‫) هدایة ‪ :‬مع الشروح ‪ ۱۶۶ -۱۶۵‬مخونه (‬ ‫» هغه څوک چې د اهل حرب اویا باغیانو له خوا ووژل شي او یا د لري وهونکو‬ ‫لخوا ‪ .‬په هرشي چی ووژل شي غسل دې نه ورکول کیږی ‪ ،‬که د جنابت به حالت کللي‬ ‫لول‬ ‫لل ورکل‬ ‫له غسل‬ ‫څوک شهیدیږي نو د اما م ابوحنیفة رحمة ا علیه په نزد هغه تل‬ ‫کیږی ‪ .‬خو دشهید ویني دي پرې نه مینځل شی او نه دي یی د تن څخه کالي وویستل‬ ‫شی ‪ ،‬خو دهغه د ځان څخه دی پوستین ‪ ،‬چپنه ‪ ،‬خولۍ ‪ ،‬وسله او موزې وویستل شی‬ ‫‪.‬که چیري کالي یی لنډ وي نو کفن دي یی ورپوره کړي او که چیري کالي یی اوږده‬ ‫له تلله‬ ‫وو نو دکفن په اندازه دي یی ترې پرې کړي ‪ ،‬همغومره دي پریږدي چللې هغل‬ ‫کافي وي ‪ .‬خو که څوک ځاې په ځاې په قتل و نه رسید یا د جګړې له ځاې څخه بللل‬ ‫لل‬ ‫لو غسل‬ ‫ځاې ته انتقال شو یا یی دوا وخوړه ‪ ،‬یعني همدومره ژوندي پاته شو نل‬ ‫دي ورکړل شي ‪.‬‬ ‫لره‬ ‫لارت سل‬ ‫لدي عبل‬ ‫له دې لنل‬ ‫لاره پل‬ ‫) و من ارتث غسل ( فقهي کتابونو ددي له پل‬ ‫تشریح کړې ‪:‬‬ ‫) حیث قالوا رتث بعض انقضأ الحرب بأن اکل او شرب او نا م او تللدوي اومضللې‬ ‫علیه وقت الصلة و هو یعقل او نقل من المعرکة ل لخو ف وطئ الخیل او بللاع او‬ ‫شتري او تکلم بکل م کثیر و ان وجد ما ذکر قبل انقهأ الحرب لیکون مرتثللا(‬ ‫) مراقي الفلح ‪ ،‬باب الشهید‪ ۱۲۲ :‬ص(‬ ‫»مطلب دا چې که کو م مسلمان د کفارو له اړخه ټپي کیږی او د جګړې د ځایه څخه‬ ‫لا‬ ‫لري کړل شوي نه وي او نه یی ددرمل له پاره کومې لورې ته منتقل کړې وي اویل‬ ‫له دي ویرې چی د جګړي په میدان کي به یی اسونه تر پښو لندې کړي )اویللا دنللن‬ ‫ورځي ټانکونه به یی د زنځیرونه لندی کړي ( بل ځاې ته انتقال نشي ‪ ،‬نو که په‬


‫‪12‬‬

‫دي وخت کي یی خبرې وکړې ‪ ،‬څه خوراک څښاک او درمل هم وخوري ‪ ،‬او جګړه ل دوا م‬ ‫و لری ‪ ،‬نو که چیري د جګړي په جریان او یا د جګړي په وروستیو شیبو کي یللی روح‬ ‫قبض کړل شي نو هغه ته دنیوي او اخروي شهید ویل کیږي «‬ ‫لي‬ ‫لوپیر داسل‬ ‫اما م شامي رحمة ا دکفارو سره دجګړې د شهید اونورو شهیدانو تل‬ ‫بیا ن کړې دې ‪:‬‬ ‫که نور شهیدان څه وخوري یا دوا وکړي که څه هم جګللړه دوا م ولللري هغلله تلله‬ ‫اخروي شهید ویل کیږی نه دنیوي ‪ .‬ځکه چی اما م شامي رحمة ا شهیدان په دریو‬ ‫ډلو ویشلي دي ‪:‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬دنیوي او اخروي شهید ‪ :‬هغه چې پورته یی یادوونه وشوه ‪ ،‬دې شهید ته‬ ‫لونې او‬ ‫نب ‪ ،‬صغیر ‪ ،‬لیل‬ ‫کامل شهید هم ویل کیږي ‪ ،‬داسي شهیدانو ته ‪ ،‬که چیري ج‬ ‫ُُ‬ ‫یا حائضه اونفاسه ښځه نه وی ‪ ،‬غسل نه ورکول کیږي‪.‬‬ ‫نب‪ ،‬لیونې‬ ‫دویم‪ :‬اخروي شهید ‪ :‬چې په دنیا کې ورته غسل ورکول کیږي ‪ ،‬لکه ج‬ ‫ُُ‬ ‫ٌ‬ ‫‪ ،‬صغیر او یا حائضه او نفاسه ښځه ‪ .‬که د مجاهدینو په لیکو کې اویا ظلمللا‬ ‫لړۍ‬ ‫لدي د لمل‬ ‫له وړانل‬ ‫لالي پل‬ ‫شهید شوي وي نوباید غسل ورته ورکړل شي ‪ ،‬خو د ا تعل‬ ‫اودویمی ډلې شهیدانو اخروي ثواب کو م توپیر نه لري ‪ ،‬بلکه سره مساوي دي مګر‬ ‫په نیت‪.‬‬ ‫دریم ‪ :‬دنیوي شهید‪ :‬هغه شهید دې چې په خوله خلکو ته وایی چې زه مسلمان یم‬ ‫اودخداې جل جل له په لر کي ددهریانو اوکفارو سره دجهاد کولو قصد لر م خللو‬ ‫نیت یی داوي چې دمسلمانانو لوڼي او خویندې په زور په جبر ځانته نکاح کړي‬ ‫له‬ ‫لتلو پل‬ ‫لدلي اخسل‬ ‫لا م اوبل‬ ‫اویا بل قبیح نظر ولري اویا دهغه چا څخه د انتقل‬ ‫منظور را ولړ شوې وي‪ ،‬چې پخوانۍ بدي ورسره ولري ‪ .‬یا د مسلمانانو دمال د‬ ‫لر ‪،‬‬ ‫غصبولو نیت ورسره وي ‪ ،‬یا په زور او جبر سره د مسلمانانو څخه زکوة ‪ ،‬عشل‬ ‫مالیه او نورې جریمي واخلي ‪ ،‬دا کار دخپل ځان اویا د تنظیم د امیر په ګټه‬ ‫له‬ ‫لهید ورتل‬ ‫لوي شل‬ ‫وکړي ‪ ،‬که څه هم دکفارو له اړخه ټپي شي او یا ووژل شی دنیل‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫ویل کیږی ‪ ،‬نه اخروي شهید ‪ .‬په دنیا کې هغه ته غسل نه ورکول کیږي ځکل‬ ‫په ښکاره توګه ورته شهید ویل شوې دې خو داخرت په ورځ به دخپل جر م اونیت په‬ ‫لورې‬ ‫لت پل‬ ‫له نیل‬ ‫لال پل‬ ‫اندازه مسؤل وی ‪ ) .‬انماالعمال بالنیات ( » ټول اعمل‬ ‫تړلي دي « )دا ټول بحث داما م شامي رحمة ا علیه دلمړي ټوک له ‪ ۶۷۰‬مخ څخه تر‬ ‫‪ ۶۷۱‬مخ پورې په لنډه توګه راخستل شوې دې ‪(.‬‬ ‫لي‬ ‫لل شل‬ ‫لل وي د بل‬ ‫دا هم باید وویل شي چې که د مجاهد نیت خاص د ا تعالي درضا ګټل‬ ‫ارزو ونه لري ‪ ،‬نو که د جهاد په دوران کي دهغه لس ته څه غنائم ورشللي اویللا‬ ‫بل کو م مسلمان په خپله خوښه هغه ته مال اویا خپله لور په نکاح ورکړي خللو‬ ‫اکراه او جبر په کي نه وی نو دا ورته پاک او طیب دي ‪ ،‬بلکه افضل او هغه ته‬ ‫د الهي انعا م ګڼل کیږي ‪.‬‬ ‫بله خبره چې د یادوني وړ ده هغه داده چې که دمجاهدینو یوه ډله دمجاهدینو‬ ‫په یوې بلې ډلې په دي ګمان چی ګنې هغوې کافر دي اویا د کللافرو پلویللان دي‬ ‫حمله وکړي او دجګړې په جریان کي له یوې ډلې اویا دواړو ډلو له اړخه څوک په‬ ‫لا‬ ‫لوي ‪ ،‬یل‬ ‫له دي وژل شل‬ ‫ٌ نل‬ ‫شهادت ورسیدل هغوي ته غسل ورکول کیږي ‪ ،‬ځکه چې ظلما‬ ‫دواړه ګروپونه یو په بل باندي مشتبه وي اویا یو ګروپ مشتبه اودوهللم هللم‬ ‫دخپل نفس مدافع وي ‪ .‬په شامي او درالمختار کي په دي اړه داسي راغلي دي ‪:‬‬ ‫)وفي البحر عن المجتبي اذاالتقت سریتان من المسلمین وکل واحد ترې انهللم‬ ‫مشرکون فاجلوا عن قتلي من الفریقین ‪ .‬قال محمد رحمة ا علیه ‪ ،‬لدیللة علللي‬ ‫احد و لکفار‪ ،‬لنهم دافعون عن انفسهم و لم یذکر حکم الغسل وقال شامي رحمة‬ ‫ا علیه ان یغسلوا لن قاتلهم لم یظلمهم ‪ » .‬درالمختار‪ ،‬لمړۍ ټللوک ‪۶۷۰ ،‬‬ ‫مخ «(‬ ‫» بحرالرائق دمجتبي په حواله لیکي په هغه وخت کللي چللې سللره مخامللخ شللي‬ ‫دمسلمانانو دوه ډلې ‪ ،‬یو دبل سره یی مقابله او جګړه وکړه اوهرې ډلې په یو‬ ‫لا م‬ ‫لود امل‬ ‫بل ددښمن ګمان کولو او ددواړو خواو څخه څه کسان په قتل ورسیدل نل‬ ‫محمد رحمة ا دوینا له مخې‪،‬په دوي نه دیت شته او نه کفاره ‪ .‬ځکه چللې دواړه‬ ‫ډلې دخپلو نفسونو څخه ددفاع په خاطر جنګیدلي دي ‪ .‬خو هغه ددوې د غسل پلله‬ ‫اړه یادونه نه ده کړې ‪ .‬مګر اما م شامي رحمة ا ویلي دي چللی دوي تلله غسللل‬


‫‪13‬‬

‫ورکول واجب دي ‪ ،‬ځکه چی دهغوی قاتلین ظالمان نه دی ‪ ،‬که چیري یوه ډله بله‬ ‫ډله په داسی حال کې چی دهغي ډلې په مسلمانۍ پوره یقین هم ولري حمله وکللړي‬ ‫نو دا ډله ظالمه او هغه بله مظلومه واقع کیږي ‪،‬لکه څنګه چې په افغانسللتان‬ ‫کي ځیني داسي ډلې شته چی دبلي مخالفي ډلې په مسلمانۍ باندی پوره باور هم‬ ‫لري خو بیا هم یو په بل تیري او ظلم کوي ‪ ،‬نو تیري کونکي ظالم اوهغه چې تیرې‬ ‫پرې شوې دې مظلو م بلل کیږی ‪ .‬نو له همدي کبله اما م شامی رحمة ا فرمایی چی‬ ‫‪:‬‬ ‫) و مفاده انه لو کانت احدي الفریقین ظالمة للخرې بان علموا حالهم لیغسل‬ ‫ٌ لکونه مدافعا عن نفسه و جمللاعته تأمللل »‬ ‫من قتل الخرې و ان جهل قاتله عینا‬ ‫لمړې ټوک ‪ ۲۶۱ ،‬مخ «(‬ ‫)که چیرې یوه ډله په بله ډله ظالمه وي او دا ورته معلومه وي چللی مظلللومه‬ ‫لول‬ ‫له ورکل‬ ‫لل نل‬ ‫له دې غسل‬ ‫ډله هم مسلمانان دي نو دمظلومي ډلې وژل شوو کسانو تل‬ ‫لالي‬ ‫کیږی ‪ ،‬که څه هم دهغې مقتول قاتل هم نه وي معلو م ‪ .‬ظالمه ډله به دا تعل‬ ‫په قهر اخته شی ‪(.‬‬ ‫هغه قتل چې د مجاهدینو ددوو ډلو د جګړې په پایلو کی صورت و نیسي ‪ ،‬هغه ډلللې‬ ‫چې دواړه د جګړې له پاره خوشي وي او جګړې تلله لبیللک وایللی کلله دا جګللړه‬ ‫له‬ ‫لو لکل‬ ‫له راټولولل‬ ‫لالونو پل‬ ‫للمانانو د مل‬ ‫دتنظیم پالني ‪ ،‬قو م پالنې یا دمسل‬ ‫لوي او‬ ‫له کل‬ ‫جریمه ‪ ،‬اویا دخپلو ګټو په خاطر هغه سیمه دخپل ځان له پاره تخلیل‬ ‫نور څوک نه پریږدي ‪،‬په دی هکله نبي کریم صلي ا علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫) لیس من من دعې الي العصبیة و لیس منا من قاتل عصبیة و لیس منا من مات علي‬ ‫العصبیة اوکما قال رسول ا صلي ا علیه وسلم‪( .‬‬ ‫لالنې (‬ ‫لو م پل‬ ‫لبیت ) قل‬ ‫لک د عصل‬ ‫» هغه کسان زمونږ له ډلې څخه نه دي کو م چې خلل‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫لو م لل‬ ‫لورې ته رابولي ‪ ،‬هغه کسان زمونږ له ډلې څخه نه دی کو م چې د قل‬ ‫قتال کوي او هغه کسان زمونږ له ډلې څخه نه دی کو م چې په همدي مفکوره ومللري‬ ‫‪«.‬‬ ‫لي د‬ ‫له اړه راغلل‬ ‫لي پل‬ ‫لالمي ډلل‬ ‫لي ظل‬ ‫نور هغه عتابي اقوال چی ددوهمي او دریمل‬ ‫څلور م فصل په )‪ (۱۶‬مه پوښتنه کې او د پنځم فصل په )‪ (۹-۸‬پوښتنو کې پلله‬ ‫تفصیل سره یاد کړل شوي دي ‪.‬‬ ‫هغه کسان چې د جهاد په مفهو م نه دي پوه شوي نو هغه ته به شاید لرې شکول او‬ ‫جهاد کول دواړه یو شان ښکاره شي ‪،‬ځکه لرې شکونکې دخپل عمل په پللایلو کللي‬ ‫له څلورو شیانو سره مخامخ کیږی ‪:‬‬ ‫‪ /۱‬د انسان وژل ‪ ،‬خو کومه مالي فایده نه ورته رسیږي ‪.‬‬ ‫‪/۲‬دانسان وژل اودهغه په مال ولکه کول ‪.‬‬ ‫‪/۳‬دمال ولکه کول او د مجرمینو پریښوول ‪.‬‬ ‫‪/۴‬نه مال په لس ورځي او نه څوک وژني ‪.‬‬ ‫همدا راز مجاهدین د جهاد په جریان کي له څلورو معاملو سره مخامخ کیږی ‪.‬‬ ‫‪ /۱‬دکافرو وژل اودهغه مال اخیستل ‪.‬‬ ‫‪ /۲‬دکافرو وژل خو مال په لس نه ورځي ‪.‬‬ ‫‪ /۳‬غنیمت اخیستل خو کافر ورڅخه خلصیږي ‪.‬‬ ‫‪ /۴‬نه غنیمت په لس ورځي اونه د کافر وژل ورته میسر کیږی ‪.‬‬ ‫ددې دواړو ډلو تر منځ توپیر دادې چی دلومړۍ ډلې له پاره مسلمان او کافر‬ ‫مطر ح نه دی اونیت یی هم صر ف خپلي مادي ګټي تر لسه کول دي ‪ .‬خو ددویمي ډلې‬ ‫له پاره معامله دکفارو سره ده اوهم د مالي ګټو پروا نه لری بلکه یواځی د ا‬ ‫تعالي رضا ګټل یی نیت وي ‪ .‬په زمکه فتنة اوفساد ختمللول یللی منظللور وي او‬ ‫داخرت پاداش ته منتظر وي ‪ .‬لکه چې سیدنا محمد صلي ا علیه وسلم فرمایی ‪:‬‬ ‫)والذي نفسي بیده لو ددت ان اقتل في سبیل ا ثم احیي قالها اربع مرات ‪( .‬‬ ‫» قسم په پاک ذات چې زما نفس یی په واک کې دې البته دوست ګڼم چې دده په‬ ‫لې‬ ‫لور ځلل‬ ‫لی څلل‬ ‫لتنه یل‬ ‫لم ‪....‬دا غوښل‬ ‫لره کی شهید شم بیا ژوندي شم بیا شهید شل‬ ‫تکرار کړه ‪«.‬‬


‫‪14‬‬

‫اوپه یوه بل روایت کې راغلي چی دا غوښتنه یی لس ځلې تکللرار کللړي ده ‪ .‬دا‬ ‫غوښتنه اودهغې تکرار یی دشهادت ددرجي د لوړوالي د څرګندولو په خاطر کللړي‬ ‫ده ‪ .‬دا هماغه شهید دي چی نیت یی یوازې د ا تعالي رضا ګټل وی ‪.‬‬ ‫ددې ډول شهید دغسل اوکفن احکا م مخکې ذکر شول خوهغه څوک چی د ظلم نیت لللري‬ ‫یا د نورو مسلمانانو د مالونو د اخیستلو نیت ورسره وي یا دنورو مسلمانانو‬ ‫ډلو د وژلو نیت ولري نو ددی ډلې په اړه نبي کریم صلي الل علیلله وسلللم داسللي‬ ‫فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)القاتل و المقتول في النار (‬ ‫» قاتل او مقتول دواړه ددوزخ په اور کي دي «‬ ‫بزازیه د رسول ا صلي ا علیه وسلم دا وینا داسي تشریح کړي ده ‪:‬‬ ‫لبیة فل‬ ‫لتین یقتتلن عصل‬ ‫لل المحلل‬ ‫)محمول علي باغیین یقتتلن للدنیا او کأ هل‬ ‫یجوز نصر واحد منها‪(.‬‬ ‫» بزازیه عالمګیري شپږ م ټوک ‪ ۲۰۹ .‬مخ «(‬ ‫) که ددوو باغیانو ډلو ترمنځ جګړه پیښه شي چی ددنیایی ګټو اویا د حسللد‬ ‫له مخي وي نو جائز نه ده چی ددی دواړو ډلو څخه د یوي سره هم مرسته وکړل شي‬ ‫لوي دي‬ ‫لع شل‬ ‫لونکي واقل‬ ‫‪ .‬ځکه چی دې دواړو ډلو بغاوت کړې ‪ ،‬محاربین اوفساد کل‬ ‫‪( .‬‬ ‫ا جل جلله ددي مسلمانو جګړه کونکو په حق کي داسي فرمایی ‪:‬‬ ‫لوا‬ ‫ٌ ان یقتلل‬ ‫لادا‬ ‫) انما جزاء الذین یحاربون ا و رسوله و یسعون في الرض فسل‬ ‫اویصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خل ف او ینفوا من الرض ذلک لهم خللزي‬ ‫في الدنیا ولهم في الخرة عذاب عظیم ‪ ،‬ال الذین تابوا من قبللل ان تقللدروا‬ ‫علیهم فاعلموا ان ا غفور رحیم » المائده ‪(«۳۴-۳۳‬‬ ‫له د‬ ‫له اودهغل‬ ‫لل جل لل‬ ‫لداې جل‬ ‫)بي له دي نه ده جزا دهغو کسانو چې جګړه کوی دخل‬ ‫رسول سره ‪ ،‬اوپه زمکه دفساد دخپرولو له پاره کوښښ کوي ‪ ،‬هغه جزا داده چی‬ ‫ووژل شی ‪ ،‬یا دار ته و خیژول شي اویایی پښي او لسونه دمخالفو لوریللو څخلله‬ ‫له‬ ‫لره پل‬ ‫لذاب دې دوې لل‬ ‫پرې کړل شي‪ ،‬دا رسوایی ده دوې لره په دنیا کي او لوې عل‬ ‫اخرت کې‪ ،‬مګر هغه کسان چی توبه یی وکړه مخکې له دې چی ستاسو لس پللرې برشللي‬ ‫‪،‬پس پوه شئ چې ا تعالي غفور او رحیم دې ‪(.‬‬ ‫اما م عبدا قرطبي رحمة ا ددي مبارک آیت توضیح په لندي ډول کړې ده ‪:‬‬ ‫)الثالثة و اختلفوا في حکم المحارب وقال ابو حنیفة رحمة ا علیه اذا َ‬ ‫قتللل‬ ‫لال‬ ‫لذ المل‬ ‫لن خل ف و اذا اخل‬ ‫قتل و اذا اخذا المال و لم یقتل قطعت یده ورجله مل‬ ‫ُ‬ ‫وقتل فا السلطان مخیرفیه ان شأ قطع رجله ویده و قتله و ان شأ لللم یعقطللع‬ ‫وقتله و صلبه ‪ ) .‬تفسیر قرطبي شپږ م ټوک ‪۱۵۱ ،‬مخ «(‬ ‫» اما م ابو حنیفة رحمة ا علیه فرمایلي دي چې که قتل وکړي نو قتل یی کړئ ‪،‬‬ ‫له‬ ‫له پښل‬ ‫لوه دې دهغل‬ ‫لالف پلل‬ ‫که یی مال اخیستي وي خو قتل یی نه وي کړې نو دمخل‬ ‫اولس پرې کړل شي ‪ ،‬او که یی قتل هم وکړ او مال یی هم واخسللت نللوپه دار دې و‬ ‫خیژول شی ‪ ،‬په همدي ډول په فقه سنیة کي هم راغلي دي ‪( .‬‬ ‫لي‬ ‫لة اولل‬ ‫لة و منازعل‬ ‫لول الریاسل‬ ‫) اما اذا کان القتال لجل الدنیا او الحصل‬ ‫ٌ اخر یخللالف حکللم‬ ‫المر فهذا الخروج یعتبر محاربة و یکون للمحاربین حکما‬ ‫الباغیین وهذا الحکم هو الذي ذکره ا في قوله ‪ ،‬انماحزاء الذین‪ ...‬الیة‬ ‫»اخري ټوک البغاة «(‬ ‫که ددواړو ډلو تر منځ ددنیاوي ګټو په خاطر مرګ ژوبللله کیللږی یللا دریاسللت‬ ‫دلسته راوړو له پاره یا دمشرانو داختل ف په وجه اختلل او جګړې ته مخه کوی‬ ‫لم‬ ‫نو دغې جګړې ته محاربه ویل کیږي‪ .‬ددا ډول جدا ل حکم د باغی له حکم څخه هل‬ ‫ډیر سخت ) اشد( دې چی حکم یی په مبارک ایت کې مخته یاد کړل شوې دې ‪ .‬پلله‬ ‫دې ډله کې هغه مشران هم ورګډ دي چې ددنیوي ګټو له پاره د اتفللاق او اتحللاد‬ ‫احکا م تر پښو لندې کوي ‪ ،‬ځکه په دی ځاې کللې دا مفهللو م د ) و منازعللة اولللي‬ ‫المر( له جملې څخه اخیستل کیږي ‪ .‬ددې ډلو د غسل او د جنازې د لمنځونو په‬ ‫ورنه کللړل شللي‬ ‫باب اختل ف راغلې ‪ .‬ځني علماء وایی چی غسل دي ) سیاسةٌ(‬ ‫له عللبرت‬ ‫اوهم یی د جنازې لمونځ اداء نه شي ترڅو نور مسلمان خلک للله دې څخل‬ ‫واخلي ‪ ،‬ځني عالمان وایی چې د یوه مسلمان په شکل دي تجهیز او تکفیللن شللي‬


‫‪15‬‬

‫په دې شرط چې دا قاتل د مسلمان مال یا قتل حلل او مباح و نه ګڼي ‪ .‬که کللو م‬ ‫لي‬ ‫لاؤ داسل‬ ‫بدبخته دمسلمان دا وینه او مال مباح و ګڼلو نو دهغوپه هکله فقهل‬ ‫فیصله صادره کړې ده ‪:‬‬ ‫)یصیرالمسلم مرتدا با ستحلل دماء المعصومین و اموالهم ال بالتاء ویل ‪(.‬‬ ‫)فقه السنیة ‪ ،‬اخري ټوک باب الرده (‬ ‫) یعنې یو مسلمان دبل مسلمان په وژلو اویا دهغه دمال په حلل ګڼلو مرتللد‬ ‫کیږي » العیاذ بال «(‬ ‫*******‬

‫لسمه پوښتنه ‪:‬‬

‫که پرچمي ‪ ،‬خلقي اویا بل مرتد مړ شي دهغه د مړي سره څه ډول عمل باید وکړل شي‬ ‫؟‬ ‫دلسمی پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لې‬ ‫لي ډلل‬ ‫لومه سیاسل‬ ‫که یو پرچمي ‪ ،‬خلقي یا بل کو م کمونست او مرتد عنصر که په کل‬ ‫پورې مربوط وي او که نه یعني مطلق دهري وي ووژل شی نو)وجود یی باید( مثله‬ ‫)څیري ( نه کړل شي ‪ )،‬یعني دهغه غوږ ‪ ،‬پزه اویا د وجود بل کو م غړي یی باید‬ ‫پرې نه کړل شي (‪ ،‬خو داسل م په طریقه یی کفن او ښخول جایز نه دي ‪ .‬په دې اړه‬ ‫د تنقیح الحامدیة په فتاوې کې داسي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫) سئل في المرتدة اذا ماتت این تدفن ؟ (‬ ‫)الجواب ‪ :‬اذا ثبت ارتداها بعد اسلمها بالوجه الشرعي ثللم مللاتت وهللي‬ ‫کذلک ففي سیر الشباء و اذا مات او قتل علي ردته لم یدفن في مقابر اهل ملللة‬ ‫و انما یلقي فی خفیرة کالکلب‪ »( .‬لمړي ټوک ‪ ۱۰۲ ،‬م مخ(‬ ‫لی‬ ‫لواب کل‬ ‫له ځل‬ ‫) دمرتد په اړه پوښتنه وشوه چې که مړ شی چیرته ښخ کړل شي ؟ پل‬ ‫لرعي‬ ‫له شل‬ ‫لداد پل‬ ‫وویل شول چی ‪ :‬په هغه وخت کي چی داسل م څخه یی وروسته ارتل‬ ‫دلیلو ثابت شو اوبیا دهمدي ارتداد په حالت کي و مړ‪ ،‬دسیر الشباء په کتللاب‬ ‫کې لیکل شوي‪ ،‬چي په هغه وخت کي چی ‪ ،‬نوموړې مرتد وو او مړ شو اویا ووژل شو‪،‬‬ ‫نو هغه دې دمسلمانانو په هدیره کي نه دفن کیږي بلکه د یوه مردار سللپي پلله‬ ‫څیر دي په یوې کندې کې واچول شی او تر خاورو لندي دې کړل شي ‪(.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬دمرتد حکم ‪ ،‬چی مړ شي او یا ووژل شي ‪ ،‬دادې چې دپښې څخه دې کش‬ ‫له‬ ‫لاظو پل‬ ‫لدي الفل‬ ‫له همل‬ ‫لي‪ .‬پل‬ ‫لورزول شل‬ ‫لې دې ور وغل‬ ‫کړل شی او په یوې کندې کل‬ ‫لې‬ ‫النقرویة فتاوې ) په دریم مبحث کي ‪ ،‬دمرتد برخه لمړۍ ټوک ‪ ۲۵ ،‬مخ ( کل‬ ‫هم ذکر راغلي ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫یولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لول‬ ‫لاح کل‬ ‫لور نکل‬ ‫لا خل‬ ‫د خلقي ‪ ،‬پرچمي اویا نورو مرتدانو له پاره د چا دلور یل‬ ‫لي پلر او‬ ‫لته دهغل‬ ‫جواز لري او که نه ؟ که جواز و نه لري نو دنکاح څخه وروسل‬ ‫یا ورور ته جزا ورکول کیدای شي او که نه ؟‬ ‫دیولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ٌ )دیوې ښځې ( په نکاح ورکول جواز نه لري ‪ ،‬پلله مبسللوط کللې‬ ‫مرتد ته مطلقا‬ ‫لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫لاح‬ ‫للیة لن النکل‬ ‫لافرة اصل‬ ‫للمة و ل کل‬ ‫) لیجوز للمرتد ان یتزوج مرتدة و ل مسل‬ ‫یعتمد الملة ول ملة للمرتد ملخصا ‪ ،‬و کذلک ل یجوز نکاح المرتدة مللع احللد‬ ‫لنها مأ مورة بالتأ مل لتعود الي ال سل م وممنوعة من الشتغل بشئ اخر و لء‬ ‫نها بالردة صارت محرمة و بنکاح یختص بمحل الحل ابتللداء فلهللذا ل یجللوز‬ ‫نکاحها مع احد( ) پنځم ټوک ‪ ۴۹ ،‬مخ (‪ ،‬دا مسئله د عالمګیري فتوې په شپږ م‬ ‫ټوک ‪ ۵۸۰‬مخ کي هم راغلي ده ‪(.‬‬ ‫لاح‬ ‫له نکل‬ ‫لافره پل‬ ‫)مرتد ته روانه ده چی مرتده ښځه یا مسلمانه اویا اصلي کل‬ ‫واخلي ځکه چی په نکاح کې دملت اعتماد ضروري دې او د مرتد له پاره ملللت نلله‬ ‫شته ‪ ،‬همدارنګه دمرتدي ښځي په نکاح اخیستل ورته هم جائز نه دي ځکه چی هغه‬ ‫مأ موره شوي په تأ مل کولو چی بیرته اسل م ته راوګرځي ‪ ،‬منللع دي مشللغلویدل‬ ‫په څه شي ځکه چی په مرتد کیدو سره حرا م کیږی اوابتدائی نکاح په حلل ځللاې‬


‫‪16‬‬

‫پورې اختصاس لري ‪ ،‬لدې سببه روانده نکاح دهغه د هغه چاسره چې په هغو خت‬ ‫کي مرتد شوي وي ‪(.‬‬ ‫له‬ ‫لائز نل‬ ‫د پورتنیو دلئلو څخه څرګندیږي چی د مرتد او مرتدې سره نکاح کول جل‬ ‫ٌ‬ ‫دي ‪ ،‬که مرتد ته څوک خور او لور ورکوي اوهغه ورسره نزدې کیږي نو دا مطلقللا‬ ‫لی‬ ‫لا خللور یل‬ ‫زنا ده او ددی کبیره ګناه سبب هغه څوک شوي کو م چی خپله لور اویل‬ ‫دهري ته ورکړی ده ‪ .‬اوهغي ته په عربي ژبه کی )قرطبان ( وایی ‪:‬‬ ‫په بحرالرائق کی لیکل شوي دی ‪:‬‬ ‫) ان القرطبان هوالذي رأې مع امرأ ته و محرمته رجل فیدعه خالیللأ بهللا و‬ ‫قیل هوالتسبب للجمع بین اثنین ‪ » (.‬قرطبان هغه چاته ویل کیږی چی یو څوک‬ ‫دخپلې میرمني او یا دخپلې محرمي سره بل څوک ملقي کوي اوبیا هغه د هغې سللره‬ ‫یوازي پریږدي ‪ ،‬اوځني نور قرطبان هغه څوک بولی چی سللره یوځللاې کللړې نللا‬ ‫محرمه نارینه او نامحرمه ښځه ‪(«.‬‬ ‫که چیرې د یوې مسلمانې ښځي پلر او یا ورور ددي کبیره ګناه سبب اوباعث شللی‬ ‫لو او‬ ‫لدي کولل‬ ‫نو هغه ته جزا ورکول د قاضي په نظریه پورې اړه لری له وهلو بنل‬ ‫له‬ ‫لی پل‬ ‫له چل‬ ‫لو څرنګل‬ ‫لي‪ .‬خل‬ ‫لی شل‬ ‫لولې یل‬ ‫وژلو پورې ‪ ،‬هره سزا یی چې خوښه وي ورکل‬ ‫لی‬ ‫لدرت چل‬ ‫للمان قل‬ ‫لر مسل‬ ‫له د هل‬ ‫افغانستان کي دخطر وخت دې نو داسي مفسدینو تل‬ ‫ورسیږي جزا ورکولې شي‪ » .‬دا مسئله د شامي په دریم ټوک کي په ‪ ۱۹۸‬مللخ کللي‬ ‫هم همداسي راغلی ده ‪« .‬‬ ‫*******‬ ‫دولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ښځې ته خبر ورکول کیږي چی میړه دې مړ شوې ‪ ،‬ایا هغه بل میړه کولې شي او که‬ ‫نه ؟‬ ‫د دولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لة وي یعنل‬ ‫که هغه خبر ور وړونکي چې ښځي ته دهغې دمیړه دمرګ خبر ورکوي ثقل‬ ‫ریښتیا ویونکې اوپه خلکو کي یی د یانت شهرت ولري او دا ښځه هم دهغه په قول‬ ‫باور وکړی ‪،‬نو د عدت له پوره کیدو وروسته بل میړه کولې شي ‪).‬دیانتلل ٌ‬ ‫ا( ‪،‬‬ ‫لکه څنګه چې په کامله فتاوې کې ددې ذکر راغلې دې ‪:‬‬ ‫)سألت عمن غاب زوجها فاخبرها ثقه بموته فهل یجوز لها ان تعتد و تتزوج؟‬ ‫الجواب ‪:‬نعم ! قال في الفتاوي المهدیة المرأة اذا غاب عنها زوجهللا ثللم‬ ‫اخبر ها ثقة او جماعة بموته ووقع في قلبها صدق الخللبر فل بللأس ان تعتللد و‬ ‫لرعي ‪.‬‬ ‫لات شل‬ ‫تتزوج و هذا في الدیانة اما في القضأ فل یحکم بالموت بدون اثبل‬ ‫ال ان الحاکم لوبلغة تتزوج المرأة بعد اخبارهللا بمللوت زوجهللا و انقضللأ‬ ‫عدتها ولو یثبت الموت عنده لیس له التفریق حال غیبة الزوج و من عنه(‬ ‫) باب العده ‪ ۳۱‬مخ (‪ ،‬و هکذا قال صاحب الفتاوي النقرویه في )ج ‪ ۱‬ص ‪ (۲۵‬قا‬ ‫وفي الموت بخبر العدل الواحد‪( .‬‬ ‫لوه‬ ‫لوي وي اود یل‬ ‫لی ورک شل‬ ‫لړه یل‬ ‫لی میل‬ ‫لوه چل‬ ‫) دهغه چا په حق کی پوښتنه وکړل شل‬ ‫دینداره شخص لخوا خبر ورکړل شي چی میړه یی مړ شوي دې ‪ ،‬ایا ورته رواده چی‬ ‫د عدت له تیریدو وروسته بل میړه وکړي ؟ بلې ! په مهدیة فتاوې کې راغلللي‬ ‫لي د‬ ‫لم دهغل‬ ‫چی ‪ :‬که میړه یی ورک شوي وي اویوه ثقه او ریښتیا ویونکي شخص هل‬ ‫میړه دمرګ خبر ورکړي اوددي ښځي هم دا پوره یقین وشي چی دا خبر ور وړونکي‬ ‫لړه‬ ‫لل میل‬ ‫لته بل‬ ‫شخص ریښتیاوایی نو څه پروا نه لري چی د عدت له تیریدو وروسل‬ ‫وکړی ‪ .‬دا حکم » دیانٌ‬ ‫ة« دې خو قضاء دا حکم نشی کولي تر څو شرعي اثبللات و‬ ‫جود و نه لری ‪ ،‬مګر د وخت حاکم ته که خبر ورکړل شي چی میړه یللی ورک شللوی ‪،‬‬ ‫ښځي وروسته له هغې چی دخپل ورک میړه دمرګ خبر یی تر لسه کړ او عدت یی هم تیر‬ ‫کړ خو دوخت حاکم ته دهغې دمیړه مرګ ثابت نه شو نو که دې ښځي بل میللړه کللړي‬ ‫وي حاکم دهغي جداوالي نه شي را وستلې ‪،‬ترهغو چي لمړي میړه یی نلله وي پیللدا‬ ‫شوي ‪ ،‬همدا رنګه دحاکم نائب هم د دوهم میړه اوښځې تر منځ بیلوالي نلله شللي‬ ‫راوستلي ترهغه وخته چی لمړني میړه یی نه وي راغلې ‪( .‬‬


‫‪17‬‬

‫دویم څپرکې »فصل«‬ ‫دجهاد تعریف او ډولونه‬ ‫اکبر جهاد ‪ ،‬اصغر جهاد‪:‬‬ ‫علماې کرامو د جهاد تعریف داسي کړې دې ‪:‬‬ ‫)ان الجهاد لیسمي جهاد حقیقتا ال اذا قصد به وجه ا و ارید به اعلء کلمة الل‬ ‫له‬ ‫لد بل‬ ‫ورفع رایة الحق و مطاردة الباطل و بذل النفس في مرضات ا ‪ ،‬فاذا اریل‬ ‫لني‬ ‫له سل‬ ‫لة ‪ » .‬فقل‬ ‫لی الحقیقل‬ ‫شئ دون ذلک من حظوظ الدنیا فانه لیسمي جهاد فل‬ ‫دویم ټوک ‪۶۳۴‬مخ«(‬ ‫)بیشکه چې جهاد نه نومول کیږي په جهاد سره ‪،‬مګر هغه وخت چی د ا تعالي د رضا‬ ‫قصد وشي ‪ ،‬د ا تعالي د کلیمی د لوړوالي اراده وشی ‪ .‬اودحلق د جنلډي د پلورته‬ ‫ساتلو اراده وشي ‪ ،‬او دباطل رد کول او دنفس صر ف کول د ا تعالي د رضأ له پاره‬ ‫‪ ،‬هغه وخت چی قصد وکړي ‪ .‬د جهاد في سبیل ا څخه ماسوا بل شي چی مربوط کیږي په‬ ‫غیر مشروع نفساني خواهشاتو پورې او ددنیا په نورو غوښتنو نصیبونو اوبرخو‬ ‫پورې ‪ ،‬د حقیقت له مخي دی تلش او هلو ځلو ته جها د نه شو ویلی ‪(.‬‬ ‫دجهاد تعریف‪:‬‬ ‫جهاد په لغت کي کوشش او سعې ته وایی او دشرع له مخې دباطل په مخه کې و دریدو‬ ‫ته جهاد ویل کیږي ‪ .‬لکه څنګه چي په شامي ‪ ،‬درمختار کي د ابن کمللال رحمللة الل‬ ‫علیه په حواله لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)هوبذل الوسع في القتال في سبیل ا (‬ ‫لعي‬ ‫) جهاد دخداې تعالي جل جل له په لره کي د توان اوقدرت په کار اچول اوسل‬ ‫کول دي (‬ ‫همدا راز دمشکوة شریف په شرح مرقات کي یي ذکر راغلې چې هغه په شامي کي هم‬ ‫راغلي ‪:‬‬ ‫) الجهاد في الشرع بذل الجهود في قتال الکفار ‪ » .‬کتاب لجهاد«(‬ ‫لال‬ ‫له قتل‬ ‫) په حقیقت کي جهاد د هغه توان صر ف کولو ته وایی چی د کفارو سره پل‬ ‫کي په کار وړل کیږی ‪.‬‬ ‫دجهاد ډولونه ‪:‬‬ ‫جهاد په دوه ډوله دې ‪:‬‬ ‫لمړي ‪ :‬اکبر جهاد ‪،‬‬ ‫دویم ‪ :‬اصغر جهاد ‪.‬‬ ‫اکبرجهاد‪ :‬په الهي عبادت کي د نفس بندولو ته وایی ‪.‬‬ ‫له‬ ‫للي ا ل علیل‬ ‫)هوقصر النفس علي الطاعات علي الدوا م ‪ -‬و هکذا قال رسول ا صل‬ ‫وسلم ‪ ،‬و قد رجعنا من جهاد الصغر الي الجهاد الکللبر ‪ » .‬کتللاب الجهللاد ‪،‬‬ ‫شامي دریم ټوک‪( .‬‬ ‫)جهاد د نفس بندولو ته وایی ‪،‬یعني د تل له پاره د مناهیو او منکراتو څخلله د‬ ‫نفس ساتل ‪ .‬همدارانګه پیغمبر صلي ا علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫» په تحقیق سره رجوع مو وکړه ‪ ،‬راوګرځیدو له اصغر جهاد څخه لوې جهاد ته ‪،‬‬ ‫یعني دکفارو دمقابلي څخه دلمانځه ادأ کولو ته ‪ ،‬یاد نفس سره جهاد ته ‪.‬‬ ‫داصغر جهاد په اړه په شامي فتاوې کې داسي راغلي دي ‪:‬‬ ‫)بذل الوسع في القتال في سبیل ا مباشللرة ومعاونللة بالمللال او الللرأې او‬ ‫تکثیر سواد و غیر ذلک هکذا في المرقاة ‪ ) .‬کتاب الجهاد ((‬ ‫لول ‪،‬‬ ‫لښ کل‬ ‫له او کوښل‬ ‫لوګه هڅل‬ ‫)دا تعالی په لره کې د قتال له پاره په عملی تل‬ ‫دمال په معاونت ‪ ،‬د جهاد په تدبیر کي دمشوری په ورکولللو‪ ،‬د مجاهللدینو پلله‬ ‫زیاتوالي اود جهاد په نورو کارونو کي ‪( .‬‬ ‫اصغر جهاد په دوو ډولو دې ‪:‬‬ ‫لمړي فرض کفایی ‪،‬‬ ‫دویم فرض عین ‪.‬‬ ‫فرض کفایی جهاد په ځینو باندی د مقصود لس ته راوړلو ته وایی ‪.‬‬ ‫)اذا حصل المقصود بالبعض سقط عن الباقي ‪( .‬‬ ‫) که په ځینو باندی مقصد تر لسه شو نو د نورو نه ساقطیږي ‪(.‬‬


‫‪18‬‬

‫لړي‬ ‫لل وکل‬ ‫لدی یرغل‬ ‫له بانل‬ ‫لوه ډلل‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬که چیرته کفار دمسلمانانو په یل‬ ‫اوهغه ډله یی یرغل دفع کولي شی نو د نورو کسانو لله ذملي څخله دهغله فرضلیت‬ ‫ساقطییږی او که چیرته یی دا ډله او یا د یوه ملک خلک دکفارو دحملي اویرغللل‬ ‫دفع نه شی کولې نو په نورو مسلمانانو باندی فرض عین ګرځي ‪.‬‬ ‫لکه څنګه چې په د درالمختار صاحب النهایة لیکلی دي ‪:‬‬ ‫لن‬ ‫لا مل‬ ‫)ان الجهاد اذا جاء النفیر و یصیر فرض عین علي من یقرب من العدو فأمل‬ ‫لج‬ ‫لم یحتل‬ ‫لة اذا لل‬ ‫ورائهم بعید من العدو فهو فرض کفایة علیهم حتی یسعهم ترکل‬ ‫الیهم فان احتج الیهم بان عجزوا من کان یقرب من العدو و عن المقاومة مللع‬ ‫العدو اولم یعجزو ا عنها لکنهم تکاسلوا و لم یجاهدوا فأنه یفرض علي مللن‬ ‫لي‬ ‫لترض علل‬ ‫لي ان بفل‬ ‫لم الل‬ ‫یلیهم فرض عین کالصلوة و الصو م لیسعهم ترکة ثم و ثل‬ ‫لن‬ ‫لالث مل‬ ‫زء الثل‬ ‫جمیع اهل السل م شرق و غربا علي هذا لتدریج ایضا قال في ج ل ء‌‬ ‫لرب‬ ‫لل المغل‬ ‫لي اهل‬ ‫لب علل‬ ‫لرق وجل‬ ‫لبیت بالمشل‬ ‫للمة سل‬ ‫الفتوې البزازیة امرآ ة مسل‬ ‫تخلیصها من السر ‪ ) .‬کتاب الجهاد مطلب فی فرق بین فر العین و الکفایة ج‬ ‫‪ ، ۳‬ص ‪(۲۴‬‬ ‫) په تحقیق سره جهاد چی نفیر عا م شي په هغه چا باندی فرض عین کیږی چی دښمن‬ ‫ته نژدي وي او هغه څوک چی له دښمن څخه ډیر لیري وی په هغه باندي فرض کفللایی‬ ‫دې ‪ ،‬حتي چی دهغوې له پاره دجهاد پریښول روادي ترهغه وخته چی اړتیللاورته‬ ‫نه وي ‪ ،‬که اړتیا ورته پیدا شوه ‪ ،‬یعني هغه کسان چې دښللمن تلله نللږدې دې د‬ ‫جهاد او ددښمن له مقابلي څخه عاجز شي یا عاجز نه وی خو په جهاد کي سست وي او‬ ‫لره ‪،‬‬ ‫لوې سل‬ ‫جهاد یی نه ترسره کاوه ‪ ،‬نو جهاد فرض دي په هغه چا چي نږدې دې دهغل‬ ‫فرض عین لکه لمونځ اوروژه نیول ‪ ،‬روا نه دي د جهاد ترک کللول ورتلله ‪ .‬دا‬ ‫له‬ ‫لږی پل‬ ‫لرض کیل‬ ‫لی فل‬ ‫حکم فرض دي هغه چاته چی نږدي دي دجهاد د ځاې سره ‪ ،‬حتي چل‬ ‫ټولو مسلمانانو باندي په لویدیځ او ختیځ کی درجه په درجه ‪.‬‬ ‫همدا رانګه دبزازیه د فتاوي په دریم ټوک کي لیکل شوي چی که دمسلمانو یو‬ ‫ه میرمن په شرق کي د کفارو لخوا بندي شي نو دغرب مسلمانانو ته دا لزمه ده‬ ‫چی دا ښځه د کفارو له اسارت څخه خلصه کړي ‪(.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬له پورتنیو دلیلو څخه څرګندیږي چی جهاد په افغانستان کي فرض‬ ‫للمان‬ ‫لتان مسل‬ ‫لی د افغانسل‬ ‫دې په هر مسلمان ‪ ،‬په هر اسلمي ملک کي چې وي ‪ ،‬ځکه چل‬ ‫خلک یوازي د روسانو)او کفارو دیرغلګرو ځواکونو( مقابله نشی کولې‪ ،‬چی هغه‬ ‫دفع کړي ‪ ،‬یعني د نړۍ د نورو مسلمانانو مادي او معنوي مرستو ته اړتیا لري ‪،‬‬ ‫ٌ دنړۍ په ټولو مسلمانانو په هرځاې کې چې وې دا جهللاد وربانللدي‬ ‫نو تدریجا‬ ‫فرض کیږی ‪.‬‬ ‫دویمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫جهاد په کومو ځایو کې فرض عین دې ؟‬ ‫ددویمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫جهاد په دری ځایو کي فرض عین دې ‪.‬‬ ‫لمړۍ ‪) :‬ان یحضر المکلف صف القتال فان الجهاد یتعین في هذه الحال بقوله‬ ‫تعالي ‪:‬‬ ‫» یا ایهاالذین امنوا اذا لقیتم فئة فاثبتوا‪-‬انفال «(‬ ‫) که بالغ سړې د جهاد په ځاې کې حاضر شو نو جهاد پرې فرض کیږي ‪ ،‬پدی حللالت‬ ‫کې دا تعالي د دې ارشاد په بنأ چی فرمایی » اې مؤمنانو ! کله چی دکفللارو‬ ‫سره مخامخ شوئ نوثابت قدمه و اوسئ «(‬ ‫په بل ځاې کې ا تعالي فرمایی چی ‪:‬‬ ‫ٌ فل تولو هم الدبار‪(.‬‬ ‫) یا ایهاالذین امنوا اذا لقیتم الذین کفروا زحفا‬ ‫)اې مؤمنانو ! هغه وخت چی مخامخ شئ له کفارو سره دهغوې د ټولیدو په حللالت‬ ‫کي جګړې ته ‪،‬پس شامه ګرځوئ ‪(..‬‬ ‫)اذا حضر العدو المکان اوالبلد الذې یقیم به المسلمون فانه یجب‬ ‫دویم ‪:‬‬ ‫علي اهل البلد جمیعا ان یخرجوا لقتاله و لیحل لحد ان یتخلللي عللن القیللا م‬ ‫بواجیه نحوالمقاتلة اذ الیمکن دفعه ال بتکتلهم عامة و متللاجزتهم ایللاه‬ ‫کما قال ا تعالې ‪»:.‬یا ایهاالذین امنوا قاتلو الذین یلونکم من الکفللار‬ ‫‪ «.‬التوبة (‬


‫‪19‬‬

‫للمانانو‬ ‫لا دمسل‬ ‫لو یل‬ ‫لر شل‬ ‫) کله چې دښمن دمسلمانانو په سیمه اویا ښار کې حاضل‬ ‫سیمي اویا ښار ته راغې نو دهغه سیمي یا ښار په ټولو مسلمانانو فرض دي چللی‬ ‫دکفارو مقابلي ته ووځي ‪ ،‬روانه ده چی څوک دې د کفارو سره دمقابلي څخلله ځللان‬ ‫وژغوري ‪ ،‬ځکه مقاتله او جګړه په هغه وخت کي چی ددښمن مقابله ممکللن نلله وی‬ ‫مګر د ښار دټولو اوسیدو نکوپه وتلو سره‪ ،‬او دقواوو یو شانته کیدل ددښللمن‬ ‫سره ‪ .‬لکه چی ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫» اې د ایمان خاوندانو ! مقاتله وکړئ دهغو کفارو سره چی للله تاسللو سللره‬ ‫نژدې دي ‪(« .‬‬ ‫که دوخت اما م وي او دکفارو سره دمقابلي له پاره د مسلمانانو څخه‬ ‫دریم ‪:‬‬ ‫غوښتنه وکړي ‪.‬‬ ‫)فانه لیسعه ان یتخلي عن الستجابة الیه لما رواه ابن عباس رضی ال عنله ‪ ،‬ان‬ ‫لة ‪ ،‬و اذا‬ ‫لاد ونیل‬ ‫لن جهل‬ ‫لح ولکل‬ ‫لد الفتل‬ ‫النبی صلی ا علیه وسلم قال ل هجرة بعل‬ ‫استنفرتم فانفروا ‪ ،‬رواه البخاري لقوله سبحانه ‪:‬‬ ‫»یا ایهاالذین امنوا ما لکم اذا قیل لکم انفروا في سبیل ا اثللاقلتم الللي‬ ‫الرض ارضیتم بالحیوة الدنیا من الخرة ‍‍‍‍‍‍‍‍ فما متاع الحیوة الللدنیا‬ ‫في الخرة ال قلیل ‪ .‬التوبة ‪(«۳۷‬‬ ‫)که د وخت حاکم جهاد ته د تګ غوښتنه وکړي نو روا نه دي هیچا ته چی د تګ څخه‬ ‫منه راوړي ‪ ،‬ځکه چې عبدا ابن عباس رضی ا عنه روایت کوي چی پیغمللبر صلللي الل‬ ‫علیه وسلم فرمایلي دي چی ‪ :‬دمکې له فتحې وروسته هجرت کول نه شته له مکللې‬ ‫څخه مدینی ته ‪ .‬لکن جهاد او دجهاد نیت دې ‪ .‬او کله چی دوخت اما م له تاسللو‬ ‫لا م‬ ‫لارک امل‬ ‫لدیث مبل‬ ‫له ووزئ ‪ ،‬دا حل‬ ‫څخه جهاد ته د وتلو غوښتنه وکړی نو جهاد تل‬ ‫لی‬ ‫لړې دې چل‬ ‫لان کل‬ ‫لبت بیل‬ ‫له نسل‬ ‫بخاري رحمة ا دا تعلي ددی مبارک آیت د ارشاد پل‬ ‫لی د ا ل‬ ‫فرمایی ‪ » :‬اې مؤمنانو ! په تاسو څه شوي کله چې تاسو ته وویل شي چل‬ ‫لئ‬ ‫تعالی په لره کي جهاد ته ووځئ نو په تاسو سخته تیریږي ‪ ،‬ځمکي ته درانه شل‬ ‫له‬ ‫‪ ،‬ایا د اخرت د ژوندانه په نسبت ددنیا په ژوندانه راضي شوی یاست ‪ .‬پس نل‬ ‫دي ددنیا ژوند داخرت دژوند په نسبت مګر لږ او قلیله متاع ‪ » .‬فقه السللنة‬ ‫دویم ټوک ‪۶۲۳ ،‬مخ «(‬ ‫په دې پورته ذکر شوو دریو ځایو نو کې جهاد فرض عین دې چی په شامي او نللورو‬ ‫فقهي کتابونو کې هم دهغي ذکر راغلې دې ‪.‬‬ ‫دمجاهدینو صفات ‪:‬‬ ‫دمجاهدینو صفات ا تعالي په قرانکریم کي او سیدنا محمد صلی ا علیه وسلم پله‬ ‫مبارکو احادیثو کي ډیر ذکر کړی چی مونږ دلته څو مبارک آیتونه او حدیثونه‬ ‫دنموني په توګه راوړاندی کوو‪.‬‬ ‫ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لثیرا لعلکل‬ ‫لاثبتوا و اذکروا ل کل‬ ‫لة فل‬ ‫لم فئل‬ ‫) یا ایهالذین امنوا اذا لقیتل‬ ‫تفلحون ‪ .‬و اطیعوا ورسوله ول تنازعوا فتفشلوا و تذهب ریحکللم و اصللبروا‬ ‫ان ا معی الصبرین » انفال ‪(«۴۶‬‬ ‫)اې مؤمنانو ! هغه وخت چی دکافرانو دیوې ډلې سره مخا مخ شوئ نو ثابت قدمه‬ ‫واوسئ او ا جل جلله زیات یاد کړئ ‪ .‬په خپل منځ کي کشمکش اونفاق مه کوئ او‬ ‫که مو وکړ نو بزدله به شئ اوستاسو قوت به زایل شي ‪ ،‬صبر وکړئ ‪ ،‬ا تعالي له‬ ‫صابرانو سره دې ‪(.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬مجاهدین بایدا تعالي ډیر یاد کړي په خپل منللځ کللي جګللړه او‬ ‫نفاق و نه کړي او په ستونزو او تکالیفو کی صبر وکړي ‪ .‬همدارانګه کله چللی‬ ‫مجاهد له خپله کور څخه د جهاد په نیت وزی نو لومړۍدې دوه رکعته نفل لمونځ‬ ‫وکړي اوله هغه وروسته دې دا لندي مبارک آیت تلوت کړي ‪:‬‬ ‫لافرین‬ ‫لو م الکل‬ ‫لي القل‬ ‫) ربنا افرغ علینا صبرا و ثبت اقدامنا و انصرنا علل‬ ‫) بقره ((‬ ‫لوه او‬ ‫لابت وګرځل‬ ‫) لویه خدایه ! مونږ ته صبر را وبخښه ‪ ،‬زمونږ قدمونه ثل‬ ‫مونږ د کافرو په قو م غالب او بریالي و ګرځوه ‪( .‬‬


‫‪20‬‬

‫مجاهد ته په کار ده چی په في سبیل ا جهاد کي د اعلء کلمة ا په خللاطر او دالل‬ ‫تعالي د رضا د لسته راوړو له پاره دشرعی حقوقو د ساتني او اداء پلله لر کللي‬ ‫خاصه توجه اوپاملرنه وکړي ‪ .‬په مبارک حدیث کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫) انما العمال بالنیات و انما لکل امراء ما نواې فمن کان هجرته الي الل و‬ ‫لیبها او‬ ‫لدنیا یصل‬ ‫لي الل‬ ‫له الل‬ ‫لان هجرتل‬ ‫رسوله فهجرته الی ا ورسوله ‪ ،‬ومن کل‬ ‫امراة یتزوجها فهجرته الي ما هاجر الیه ‪ ) .‬مشکوة لمړي ټوک ‪ ۲‬مخ ‪(.‬‬ ‫) داعمالو اجراء په نیتونو پورې اړه لري ‪ .‬دهر چا له پاره هغه څه دي چللی‬ ‫لړي وي نللو د‬ ‫لرت کل‬ ‫نیت یی کړي وي ‪ .‬چا چي د ا تعالي اودهغه د رسول له پاره هجل‬ ‫هجرت اجریی د ا تعالی اودهغه د رسللول سللره دې ‪ .‬او چللاچي ددنیللان د طلللب‬ ‫اوغوښتنې له پاره هجرت کړي ‪ ،‬دنیا ورکول کیږی اوکه یی دازادواج له پللاره‬ ‫کړي وي نو هغه به ور رسیږي ‪ ،‬پس هجرت د هر نیت له پاره چی وشي د هجرت به یی‬ ‫هما غه اجر وي ‪( .‬‬ ‫همدا رانګه ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫) الذین امنوا یقاتلون في سبیل ا ‪ » ....‬النساء «(‬ ‫)هغه کسان چې ایمان یی راوړې ‪ ،‬هغوې د ا تعالي په لره کي قتال او جهاد کوي‬ ‫لالي‬ ‫‪ ) .‬د نورو غرضونو له پاره جګړه نه کوی ‪ ،‬بلکه یوازې او یوازي د ا ل تعل‬ ‫درضا د لسته راوړو له پاره جهاد کوی ((‬ ‫مؤمن مجاهد هیڅکله دکفارو سره نه پخل کیږي تر هغه چې کفار اسل م ته نلله وي‬ ‫متمایل شوي اویا داسل م قبلولو ته نه وي حاضر شوي ‪.‬په ډیللر شللدت اوقسللاوت‬ ‫ورسره جګړه کوي ‪.‬‬ ‫مجاهد دخپل مسلمان ورور سره داسي رویه کوي چی دخپل مسلمان وروسره مینه ‪،‬‬ ‫محبت ‪ ،‬اخلص اوصداقت لري او هیڅکله دخپل مسلمان ورور څخه ځان بللاعزته او‬ ‫اوچت نه بولي ‪ ،‬له بل پلوه هغه هیڅکله هم دخپل ورځني ژوند له برنامي څخه د‬ ‫ا تعالي عبادت نه غورځوي ‪ ،‬دزړه له کومي زیار باسي چی دهغه په انجا م کللي‬ ‫بریالي شي ‪.‬‬ ‫ا تعالي فرمایی چی ‪:‬‬ ‫)محمدرسول ا والذین معه اشداء علي الکفار رحماء بینهم ترهم رکعا سجدا‬ ‫یبتغون فضل من ا ورضوانا‪ »...‬الفتح «(‬ ‫لره دي‬ ‫)محمد رسول ا صلی ا علیه وسلم دخداي پیغمبر دې ‪ ،‬هغه څللوک چللی دده سل‬ ‫لان‬ ‫لي مهربل‬ ‫لځ کل‬ ‫دکفارو سره »په جګړه اوبرخوردکې « سخت زړي دي اوپه خپل منل‬ ‫اویو په بل رحم کونکي دي ‪ .‬ای محمده ! ته هغوی ویني رکوع کونکي اوسجده‬ ‫کونکي ‪ ،‬غواړي د ا تعالي فضل او دهغه رضاء (‬ ‫همدا راز د مجاهد له صفاتو څخه یو دا هم دې چی هغه به دخپل کللو م غللرض للله‬ ‫پاره جهاد نه کوي ‪ ،‬بلکه یوازې اویوازې به دا تعالي رضا غواړی ‪ ،‬همدا بلله‬ ‫یی مرا م او مقصد وي ‪ .‬لکه څنګه چی اما م مالک رحمة ا علیه یومبللارک حللدیث‬ ‫رانقل کړي چی فرمایی ‪:‬‬ ‫) و عن معاذ رضی ا عنه قال قال رسول ا صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬الغزو غزوان فامللا‬ ‫لب‬ ‫لریک او اجتنل‬ ‫لاء سرالشل‬ ‫لم ویل‬ ‫من ابتغي وجه ا و اطاعة الما م و انفق الکریل‬ ‫لې‬ ‫لمعة وعصل‬ ‫لاء و سل‬ ‫لرا وریل‬ ‫الفساد فان نومه ونبهته اجر کله واما من غزا فخل‬ ‫الما م و افسد فی الرض فا نه لم یرجع بالکفا ف ‪...‬راه مالک (‬ ‫» مشکوة ‪ ،‬کتاب الجهاد ‪ ،‬دویم فصل ‪۳۳۴ ،‬مخ «‬ ‫) له معاذ رضی ا عنه څخه روایت دې چی سیدنا رسول ا صلللی الل علیلله وسلللم‬ ‫فرمایلي دي ‪ :‬غزا په دوه ډوله ده ‪ :‬یوه هغه ده چی غواړي د ا تعالي رضاء ‪،‬‬ ‫اوداما م اطاعت وکړی ‪ ،‬نیکو خلکو ته نفقه ورکوي ‪ ،‬مرسته کوي دهغه چاسره چللی‬ ‫لوب او‬ ‫لره خل‬ ‫لق سل‬ ‫له تحقیل‬ ‫لس پل‬ ‫لاتي ‪ ،‬پل‬ ‫ورسره دي اوخپل ځان له فساد او شرڅخه سل‬ ‫ویښوالي یی ټول اجر اوعبادت دې ‪ ،‬اوهغه چی جهاد کوي دفخر له پاره یعني خپل‬ ‫لاد‬ ‫لک یل‬ ‫ځان له نورو څخه لوړ وبولي ‪ ،‬دخپل نامه دلوړولو له پاره ترڅو یی خلل‬ ‫کړي ‪ ،‬داما م نافرماني وکړي او په ځمکه فساد وکړي ‪ ،‬په تحقیق سره چللی کفللا ف‬ ‫)جهاد( ته یی رجوع و نه کړه ‪ ،‬ګناه یی له ثواب څخه زیاته شوه ‪( .‬‬


‫‪21‬‬

‫مجاهدباید دخپلې سیمي په خلکو ظلم اوستم ونه کړي ‪ ،‬په خپلو منځو کې اختل ف‬ ‫اونفاق منځته را نه وړی اودخپل ماتحت او رعیت سره ښه سلوک ولري اوپه هغللو‬ ‫شفقت اومهرباني وکړي ‪.‬‬ ‫تاچو شیطان عابد نګردي‬ ‫اې جوان از کبرو سمعت خود را نګه دار‬ ‫شرمسار‬ ‫وفکر توپ‬ ‫دورکن خیال‬ ‫زیر پاې خو د نظر کن حال مظلو م را‬ ‫وماشیندار‬ ‫پیغمبر صلي ا علیه وسلم فرمایی چی ‪:‬‬ ‫لي و‬ ‫) و عن ابي برده رضی ا عنه ‪ ،‬قال بعث النبي صلی ا علیه وسلم جد ابا موسل‬ ‫لا‪» .‬‬ ‫لا و ل تختلفل‬ ‫معاذ الي الیمن فقال یسرا ول تعسر بشرا و ل تنفرا تطاوعل‬ ‫متفق علیه ‪ ،‬مشکوة باب ماعلی الولیت ‪۳۲۳‬مخ «(‬ ‫)له ابي برده رضی ا عنه څخه روایت دې چې سیدنا محمد صلی ا علیه وسلم دابللي‬ ‫برده بابا ابوموسي او معاذ رضی ا عنهم دیمن په لور لیږلي وو او هغوې ته یی‬ ‫امر فرمایلي وو چې دخلکو سره اساني وکړئ‪ ،‬خلکو ته تکلیف مه ورکللوئ ‪،‬خلللک‬ ‫خوشحاله کړئ ‪ ،‬دخپل ځان په نسبت دخلکو کرکه مه راپیدا کوئ ‪ ،‬په خپلومنځو‬ ‫کي موافقه ولرئ او اختل ف مه کوئ ‪(.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬هغه صفات چې د یوه مؤمن له پاره دي هغه د یوه مجاهد له پللاره‬ ‫هم دي ‪،‬بلکه مجاهد باید دهغه نه زیات صفات ولری ‪ ،‬دښمن ته شاو نه ګرځوي ‪ ،‬د‬ ‫میدان نه تیښته و نه کړی ‪ ،‬دخپلو مسلمانو ورونو سره مرسته وکللړي د یوبللل‬ ‫لاتي ‪،‬‬ ‫سره نیک اخلق ولري ‪ ،‬دبدو کارونو څخه ځان وژغوري ‪ ،‬دظلم څخه ځان وسل‬ ‫مجاهد باید ددښمن په مقابل کي بزدله نه وي ‪ ،‬عفت او شجاعت ولللري ‪ ،‬دخپلللو‬ ‫لبر‬ ‫لم او جل‬ ‫لا ظلل‬ ‫همسنګرو ورونو په مقابل کي د لویی حوصلي خاوند وي اوپه چل‬ ‫له‬ ‫لمن لل‬ ‫لي د دښل‬ ‫لو یعنل‬ ‫ونه کړي د غنیمت په مال کي خیانت و نه کړی‪ ،‬دمثله کولل‬ ‫افرادو څخه دغوږونو ‪ ،‬پزې او دوجود د نوور غړو له پرې کولو پلله کلکلله ډډه‬ ‫وکړي ‪ ،‬ددښمن له ماشومانو اوښځو د وژلو څخه ځان وساتي ‪ ،‬دهغوې ماشومان‬ ‫‪ ،‬ښځي ‪،‬ړانده ‪ ،‬ګوډ او نور معلولین وساتي خو که چیرې دا ډول کسان ددښللمن‬ ‫لمن‬ ‫لی ددښل‬ ‫لي ‪ ،‬دا چل‬ ‫لی ووژنل‬ ‫لا دې یل‬ ‫لو بیل‬ ‫لران وو نل‬ ‫لا امیل‬ ‫د رایو څښتنان اویل‬ ‫دماشومانو ‪ ،‬ښځو او زړو سره دومره مراعللات کیللږي نللو دمسلللمانانو سللره‬ ‫بایدڅومره مراعات وکړل وشي! سالک وایی ‪:‬‬ ‫نې براې فصل کردن امده یم‬ ‫مابراې وصل کردن امده ایم‬ ‫*******‬

‫څلرم‪:‬‬ ‫دامیرانوو او عامه مجاهدینو حقوق ‪:‬‬

‫امیر هغه چاته ویل کیږي چې ډیر خلک دده د غوښتني څخه په غیر دده سره بیعللت‬ ‫لدین‬ ‫لامه مجاهل‬ ‫وکړي ‪ .‬قومندان هغه دې چې دامیر ترحکم لندي کار وکړي او عل‬ ‫لو د‬ ‫لړی ‪ .‬خل‬ ‫هغه دي چی د قومندان د قومندې او دقومندان د حکم سره سم عمل وکل‬ ‫له‬ ‫لاه نل‬ ‫قومندان حکم قبلول هغه وخت صحت لري چی دهغه په اجراء کې کومه ګنل‬ ‫وی‪ .‬که چیرې کو م قومندان خپلو مجاهدینو ته امر وکړي چی یو بی ګناه شللخص‬ ‫ووژنئ او یا د خلکومال یوسئ ‪ ،‬په داسي حال کي چې هغه ثابت مرتد نه وي نللو‬ ‫له‬ ‫لې هغل‬ ‫لبت چل‬ ‫دا مجاهدین به په خپله دا تعالی په وړاندي ‪ ،‬دهغه شخص په نسل‬ ‫مرتد نه وو او وژل شوی او یایی مال وړل شوي وو ‪،‬ځواب ورکونکي اوسي ‪ .‬لکلله‬ ‫څنګه چې قران عظیم الشان کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫لأن‬ ‫لم ‪ .‬فل‬ ‫لر منکل‬ ‫) یاایهاالذین امنوا اطیعوا و اطیعوالرسول و اولي المل‬ ‫تنازعتم في شئ فردوه الي ا ورسوله ان کنتم تؤمنون بال ورسللوله والیللو م‬ ‫الخر ذلک خیر و احسن تأ ویل ‪ )...‬النساء ‪((۵۹‬‬ ‫)اې دایمان خاوندانو ! د ا تعالي فرمان یوسئ اودهغه درسول اطاعت وکړئ‬ ‫له‬ ‫لي پل‬ ‫لر کل‬ ‫لو م امل‬ ‫له کل‬ ‫لو پل‬ ‫له مل‬ ‫‪ ،‬او دامر دهغه څښتنانو چی له تاسو څخه دی ‪ .‬کل‬ ‫خپلومنځوکي سره اختل ف وکړ پس هغه راجع کړئ ا تعالي او دهغلله رسللول تلله ‪،‬‬ ‫یعنې دهغه فیصله د ا تعالي اود هغه رسول دامر سره سمه وکړئ ‪ ،‬که تاسو په ا‬ ‫تعالي او دهغه په رسول اودخرت په ورځ ایمان راوړې وي ‪ .‬داکار د عاقبت او‬ ‫راتلونکي په اعتبار ستا سو له پار ه نیک او ډیر ښه دې ‪(.‬‬


‫‪22‬‬

‫په دې مبارک آیت کې د )منکم ( کلیمه یاد کړل شوې ده له هغې څخه څرګنللدیږي‬ ‫لالعکس‬ ‫چی د هغي اطاعت واجب دي چی مسلمان وي او امریی د شریعت سره سم وي ‪ ،‬بل‬ ‫که مسلمان نه وي او یا یی حکم دشرع مطابق نه وي دهغه اطاعت واجللب نلله دي ‪.‬‬ ‫په مبارک حدیث کي راغلي دي چی ‪:‬‬ ‫) عن ابن عمر رضی ا عنه قال قال النبي صلی ا علیه وسلم ‪ ،‬المراء المسلللم‬ ‫لیة فل‬ ‫لر بمعصل‬ ‫السمع و الطاعة فیما احب اوکره ال ان یاء مر بمعصیة فاذا امل‬ ‫سمع و ل اطاعة ‪ ) .‬مشکوة شریف (‬ ‫) له عبدا بن عمر رضی ا عنه څخه روایت دې چې نبي کریم صلللی الل علیلله وسلللم‬ ‫فرمایلي دي ‪ .‬په شخص باندي لزمه ده دامر اوریدل اوفرمانبرداري ‪ ،‬دا یللو‬ ‫له‬ ‫لوښ وي او کل‬ ‫له دده خل‬ ‫شانته ده چی که هغه امر خوښ ولري او که نه ‪ ،‬یعني هغه کل‬ ‫نه‪ ،‬باید اطاعت یی وکړل شي ‪ .‬مګر په هغه وخت کي د امر اوریدل واجب نه دي‬ ‫چي په معصیت یی امر کړې وي‪(.‬‬ ‫په دې هکله ډیر نصوص شته اوهغه څه چې له دې نصوصو څخه څرګندیږي هغه دادي‬ ‫چی په رعیت دحاکم دامر اطاعت واجب دې ترهغه چې دهغه حکم دالهي حکللم سللره‬ ‫یوشان وی ‪ ،‬که چیرته حاکم په ګناه امر کوي نو د رعیت لخوا دهغه امر اطاعت‬ ‫واجب نه دې بلکه د اطاعت ترک کول واجب کیږي ‪.‬‬ ‫ځکه چې درعیت له پلوه دامیر حکم منل صر ف د ا تعالي درضاء له پاره دې خو کللله‬ ‫چی رعیت دامیر دامر په منلو کي دا تعالي دقهر او غضب موجب ګرځلي نلو دداسلي‬ ‫امر منل لز م نه دي ‪ ،‬لنډه دا چی د امیر امر منل تر هغه پللورې واجللب دي چللی‬ ‫دهغه امر دا تعالي اودهغه د رسول له امرسره یو شانته وي ‪ .‬که چیرته داسي‬ ‫نه وو نو اطاعت یی واجب نه دي ‪ ) .‬حاشیه مشکوة کتاب الماره ((‬ ‫همدا رنګه لکه څنګه چی د اما م دامر اطاعت لز م دي په همدې ډول دهغه چا دامر‬ ‫لي‬ ‫لدیث کل‬ ‫لارک حل‬ ‫له مبل‬ ‫لږی ‪ .‬پل‬ ‫اطاعت هم لز م دې کو م چی داما م لخوا ټاکل کیل‬ ‫راغلي ‪:‬‬ ‫)و عن ابي هریرة رضی ا عنه ‪ ،‬قال قال رسول ا صلي ا علیه وسلللم مللن اطللاعني‬ ‫لر‬ ‫فقد اطاع ا و من عصاني فقد عصي ا و من یطع المیر فقد اطاعني و من یعص المیل‬ ‫فقد عصاني ‪ ) .‬مشکوة (‬ ‫للم‬ ‫له وسل‬ ‫للی ال علیل‬ ‫لم صل‬ ‫لبي کریل‬ ‫) له ابوهریرة رضی ا عنه څخه روایت دې چی نل‬ ‫فرمایلي دي ‪ :‬هغه چا چې زما قول و منلو په تحقیق سره یی د ا تعللالي قللول و‬ ‫منلو‪ .‬او هغه چا چې زما مخالفت وکړ په تحقیق سره هغه دا تعالې دامر څخه سر‬ ‫وغړولو ‪ .‬اوهغه چا چې د امیر دامر څخه اطاعت وکړ په تحقیللق سللره چللی للله‬ ‫ماڅخه یی اطاعت کړې ‪ ،‬او هغه چا چې دامیر دامر څخه سر و غړولو په تحقیق سره‬ ‫هغه زما نافرماني وکړه ‪(.‬‬ ‫لری‬ ‫لق لل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې اما م ) امیر ( حل‬ ‫لوې‬ ‫لې دهغل‬ ‫لدینو چل‬ ‫لامه مجاهل‬ ‫له عل‬ ‫لې پل‬ ‫په قومندانانو او قومندانان حق لري چل‬ ‫دامرلندي دي ‪ ،‬امر وکړي اوهغوې یی اطاعت وکړی په دې شرط چې دهغللوې امللر‬ ‫لامه‬ ‫لم د عل‬ ‫لاې اوهل‬ ‫له ځل‬ ‫لوق پل‬ ‫لرعي حقل‬ ‫لې شل‬ ‫لو کل‬ ‫دشریعت سره سم وي ‪ ،‬په خپلو منځل‬ ‫مسلمانانو حقوق اداء کړي ‪ ،‬مثل دناروغ پوښتنه ‪ ،‬جنازه‪ ،‬د سل م وعلیک کللول ‪،‬‬ ‫لول ‪،‬‬ ‫لتیا قبلل‬ ‫للمان دمیلمسل‬ ‫دپرنجیدو ځواب ورکول ‪ ،‬دمظلو م سره مرسته ‪ ،‬د مسل‬ ‫له‬ ‫لول ‪ ،‬پل‬ ‫له کل‬ ‫له منل‬ ‫لي څخل‬ ‫له نهل‬ ‫لر او لل‬ ‫لرو ف امل‬ ‫دقسم څخه دمسلمان خلصول په معل‬ ‫نیکوکارونو کې یو له بل سره مرسته کول ‪ ،‬که مجاهدین ددښمن لخوا څخه تاوان‬ ‫لو‬ ‫لدل ‪،‬یل‬ ‫وویني ټول مجاهدین په هغې خبرول او ددښمن په مقابل کي یو موټي کیل‬ ‫په بل پسی غیبت نه کول ‪ ،‬اودمسلمانانو په حقوقو کې خیانت نه کول ‪.‬‬

‫پنځم‬ ‫دجهاد فرضیت او دمؤمنو افرادو مسؤلیت ‪:‬‬

‫د افغانستان په اوسنیو شرایطو کي چې دزمانې د ستر طاغوت په خل ف پراخه او‬ ‫دوامداره جهاد جریان لری او حتي کار تر دې ځایه رسیدلې چې جهللاد دعللا م‬ ‫نفیر شکل ځانته خپل کړې دې ‪،‬کو م معاذیر دي چی دسړې له جهاد څخه د پللاتې‬ ‫کیدو سبب کیږي ‪ .‬اوکو م شیان ددي باعث کیږي چی یو مسلمان دې د جګړې میللدان‬ ‫ته ولړ نه شي ؟ دا هغه پوښتني دي چي د ډیروکسانو په ذهنو نوکې را ګرځي ‪:‬‬ ‫مونږ مخکې وویل چی جها په دوه ډوله دې ‪ ،‬فرض عین اوفرض کفایی ‪.‬‬


‫‪23‬‬

‫له لره‬ ‫له پل‬ ‫لل جل لل‬ ‫فرض عین تعریف دا وو چې د ددښمنانو په مقابل کي ‪،‬دخداې جل‬ ‫کي‪ ،‬د هغه جهاد تر سره کول چې دښمن دپوره ماتې او شکست سره مخامخ شي پلله‬ ‫هر مسلمان وګړي فرض دي ‪ .‬لکه چې په شامي کي لیکل شوي دی ‪:‬‬ ‫) فیخرج الکل اې کل من ذکر او المرءة و العبد والمدیون وغیرهللم ‪ .‬قللال‬ ‫اما م السرخسي رحمة ا و کذا غلمان الذین لم یبلغوا اذا طاقو القتال فل بأس‬ ‫بأن یخرجوا ویقاتلوا في النفیر العا م و ان کره اباه و لمهات ( »شامي ‪۳‬ج‬ ‫‪۳۴۳ ،‬مخ «‬ ‫)ودې وځي جهاد ته ښځه وي که نارینه ‪ ،‬غل م وي یا قرضداره اویا نور ددوې نه ‪،‬‬ ‫لوغ‬ ‫لی بلل‬ ‫اما م سرخسي رحمة ا فرمایلي دي ‪ ،‬همدا راز هغه هلکان دې هم ووځي چل‬ ‫ته لندي رسیدلي په هغه وخت کي چی دقتال او جګړې طاقت ولري ‪ .‬باک نه لری‬ ‫له‬ ‫لدو لل‬ ‫لو او مینل‬ ‫چی ووځي په نفیر عا م کي ‪ ،‬که څه هم دهغوې وتل دهغوې د پلرونل‬ ‫پاره ښه نه بریښي ‪( .‬‬ ‫همدا راز ا تعالي فرمایلي دی ‪:‬‬ ‫) قاتلوا المشرکین کافة کما یقاتلونکم کافة ‪ » ...‬التوبة «(‬ ‫لو‬ ‫له تاسل‬ ‫لول لل‬ ‫) ټول دمشرکانو سره جهاد او جګړه وکړئ لکه څنګه چي هغوې ټل‬ ‫سره جنګ اوجګړه کوی ‪( .‬‬ ‫په دې مبارک آیت کې ا تعالي د نړئ ټولو مسلمانانو ته امر کړې چې دمشللرکانو‬ ‫سره جګړه وکړي په پوره اتحاد او اتفاق ‪ ،‬یعنی جهاد په هغلله وخللت کللي چللی‬ ‫دکفارو غلبه وي فرض عین دې تر هغه ځایه چی دکفارو مقابله وشللي ‪ ،‬خللو ځنللي‬ ‫لي‬ ‫لي دهغل‬ ‫لت کل‬ ‫لارک ایل‬ ‫لدې مبل‬ ‫کسان له دي امر څخه مستثنې دي چی ا تعالي په لنل‬ ‫یادوونه کړې ده ‪.‬‬ ‫)لیس علي الضعفاء ول علي المرضې و ل علي الذین لیجدون ماینفقون حرج اذا‬ ‫نصحوا ل ورسوله ‪ ،‬ما علي المحسنین من سبیل ‪ .‬وا غفور رحیم ‪ ،‬ول علي الللذین‬ ‫لن‬ ‫لض مل‬ ‫اذا ما اتوک لتحملهم قلت ل اجد ما احملکم علیه تولوا و اعینهم تفیل‬ ‫الدمع حزنا ان ل یجدوا ما ینفقون ‪) .‬التوبة((‬ ‫له‬ ‫لاچې نل‬ ‫)نشته په هغه چا )جهاد( چې ضعیفان او ناروغان دی ‪ ،‬اونه په هغه چل‬ ‫مومي هغه څه چې مصر ف یی کړي په جهاد کې ‪ ،‬د جهاد څخه دپاتې کیدو په وجه هیڅ‬ ‫ګناه ورته نشته په هغه وخت کې چې د ا تعالي اودهغه د پیغمبر صلي ا علیلله‬ ‫وسلم سره مینه ولری او زړونه یی پاک وي ‪ ،‬او نشته پلله نیکوکللاراونو هیللڅ‬ ‫الزا م ‪ ،‬ا تعالي بخښونکي او مهربان دې ‪ ،‬اونشته ګناه هغه کسانو تلله ‪ ،‬پلله‬ ‫هغه و خت کې چې راغلل تاته )اې پیغمبره! ( چې د سورلئ وسیله ورته پیللدا‬ ‫کړې او ورته ومو ویل چې فې الحال د سورلۍ له پاره څه شي )آس ‪ ،‬اوښ او نور (‬ ‫نشته نو بیرته وګرځیدل ‪ ،‬په داسي حال کي چی اوښکي یی بهیدلې له سترګو څخه‬ ‫‪ ،‬په دې سبب چې نه یی شوه پیدا کولې څه شي چی په جهاد کې یی نفقه کړي ‪(.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬مسلمان باید خپل ټول توان د ا تعالي په لره کې مصر ف کړي ‪ ،‬که‬ ‫بیا هم چیرته د جګړې میدان ته یی دتللو لره پیدا نه کړاې شوه نو د نفیر‬ ‫عا م په صورت کي هم ددوې له ذمي څخه د جهاد فرضیت ساقط کیږي ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫شپږمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ایا کیداې شي ادعا وکړو چې دمجاهدینو یو ګوند ‪ ،‬تجهیزات ‪ ،‬اعاشه او نللور‬ ‫معقول عذر دې چې ددغه شیانو مسؤلین له جهاده څخه پریږدي ‪ ،‬ایا داسي نصللوص‬ ‫چی وسلوال جهاد ته ددوې د نه تګ جواز ورکړي شته او که نه ؟‬ ‫د شپږمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫د افغانستان جهاد فرض عین دې لکه چی ددیني کتابونو څخه څرګندیږي اومونږ‬ ‫دلته دقطبي یو عبارت رانقلوو ‪:‬‬ ‫) وقد تکون حالة یجب فیها نفیر الکل و هي الرابعة ‪ ،‬و ذلک اذا تعین الجهاد‬ ‫بغلبة العدو علي قطر من القطار او بحلوله فاذا کان ذلک وجب علي جمیع اهل‬ ‫تلک اذار ان ینفرو او یخرجوا الیه خفافا و ثقال شبابا و شیوخا کللل علللی‬ ‫قدر طاقة ول یتخلف احد یقدر علي الخروج من المقاتل او کثر السواد ‪( .‬‬ ‫» طبري ‪۸‬ج ‪۱۰۱‬مخ«‬


‫‪24‬‬

‫لن دې‬ ‫نو له دې څخه څرګنده شوه چې د افغانستان جهاد د لمانځه په شان فرض عیل‬ ‫‪ .‬په هر مسلمان که ښځه وي اویانارینه ‪ ،‬چې د جهاد قدرت او ځواک ولری فللرض‬ ‫عین ګرزیدلې دې ‪ .‬یو فرد هم له جهاد څخه د ګوښه کیدو جواز نه لري ‪ ،‬نلله پلله‬ ‫لي‬ ‫لل کل‬ ‫له داخل‬ ‫باندینیو هیوادو کي مهاجرین له دې امر څخه مستنثنې دي اونه پل‬ ‫اوسیدونکي‪ ،‬نه ترې عالمان خلص دي او نه ترې امیران او مامورین ‪،‬بلکه پلله‬ ‫له اړه‬ ‫لی پل‬ ‫لناېع یل‬ ‫لدائع الصل‬ ‫لې بل‬ ‫هر مسلمان وسلوال جهاد فرض عین دي ‪ .‬لکه چل‬ ‫فرمایی ‪:‬‬ ‫لد‬ ‫لل واحل‬ ‫) فاذا عم النفیر بان هجم العدو علي بک فهو فرض عین ‪ ،‬یفرض علي کل‬ ‫لق‬ ‫لر ل یتحقل‬ ‫لم النفیل‬ ‫لاذا عل‬ ‫لاد ‪ ،‬فل‬ ‫لي الجهل‬ ‫من احاد المسلمین من هو قادر علل‬ ‫القیا م به ال بالکل فبقي فرضا علي کل عینا بمنزلة الصو م ‪ ،‬الصلوة فیخللرج‬ ‫لرأة‬ ‫العبد بغیر اذن موله و المرأة بغیر اذن زوجها لن منافع العبد و المل‬ ‫في حق العبادة المفروضة عینا مستثناة عن ملک المولي و الزوج شرعا کما في‬ ‫الصو م و الصلوة ‪ .‬لن حق الوالدین لیظهر في فروض العیان کالصو م و الصلوة‬ ‫‪»...‬بدائع ‪۷‬ج ‪ ۹۸ ،‬م«(‬ ‫همدا رانګه د اما م عبدا طبري له عباراتو څخه ‪ ،‬داسي راغلي دي ‪:‬‬ ‫)یجب فیها نفیر الکل ‪( .‬‬ ‫او ددي عبارت څخه ‪:‬‬ ‫) وجب علي جمیع اهل تلک الدار ان ینفروا و یخرجو الیه (‬ ‫لې‬ ‫لانو چل‬ ‫لو کسل‬ ‫له هغل‬ ‫لی لل‬ ‫لازه بل‬ ‫لدو اجل‬ ‫څخه څرګندیږی چی د جهاد څخه دپاته کیل‬ ‫قرانکریم هغوې معذور ښوولي بله چاته نشته ‪.‬‬ ‫له دې‬ ‫همدا راز عباس رضی ا عنه د ابي طلحه رضی ا عنه څخه د خداې جل جل له پل‬ ‫حکم استناذد کوی چی فرمایی ‪:‬‬ ‫) انفروا خفافا و ثقال(‬ ‫او بیا سیدنا عباس رضی ا عنه فرمایی‪:‬‬ ‫)قال شبابا و کهول ماسمع ا عذر احد‪» .‬طبري ‪۸‬ج ‪ ۱۵۰ ،‬مخ «‬ ‫له‬ ‫همدا راز د ابن کثیر له عبارت څخه څرګندیږی چی یو تن دپیغمبر صلي ا علیل‬ ‫وسلم حضور ته راغې ‪:‬‬ ‫) و قالوا فان فینا الثقیل و ذوالحاجة و الضعیفة والشللغل و المتیسللرة‪،‬‬ ‫فانزل ا تعالي ‪....‬یعذرهم دون ان ینفروا و هذا کله من مقتضیات العمو م في‬ ‫الیة ‪ »....‬تفسیر ابن کثیر ‪۳‬ج‪۲۵۹ ،‬مخ ‪ ،‬التوبة «(‬ ‫په همدې ترتیب روایت شوي دي چې ‪:‬‬ ‫)ان ابن مکتو م رضی ا عنه جأ رسول ا صلی ا علیه وسلم ‪ ،‬قال له علي ان انفللر‬ ‫فقال صلی ا علیه وسلم‪ ،‬نعم حتې انزل ا تعالي ) لیس علي العمي حرج ‪(.....‬‬ ‫» طبري ‪۸‬ج ‪ ۱۵۰ ،‬مخ «(‬ ‫له‬ ‫لدی عینیل‬ ‫لت احل‬ ‫لد ذهبل‬ ‫لزو و قل‬ ‫)وقال الزهري خرج سعید ابن المسیب الی الغل‬ ‫فقیله انک علیل فقال استغفر ا الخفیف و الثقیل فأن لم یمکن الحرب کللثرت‬ ‫السواد وحفظت المتاع ‪» .‬طبري ‪ ۸‬ج ‪۱۵۲‬مخ «(‬ ‫همدا رانګه د طبري تفسیر د ) انفروا خفافا و ثقال( یو تفسیر په دې توګه‬ ‫کړې دې چې ‪:‬‬ ‫) اې مشاغل و غیر مشاغیل ) طبري ‪۸‬ج ‪ ۱۵۰ ،‬مخ ((‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫لن چل‬ ‫لا نل‬ ‫لږي ‪ ،‬بیل‬ ‫لل کیل‬ ‫له دې څخه څرګنده شوه چې د شغل هر کار عذر نه بلل‬ ‫افغانستان کې په زرهاؤ مسلمانان په زندانو کې دمرګ پلله انتظللار شللپې او‬ ‫ورځي تیروي ‪ ،‬اما م سرخسي رحمة ا علیه ‪ ،‬شامي ‪ ،‬فتح القللدیر ‪ ،‬بزازیلله ‪ ،‬ا و‬ ‫ټول دیني کتابونه په دې اړه متفق دي ‪.‬‬ ‫)کما صرح به فتح وکان معناه اذا دا م الحرب بقدر مایصل ال یعدون و بلغهللم‬ ‫الخبر و ال هو تکلیف بما لیطاق بخل ف انقاذه‪ ،‬السیر فأن وجوبه علللي الکللل‬ ‫متجه من اهل المشرق و المغرب ممن علم )‪۵‬ج‪ ۱۹۱ ،‬مخ فتح ‪ ،‬ملخصا ((‬ ‫همدا رنګه بزازیه فر مایی ‪:‬‬ ‫)امرأة مسلمة سبیت بالمشرق و جب علي اهل المغرب تخلیها من السر ‪(.‬‬


‫‪25‬‬

‫لم‬ ‫لې قرانکریل‬ ‫له چل‬ ‫له پرتل‬ ‫لانو څخل‬ ‫دپورتنیو دلیلو څخه څرګندیږي چې دهغو کسل‬ ‫معذور ګڼلي نور په دې وخت کي په هیڅ عذر او حیلي سره معذور نه بلل کیږي ‪.‬‬ ‫او ددنیا په ټولو مسلمانانو په افغانستان کي وسلوال جهاد فرض عین دې ‪.‬‬ ‫لاه‬ ‫لي ‪ ،‬کللومه ګنل‬ ‫خو په فرض کفایی جهاد کې که اما م د جګړې میدان ته ولړ نه شل‬ ‫ورته نشته ‪ ،‬خوپه دې صورت کی هم ښه داده چی اما م ) امیر ( په خپله جهللاد‬ ‫ته ولړ شي ‪ ،‬لکه چی اما م عبدا طبري رحمة ا علیه فرمایل دی ‪:‬‬ ‫) و قسم ثان من واجب الجهاد فرض ایضا علي الما م اغزأ طائفة الي العدو کللل‬ ‫سنة عدة یخرج معه بنفسه و یخرج من یشق به لیدعوهم الي السل م ‪ » .‬طبري ‪۸‬ج‬ ‫‪ ۱۵۲‬مخونه «(‬ ‫چې اما م په خپله جهاد ته ولړ شي او یا داسي څوک چي پوره باور پرې ولري ‪،‬‬ ‫هو! اما م طبري په بل ځاې کې د جهاد ذکر په دي ډول هم کړې دې ‪:‬‬ ‫)و یغزو بنفسه ان قدرو ال جهزغازیا کفوله ‪،‬من جهز غازا فقد غزې و من خلللف‬ ‫في اهل بخیر فقد غزا (‬ ‫» طبري ‪۸‬ج ‪ ۱۵۲ ،‬مخ «(‬ ‫چې پخپله د تللو طاقت و نلری نو یو بل مسلمان دې مجهز اوسمبال کړي ‪.‬‬ ‫او هم په شامي کي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫من قدر علي الجهاد بنفسه وماله لزمة و ل ینبغي له اخذ ‪ ...‬ومللن عجللز مللن‬ ‫الخروج و له مال ینبغي ان یبعث غیره بماله »شامي ‪۳‬ج ‪۲۴۳‬مخ «(‬ ‫) که د جهاد طاقت ولری نو پخپله دې جهاد ته ولړ شي او که د جهاد طاقت و نلله‬ ‫لري نو بل څوک دې سمبال او مجهز کړي او جهاد تلله دي یللی واسللتوي ‪ .‬او دا‬ ‫تجهیز عا م دې که وسله وي که مال وي ‪ ،‬هرڅه چې وي خو چي د مجاهد ارامي پرې را‬ ‫تلئ شی اوپرې بیغمه کیداې شي او جګړې ته د هغه شوق پیداکوي ‪ ) .‬انه مثللله‬ ‫و ان لم یغزو حقیقة ( دغزي په شان ورته اجر ورکول کیږ ي‪.‬‬ ‫) اذا نصحوا ل ورسوله ‪ .....‬توبة(‬ ‫)معناه ‪ :‬ایهم اذا قامو في البلد یحمزز و اعن افشار ال راجیللف و اثللاره‬ ‫الفتن وسعوا في ایصال الخیر الي اهل المجاهد ین الذین خرجو الللي الغللزو‬ ‫وقامو بمصالح بیوتهم وخلص الیمان والعمل ل وتابعوا الرسول فللان جملللة‬ ‫هذه المور تجري مجري النصح ل والرسول ‪ ).....‬سوره توبه ‪۲‬ج ‪۲۷۱‬مخ ((‬ ‫که داسي نه وه بلکه د چل او خدعې له پاره وو نو ا تعالي به سخت عذاب ورکړي‬ ‫‪ ،‬لکه څنګه چي په مبارک حدیث کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫) عن ابي امامه رضی ا تعالي عنه عن النبي صلی ا علیه وسلم قال من لم یغزوا‬ ‫لة ‪» ( .‬‬ ‫لة یوالقیمل‬ ‫و لم یجهز غازیا ولم یتخلف غازیا بخیر اصابه ا بقارعل‬ ‫کتاب الجهاد مشکوة ‪۳۳۱‬مخ «(‬ ‫فاعتبروا یا اولي البصار ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫اوومه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه کسان چې د نفیر عا م په وخت کې بې له کو م شرعی عذر څخه په جهاد کې برخلله‬ ‫نه اخلي څه ډول معامله باید ورسره وکړل شي ؟‬ ‫داوومي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫لي دي ‪.‬څرنګل‬ ‫لدیثونه راغلل‬ ‫دجهاد په اړه ډیر مبارک آیتونه او حل‬ ‫افغانستان جهاد د لمانځه او روژي په شان فرض عین دې نو هغه څوک چللې دا ډول‬ ‫فرض جهاد ترک کوي نو دداسې کسانو دسزا په اړه ډیر نصللوص راغلللي لکلله چللې‬ ‫پیغمبر صلي ا علیه وسلم فرمایی ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لزوا و لل‬ ‫لم یغل‬ ‫لن لل‬ ‫) عن ابي امامة رضی ا عنه عن النبي صلی ا علیه وسلم ‪،‬مل‬ ‫یجهز غازیا في اهله بخیر اصابه ا بقارعة یو م القیمة ‪» (.‬رواه ابوداؤد ‪،‬‬ ‫مشکوة ‪،‬کتاب الجهاد فصل ‪«۲‬‬ ‫همدا راز به قرانکریم کې ا تعالي فرمایلی دي ‪:‬‬ ‫) یا ایها الذین امنوا ما لکم اذا قیل لکم انفروا في سبیل ا اثاقلتم الللي‬ ‫الرض ارضیتم بالحیوة الدنیا من الخره فما متاع الحیواة الدنیا من الخره‬ ‫ال قلیل ‪ .‬ال تنفروا یعذبکم عذابا الیما ویستبدل قوما غیرکم ولتضللروه‬ ‫شیئا ‪ ،‬و ا علي کل شئ قدیر‪» .‬التوبة ‪(«۳۹-۳۸‬‬


‫‪26‬‬

‫) اې مسلمانانو ! په تاسو څه شوي ‪ ،‬په هغه وخت کې چې درته وویل شي چی را‬ ‫لور‬ ‫له لل‬ ‫لي پل‬ ‫لي او دځمکل‬ ‫لامه شل‬ ‫ووځئ د ا تعالي په لر کې ‪ ،‬نو په تاسو سخته تمل‬ ‫لس نللده‬ ‫درانه شئ ‪ ،‬ایا ددنیا په ژوندانه خوښ شوي یاست د اخرت په نسللبت ‪ ،‬پل‬ ‫ددنیان د ژوندانه ګټه داخرت په نسبت مګر ډیره اندکه او قلیله متاع ‪ .‬کلله‬ ‫ونه وځئ نو عذاب به درکړي ا تعالي تاسو ته په دردونکي عذاب سره او دتاسللو‬ ‫په بدله کي به ا تعالي بل قو م و ټاکي اوا تعالي ته به هیڅ زیان و نه رسوئ‬ ‫‪ ،‬او ا تعالي په هرشي قادر او توانا دې ‪(.‬‬ ‫څرنګه چې د جهاد تارک ) پریښودونکې ( دعذاب وړ دې نو دهغه سره د اړیکللو‬ ‫شلول لز م دي ‪ .‬لکه چي کرامو صحابو رضی ا عنهم له دریو کسانو ) کعب رضی الل‬ ‫عنه بن مالک ‪ ،‬هلل رضی ا عنه بن امیه ‪ ،‬مراره رضی ا عنه بن ربیع( سره پلله‬ ‫له‬ ‫دې خاطر خپلې اړیکې شلولې وو چی هغوې د تبوک دله غزا څخه پاته شوي وو ‪.‬پل‬ ‫لتي وه‬ ‫داسي حال کی چې دوې درې واړو د بدر او نورو غزاواتو کې برخه هم اخیسل‬ ‫‪ .‬خو څرنګه چې دتبوک جګړې ته ولړنه شول نو پیغمبر صلی ا علیه وسلم )‪( ۵۰‬‬ ‫ورځي دهغوې سره اړیکي وشلولې اوهیچا ورسره خبرې نه کولي او ټولو صللحابه‬ ‫ؤ رضی ا عنهم اجمعین ددوې درې واړو سره خپل مناسبات وشلول ‪ .‬نو څرنګه چللې‬ ‫جهاد د فرض لمانځه په څیر فرض دې نو تارک ته یی دا جزا مقرره کړل شوې ده‬ ‫‪.‬‬ ‫) اذا افطر في رمضان متعمدا یعذرو یحبس بعد ذلک اذا کن یخا ف منه عوده الي‬ ‫الفطار ثانیا( » فتاوي هندیة دویم ټوک ‪۱۶۹ ،‬مخ «‬ ‫لک‬ ‫لد ذلل‬ ‫لل احل‬ ‫)و ایضا قال و یقیمه کل مسلم حال ازالة المنکر و الشارع ولي کل‬ ‫لخ »‬ ‫لده ‪....‬الل‬ ‫لره بیل‬ ‫لرا فلیغل‬ ‫لم منکل‬ ‫لن رأ ې منکل‬ ‫لل م ‪ :‬مل‬ ‫حیث قال علیه السل‬ ‫درالمختار دویم ټوک ‪۱۹۸‬مخ «(‬ ‫څرنګه چې د وخت اما م دلمانځه تارک ته تعزیر ورکولې شي نو په همدي تللوګه د‬ ‫لې‬ ‫لدیث کل‬ ‫لارک حل‬ ‫له دې مبل‬ ‫لې پل‬ ‫جهاد تارک ته هم تعزیر ورکولې شي لکه څنګه چل‬ ‫راغلي دي ‪:‬‬ ‫) من رأې منکم منکرا فلیغیره بیده ‪ ،‬فأن لم یستطیع فبلسللانه ‪ ،‬فللأن لللم‬ ‫یستطیع فبقلبه وذلک اضعف الیمان ‪» .‬متفق عیله ‪...‬مشکوة ‪ ۲۳۶‬مخ «‬ ‫لر دې‬ ‫لړي ‪ ،‬تغیل‬ ‫للح کل‬ ‫له لس اصل‬ ‫له دې پل‬ ‫) که ستاسو څخه چا بدفعل کونکي وکوت هغل‬ ‫ورکړي ‪ ،‬یعنې له بدو څخه دي یی منعه کړي ‪ ،‬که دلس قدرت یی نه وي نو نصللیحت‬ ‫لې‬ ‫لره خپلل‬ ‫لي دې ورسل‬ ‫له زړه کل‬ ‫لو پل‬ ‫دې ورته وکړي ‪ ،‬که د نصیحت قدرت یی نه و نل‬ ‫اړیکي وشلوي او دا د ضعیفو ایمانونو څخه دې ‪( .‬‬ ‫له دې سببه په مبسوط کې لیکل شوی ‪:‬‬ ‫)قال محمد رحمة ا اذا اصراهل المصر علي ترک الذان ‪ ،‬و القامة امروا بهمللا‬ ‫لرک‬ ‫لي تل‬ ‫لرار علل‬ ‫لد الصل‬ ‫لاتلون عنل‬ ‫لا یقل‬ ‫فان ابوا فیقتلوا علي ذلک بالسلح کمل‬ ‫الفرائض والواجبات و قال محمد رحمه ا ماکان من اعل م الدین فالصرار علي‬ ‫ترکه استخفا ف بالدین فیقاتلون علي ذلک ‪ » .‬مبسوط ‪۱۳۳‬مخ «(‬ ‫له مبارک حدیث او د مبسوط له وینا څخه ډاګیزه شوه چې د جهاد ترک کول یو‬ ‫منکر کار دې اواما م قدرت لری چی په لس هغه له دې کار څخه منه کړی او هغه‬ ‫له دې‬ ‫لوپه ژبل‬ ‫لک نل‬ ‫لا م خلل‬ ‫له عل‬ ‫جهاد ته ولیږي ‪ .‬که چا د لس قدرت نه درلود لکل‬ ‫نصیحت ورته وکړي چی جهاد فرض دې ولی یی نه کوي ؟ که دژبې قدرت هم ورسللره‬ ‫نه و ‪ ،‬نو په زړه کې یی باید بد وویني ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫اتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه کسان چې وسله او د جهاد نور وسائل ورسره وي خو د ټنبلۍ او یا کمزورتیا‬ ‫په وجه ورباندي جهاد نه کوی څه معامله باید ورسره وکړل شی په داسي حال کي‬ ‫چې جهاد فرض عین هم وي ؟‬ ‫د اتمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫مناسب داده چې هغه وسله نورو مجاهدینو ته ورکړي اوهغه پرې وسله وال کړي‬ ‫لکه څنګه چې پیغمبر صلی ا علیه وسلم فرمایی ‪:‬‬ ‫) عن عبدا بن عمر رضی ا عنه قال قال رسول ا صلي ا علیه وسلم للغازي اجره‬ ‫و للجاعل اجره و اجر الغازي ‪ .‬رواه ابوداود ‪ ،‬مشکوة ‪ ،‬اې فیکون للغللازي‬


‫‪27‬‬

‫لببا‬ ‫اجر سبعیه و للجاعل اجران ‪ ،‬اجر باعطاء المال في سبیل ا و اجر کونه سل‬ ‫للغزو ذلک الغازي ‪ » .‬مرقاة شرح مشکوة ‪۷-‬ج ‪۳۰۰ ،‬مخ «(‬ ‫)پیغمبر صلی ا علیه وسلم فرمایلي دي د غللازي للله پللاره د غللزا اجللر دي او‬ ‫دمرسته کونکې له پاره د غزا او دمال اجردی ‪ .‬دغازي له پللاره دده د زیللار‬ ‫اجر دهغه مال چې د جهاد د کولو سبب شوې دې ‪.‬‬ ‫په عالمګیري کې فقهاو کرامو لیکلي دي ‪:‬‬ ‫لاله‬ ‫له بمل‬ ‫لن نفسل‬ ‫لره عل‬ ‫)ومن عجز عن الخروج بنفسه و له مال ینبغي ان یبعث غیل‬ ‫فیصیر احدهما مجاهد بنفسه والخر بماله ‪ » .‬عالمګیر ‪ .‬کتاب السیر ‪ ،‬باب‬ ‫اول ‪ ،‬دریم جلد ‪ ۱۹۱ ،‬مخ «(‬ ‫) هغه څوک چې جهاد ته دتللو څخه عاجز وو او مال یی درلود نو لزملله ده چللې‬ ‫دخپل ځان په ځاې بل څوک جهاد ته ولیږي یعني بل څوک په خپل مال سمبال کړي‬ ‫‪ .‬پس نوموړې په نفس باندی هم مجاهد شو او په مال باندی هم ‪( .‬‬ ‫په هغه صورت کې چې د جهاد له کولو څخه عاجز وي او که عاجز نه وو نللو د وخللت‬ ‫اما م کولی شي چې هغه په زور جهاد ته و استوی او وسله ورڅخه په ښه توګه تر‬ ‫لسه کړي ‪ ،‬په داسي حال کي چې په بیت المال کي څه نه وي ‪ ،‬عالمګیر فتاوی پلله‬ ‫دې اړه لیکلي دي ‪:‬‬ ‫)قال محمد رحمة ا علیه قال ابوحنیفه رحمة ا علیه فکللره الجعائللل مللادا م‬ ‫للمسلمین قوه فاذا لم تکن فل بأس بان یقوي بعضهم بعضا فاذا وقعت الحاجه‬ ‫الي تجهیز الجیش فان کان للمسلمین قوة القتال بان کان في بیت المال مال‬ ‫لر‬ ‫لن غیل‬ ‫لالهم مل‬ ‫فل ینبغي للما م ان یحکم علي ارباب الموال فیأ خذ شیئا من مل‬ ‫طیب انفسهم فاما اذا اراد ارباب الموال اعطاء الجعل بطیب انفسهم فللذلک‬ ‫ل یکون مکروها بل یکون حسنا مرغوبا فیه سوأ کان في بیت المال مللال اولللم‬ ‫یکن و ان لم تکن لهم قوة القتال بان لم تکن فې بیت المال مال فل بأس بللأن‬ ‫یحکم لما م علي ارباب الموال بقدر مایقوي به الذین یخرجون للجهاد ‪( .‬‬ ‫» عالمګیري ‪ ،‬کتاب السیر باب اول ج ‪۱۹۲ ، ۲‬مخ «‬ ‫)اما م محمد رحمة ا علیه ویلي چې ابوجنیفه رحمة ا فرمایلي دي چی دجهاد له‬ ‫پاره دخلکو دمال اخیستل مکروه دي تر هغه وخته پورې چې مسلمان قوت ولللري‬ ‫که مسلمانانو قدرت نه درلود نو باک نه لري چی قوي کړي ځیني ځینی نور ‪ ،‬کله‬ ‫چې حاجت پیدا شي تجهیز کولو ته ‪ ،‬که دمسلمانانو سره د جګړي قدرت موجود وو‬ ‫لال د‬ ‫لی دمل‬ ‫له ده چل‬ ‫له روا نل‬ ‫لا م تل‬ ‫لو امل‬ ‫لود وو نل‬ ‫یعني په بیت المال کي مال موجل‬ ‫څښتنانو څخه دمال د اخیستلو امر وکړي بې له دې چې هغوې رضائیت ولري خو‬ ‫که مالدار سړې په خپل رضائیت مجاهدینو ته څه ورکول نو مکروه نه دي بلکلله‬ ‫ورکړه یی نیک کار دي خو که چیرته په بیت المال کې مال نه وو اویا مللال وو‪.‬‬ ‫خو که مسلمانانو قوت نه درلود اوپه بیت المال کي څه نه وو بللاک نشللته چللې‬ ‫اما م حکم وکړي چی دمال له څښتنانو څخه دومره مال واخیستل شي چی مجاهللدین‬ ‫پرې قوي شی اوپه هغه مال او جهاد وکړي ‪( .‬‬ ‫همدا رانګه سیدنا علي رضی ا عنه به دمسلللمانانو للله قائللدینو څخلله مللال‬ ‫اخیستلو ) د ضرورت په اندازه( او هغه یی په مجاهدینو ویشه ‪(.‬‬ ‫) و لنا ان علي رضی ا عنه ‪ ،‬قسم السلح بین اصحابه بالبصره وکللانت قسللمته‬ ‫للحاجة ل للتملیک ولن للما م ان یفعل ذلک مال العادل عند الحاجة ففي مللال‬ ‫الباغي اولي المعني فیه الحاق الضرر لدني لدفع العلي ‪ » ( .‬فتح القدیر ‪،‬‬ ‫باب البغاة ‪۵‬ج ‪۳۳۸ ،‬مخ «‬ ‫)زمونږ له پاره دلیل دې چې سیدنا علي رضی ا عنلله ویشلللې وه وسللله دمللال د‬ ‫څښتنانو په بصره کي په خپلو نورو ملګرو ‪ ،‬دهغې اخیستل دحاجت له پاره وو نه‬ ‫دملکیت له پاره ‪ .‬څرنګه چی اما م دعادل په مال کې دا فعل کولئ شلي د ضلرورت‬ ‫په وخت کې خو دباغي په مال کي په اولې طریقې سره تصر ف کولي شللي ‪ .‬دخللبري‬ ‫معني دا شوه چې دډیرو ته په ګټي رسولو سره یوه تن ته زیان رسول روا دي ‪( .‬‬ ‫د عالمګیري او فتح القدیر د فتوي څخه دا ډاګیزه کیږی چې که وسله او د جهللاد‬ ‫وسائل دهغه مالک په خپله خوښه ورکړل نو ښه او د اجر لیق دې ‪ ،‬خو هغه وخت چې د‬ ‫مجاهدینو سره د وسایلو دپیدا کولو قدرت نه وي او د وسلي او سامان خاونللد‬ ‫لرې‬ ‫خپله وسله او سامان مجاهدینو ته په خپله خوښه نه ورکول نو په زور دې تل‬


‫‪28‬‬

‫لو دا‬ ‫لي نل‬ ‫له شل‬ ‫لر لسل‬ ‫واخیستل شي اومجاهدینو ته دې ورکړل شي ‪ ،‬کله چې مطلب تل‬ ‫لل‬ ‫له خپل‬ ‫وسائل دې بیرته دهغه مالک ته تسلیم او ور وسپارل شي ‪ .‬خو مجاهد هغل‬ ‫شخصي مال نشي ګرځولې ‪.‬‬ ‫په شامي فتاوې کې ذکر شوي دي چې ‪:‬‬ ‫)و یضمن له ما اخذ لن حمل الخذ للضطرار لینا في الضمان » شامی ‪۵‬ج ‪۴۳۶ ،‬مخ‬ ‫«(‬ ‫لطرار‬ ‫لې اضل‬ ‫)ضامن دې هغه څوک چې مال یی اخیستي ‪ ،‬ځکه چې د اخیستلو په وخت کل‬ ‫ضمانت نه باطلوي ‪ ،‬ځکه چی د وسلي اخیستل د حاجت له پاره وو او د حاجت للله‬ ‫رفع کولو وروسته باید بیرته دهغه څښتن ته وسپارل شي ‪(.‬‬ ‫که یو چا د ټنبلۍ په وجه جهاد نه کولو او جهاد فرض عین وو لکه د افغانستان‬ ‫له‬ ‫لوونکې تل‬ ‫جهاد نو ددی حکم د لمانځه په شان حکم دې ‪ ،‬دلمانځه تارک او پریښل‬ ‫اما م جزا ورکولې شی ‪.‬‬ ‫) و تارک الصلة عمدا کسل یضرب ضربا شدیدا حتې یسیل منه الد م وبعللده یحبللس‬ ‫حتې یصلیها او یموت بحبه وکذلک تارک الصو م کسل یضرب کللذلک ویحبللس حللتې‬ ‫بصو م ولیقتل ل اذا جحد او استخف با حدهما‪ » .‬مراقي الفلح ‪۷۱‬مخ فصل فیمللا‬ ‫یوجب ‪ ،‬قطع الصلة و ما یجیزه«(‬ ‫د جهاد تارک ته هم د وخت اما م سزا ورکولې شي او اخروی عذاب یی دحشر پلله ورځ‬ ‫ورکول کیږي ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫نهمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه مجاهدین چې د جګړې په وخت کې تیښته کوي څه ډول معامله باید وسره وکړل‬ ‫شي؟ په داسي حال کي چې په لیکو کې هم موجود وی ؟‬ ‫د نهمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫ا تعالي په قرانکریم کې داسي فرمایی ‪:‬‬ ‫) یا ایهاالذین امنوا اذا لقیتم الذین کفروا زحفا فل تولللوهم الدبللار‬ ‫ومن یولهم یومئذ دبره ال متحرفا لقتال او متحیزا الی فئة فقد بأ بغضب من‬ ‫ا و مأ وه جهنم وبئس المصیر‪» .‬انفال ‪(«۱۵‬‬ ‫)اې مؤمنانو! نوکله چې مخامخ شوې له کافرانو سره نو شامه ور اړوئ هغوې‬ ‫لورو‬ ‫لو نل‬ ‫لا خپلل‬ ‫لګ او یل‬ ‫ته ‪ ،‬او هر څوک چې شا ور وګرځوي په دې ورځ مګر د جنل‬ ‫لو‬ ‫لا ګرځولل‬ ‫له شل‬ ‫ملګرو ته د ورتګ له پاره ‪ ،‬یعني دکفارو د غولوني له پاره پل‬ ‫له‬ ‫لو پل‬ ‫لور « نل‬ ‫له منظل‬ ‫باندی ‪ ،‬خو که چادښمن ته شا کړه » له ویرې او فرار پل‬ ‫لم دې‬ ‫لاې جهنل‬ ‫له ځل‬ ‫لړه ‪ ،‬دهغل‬ ‫لوع وکل‬ ‫تحقیق سره د ا تعالي ستر عذاب ته یی رجل‬ ‫اوهغه ډیر بد ځاې د اوسیدو دې ‪(.‬‬ ‫لتي‬ ‫په دې مبارک آیت کې دهغه چا له پاره چې د جګړې په وخت کې له کفارو څخه تښل‬ ‫‪ ،‬سخت سر زنش ښوول شوې دې ‪ ،‬همدا راز په نورو مبارکو آیاتونو او احادیثو کې‬ ‫دداسې کسانو له پاره دسخت عذاب وعدې ورکړل شوي او ځني مفسرین لیکي چللې دا‬ ‫کار کبیره ګناه ده ځکه چې د تښتیدلو په وجه دمجاهدینو په منځ کې بزدلي را‬ ‫پیدا کیږی ‪ .‬په دې هکله شامي او نورو فقهی کتابونو ډیر مطالب لیکلي دي ‪:‬‬ ‫) و جمیع الکبائر وال عونة و السعاة یباح قتل الکل ویثللاب قللاتلهم وفللي‬ ‫فتاوي الناصحي بوجوب قتل کل موذ و الظاهران المراد بها المتعللدي ضللررها‬ ‫الي الغیر ( » شامي ج ‪۲۷۸ ،۳‬مخ«‬ ‫دکبیره ګناه هونو ټول کونکي‪ ،‬دهغوې مرسته کونکي او زیار ایستونکې مباح دي‬ ‫لل‬ ‫قتل یی ‪ ،‬اوثواب دې قاتل ته یی ‪ ،‬او ناصحي فتاوي فتوی ورکړې په وجوب د قتل‬ ‫د هر ضر رسونکي او ددي ضرر څخه مراد دادي چې دا ضرر د ضرر کونکي څخه سوا بل‬ ‫چاته هم رسیږي ‪.‬‬ ‫په ځینو تفاسیر و کې لیکل شوي چې دا تیښته د یوې سیمي له پاره خطرناکه نده‬ ‫له‬ ‫له دې کبلل‬ ‫لو لل‬ ‫او یوې سیمي ته ضرر نه رسوي بلکه د یوه هیواد بربادي ده نل‬ ‫دداسي تیښته کونکي وژل هم جائز دي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لو پل‬ ‫لری خل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬د جګړې په وخت کې له جهاد څخه تښتیدل سخت عذاب لل‬ ‫ځینو خاصو ځایونو کي جواز لري ‪ .‬دمثال په ډول ددښمن غولول ‪ ،‬یللا دنللورو‬ ‫لی‬ ‫لې شل‬ ‫لره خلصل‬ ‫مجاهدینو سره یوځاې کیدل یا وسله ورسره نه وي ‪ ،‬یا مرمۍ ورسل‬


‫‪29‬‬

‫لتیدل‬ ‫لي تښل‬ ‫لالتو کل‬ ‫لي حل‬ ‫اویا ددښمن شمیر زیاته او دوه برابره وي نوپه داسل‬ ‫جواز لري ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫لسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که مجاهدین دخپل ژوند د تأمین له پاره کو م مدرک و نه لري او دکسب او کار له‬ ‫له‬ ‫لا پل‬ ‫لي ؟ د چل‬ ‫پاره هم وخت و نه لري نو ایا دبیت المال څخه استفاده کولې شل‬ ‫امر اودهغې اندازه به څومره وي ؟‬ ‫د لسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫د بیت المال څخه استفاده کولې شی دهندیه په فتاوې کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫)ومن قدر علي الخروج بنفسه ال انه ل مال له فأن کان فللي بیللت المللال مللال‬ ‫»عالمګیري ج ‪۱۹۱ ،۲‬مخ «‬ ‫فالما م یعطي کفایة من بیت المال ‪( .‬‬ ‫) هغه څوک چې په خپله په جهاد کولو قادر وي خو مال و نه لللري کلله پلله بیللت‬ ‫المال کي مال وو نو اما م دې دومره مال له بیت المال څخه ورکړي څومره یی چې‬ ‫کفایت کوي ‪(.‬‬ ‫او دعالمګیري په همدې مخ کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)وذکر شیخ الما م فی شرح سیر الصغیر ان للمدفوع الیه ان یترک بعض الجعللل‬ ‫لنفقة عیاله علي کل حال لنه لیتهأله الخروج للجهاد ال بهللذا فکللان مللن‬ ‫اعمال الجهاد معنی ‪( .‬‬ ‫)شیخ الما م رحمة ا علیه ویلي چې مجاهد ته دې دومره مال ورکړل شي چې للله‬ ‫لخص‬ ‫لې دا شل‬ ‫خپل ځان څخه یی زیات وي اودخپلې کورنۍ کفایت یی هم وکړي ‪ ،‬ځکه چل‬ ‫تر هغه پورې د جهاد له پاره نشي وتلې تر څو دخپلې کورنۍ له پاره نفقه پیدا‬ ‫ٌ دجهاد له اعمالو څخه شو ‪(.‬‬ ‫نه کړي ‪ ،‬پس دا معنا‬ ‫لوې د‬ ‫له دهغل‬ ‫لدینو تل‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه ډاګیزه شوه چې اما م باید مجاهل‬ ‫اړتیاو په اندازه مال ورکړی چي دخپل ځان اودخپلې کورنۍ مشکلت پللرې حللل‬ ‫کړي ‪.‬‬ ‫د شامي ردالمختار د دریم جلد په ‪ ۴۳۳‬مخ کې هم ) مطلب في مصار ف بیت المال‬ ‫( ذکر راغلی دې ‪.‬‬ ‫هغه څوک چې د بیت المال اختیار ور سره وي په هغه لز م دي‬ ‫لنډه دا چې ‪:‬‬ ‫چي ټولو مجاهدینو ته بې له تخصیص څخه تر هغه وخته چې په جهاد کې وي دهغه‬ ‫اودهغه دکورنۍ مکمله نفقه ورکړي ترڅو په ارا م زړه جهاد وکړي ‪ .‬اوهمللدا‬ ‫راز په هدایه کي ذکر شوي چې ‪:‬‬ ‫) و یدفع عن الذي جباه الما م ارزاق المقاتله و ذرا ریهم لنه مللال بیللت‬ ‫للمین‬ ‫لالح المسل‬ ‫لد المصل‬ ‫لو معل‬ ‫المال فانه وصل الې المسلمین من غیر قتال وهل‬ ‫لاجوا‬ ‫وهؤلء عملتهم ونفقه الذ را رې علي ابائهم فلولم یعطو ا کفایة ل حتل‬ ‫الي الکتاب ول یفرغون للقتال ‪ ) .‬هدایة باب الجزیة (‬ ‫لوې د اولد‬ ‫لدینو ‪ ،‬اودهغل‬ ‫لا م دمجاهل‬ ‫) ور دې کړل شي هغه شې چې ټول کړی دې امل‬ ‫لیدلي دې‬ ‫لال رسل‬ ‫لال مل‬ ‫لت المل‬ ‫لال دې او دبیل‬ ‫لت المل‬ ‫لال د بیل‬ ‫نفقه ‪ ،‬ځکه چې هغه مل‬ ‫دمسلمانانو بې له قتاله ‪ .‬اودا مهیا شوې د مسلیمینو دګټو للله پللاره ‪ ،‬او‬ ‫لدینو‬ ‫له دمجاهل‬ ‫مجاهدین د هغوې اهل دي ‪ ،‬د پلرونو نفقه په اولد باندی ده ‪ ،‬کل‬ ‫دکفایت په اندازه ورنه کړل شي نو هغوې محتاج اواړ کیږي دکسب للله پللاره ‪،‬‬ ‫لوې‬ ‫هغوې نه خلصیږي جهاد ته ‪ ،‬له دي کبله په اما م باندي د مجاهدینو او دهغل‬ ‫د اولدونو نفقه لزمه ده ‪.‬‬ ‫******‬ ‫یولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دجهاد په سنګرونو کې دشرعي احاکمو ‪ ،‬حدودو او قصاص ‪ ....‬له پاره قضللایی‬ ‫هیئت ته اړتیا شته چې دغه حدود قاضي جاري کړي اوکه نه ؟‬ ‫دیولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫حدود ‪ ،‬قصاص او قضایی تعزیرات جاري کیږي دهغه چا له خوا چې هغه لوي امیر ‪،‬‬ ‫سهي ازاد اوبا قدرته ټاکل شوي وي ‪ ،‬که امیر د اهل حل وعقد له اړخه ټاکللل‬ ‫له‬ ‫شوي وي او که په جبر او اکراه سره یی تسلط موندلي وي اویا هغه متغلب چې پل‬


‫‪30‬‬

‫لړي ‪،‬‬ ‫لرأت دې وکل‬ ‫هغه ځاې کې ټول ځواک په لس کې ولري ‪ ،‬څرنګه چې رضائیت وي اجل‬ ‫یا یو والي ) مسلمان( دکافر لخوا مقرر کړل شوي وي اوهغه مسلللمان والللي‬ ‫لیمي‬ ‫لې سل‬ ‫لوي وي او دهغل‬ ‫لیمه ازاده شل‬ ‫لاکومه سل‬ ‫لړې یل‬ ‫دخپل ځان سره قاضي مقر رکل‬ ‫اوسیدونکي په اتفاق سره څوک والي مقرر کړي اوهغه والي دځان سللره قاضللي و‬ ‫لوی‬ ‫لرر شل‬ ‫نیسي ‪ ،‬نو له دې کبله په دغو شرایطو چې ذکر شول که قاضي نه وي مقل‬ ‫هغه قاضي حدود ‪ ،‬قصاص اوتعزیرات نه شي جاری کولې ‪ ،‬همللدا رنګلله پلله هللر‬ ‫مسلمان لزمه ده چې شرعي احکا م جاري کړي ‪ ،‬ا تعلي فرمایی چی ‪:‬‬ ‫لن‬ ‫لون عل‬ ‫لالمعرو ف و ینهل‬ ‫لرون بل‬ ‫لأ مل‬ ‫) و لتکن منکم امة یدعون الي الخیر و یل‬ ‫المنکر ) ال عمران ‪((۱۰۴‬‬ ‫لواته‬ ‫لئ خل‬ ‫لک د نیکل‬ ‫لوې خلل‬ ‫لې هغل‬ ‫لی وي چل‬ ‫)باید ستاسو له ډلې څخه ځني کسان داسل‬ ‫راوبولي ‪ ،‬په نیکو کارونو امر وکړي او منه یی کړي له بدو کارونو څخه ‪( .‬‬ ‫په مبارک حدیث کې راغلي دي چې ‪:‬‬ ‫)من رأې منکم منکرا فلیغیره بیده فأن لم یستطیع فبلسانه فأن لم یسللتطیع‬ ‫فبقلبه وذلک اضعف الیمان (‬ ‫» مشکوة ‪۲۳۶‬مخ «‬ ‫) که چا یو بد کار وکوت هغه دې په لس اصلح کړي ‪ ،‬تغیر دې ورکړي ‪ ،‬که یللی پلله‬ ‫لس قدرت نه رسیده په ژبه دې تغیر ورکړي ‪ ،‬یعني نصیحت دې ورته وکړي ‪ ،‬که یی‬ ‫د نصیحت قدرت هم نه درلود نو په زړه کي دي ورته بد وویني ‪ ،‬یعني په رړه کې‬ ‫دې دهغه سره دوستي او محبت وشلوي چې دا ډیر کمزورې ایمان دې ‪(.‬‬ ‫اما م شامي د ناصحی په قول په خپله فتاوې کي لیکي چی ‪:‬‬ ‫) و افتي الناصحي بوجوب قتل کل مزد ‪( .‬‬ ‫)فتوي ورکړې ده ناصحي دهر ضرر رسونکي په وژلو یا په وجوب د وژلو دهر ضرر‬ ‫رسونکي ‪(.‬‬ ‫ددې حدیث په تفسیر کې شامي داسي فرمایی ‪:‬‬ ‫)لعل الوجوب بالنظر للما م و انوابه والباحة بالنظر لغیر هم ( » شللامی‬ ‫بابا التعزیر ‪۴‬ج ‪۶۴ ،‬مخ «(‬ ‫) وجوب اما م اودهغه تابیعینو ته دې ‪ ،‬او اباحت د نورو مسلمانانو له پاره‬ ‫دې (‬ ‫دپورتنیو دلئلو څخه ډاګیزه شوه چې د شرعي احکامو جاري کول په هر مسلمان‬ ‫لز م دي چې امر وکړي په نیکئ او له بدیو څخه خلک منه کړي ‪.‬‬ ‫اما د قاضي تقرر دحاکم له حکم څخه په غیر بل څوک نه شي کولې اوقاضي چللې د‬ ‫حاکم په حکم نه وي ټاکل شوي دحدودو قصاص ‪ ....‬په اجرأ حکم نه شی کللولې ‪،‬‬ ‫لکه څنګه چې په بدائع الصنائع کي لیکل شوي دی‪:‬‬ ‫لص‬ ‫لا یخل‬ ‫لا مل‬ ‫لا و منهل‬ ‫) و اما شرائط جواز اقامتها فمنها ما یعم الحدود کلهل‬ ‫البعض دون البعض اما الذي یعم الحدود کلهللا فهللو المامللة و هللوان یکللون‬ ‫لې‬ ‫لو کرښل‬ ‫لا څل‬ ‫لدما ‪ ( .‬اوبیل‬ ‫المقیم للحد هو الما م اومن وله الما م و هذا عنل‬ ‫وروسته لیکي چې » ولنا ان ولیة اقامة الحدود ثابتة للما م و هذا عنا ما‬ ‫‪۲ » «....‬ج ‪۵۸‬مخ«‬ ‫لې‬ ‫لا م دی دهغل‬ ‫لې عل‬ ‫) د حد دقائمولو شروط ځني عا م دې او ځني خاص ‪ ،‬هغه شیان چل‬ ‫دحد جاری کول په اما م دي یعني د حدودو قائمول په اما م پورې مربللوط دي او‬ ‫له‬ ‫لدې هغل‬ ‫له وړانل‬ ‫یا په هغه چا پورې اړه لري چې اما م مقرر کړي وي ‪،‬زمونږ پل‬ ‫لس‬ ‫څوک چې د شرعي حدودو د نفاذ حق لري‪ ،‬زمونږ په وړاندي هماغه اما م دي اوبل‬ ‫‪( .‬‬ ‫) قال القرطبي اتفقوا ائمة الفتوې علي انه لیجوز ل حد ان یقتص مللن احللد‬ ‫حقه دون السلطان ولیس للناس ان یقتص بعضهم من بعض و انما ذلک للسلطان او‬ ‫من نصبه السلطان لذلک و لهذا جهل ا یقبض ایدي االناس بعضهم عللن بعللض ‪( .‬‬ ‫» تفسیر روائع البیان ‪۱‬ج ‪۱۸۴‬مخ «‬ ‫همدا رانګه په بدائع الصنائع کي ذکر شوي چي ‪:‬‬ ‫) والما م العدل له ان یقیم الحد وینفذ القضأ في معسکرة کما للله ان یفعللل‬ ‫ذلک في المصر لن للما م ولیة علي جمیع دار السل م ثابتة وکذا اذا استعمل‬ ‫قاضیا له ان یفعل ذلک في المعسکر لنه نائب الما م ‪( .‬‬


‫‪31‬‬

‫» بدائع النصائع ‪ ،‬کتاب الحدود ‪ ،‬فصل و اما شراېط جواز اقامتهللا ‪۷‬ج ‪-۵۷‬‬ ‫‪۵۸‬مخونه «‬ ‫له‬ ‫لاکي پل‬ ‫)د عادل اما م له پاره ده چې حدود قائم او جاري کړي ‪ ،‬قاضیان و ټل‬ ‫لې‬ ‫لار کل‬ ‫له ښل‬ ‫عسکري حدودو کي اوپه ټولو کي احکا م جاری کړي ‪ ،‬لکه څنګه یی چې پل‬ ‫لد‬ ‫کولې شی ‪ ،‬ځکه چې اما م د ټول دارلسل م ثابت متصر ف دې ‪ ،‬اوهمدا رانګه بایل‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫لې ‪ ،‬ځکل‬ ‫قاضي مقرر کړي اوهغه ته حکم دي چې احکا م جاری کړي په معسکر کل‬ ‫هغه داما م نائب دې ‪( .‬‬ ‫په شامي فتاوې کي ذکر شوي چی ‪:‬‬ ‫) و یجوز تقلد القضاة من السلطان العادل و الجائر اې الظالم وهذا ظاهر‬ ‫في اختصاص تولیه القضأ بالسلطان و نحو کالخلیفة ) ولوکافرا((‪.‬‬ ‫دظالم و عادل سلطان له اړخه د قاضي ټاکل جللائز دي اودا دحکللم ظللاهر دې د‬ ‫قاضی د ټاکلو په تخصیص کي د سلطان یاد سلطان دمثل چې خلیفه یی دې ‪ ،‬یعنللې‬ ‫والي لخوا ‪ ،‬اګر که سلطان کافر هم وي ‪.‬‬ ‫یو څو کرښې وروسته لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) وال من جهتهم تجوز فیه اقامة الجمع والعیاد و اخذ الخراج تقلید القضاء‬ ‫(‬ ‫جمعللي او د‬ ‫د‬ ‫له‬ ‫هلتل‬ ‫لې‬ ‫چل‬ ‫دي‬ ‫روا‬ ‫له‬ ‫تل‬ ‫هغه‬ ‫نو‬ ‫شي‬ ‫مقرر‬ ‫خوا‬ ‫له‬ ‫قو م‬ ‫د‬ ‫چې‬ ‫والي‬ ‫یو‬ ‫ٌ‬ ‫لته‬ ‫له وروسل‬ ‫عیدلمونځونه وکړي خراج واخلي اوقاضیان و ټاکي ‪ .. . .‬یو کرښل‬ ‫لیکي ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لر منهل‬ ‫لم امیل‬ ‫لل لهل‬ ‫للطان بل‬ ‫) ثم ان الظاهران البلد التي لیست تحت حکم السل‬ ‫لم‬ ‫لي حکل‬ ‫لر فل‬ ‫لک المیل‬ ‫مستقل بالحکم علیهم بالتغلب اوبا تفاقهم علیه یکون ذلل‬ ‫السلطان فیصح منه تولیة القاضي علیهم ‪(.‬‬ ‫»شامی الي القضاء ‪ ،‬مطلب ابوحنیفة رحمة ا ‪ ،‬دي الې القضاء ثلث مرات «‬ ‫د خبرې ظاهر دادي هغه وطن چې د سلطان تر حکم لندي نه وي بلکه دهغو له‬ ‫پاره مستقل امیر موجود وي یعني مستقل حاکم و لري ‪ ،‬په تغلب بانللدی مقللرر‬ ‫شوې وي اویا په اتفاق سره مقرر شوي وي ‪ ،‬هغه په حکم د سلطان راځي اوصحیح ده‬ ‫چي په هغه ځاې کې قاضي مقرر کړي ‪.‬‬ ‫اوهم عالمګیري ذکر کړي ‪:‬‬ ‫لیرقا‬ ‫لم ل یصل‬ ‫) و اذا اجتمع اهل قریة علي رجل و جعلوه قاضیا یقض فیما بینهل‬ ‫ٌ ولواجتمعوا علي رجل و عقد وا معه عقد السلطنة اوعقللد الخلفللة یصللیر‬ ‫ضیا‬ ‫سلطانا وخلیفة کذا في المحیط‪( .‬‬ ‫»عالمګیري باب خامس ‪ ،‬تقلید و العزل ج ‪۳۱۵ ، ۳‬مخ «‬ ‫په هغه وخت کې چې د یوه ملک خلک په یوه تن باندي راټول شول اوهغه قاضي مقرر‬ ‫کړي تر څو دخلکو په منځ کي حکم وکړي نو هغه قاضي کیدلې نشی ‪ ،‬او که را ټول‬ ‫شي په یوه شخص اوهغه سلطان یاخلیفه کړي نوهغه سلطان یا خلیفلله کیللداې شللی‬ ‫اوهم دا مطلب دمحیط په کتاب کې ذکر شوي دي‪.‬‬ ‫په نورو کتابونو کې راغلي چې د اول نه په قاضي باندي اتفاق راتلل جللائز دي‬ ‫خوپه دي ځاې کې دڅلورو مذهبونو د عا م جواز فتوي را نقلوو ‪.‬‬ ‫لرب و‬ ‫لي دارالحل‬ ‫لزو ول فل‬ ‫) اتفق العلماء علي ان الحدود لتقا م في حالة الغل‬ ‫قدروې عن النبي صلي ا علیه وسلم ان یقا م في ارض العدوا خرجه ابن ابی شبیة‬ ‫رحمه ا او اخرجه ایضا ابي داود في کتاب الحدود ج ‪ ۵‬ص ‪۴۶‬و فیه اختل ف کللثیر‬ ‫حتي قال بعضهم یجوز الحد في الغزو وقال بعضهم ل یجوز ‪( .‬‬ ‫او دا اختل ف چې موجود دي په هغه کې دې چې اما م اتفاقي یا تغلبي وي که اما م‬ ‫نه وي نو حدود په هیڅصورت نه جاري کیږی ‪ .‬یعني دپورته ذکر شوو دلئلو پلله‬ ‫لي د‬ ‫لاتو کل‬ ‫له جبهل‬ ‫لې پل‬ ‫له دي چل‬ ‫رڼا کي ‪،‬په جبهه کي هیڅ عالم اوقاضي ته جائز نل‬ ‫) بقضیت و حکمت ( فیصله وکړي ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬له پورتنیو دلیلو دا څرګنده شوه چللې قاضللي پلله ذکللر شللوو‬ ‫شرایطو مقرریداې شي خو په افغانستان کي نن دهغو شرایطو څخه یوشللرط هللم و‬ ‫جود نه لری ‪ .‬قاضیان د شرع شریف له مخي هم هلته شرعا حللدود اوقصللاص نشللي‬ ‫جاري کولې ‪ ،‬ځکه چې داما م په اړه چې کو م صفات ذکر شول نو په افغانستان کللې‬ ‫په هغو صفاتو اما م وجود نه لري ‪ .‬د تنظیمونو امیران هم په خپل هیللواد کللې‬


‫‪32‬‬

‫نه بلکه په بل هیواد کې دې ‪ .‬خپل وطن نه لری په داسي حال کې چې د اما م له‬ ‫لې‬ ‫لې دهغل‬ ‫لاب کل‬ ‫له کتل‬ ‫لل م ( پل‬ ‫لې د ) السل‬ ‫له چل‬ ‫پاره ازاد وطن شرط دې ‪ ،‬لکه څنګل‬ ‫څرګندونې ذکر شوې دهغه د الوطن بحث په )‪ (۱۶۱‬صفحه کي ولولئ ‪ ،‬څرنګلله چللې‬ ‫لیدلي ‪،‬‬ ‫له دې رسل‬ ‫له نل‬ ‫لحت تل‬ ‫مونږ په پردي وطن کې یو نو زمونږ امامت کبري صل‬ ‫للط‬ ‫لر تسل‬ ‫لو تل‬ ‫اوکو م امیران چې په جبهاتو کي دې هغوې ددې تنظیمونو دامیرانل‬ ‫لندې دې نو دهغوې امارت خو نه سهي کیږی نو دوې قاضیان هم نشللي مقللرر ولې ‪.‬‬ ‫اوهغه چې ددې ګوندونو تر کنترول لندې نه دی اوا ازاد دي که دسیمي ټللول‬ ‫خلک په اتفاق سره هغه والي و ټاکي او اختل ف په خپلو منځو کې ونه لري نو دغه‬ ‫والي کولي شی چې قاضي مقرر کړي اوحدود جاري کړي خوکو م علماء کرا م چللې پلله‬ ‫لا‬ ‫جبهاتو کې دې شرعي حکم مکمل اظهار ولې شي ‪ ،‬مثل که مجاهدین یو مرتد اویل‬ ‫بل کو م مجر م چې مباح الد م وي ورته رایی وړی ‪ ،‬نوهغه قاضي کولې شي چې دهغلله‬ ‫په اړه شرعي حکم ووایی چې دا ډول کسان مباح الد م دي ځکه دوې مفسد فللي الرض‬ ‫دي او ددي ډول کسانو قاتل اجر مومي ‪.‬‬ ‫ځکه چې شامي لیکي ‪:‬‬ ‫لرج‬ ‫لدل لیخل‬ ‫) لحد بالزنا في دارالحرب ولبغي فکان الولي ان یقول في دارالعل‬ ‫دارالبغې ( »ج ‪ ،۳‬ص ‪«۱۵۵‬‬ ‫*******‬ ‫دولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫څرګند فاجر مسلمان د مجاهدینو په صف کي پریښودل کیږي او که نه ؟‬ ‫ددولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که ضر ورت وي نو روا ده چې پریښودل شی ‪ ،‬لکه څنګه چې دابي محجن ثقفي پیښلله‬ ‫مشهوره ده ‪،‬‬ ‫)یجوز الستعانة بالفسقة علي قتال الکفرة وقصه ابي محجن الثقفللی مشللهور‬ ‫لنة ج ‪، ۲‬‬ ‫لة السل‬ ‫الذي ید من یشرب الخمر و بلء في حرب فارسي مشهورة ‪ » (.‬فقل‬ ‫‪«۶۲۶‬‬ ‫دمجاهدینو سره د فاسقو خلکو کومک روا دې ‪ ،‬دکافرانو د قتال په وخت کللې چللې‬ ‫لوړل او د‬ ‫لراب خل‬ ‫لهوره ده ‪ ،‬دده شل‬ ‫له مشل‬ ‫له دې هکلل‬ ‫له پل‬ ‫لي کیسل‬ ‫دابي محجن الثقفل‬ ‫فارسیانو سره د جنګ کیسه یی هم مشهوره ده ‪ .‬په دې ترتیب نبي کریم صلللی الل‬ ‫علیه وسلم فرمایلی دي ‪:‬‬ ‫لوقت‬ ‫لاب الل‬ ‫لاري بل‬ ‫لاجر ( » رواه البخل‬ ‫لل الفل‬ ‫) ان ا لیؤید هذا الدین بالرجل‬ ‫الخیر «‬ ‫د ) نیل اللمطار ( په کتاب کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫ٌ(‬ ‫) و تجوز الستعانة بالفساق علي الکفرة اجماعا‬ ‫» جوهر الفقه ج ‪۲۳۴ ، ۲‬مخ ‪ ،‬دنیل المطار په حواله ج ‪۲۲۴ ، ۷‬مخ «‬ ‫د علماؤ په اتفاق دکفارو په مقابله کي د فاسقانو څخه مرسته غوښتل روا دي‬ ‫‪ .‬د عالمګیري په فتاوې کې دکر شوی چې ‪:‬‬ ‫) ویجوز ان یولي الما م الفاسق اذا کان له تدبیر في امللر الحللرب کللذا فللي‬ ‫العتابیة (‬ ‫» عالمګیري کتاب السیر باب اول ج ‪۱۹۳ ، ۲‬مخ «‬ ‫د فاسق اما م څخه مرسته غوښتل روا دي چې د جګړې په تدبیر کې مهارت ولري ‪.‬‬ ‫) قو م من الصلحا یریدون االغزو معهم قو م من اهل الفساد یخرجون بدونهم ل‬ ‫لي‬ ‫لذا فل‬ ‫لم ‪ » ( .‬کل‬ ‫لون معهل‬ ‫لم یخرجل‬ ‫یخرجون معهم وان لم یمکن الخروج المعهل‬ ‫قاضیخان ‪ ،‬عالمګیري ج ‪۶۴ ، ۲‬مخ «‬ ‫د صلحاؤ له قو م سره د جګړې له پاره داهل فساد یو قو م هم ووتلو اودهغوې سره‬ ‫لې‬ ‫لو م بل‬ ‫للحاؤ قل‬ ‫اسباب وو لکه توله ‪ ،‬رباب ‪ ،‬تمبل او دفساد نور وسائل ‪ ،‬که صل‬ ‫لدوې څخه په جګړه کولو قادر وي نو ودي وځي اوکه قادر نه وي نو دفساد للله‬ ‫اهلو سره دي ووځي جګړي ته ‪( .‬‬ ‫دشامي په فتاوې کي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) انه علیه الصلوة والسل م استعان في غزوة خیبر بیهود من بنللي قینقللاع‬ ‫وفي غزوة حنین بصفوان بن امیه و هو مشرک ‪ »( .‬شامي کتاب الجهاد مطلب في‬ ‫ال ستعانه بمشرک ج ‪۲۵۷ ، ۲‬مخ «‬


‫‪33‬‬

‫پیغمبر صلي ا علیه وسلم د بني قینقاع له قبیلي څخه چې یهودیان وو دخیللبر‬ ‫له‬ ‫له څخل‬ ‫لن امیل‬ ‫لفوان بل‬ ‫په غزا کې مرسته وغوښتله او د حنین په جګړه کي یی د صل‬ ‫مرسته وغوښته په داسي حال کي چې هغه مشرک وو ‪( .‬‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې د ضرورت په وخت کې د جهاد په سلسله کې‬ ‫د فاسقانو څخه مرسته غوښتل جواز لری خو دا جواز بې له کراهیة دې ‪.‬‬ ‫*******‬ ‫دیارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫افغانستان ته په اوسنیو شرایطو کي دار حرب ویل کیږي او کلله دار السللل م ؟‬ ‫په هغه وخت کي چې محارب کفار افغانستان ته نه وو داخل شوي څه مللو ورتلله‬ ‫ویلې شواې ؟‬ ‫ددیارلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫په مجموع الفتاوه کې ذکر شوي چې ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لي وي ‪ ،‬اوپل‬ ‫دارحرب عبارت له هغه دار څخه دې چې د کفارو په ولیت او تصر ف کل‬ ‫هغه کي د اسل م د احکامو څخه یوحکم هم نه وي جاري شوي او کفار د شرع شریف د‬ ‫لړي‬ ‫احکامو له اجرأ کولو څخه خلک منه کړي‪ ،‬اوپه ځاې یی دکفر احکا م جاري کل‬ ‫او د اهل اسل م څخه یو تن هم دکفارو له اجازي او امان څخه په غیر هلته ژوند‬ ‫لوک د ‪۸۳‬‬ ‫ونه کړي شي ‪ ،‬لکه څنګه چې دا مسئله دمجموعة الفتوې دکتاب د لمړي ټل‬ ‫صفحې څخه د اما م محمد رحمة ا له وینا څخه څرګندیږي ‪.‬‬ ‫لاري وي مثل‬ ‫لم جل‬ ‫لو حکل‬ ‫له یل‬ ‫دار السل م هغه دې چې په هغه کي د شرعي احکامو څخل‬ ‫لره‬ ‫له دار سل‬ ‫لارو لل‬ ‫لا دکفل‬ ‫لي وي او یل‬ ‫مسلمان اویا ذمي په هغه دار کې په امان کل‬ ‫اتصال و نه لري ‪.‬‬ ‫الحمدل افغانستان له اول څخه دار اسل م وو ځکه چې ددریو شرایطو څخه چللي‬ ‫په بزازیه فتاوې کې ذکر شوي یو هم په افغانستان کې موجود نه وو ‪ .‬دمذهب‬ ‫ټول کتابونه په دې سره متفق دي چې هغه وخت دارالسل م دارالحرب کیللداې شللی‬ ‫چې دا درې شرایط په کی پیدا شي ‪.‬‬ ‫ٌ په کي جاري شي او اسلمي احکا م په کلي ډول محللوه‬ ‫لمړي ‪ :‬کفري احکا م جهرا‬ ‫شي ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬ددارالحرب سره کامل اتصال پیدا کړي یعني اعلن وکړي چې دا هیللواد‬ ‫د دار الحرب )برخه ( اویا جز دي ‪.‬‬ ‫دریم ‪ :‬هیڅ مؤمن اوذمي په خپل لمړني امان پاته نشي‪ ،‬یعني هغه امللان چللې د‬ ‫لوې وو‪.‬‬ ‫لړي شل‬ ‫له ورکل‬ ‫لطه ورتل‬ ‫کفر له تسلط څخه مخکي دایمان اوعقیدي په واسل‬ ‫دارلسل م هغه دی چې په هغه کي اسلمي شعائر لکه لمونللځ روژه ‪....‬او نللور‬ ‫لعائر‬ ‫لر شل‬ ‫ترسره شي ‪ ،‬څرنګه چي نن په افغانستان کي په څرګند ډول داسل م ډیل‬ ‫وجود لري اودا هم راته څرګنده ده چې لتر اوسه پورې د روسانو دملتړ سره سره‬ ‫لواد‬ ‫له هیل‬ ‫بیاهم مرتدینو او دهریو نو د لوې خداي جل جل له په مرسته زمونږ پل‬ ‫له دې‬ ‫له دې نل‬ ‫پوره تسلط نه دې پیدا کړې اوروسان دخپل شهرت سره سره تر اوسه پل‬ ‫لر‬ ‫لم تل‬ ‫لړي اوهل‬ ‫لی کل‬ ‫توانیدلي چې خپل کفري قوانین زمونږ په هیوادوالو عملل‬ ‫اوسه پورې زمونږ قهرمان مجاهدین په هیڅ ډګر کي د غللو اشللغالګروته نلله دي‬ ‫تسلیم شوي او ل ورسره په میړانه جهاد کللوی نللو پلله دې اسللاس افغانسللتان‬ ‫دارالحرب نه دې ‪ .‬په بزازیه کی راغلي ‪:‬‬ ‫) اعلم ان دارالحرب تصیر داراسل م بشرط واحد وهو اظهار حکم السل م فیها ‪،‬‬ ‫قال محمد رحمة ا انما تصیر دارلسل م دارالحرب و عند ابي حنیفة رحمة ا علیه‬ ‫لا‬ ‫بشروط ثلثة احد ها اجرأ احکا م الکفر علي سبیل الشتهار و ان لیحکم فیهل‬ ‫بحکم السل م والثاني ان تکون متصلة بدار الحرب ل یتخلل بینهما بلللدة مللن‬ ‫بلد السل م و الثالث ان لیبقي فیها مؤمن ول ذمي امنا بأ مانه الول الللذي‬ ‫ٌ قبل استیل الکفار علیهم باسلمة و ذمي بعقد ذمة و صورة المسئلة‬ ‫کان ثابتا‬ ‫ه‪.‬‬ ‫له علي ثلثة اوج ‪ٍ.‬‬ ‫لوا و‬ ‫لر و غلبل‬ ‫لل مصل‬ ‫لد اهل‬ ‫لا او ارتل‬ ‫اما ان یغلب اهل الحرب علی دار من دور نل‬ ‫لذه‬ ‫لن هل‬ ‫لل مل‬ ‫اجروا احکا م الکفر و نقض اهل الذمة و تغلبوا علي دارهم ففي کل‬ ‫الصور ل تصیر دار حرب ال بثلثة شروط (‬ ‫» عالمګیري ‪،‬باب خامس ‪۶ ،‬ج ‪۲۳۲ ،‬مخ«‬


‫‪34‬‬

‫داما م ابوحنیفة رحمة ا علیه له آنده ‪ ،‬دارحرب په دریو شرطونو سره منځتلله‬ ‫راځي ‪ :‬یودا چې دکفر احکا م په کي په شهرت سره پلي کړل شي اوهلته د اسلمي‬ ‫احکامو په بنأ حکم و نه کړل شي ‪ ،‬دوهم دا چې دارحرب سره یی متصل کللړي ‪ ،‬او‬ ‫د اسل م له ښارونو څخه په کي کو م ښار داخل نه وی ‪.‬‬ ‫لي‪.‬‬ ‫له شل‬ ‫لاته نل‬ ‫او دریم دا چې مسلمان اوهندو په کې په خپل اول امان باندي پل‬ ‫یعني هغه امان چې د کفارو د غلبي څخه مخکي داسل م په سبب دهغللوې للله پللاره‬ ‫له‬ ‫لورت پل‬ ‫ثابت موجود وو‪ ،‬او ذمي په کي هم په خپله ذمه پاته نه شی ‪ ،‬د مسئلي صل‬ ‫درې ډوله دې ‪.‬‬ ‫• یا د اچې د جګړې کفار د اسل م له دار څخه په یوه دار غلبه وکړي ‪،‬‬ ‫لري‬ ‫له کفل‬ ‫لړي او هلتل‬ ‫له وکل‬ ‫• یا د یوه ښار اهل مرتد شي اوپه هغه ښار غلبل‬ ‫احکا م جاري کړي ‪.‬‬ ‫• یا اهل ذ مة خپل تړون مات کړي او دمسلمانانو په دار غلبه وکړي ‪ ،‬پللس‬ ‫له‬ ‫لدي نل‬ ‫لرب بانل‬ ‫له دارحل‬ ‫لل م پل‬ ‫لم دار اسل‬ ‫په دې بیلو بیلو صورتونوکي هل‬ ‫بدلیږي‪ .‬مګر د پورته یاد کړل شوو دریو شرایطو په موجودیت کې‬ ‫همدارنګه په بزازیة فتاوې کې ذکر راغلې ‪:‬‬ ‫) وذکر الحلوائي رحمة ا انما یصیر دارالحرب باجرأ احکللا م الکفللر و ان ل‬ ‫یحکم فیها بحکم من الحکا م السل م و ان یتصل بدارالحرب و ان لیبقي مسلم ول‬ ‫ذمي امنا با مان الول اعني با مان اثبتها الشارع بالیمان اوعقدة الذمللة‬ ‫فاذا وجدت الشراېط کلها عمارت دارالحرب وعند تعارض الدلئل و الشللرائط‬ ‫یبقي ما کان علي ماکان او یترجح جانب السل م احتیاط ال یللرې ان دارالحللرب‬ ‫لامش‬ ‫لة ‪ ،‬بهل‬ ‫ٌ ‪ » ( .‬بزازیل‬ ‫لل م اجماع لا‬ ‫لا م السل‬ ‫لرد احکل‬ ‫لل م بمجل‬ ‫تصیر دار لسل‬ ‫عالمګیري ‪ ،‬ج ‪ ۳۱۲ ، ۶‬مخ «‬ ‫اما م حلوایی ویلی دي چې ‪ ،‬دار السل م هغه وخت په دارالحرب باندي بدلیږي چې‬ ‫هلته کفری احکا م جاري کړل شي اوهلته د اسل م داحکامو څخه هیڅ حکللم بللاقي‬ ‫لدا راز‬ ‫لي‪ .‬همل‬ ‫للول شل‬ ‫پاته نه شي‪ ،‬اوبل دا چې هغه ځاې په دارحرب پورې و نښل‬ ‫مسلمان اوذمي په خپل اول امان پاته نه شی یعني په هغه امان چې شارع د ایمان‬ ‫په سبب ثابت کړي اویا د ذمي د تړون په سبب ‪ ،‬هغه وخت چې دغه درې پورته یاد‬ ‫کړل شوی شرطونه ټول موجود شي نوهغه دار دار حرب کیږی ‪ ،‬او که نه ددلئلللو‬ ‫اوشرایطود تعارض په وخت کي په خپل لمړي حال باقي پاته کیږي ‪ ،‬اود احتیللاط‬ ‫له مخې داسل م لورې ته ترجیح ورکول کیږي ‪ ،‬حال داچې »دعلماؤ په اتفاق سره‬ ‫« داسلمي احکامو د جاري کیدو سره سم دار حرب په داراسل م بدلیږي‪.‬‬ ‫شاه عبدالعزیز دهلوي رحمة ا په خپله فتوې کې لیکي چي ‪:‬‬ ‫لار ان‬ ‫للط الکفل‬ ‫لد تسل‬ ‫لرب ‪ ،‬بعل‬ ‫) ان الصح و الرجح في صیرورة دارالسل م دار حل‬ ‫لغ‬ ‫لم و یبلل‬ ‫لاد وهل‬ ‫یعجزوا المسلمون من محاربتهم و ان یضعوا اسلحتهم و ینقل‬ ‫تسلط الکفار مجد القوة بحیث یقدرون علي منع شعائر السل م و التصر ف فیهللا‬ ‫لم‬ ‫لتیما نهل‬ ‫لدة ال باسل‬ ‫کیف شأ وا ولم یتمکن المسلمون من لقامة في تلک البلل‬ ‫فعند ذلک تصیر دارالحرب اما لوکان الحرب قائما بین المسلمین و الکفارو‬ ‫لم ینقاد وا لهم فهي دار السل م کما کانت انتها‪( .‬‬ ‫لدي‬ ‫لرب بانل‬ ‫له دار الحل‬ ‫لت پل‬ ‫له وخل‬ ‫) صحیح او راجح قول دادې چې‪ :‬داراسل م هغل‬ ‫لړي‬ ‫له جګل‬ ‫للمانان لل‬ ‫لړي او مسل‬ ‫بدلیږي چي په هغه ځاې باندی کفار تسلط پیدا کل‬ ‫کولو څخه عاجز شي او خپله وسله ددښمن په مخه کي کیږدي او کفارو ته تسلیم شي‬ ‫‪ ،‬اودکفارو غلبه اوقدرت دومره ځواکمن شي چې په هغه ځاې کې اسلللمي شللعائر‬ ‫منه کړي اوپه هرشي او هرځاې کې داسي تصر ف وکړي لکه څنګه یی چې زړه غللواړي‬ ‫له‬ ‫لتلوپرته ‪ ،‬پل‬ ‫لان داخیسل‬ ‫او مسلمانان په دې قادر نه وي چې د کفارو څخه د امل‬ ‫هغه ځاې کې ژوند وکړي ‪،‬پس په دې وخت کې دا دار دار حرب کیداي شی‪.‬خو که چیرې‬ ‫دمسلمانانو او کفارو ترمنځ جګړه ادامه ولري او مسلمانان دکفارو تللر مللخ‬ ‫نه وی تسلیم شوي نوترهغه چې مقابله او جګړه پاې ته نه وي رسیدلي ‪،‬تر هغې به‬ ‫‪ ،‬لکه دپخوا په څیر‪ ،‬دا دار د اسل م دار وي ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬هغه علمأ چې په افغانستان باندي د دارحرب حکم کوي نوددوي‬ ‫لې‬ ‫لی چل‬ ‫لال کل‬ ‫لي حل‬ ‫په فکر په افغانستان کي جګړه او جهاد وجود نه لری ‪ ،‬په داسل‬


‫‪35‬‬

‫داسي نه ده بلکه په افغانستان کي جهاد جریان لری زمونږ قهرمللان مجاهللدین‬ ‫په میړاني سره دکفر مقابله کوي ‪.‬‬ ‫همدا رانګه دمولنا عبدالحي صاحب له دلئلو څخه چي په خپله فتاوې کې یی ذکر‬ ‫کړي دا څرګندیږی چي افغانستان نه مخکې دار حرب وو اونه اوس دې ‪.‬‬ ‫) وفي سیر الصل لبي السیران دار السل م ل تصیر دارالحرب مالم یبطللل جمیللع‬ ‫ما صارت به دار السل م لن الحکم اذا ثبت لعلة فما بقي من العلة شللیئ یبقللي‬ ‫ببقائه و في المنشور دار السل م انما صارت دار السل م بللا اجللرأ احکللا م ال‬ ‫اسل م فیها فما بقي علقة من علئق السل م بترجح جانب السل م ‪( .‬‬ ‫دسیر په کتاب کې ذکر شوي دي ‪ :‬ترڅو چي ټول هغه احکا م چې دهغو په وسیله دغه‬ ‫دار دار السل م ګرځیدلي وو باطل نه شی تر هغو دارالسل م په دار دحرب باندي‬ ‫نه بدلیږي‪ .‬کله چې دکومو شرعي موجباتو اوعلتونو له مخي یوه سللیمه ثللابته‬ ‫شوه چې دار السل م دې نو بیا یی په دار السلمیت کي هیڅ شک نه پللاته کیللږي ‪،‬‬ ‫دمنشور په کتاب کې هم ذکر شوي چې یوه سیمه داسلمي احکامو په جللاري کولللو‬ ‫سره دار السل م ګرځي نو که هلته په هغه سیمه کې د اسل م د اثراتو او د اسلمي‬ ‫احکامو څخه یو حکم هم پاته شی نو دغه ځاې ته دارلسل م ویل کیږي ‪.‬‬ ‫د پورتنیو دلیلو په رڼا کې هیڅوک هم نشي ویلې چې افغانستان دارحرب دې ‪ ،‬له‬ ‫بله پلوه وینو چې په افغانستان کې شرعي احکا م نافذ دي او کمونیز م چا د یلوه‬ ‫قانون په حیث نه دي منلي اودهغلو پله خل ف یلی پلاڅون کلړې نلو لله دې کبلله‬ ‫له‬ ‫لاوې پل‬ ‫لة د فتل‬ ‫لم د بزازیل‬ ‫افغانستان ته دار احرب نه شي ویل کیداې ‪ .‬اوهل‬ ‫حواله لیکي چې ‪:‬‬ ‫)قال سید الما م و البلد التي في ایدي الکفرة الیو م ل شک انها بلد السللل م‬ ‫بعد ایصالها ببلد الحرب و لم یظهر وفیها احاکم الکفر بل القضاة مسلللمون‬ ‫لع و‬ ‫لة الجمل‬ ‫لا اقامل‬ ‫و اما البلد التي علیها وال مسلم من جهتهم فیجوز فیهل‬ ‫العیاد واخذ الخراج و تقلید القضاء و تزویج الیامي و الرامل السللتیلء‬ ‫لة‬ ‫لا اقامل‬ ‫المسلم علیه ‪ ،‬و اما البلد التي علیها و لة کفار فیجوز فیها ایضل‬ ‫الجمع و العیاد و القاضي قاض براضی المسلمین و قد تقرر ان ببقاء الشئ من‬ ‫العلة ببقي الحکم وقد حکمنا بل خو ف بان هذا الدیار قبل استیل التتار کان‬ ‫من دیار المسلمین وبعد استیلئهم اعلن الذان و الجمع و الجماعات و الحکم‬ ‫بمقتضي الشرع و الفتوې والتدریس شائع بل نکیر من ملوکهم فالحکم بانهللا‬ ‫من دار الحرب لجهة له نظرا الي الدرا سة و الد رایة و اعان بیع الخمللور و‬ ‫اخذ الفرائب والمکوس و الحکم من انتقص برسم التتارکان کاعلن بني قریظة‬ ‫بالیهود و طلب الحکم من الطاغوت في مقابلة محمد صلي ا علیه وسلم فی عهللده‬ ‫بالمدینة و مع ذلک کانت بلدة اسل م بلریب ( »مجموعة الفتوې ‪۲‬ج ‪۱۶۰ ،‬مخ «‬ ‫سید الما م ویلي دي چې هغه هیوادونه چې نن د کفارو تر تسلط لندې دي بیشکه‬ ‫چې د دارالحرب سره داتصال نه وروسته بیا هم دار داسل م دي ‪ ،‬اوهلته کفریلله‬ ‫لې‬ ‫لن چل‬ ‫له وطل‬ ‫لر هغل‬ ‫احکامو خپل ځان ندي څرګند کړې بلکه قضاة مسلمانان دي ‪ ،‬هل‬ ‫لونه‪ ،‬د‬ ‫لي لمنځل‬ ‫جمعل‬ ‫لې کل‬ ‫له هغل‬ ‫دکفارو لخوا پرې مسلمان والي و ټاکل شي پل‬ ‫لې د ُ‬ ‫اخترونو لمنځونه ‪ ،‬دخراج اخیستل ‪،‬د قضاتو مقللرورل ‪ ،‬دکنیللزې ) وینځللي او‬ ‫کونډو تزویجول ( روا دي‪ ،‬په هغه ځاې د مسلمانانو د تصر ف له پاره نور هغلله‬ ‫لل م د‬ ‫له د اسل‬ ‫له هلتل‬ ‫لي کل‬ ‫شي چې علت په کې موجود وي دهغه حکم هم باقي وي یعنل‬ ‫احکامو څخه یو حکم هم باقي وي هغه دار د اسل م دې اوهغه ملکونه چې والیللان‬ ‫جمعللي اواخللترونو لمنځللونه ادأ کللول او د‬ ‫یی کفار دي په هغه ځاې کې هللم د ٌ‬ ‫مسلمانانو په خوښه دقاضي مقررول روا دي‪ .‬مونږ مخکي وویللل چللې د یللوه شللي‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫دعلت په پاتې کیدو د هغوې حکم هم پاته کیږی اومونږ بلخل ف حکم وکړ چل‬ ‫لم دلمللانځه‬ ‫دې هیوا د کې دکافر تتار د تسلط څخه مخکې ا و وروسته له هغلله هل‬ ‫لن‬ ‫لول او ددیل‬ ‫لم کل‬ ‫لرعي حکل‬ ‫له شل‬ ‫جمعي او اخترونو لمنځونه ‪،‬پل‬ ‫اعلن ) اذان( د ٌ‬ ‫تدریس جاري وو بې له دې چې د تاتار یانو ملوک خلک منعه کړي ‪ ،‬پس هغه تلله‬ ‫ددارحرب حکم کول له خبري لیري ده ‪ ،‬که څه هم د شرابو په اخیستلو اوپلورلو‬ ‫اودهغه اعلن په پیسو وهل اود خراج اخیستل او د حکم قیاس د تاتاریانو پلله‬ ‫له‬ ‫رسم ‪ ،‬لکه د شیطانانو د حکم په اساس په مدینه منوره کي داسل م د لرښوود پل‬


‫‪36‬‬

‫مقابل کی د یهودو دبني قریظي اعلن‪ ،‬په داسي حال کی چې بې للله شللکه مللدینه‬ ‫منوره دار د اسل م وو ‪ » ،‬مجموعة الفتوي ‪۲‬ج ‪ ۱۶۰ ،‬مخ «(‬ ‫په افغانستان کې په ښکار ه دلمانځه د ادأ کولو اعلن کیږي او خلک حج ته ځي ‪،‬‬ ‫د جوماتونو د جوړولواعلن او تر اوسه پورې ځني شرعي احکا م هم جاري دي او‬ ‫شرعي فیصلي کوي نو څنګه دار د حرب کیداې شي ؟ فکر وکړئ او حکم وکړئ !‬ ‫لي‬ ‫لې داسل‬ ‫لاوې کل‬ ‫لوع الفتل‬ ‫له مجمل‬ ‫د عتابي رحمة ا علیه قول د اضافي شرحي سره پل‬ ‫رانقل کړل شوې دې ‪.‬‬ ‫) دار السل م انما تصیر دار الحرب بثلث شرائط احدها اجرأ احکللا م الکفللر‬ ‫علي سبیل الشتهار‪ ،‬والثاني ان تکون متللأ خمللة بللدار الحللرب ‪،‬ای متصللله‬ ‫لیتخلل بینهما بلدة من بلد المسلمین ‪ ،‬و الثالث ان ل یبقلي فیهلا مسللم ا و‬ ‫لر‬ ‫لا م القهل‬ ‫لي تمل‬ ‫ذمي امنا بالمان الول ‪ ،‬فشرط هذه الشرائط لیون علما علل‬ ‫والستیلء اذا دارالسل م یحتاط لثباته لها وهند هما یصللیر دارالسللل م دار‬ ‫الحرب باجرأ احکا م الفکر فیها ‪ .‬انتهې ‪( .‬‬ ‫دار د اسل م د دریو شرایطو په موجودیت کې په دار الحرب بدلیږي ‪.‬‬ ‫لمړې ‪ :‬دکفر د احکامو اجرا په اشتهار سره یعنې ښکاره او څرګند ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫للي چل‬ ‫لره و نښل‬ ‫دویم ‪ :‬چې دارلسل م د دارحرب سره ونښلول شي یعني داسې سل‬ ‫دار د اسل م او دار د حرب په منځ کي بل اسلمي ښار حایل و نه ګرځي ‪.‬‬ ‫دریم ‪ :‬مسلمان او ذمي په خپل اولي امان پاته نه شی ‪.‬‬ ‫لل‬ ‫پس دا درې شرایط چې د غلبي او قهر نښانې دي ‪ ،‬د دار حرب له پاره شرط ګڼل‬ ‫کیږي ‪.‬‬ ‫په همدي اساس ددارلسل م په اثبات کي احتیاط ضروري ګڼل کیږي ‪ ،‬د یارانو په‬ ‫لوي‬ ‫لذ شل‬ ‫لول نافل‬ ‫نزد دار داسل م هغه وخت په دار حرب باندی بدلیږي چې هلته ټل‬ ‫احکا م کفري وي ‪.‬‬ ‫د درمختار په کتاب کې د طحطاوي په حواله لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) باجرأ احکا م الشرک اي علیالشتهار وان لیحکم فیها بحکم اهل السل م ‪.‬‬ ‫دشرک د احکامو اجرا ‪،‬چې په څرګند او ښکاره ډول یی د پلي کولو له پاره اعلن‬ ‫کیږي ‪،‬بل داچې په هغه ملک کې د مسلمانانو د احکامو سره سم حکم ونه شي ‪.‬‬ ‫دهندیة په فتاوي کې راغلي ‪:‬‬ ‫) و ظاهرة انه لو اجریت احکا م المسلمین و احکا م اهل الشللرک ل تکللون دار‬ ‫حرب ‪ » .‬مجموعة ‪۲‬ج ‪ ،‬ص ‪( ۱۶۱‬‬ ‫په هندیه فتاوي کې راغلي او خبري ظاهر دادې په هغه سیمه کي چې جاری کیږی د‬ ‫اهل اسل م اواهل شرک احکا م ‪ ،‬دا دواړه نه شي کولې دا دار دار حرب ‪.‬‬ ‫نه پوهیږو چې د افغانستان په کو م ځاې کې ټول کفري احکا م جاري کړل شوي او‬ ‫چا دا اعلن کړې چې دا هیواد د کافرو دې ؟ بلکه اشغالګر روسان پخپله اعلن‬ ‫کوي چې مونږ دکومک له پاره راغلي یواو ډیرژر بیرته خپل هیواد ته ځو ‪ .‬که‬ ‫له دي‬ ‫له دې نل‬ ‫له پل‬ ‫لر اوسل‬ ‫څه هم روسان دا خبره په ریښتیا نه کوي خو څرنګه چې تل‬ ‫بریالی شوي چې خپل کفري احکا م جاري کړي او تر اوسه هم ل اسلمي احکا م جاری‬ ‫لک‬ ‫له شل‬ ‫دي ‪ .‬بیا هم دا مسئله مخکنۍ وه چې افغانستان دار د اسل م دې خو فعل پل‬ ‫کې دې! ځني وایی چې دار د اسل م دی خو فعلٌ په شک کې دې ځني یللی دار دحللرب‬ ‫لواب‬ ‫لورت دثل‬ ‫بولي او ځني یی دار داسل م ‪ .‬خو داردحرب ورته ویل به په هیح صل‬ ‫خبره نه وی ‪.‬لکه چې محترمو فقهاؤ لیکي ‪:‬‬ ‫) الیقین لیزول بالشک ‪( :‬‬ ‫د سالم دماغ په وړاندي د شک په سبب یقین نه باطلیږي ‪.‬‬ ‫د ډیرو کتابونو په لوستلو سره مونږ افغانستان ته ددارلسل م حکم کللوو د‬ ‫اما مبسوط سرخسې رحمة ا علیه په حواله چې ذکر یی کړي ‪:‬‬ ‫) ثم مابقي شیئ من اثار الصل فالحکم له دون العارض کللالمحله ‪ ،‬اذابقللي‬ ‫فیها واحد من اصحاب الصل فالحکم له دون السکان والمشتری وهللذه الللدار‬ ‫لار‬ ‫لن اثل‬ ‫لر مل‬ ‫کانت دار السل م في الصل فاذابقي فیها مسلم اوذمی فقد بقي اثل‬ ‫لصل فیبقي ذلک الحکم وهذا اصل لبي حنیفة رحمة ا علیه ‪( .‬‬ ‫»مبسوط باب المرتدین ج ‪۱۱۴ ، ۱‬مخ «‬


‫‪37‬‬

‫داصل له علئمو څخه چې یو شي پاته کیږی نو حکم په همغه شي کیږي نه په بل کو م‬ ‫عارضي شي باندې‪ ،‬لکه په یوه محله کې چې دهغې ځاي داصلي اوسیدونکو څخه یللو‬ ‫لو م‬ ‫لل کل‬ ‫له بل‬ ‫لږي نل‬ ‫څوک باقي پاته نو هلته اعتبار همدي اصلي شخص ته ورکول کیل‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫لل م ‪ ،‬کلل‬ ‫لي دارد اسل‬ ‫بیروني شخص او وګړي ته ‪ .‬ددي دار چې وي په اصل کل‬ ‫لو‬ ‫لابق یل‬ ‫له مطل‬ ‫لولو پل‬ ‫داسلمي احکامو د اثارو څخه د یوه اثر‪ ،‬لکه داسلمي اصل‬ ‫مسلمان او ذمي پخپل حال باقي پاته شوي وي ‪،‬هلته موجود وي ‪ ،‬نو داملا م صلاحب‬ ‫په وړاندي حکم هم په همدی اصل کیږي ‪.‬‬ ‫داما م صاحب د روایت په اساس په افغانستان کې نه یوازې یو فرد بلکلله ډیللر‬ ‫افراد ل تر اوسه شته چې فعل هم ددهریانو تر تسلط لندي نه دې ‪.‬‬ ‫همدا راز دجامع الفوائد په کتاب کې ډیر دلئل په تفصیل سره ذکللر شللوي چللې‬ ‫دهغوې له ډلې څخه یو څه دلته بیانیږي ‪.‬‬ ‫لي‬ ‫لا بقل‬ ‫) و له ان هذه البدة صارت دارالسل م با جرأ احکا م دارلسل م فیها فمل‬ ‫شئ من احکا م دار لسل م فیما یبقي دار السل م علی ماعر ف ان الحکم اذاثبت بغلة‬ ‫فما بقی شئ من العلة یبقی الحکم ببقائه هکذا ذکر شیخ ابوبکر في شرح الصللل‬ ‫و ان زال غلبة اهل السل م و ذکر ایضا صدر السل م ابوالیسیر في سیر الصل ان‬ ‫دار لسل م ل تصیر دارالحرب مالم یبطل جمیع ما به صارت دارلسل م وذکللر شللیخ‬ ‫السل م اسبیجابي رحمة ا علیه في المبسوط ان دار اسل م محکومة بکونها دار‬ ‫السل م فبقي هذا الحکم ببقاء حکم واحد فیها و ل تصیر دارالحرب البعد روال‬ ‫القرأن و ذکر سید النا م ناصر الدین في المنشور ان دار السل م انمللا صللارت‬ ‫لح‬ ‫لل م یترجل‬ ‫لق لسل‬ ‫لن علئل‬ ‫دار السل م باجرأ احکا م السل م فیها فما بقي علقة مل‬ ‫جانب السل م و قال شیخ السل م اما م اسبیجابي ان الدار محکومة بدار السللل م‬ ‫ببقاء حکم واحد فیها فالحتیاط ان یجعل هذه الدار دارلسل م والمسلللمین و‬ ‫ان کانت للملعین و الیه لمرأ الشیاطین (‬ ‫»جامع الفوائد قبیل کتاب الجنایات ‪۴۴۵‬مخ «‬ ‫ا ء )ځینوبرخو( د احکامو داسل م په یوه ښار کې هغه‬ ‫په تحقیق سره چې په اجز ء‌‬ ‫ښار دار د اسل م ګرځي ‪ ،‬پس هر هغه څه چې د داراسل م له حکمونو څخه پلله یللوه‬ ‫ځاې کي پاته شی هغه په همغه خپله طریقه د اسل م دار ګڼل کیږي ‪.‬ځکه کو م حکللم‬ ‫چې په کو م علت ثابت شي نوهغه حکم په خپلو حالتو باقي پاته کیږی ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لر کل‬ ‫لړې »اګل‬ ‫لر کل‬ ‫همدار نګه شیخ ابوبکر رحمة ا علیه په شرح سیر الصل کی ذکل‬ ‫زائله شي غلبه د اسل م په هغه دار کې « صدراسل م په سیر الصل کې ذکر کړې چې‬ ‫لې‬ ‫لا م چل‬ ‫‪ »:‬دار اسل م ترهغې په دار دحرب نه شی بدلیداې ترڅو چې ټول هغه احکل‬ ‫دهغې په واسطه دا دار دار اسل م بلل کیده باطل و نه ګرځي ‪«.‬‬ ‫شیخ ال سل م اسبیجابي په مبسوط کي ذکر کړي چې » په یوه دار کي چې داسل م د‬ ‫احکامو حکم کیږي او یاهلته د اسل م د احکاموڅخه یو حکم هم پاته وي هغه دار‬ ‫لم‬ ‫لران عظیل‬ ‫لې قل‬ ‫لي چل‬ ‫لرب ګرځل‬ ‫ته دار داسل م ویل کیږي ‪ .‬یو دار هغه وخت دار دحل‬ ‫الشأن په کې زوال وکړي‪ «.‬سید اما م ناصرالدین دمنشور په کتاب کللې لیکللي‬ ‫ء اوپلي کولو په اساس یو دار د اسل م دار ګڼل‬ ‫چې‪ » :‬داسلمي احکامو د اجرا ء‌‬ ‫کیږي ‪ .‬نو که چیري په یوې سیمي کي داسل م دعلیقو څخه لږ څه هم پاته شي نللو‬ ‫هغي سیمي ته د اسل م د دار په لور ترجیح ورکول کیږي« ‪ .‬شیخ اما م اسللبیجاني‬ ‫ویلي دي چې » یوه دار چې په کې داسل م یو حکم هم پاته وي هغه دار ته د اسل م‬ ‫لم‬ ‫له هل‬ ‫له څل‬ ‫له دار کل‬ ‫له هغل‬ ‫لړل ځکل‬ ‫دار ویل کیږي ‪ .‬په دې اساس احتیاط باید وکل‬ ‫والیان او امران یی شیطانان او ملعونین وي ‪ ،‬د اسل م دار ګڼللل کیللږي یعنللې‬ ‫والي یی دشیطانو امرآؤ له پلوه ټاکل شوی وي او دوې )والي او امر( داوړه‬ ‫کفار وي ‪« .‬‬ ‫اوهم په فتاوي د مجموعه الفتاوی کې ذکر شوی دي ‪:‬‬ ‫) دار لسل م ل تصیر دار الحرب البأ متناع احکا م الشرع فیهللا ( » مجمللوعه‬ ‫‪۲‬ج ‪۲۳۵ ،‬مخ «(‬ ‫دار د اسل م نه کیږي دار د حرب مګر په منه کیدو دشرع شریف په هغه دار کې ‪.‬‬ ‫د بزازیه په فتاوې کې لیکل شوي ‪:‬‬ ‫لل م‬ ‫لانب السل‬ ‫لح جل‬ ‫لان و یترجل‬ ‫) و عند تعارض الدلئل و الشرائط یبقي علې ما کل‬ ‫لحتیاطا(‬


‫‪38‬‬

‫»بزازیه بهامش عالمګیري ‪۶‬ج ‪۳۱۱ ،‬مخ «‬ ‫لږي او‬ ‫لاته کیل‬ ‫لاقي پل‬ ‫لال بل‬ ‫د دلئلو اوشرائطو دتعارض په وخت کي حکم په خپل حل‬ ‫ترجیح ورکول کیږي د اسل م پلو ته په احتیاط سره ‪.‬‬ ‫لوا‬ ‫لدینو لخل‬ ‫له دمرتل‬ ‫له دي بلکل‬ ‫لدل نل‬ ‫اما افغانستان دار د اسل م دې‪ ،‬خو دار عل‬ ‫مغصوبه دار دي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫للې لکل‬ ‫لو ویشل‬ ‫محترمو علماؤ دار د اسل م او دار د حرب په بیلو بیلو ډولونل‬ ‫څنګه چې په السل م نومي کتاب کې لیکل شوي‪:‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬دار الحرب یمکن ان تنقسم الي قسمین دار حرب بیننا و بینهم میثاق‬ ‫وعهد ‪ ،‬یسمیها دار العهد ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬دار الحرب لیوجد بیننا و بینها عهد و میثاق کما یمکللن ان تکللون‬ ‫دار السل م علي خمسة اقسا م ‪.‬‬ ‫الف ‪ :‬دار عدل ‪ :‬و هی التي تقیم الما م و تحص السنة وعلي رأ سها الخلیفللة‬ ‫الشرعی للمسلمین ‪.‬‬ ‫ب ‪ :‬دار البغې ‪ ،‬هي التي سیطرعلیها الخارجون علي الما م الحق ولو حکموا‬ ‫بالسل م ‪.‬‬ ‫ج ‪ :‬دار البد عه ‪ ،‬وهي التي سیطرعلیها المبتدعون و اظهرو فیها بدعتهم ‪.‬‬ ‫د ‪ :‬دار الردة ‪ :‬وهي التي ارتد اهلها اوسیطر المرتدون علیها و کللان‬ ‫اهلها کافرون خضعوا لحکم المسلمین ثم نقضوا العهد و سیطروا علیها ‪.‬‬ ‫ه ‪ :‬الدار المسلوبة ‪ :‬وهي الدار التي استولی علیها کافرون مللن خللارج‬ ‫ارض السل م وکانت في الصل دار السل م ‪.‬‬ ‫وهذه القسا م الخمسة کلها داخلة في دار السل م ‪ .‬قال ابو حنیفة رحمة ا اذا‬ ‫لا م‬ ‫لروا احکل‬ ‫غلب اهل الحرب علي دار من دورنا اوارتد اهل مصر و غلبوا وا جل‬ ‫الکفر اونقض اهل الذمة العهد و تغلبوا علي دارهم ففي کل هذه الصور ل تصیر‬ ‫دار السل م دار حرب ال بشروط ثلثة ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫لل م بتل‬ ‫لا م السل‬ ‫لا حاکل‬ ‫الف ‪ :‬باجرأ احکا م اهل الشرک حتي ل یحکم فیها بل‬ ‫تاولو یقسم منها ‪.‬‬ ‫ب ‪ :‬با تصالها بدار حرب بان لیتخللها بلد من بلد السل م ‪.‬‬ ‫بان لیبقي مسلم وذمي فیها امنا با مان الول اې امان السل م بل بنوع‬ ‫ج ‪:‬‬ ‫من الامان یختلف وعلي هذا فمذهب ابي حنیفة رحمة ا یعتللبر مثللل الهنللد و‬ ‫فلسطین و ترکستان و کذالک بلد التي تحکمها احزاب کافره مرتللدة او الللتي‬ ‫یسیطر دیکتاتور کافر وکانت في الصل دار السل م فانه ل یعتر ف با ستقللها‬ ‫و انفصالها عن دار السل م ‪.‬‬ ‫لم‬ ‫لة ا ل علیهل‬ ‫ماقدمناه هواجتهاد ابي حنیفة رحمة ا اما ابایوسف ومحمد رحمل‬ ‫لاس ‪.‬‬ ‫لرة وهوالقیل‬ ‫تلمیزاه فقال تصیر دارحرب بشرط واحد وهو اظهار حکم الکفل‬ ‫»کتاب السل م ‪ ،‬اصل الثاني ‪ ۱۶۶-۱۶۵‬ص ‪،‬و ‪ ۱۷۷‬مخونه«(‬ ‫دار حرب ممکن ده په دوو برخو وویشل شی ‪.‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬هغه دار حرب چې په کې زمونږ او دکفارو ترمنځ میثاق او تړون موجود‬ ‫وي هغه ته دار عهدویل کیږی ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬هغه دار دحرب چې زمونږ اودکفارو ترمنځ په کې کو م میثاق او تللړون‬ ‫وجود و نلري‪.‬‬ ‫دار داسل م په پنځو برخو ویشل شوې ‪:‬‬ ‫لوي‬ ‫الف ‪ :‬دار د عدل هغه دې چې هلته اما م قائم او موجود وي او د سنتوملتړ کل‬ ‫اوپه هغه دار باندی دمسلمانانو خلیفه د شرعیت سره برابر وي ‪.‬‬ ‫لدي د‬ ‫لا م بانل‬ ‫لق امل‬ ‫له حل‬ ‫له پل‬ ‫لې هلتل‬ ‫ب ‪ :‬دار د بغې دې ‪ :‬دار د بغي هغه دي چل‬ ‫خوارجو له خوا غلبه وشي ‪ .‬که څه هم هغوې د اسل م په احکامو حکم کوي ‪.‬‬ ‫ج‪ :‬دار د بدعت دې ‪ ،‬دار د بدعت هغه دې چې حمله وکړي په هغه باندي اهللل د‬ ‫بدعت او اجرأ کړي په هغه ځاې کې خپل بدعات ‪.‬‬ ‫د ‪ :‬دار دمرتد دې ‪ ،‬او دار دمرتد هغه دي چې دهغې اهل مرتد شی اویللا حمللله‬ ‫لابع وي‬ ‫لو تل‬ ‫لافر وي خل‬ ‫لک کل‬ ‫لادهغه دار خلل‬ ‫وکړي مرتدین په هغه دار باندي اویل‬ ‫مسلمانانو ته ‪ ،‬خوبیا خپل عهد او ذمه ماته کړي اوپلله مسلللمانانو بانللدي‬ ‫حمله وکړي ‪.‬‬


‫‪39‬‬

‫ه ‪ :‬دار د مسلوبه دي ‪ ،‬دار د مسلوبه هغه دې چې کافران په هغه غلبه وکللړي‬ ‫چې دداراسل م څخه خارج وي اوهغه دار په اصل کي دار د اسل م وي ‪.‬‬ ‫دا پنځه ډول چې ذکر شول ټول په دار د اسل م کی شامل دي ‪ ،‬امللا م ابللو حنیفللة‬ ‫رحمة ا ویلي دي ‪ .‬په هغه وخت کې چې د اهل حرب کسان غلبه وکړي پلله یللوه دار‬ ‫داسل م اویا مرتد شی د یوه ښار اوسیدونکي اوپه خپل دار غلبه وکړي اودکفر‬ ‫احکا م اجراء کړي اویا اهل ذمه خپل عهد نقض کړي اوپه خپل دار باندي غلبه و‬ ‫لو‬ ‫له دریل‬ ‫کړي نو په دې ټولو صورتونو کې نه کیږي دار د اسل م دار دحرب ‪ ،‬مګر پل‬ ‫شرطونو ‪:‬‬ ‫اول ‪ :‬داهل شرک د اهلو دحکمونو اجراء تر هغه چې پلله هغلله دار کللي اسلللمي‬ ‫احکا م په ظاهر سره له منځه ولړ نه شي او داسل م احکا م په کې په هیڅ ډول سره‬ ‫هم موجود نه وی ‪.‬‬ ‫دوهم ‪ :‬د دار اسل م اتصال د دار حرب سره چې ددي دواړو تر منځ بل کو اسلمي‬ ‫ښار حائل اومانع نه وی ‪ ،‬یعني په منځ کي یی بل اسلمي ښار نه وي ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬مسلمان او ذ مي په دغه ښار کې په خپل لمړني امان باندي پاته نه شی‬ ‫لم‬ ‫یعني د اسل م په امان کې ‪،‬بلکه په یو ډول مختلف امان کې هم ‪ ،‬نو د اما م اعظل‬ ‫رحمة ا په مذهب معتبر و ګڼل شو هندوسللتان فلسللطین او ترکسللتان داسللل م د‬ ‫اجزاؤ څخه یو جز دار د اسل م ‪ ،‬نه دار د حرب ‪.‬‬ ‫همدا راز هغه ملکونه چې په هغه کې مرتدین او کفار حکم کوی اویا هغلله ملللک‬ ‫چې په هغه دیکتاتور کافر حمله وکړي او په اصل کي هغه دار د اسل م وي نللوپه‬ ‫تحقیق سره قرار و نه شي په استقلل او انفصال دهغه له دار داسل م څخه ‪ ،‬هغه‬ ‫شي چي مخکي ذکر شوي هغه داما م ابو حنیفة رحمة ا اجتهاد دې خو دهغه یللاران‬ ‫اوشاګردان رحمة ا علیهم وایی ‪ :‬کیږي دار داسل م دار د حرب په یوه شرط چې‬ ‫دکفر دحکم اظهار دې اوداقیاس دې ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬مونږ مخکې وویل چې په افغانستان کې ظاهرا یو کفریه حکم هم‬ ‫للوکې‬ ‫په کلي طور تر اوسه پورې نه دې تطبیق شوې او له بل پلوه د )‪ (۸۰‬په سل‬ ‫زیاته برخه دمجاهدینو په لس کي ده نو ددې ټولو دلئلو سره سره بیا څنګه هغلله‬ ‫لې‬ ‫لا م کل‬ ‫له پل‬ ‫لتني پل‬ ‫لرت د پوښل‬ ‫ته ددار الحرب حکم کولی شو ‪ .‬نو لدي کبله د اخل‬ ‫لې‬ ‫لړو چل‬ ‫لم ونکل‬ ‫نیولوسره ددې حکم په هکله پوره احتیاط ضروري دی او داسي حکل‬ ‫هغه د اسل م دمقدس دین سره مخالف اود اخرت په ورځ زمونږ د جزا سبب وګرځللي‬ ‫‪.‬‬ ‫په شامي کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫) وفي شرح الدار ر قال بعض المتأ خرین اذا تحققت هذه المور الثلثة في مصر‬ ‫للمین‬ ‫لا م المسل‬ ‫لذ احکل‬ ‫المسلمین ثم حصل لهله المان و نصب فیه قاضي مسلم ینفل‬ ‫عاد الي دار السل م ‪ » .‬شامي ‪ ۴‬جلد ‪۱۷۵ ،‬مخ «(‬ ‫په شرح درر کې ځینو متأخرینو علما‪ ،‬ویلي دي په هغه وخت کې چللې درې شللرایط‬ ‫په دار د مسلمینو کې ثابت شول وروسته له هغه دهغه دار اهلو ته امان حاصللل‬ ‫شو اوقاضیان په کې مقرر کړي شول ‪،‬مسلمانان قاضیان اودمسلمانانواسلللمي‬ ‫قوانین یی جاري کړل ‪ ،‬نو هغه دار په همدي کار باندی داسل م دارګڼل کیږي ‪.‬‬ ‫ددارالحرب اتفاقي نظریه ‪ ،‬په اتفاقي دار السل م باندي بدلیږي په اظهللار‬ ‫کیدلو دیوه اسلمي حکم لکه څنګه چې په بزازیه اوبدائع کې ذکللر راغلللي نللو‬ ‫څرنګه چې په افغانستان کې تر اوسه پورې په ظاهر کي اسلمي احکا م جاري دي‬ ‫لل م‬ ‫لې د دار اسل‬ ‫لي چل‬ ‫لال کل‬ ‫لي حل‬ ‫نو څرنګه ورته دار د حرب ویل کیداې شي په داسل‬ ‫لاء‬ ‫لي علمل‬ ‫لم ځنل‬ ‫له هل‬ ‫له څل‬ ‫لروري دې کل‬ ‫ګرځول په دار دحرب باندي ډیر احتیاط ضل‬ ‫دافغانستان په دار د حرب کیدو باندی د کافي دکتاب قول دلیل راوړي چې هغه‬ ‫اعتبار په حکم کول دې ‪ ،‬خو اما م مبسوط دا حکم را نقل کړي دی ‪:‬‬ ‫لرکین‬ ‫لع للمشل‬ ‫لک الموضل‬ ‫لي ذلل‬ ‫) فکل موضع کان ظاهر فیه حکم الشرک فالقوه فل‬ ‫فکانت دار حرب وکل موضع کانه ظاهر فیه حکم السل م فالقوه فیه للمسلللمین ‪.‬‬ ‫فکانت دار اسل م ولکن ابو حنیفة رحمة ا یعتبر تما م القهر و ذلک باسللتجماع‬ ‫الشرائط الثلث ‪»(.‬مبسوط ج ‪(۱۱۴ ،۱۰‬‬ ‫لم‬ ‫ٌ په کې دشرک حکم وي نو قوت دلته دمشرکینو دې نو حکل‬ ‫پس هر هغه ځاې چې ظاهرا‬ ‫ٌ په کي داسل م حکم وي نو په هغه‬ ‫یی د دار د حرب حکم دې او هر هغه ځاې چې ظاهرا‬


‫‪40‬‬

‫لا‬ ‫لږی ‪ .‬امل‬ ‫لل کیل‬ ‫لل م ویل‬ ‫دار کي قوت د مسلمانانو دي نو هغه دار ته دار داسل‬ ‫لراېط‬ ‫لول شل‬ ‫له ټل‬ ‫اما م ابوحنیفة رحمة ا ټول قهر او غلبه معتبره ګڼلي چې هغل‬ ‫موجودیدل دي چې ټول قهر اویادرې واړه شراېط وجود ولري ‪.‬‬ ‫لار‬ ‫اما م ابوحنیفة رحمة ا دا د )یعتبر( په قول سره رد کړې ‪ ،‬نو یوازي اظهل‬ ‫دلیل نشو بلکه ټول قهر او غلبه معتبر شو ‪ .‬همدا راګه دمولنا صاحب بدایی‬ ‫مطلب دې چې په )‪۷‬جلد ‪ (۱۳۱‬کې یی ذکر کړې ‪:‬‬ ‫لل‬ ‫لي الصل‬ ‫لال علل‬ ‫لک ولحتمل‬ ‫لر بالشل‬ ‫لن دارالکفل‬ ‫)فلتصیر ما به دار السل م بیقیل‬ ‫لث دار‬ ‫لر حیل‬ ‫لال خل ف دار الکفل‬ ‫المعهود ان الثابت بیقین لیزول بالشک ولحتمل‬ ‫السل م لظهور احکا م السل م فیها ل ن هناک الترجیح الجللانب السللل م لقللوله‬ ‫علیه الصلوة والسل م السل م یعلوا و لیعلي علیه ‪( .‬‬ ‫پس نه کیږي په هغه شي باندي چې دار داسل م پرې ثابت شوې په یقین دار دکفللر‬ ‫په شک سره او احتمال په اصل د معهود ‪ ،‬په تحقیق سره هرشي چې ثابت شی په یقن‬ ‫نه زائل کیږي په شک ‪ ،‬او احتمال سره په خل ف ددار دکفر چللې هغلله کیللږي دار‬ ‫لل م‬ ‫لح د اسل‬ ‫لې ترجیل‬ ‫داسل م په مطلق ظهور داسل م داحکامو په هغه دار کي ځکه چل‬ ‫للم‬ ‫له وسل‬ ‫للي ا ل علیل‬ ‫لبر صل‬ ‫لل م دپیغمل‬ ‫پلو ته ده ‪ ،‬ددي قول د قوت له پاره داسل‬ ‫فرموده ده چې فرمایی ‪:‬‬ ‫»اسل م لوړ دې اوهیڅ شي هم په اسل م باندی ندي لوړ کړل شوې «‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬د پورته ذکر شوو دلئلو څخه دا څرګندیږي چې افغانستان مخکې‬ ‫هم دار داسل م وو او اوس هم دار داسل م دې ځکه چې مونږ په سترګو وینللو چللې پلله‬ ‫افغانستان کې په ښکاره ډول جهاد ادامه لري او دمجاهدینو قللدرت ورځ پلله‬ ‫لذ‬ ‫لورې نافل‬ ‫ورځ د دهریونو په مقابل کې زیاتیږی ‪ ،‬اسلمي احکا م هم تر اوسه پل‬ ‫له‬ ‫لامو څخل‬ ‫دي او د اسل م دښمنانو دومره قدرت نه دې تر لسه کړي چې د شرعي احکل‬ ‫لي د‬ ‫لرب کل‬ ‫له دار د حل‬ ‫له پل‬ ‫لړي ‪ .‬اونل‬ ‫خلک منعه کړي اوخپل کفري قوانین تطبیق کل‬ ‫افغانستان د اشتراک اعلن شوې اوهم روسان نړیوالوته اعلنوي چې مونږ للله‬ ‫افغانستان څخه ځو او نه هم ټول مسلمانان دکفرتر تسلط لندې دې که څللوک دا‬ ‫ووایی چې ټول مسلمانان دکفر تر تسلط اوپنللاه لنللدې دي نللو دا جهللاد پلله‬ ‫افغانستان کې څوک کوي ؟‬ ‫********‬ ‫پنځلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه څوک چې د کفارو له پاره یی جاسوسي کړي وي خو وروسته یی د جاسوسللۍ څخلله‬ ‫لودهغه‬ ‫لویږي نل‬ ‫لي ولل‬ ‫توبه ایستلي وي او له توبي وروسته د مجاهدینو په لس کل‬ ‫سزا څه ده ؟‬ ‫د پنځلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫که جاسوس د نیولو څخه مخته توبه کړي وي او دده اعمال هم په دې دللت ولري‬ ‫چې له جاسوسۍ څخه یی توبه ویستلي اوداسی یوکار یی نه کولو چې اشتباه پرې‬ ‫وشي نو دهغه توبه دقبول وړ ده ‪ ،‬ا تعالي فرمایی چې ‪:‬‬ ‫) لتقنطوا من رحمة ا ان ا یغفر الذنوب جمیعا(‬ ‫لالي د‬ ‫لره ا ل تعل‬ ‫لق سل‬ ‫له تحقیل‬ ‫لږئ ‪ ،‬پل‬ ‫» د ا تعالي د رحمت څخه مه ناامیده کیل‬ ‫ګناهونو بخښونکي دې ‪« .‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم فرمایی چې ‪:‬‬ ‫) التائب من الذنب کمن ل ذنب له ‪ » ،‬باب الستغفار «(‬ ‫» دګنا څخه توبه کونکې دهغه چا په ډول دې چې هیڅ ګنا ورته نه وي یللا یللی‬ ‫هیڅ ګناه نه وی کړي «‬ ‫که وروسته له توبي څخه هم مشکوک وو ‪،‬په فساد مشهور وو او اعمال یی هم صحیح‬ ‫نه وو که چا هغه ووژلو نو څه ګناه ورته نشته ‪ ،‬ځکه هغه څوک چې مفسللد اوضللرر‬ ‫رسونکي وي دهغه په هکله قاضی عیاض رحمة ا فرمایی ‪:‬‬ ‫لة‬ ‫له بالتوبل‬ ‫) قال قاضي عیاض رحمة ا و کبار اصحابه یقتل و اختلفوا في ترکل‬ ‫قال الماجیشون ان عر ف بذلک قتل و العذر ‪ » .‬بذالمجهود ‪۵‬ج ‪ ۵ ،‬مخ «(‬ ‫)ویلي دي قاضي عیاض اویارانو یی رحمة ا علیهم ‪ ،‬د جاسوس په حق کي چې و دې‬ ‫لي دي‬ ‫لره ‪ .‬ویلل‬ ‫لو سل‬ ‫لوبه کولل‬ ‫له تل‬ ‫لی پل‬ ‫لي یل‬ ‫وژل شی یا اختل ف دې په پریښودلو کل‬


‫‪41‬‬

‫له وو او‬ ‫لهور نل‬ ‫ماجیشون که په خپله جاسوسۍ مشهور وو نو ودې وژل شي نو که مشل‬ ‫اول ځل نیول شوي وي او زیات فساد یی هم څرګند نه وي تعزیر دي شي نه قتل ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې‪ :‬که جاسوس مخکي له نیولو څخه توبه کړي وي اودهغه تللوبه کللو م‬ ‫مسلمان ته معلومه هم وي اویایی د اعمالو څخه څرګندیده نو نور زجللر ورتلله‬ ‫لل‬ ‫لو کامل‬ ‫للم یل‬ ‫نشته ‪ ،‬پرې دې ښودل شی لکه څنګه چې سیدنا محمد صلی ا علیه وسل‬ ‫مسلمان چې په خپله جاسوسي باندی پیښمانه وو پریښود او تعزیر یی ورنکللړ‪.‬‬ ‫لریف او‬ ‫لاري شل‬ ‫لحیح بخل‬ ‫ددې مسلمان نو م حاطب رضی ا عنه وو چې دهغه پیښه په صل‬ ‫لې‬ ‫له کل‬ ‫له برخل‬ ‫ابوداود شریف اود احادیثو په نورو کتابونو کې دهغه د جهاد پل‬ ‫راغلي ده ‪.‬‬ ‫لدین ‪»..‬‬ ‫لي الل‬ ‫لاخوانکم فل‬ ‫لاة فل‬ ‫لوا الزکل‬ ‫للوة واتل‬ ‫) فان تابوا و اقاموا الصل‬ ‫التوبة«(‬

‫دریم څپرکې »فصل«‬ ‫دمنافق‪ ،‬زندیق ‪ ،‬مرتد او نورو پیژندنه‬ ‫لمړۍ پوښتنه ‪ :‬دمنافق ‪ ،‬زندیق ‪ ،‬مرتد ‪ ،‬مشرک ‪ ،‬جاسوس ‪ ،‬کافر ‪،‬تسلیم شوي‬ ‫‪ ،‬دهري ‪ ،‬کمونست او اباحي تعریف‪ ،‬خصوصیات ‪ ،‬او علئم به په څرګندو الفللاظو‬ ‫کي وړاندي کړل شي ‪:‬‬ ‫الف ‪ :‬منافق ‪ :‬هغه چاته ویل کیږي چې په ظاهر کی داسل م دعوا کللوي اوپلله‬ ‫حقیقت کی کافر وي ‪.‬‬ ‫لې الل‬ ‫لی چل‬ ‫ب ‪ :‬زندیق ‪ :‬هغه چاته ویل کیږي چې ا تعالي نفي کوي ‪ ،‬یعنللي وایل‬ ‫لر وي‬ ‫له منکل‬ ‫لت څخل‬ ‫لالي د حکمل‬ ‫تعالي نشته ‪)،‬نعوذبال ( یا مشرک وي او د ا تعل‬ ‫اوخلک باطلي لري ته سوق او جلبوي ‪.‬‬ ‫لړي‬ ‫لی لمل‬ ‫ج ‪ :‬مرتد ‪ :‬هغه چاته ویل کیږي چې د اسلل م څخله وتللي وي ‪ ،‬یعنل‬ ‫مسلمان وي او وروسته له اسل م څخه کافر شی ‪.‬‬ ‫د ‪ :‬مشرک ‪ :‬هغه چاته ویل کیږی چې د واحد ا جل جلله سره په خپللله رایلله‬ ‫بل خدای اویا ډیرو خدایانو ته قائل وی ‪.‬‬ ‫ه ‪ :‬جاسوس ‪ :‬دکافرو جاسوس هغه څوک دې چې دکفارو له پاره دمسلللمانانو‬ ‫احوال ور وړي ‪.‬‬ ‫لاني‬ ‫لبت زمل‬ ‫و ‪ :‬دهري ‪ :‬دهري یاکمونست هغه څوک دې چې د جهان د بدلونو نسل‬ ‫ته کوي اوهغه د زماني مخلوق بولي ‪.‬‬ ‫ز ‪ :‬اباحي ‪ :‬اباحي هغه چاته ویل کیږی چې حرا م منصوص تلله حلل ووایللی‬ ‫لکه دمال شرکت ‪ ،‬دزمکي شرکت ‪ ،‬دښځي شرکت ‪ ،‬په دې قائل وي چې دا درې شیان د‬ ‫ټولو انسانانو تر منځ شریک دي ‪ ،‬ددغو ډلو په کفروالي کي کو م شک نشللته ‪ ،‬چللې‬ ‫لم ټللوک للله‬ ‫لامي دریل‬ ‫لي ‪) ،‬وګللورئ دشل‬ ‫دشامی په کتاب کې دهغه پوره ذکر راغلل‬ ‫‪۲۹۶‬صفحي څخه تر ‪ ۲۹۷‬پورې ‪( .‬‬ ‫******‬

‫‪ :‬دویمه پوښتنه‬ ‫دهریت ‪ ،‬زندقیت ‪ ،‬اباحت ‪ ،‬جاسوسي کول دکفارو له پاره دکفر له صف سره دریدل‬ ‫‪ ،‬دکفارو سره مرسته کول او دداسي نورو جرائمو د ارتکاب له پللاره اودهغللو د‬ ‫اثبات له پاره کو م دلئل او څو تنه شاهدان په کار دي ؟‬ ‫ددویمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دجر م د اثبات له پاره دوه لري دي ‪ ،‬یو اقرار اودوهم شاهدان ‪ ،‬لکه څنګه چې‬ ‫د )رسالة المرتد عن السل م( په کتاب کې ذکر شوي ‪.‬‬ ‫)لتثبت الردة المن طریقین اقرار المرتد و الشهادة علي الللرده بشللروطهان‬ ‫فاذا شهد الشاهدان و هما اهل الشهادة بحیث تتوفي فیهما شللروط المطلللوبه‬ ‫وهي ان یکونها عاقلین بالغین حریین مذکرین عادلین تثبت الرده‪۹۲ » .‬مللخ‬ ‫څخه تر ‪ ۹۳‬پورې «‬ ‫لد‬ ‫له مرتل‬ ‫) ارتداد په دوو دلیلونو ثابتیږي )‪ (۱‬دمرتد اقرار او)‪ (۲‬دهغه پل‬ ‫کیدلو شهادت ‪.‬‬


‫‪42‬‬

‫لوه‬ ‫لاهدان دیل‬ ‫د شهادت دشرایطو په اساس ‪ ،‬په هغه وخت کی چې دوه تنه نارینه شل‬ ‫لول‬ ‫لو ټل‬ ‫لاهدئ ورکولل‬ ‫لد دشل‬ ‫لاهدان بایل‬ ‫لی‪،‬خوشل‬ ‫لاهدي ووایل‬ ‫مرتد په مرتدوالي شل‬ ‫لدې ډول‬ ‫لړي ‪ ،‬دهمل‬ ‫لوره کل‬ ‫لدالت ‪ ،‬پل‬ ‫لي او عل‬ ‫لیل والل‬ ‫لوغ ‪ ،‬اصل‬ ‫شرایط‪،‬لکه عقل ‪ ،‬بلل‬ ‫شاهدانو د شاهدئ په ورکولو سره د یو مرتد مرتدوالي ثابتیږي ‪.‬‬ ‫)و شرط فیها شهادة رجلین اورجل او امرأ تین سوأ کان الحق مال اوغیر مللال‬ ‫کالنکاح و الطلق اوالعتاق و الوکاله و الوصیة و نحو ذلک ممالیس بمال کذا‬ ‫التبیین ( » عالمکګیري ‪ ،‬کتاب اشهادة ‪۳‬ج ‪۴۵۱ ،‬مخ«‬ ‫) شرط شو په هغه کې شهادت ددونارینه و اویا دیوه نارینه او دوو ښځو چې پلله‬ ‫دی سره شهادت قائمیدلې شي مال وي او که دمال څخه په غیر بل شي ‪ .‬پلله مثللل د‬ ‫نکاح ‪ ،‬طلق ‪ ،‬عتاق ‪ ،‬وکالت ‪ ،‬وصیت یا داسي نور شیان چې مال نه وي لکه څنګلله‬ ‫چې دا حکم په تبیین کتاب کې هم ذکر شوې دې ‪(.‬‬ ‫******‬

‫دریمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که عقیدوي زندیق ‪،‬مرتد ‪ ،‬دهري اواباحي مخکي له نیولو څخلله تللوبه وباسللي‬ ‫له لس و‬ ‫لتي څخل‬ ‫له مرسل‬ ‫لارو لل‬ ‫اویا وروسته له نیول څخه توبه اظهار کړي او دکفل‬ ‫باسي حکم یی څه دې ؟‬ ‫ددریمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دزندیق په اړه زیاتره کتابونه لیکي چې مخکي له نیولو څخه یی توبه قبلیږي‬ ‫په دې شرط چې د جنګ په مقابله کي و نه نیول شي ځکه که چیرې دکفارو په صف کي‬ ‫د جګړې په وخت کې ونیول شو نو مرګ یی روا دې‪ .‬دده دقول اودفعل د مخالفت په‬ ‫وجه ‪ .‬نوپه دې وخت کي فعل ته اعتبار ورکول کیږي اوپه ځینو کتابونو کللې د‬ ‫زندیق اومنافق حکم هم همدا ډول دې لکه څنګه چي په درالمختللار شللامي کللي‬ ‫لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) قال في الفتح قالوا لوجأ الزندیق قبل ان یاءخذ فاخبرانه زندیق و تللاب‬ ‫تقبل توبته فان اخذتم تاب لتقبل توبته ویقتل و سیاء تي في باب المرتد ان‬ ‫هذا التفصیل هو المفتي به وقال بعضهم ل تقبل توبللة البللاحی و القرامللط و‬ ‫الزنادقه من الفلسفة و قال بعضهم ان تاب المبتدع قبل الخذ و الظهار تقبل‬ ‫و ان تاب بعده ل تقبل کما هوالقیاس من قول ابي حنیفة رحمة ا قال في الدر‬ ‫المنتقي و اعتمد الخیر صاحب التنویر ‪ » ،‬ردالمختار ‪۳‬ج ‪۳۶۹‬مخ «(‬ ‫) ویل کیږي چې د فتح په کتاب راغلي دي چې ‪ :‬که زندیق راشی مخکي له دي چې و‬ ‫نیول شي او اقرار وکړي چې زه زندیق و م او توبه مي کړیده نللو دده تللوبه دې و‬ ‫منل شي ‪ .‬که ونیول شو او وروسته له هغی یی توبه وکړه نو توبه یی نه قبلیږي‬ ‫ودي وژل شی ‪ ،‬ژر ده چې دمرتد په باب کي ذکر وشی چې دا تفصیل ) مفتي بلله( دي‬ ‫له‬ ‫لوبه نل‬ ‫لادیقه تل‬ ‫‪ .‬ځینو علماؤ ویلي دي چې داباحي قرامط اود فلسفه و د زنل‬ ‫لو او‬ ‫له نیولل‬ ‫لې لل‬ ‫قبلیږي او ویلي یی دي ځینو علماؤ که مبتدع توبه وکړي مخکل‬ ‫اظهار کولو د بدعت ‪ ،‬نو د هغه توبه دي قبوله شی نوکه وروسته له نیولو څخه‬ ‫لي‬ ‫لاس دې للله ابل‬ ‫یی توبه وکړه نو توبه یی باید قبوله نه شي ‪ ،‬لکه څنګه چې قیل‬ ‫لبر دې‬ ‫لي معتل‬ ‫لي( کل‬ ‫حنیفه رحمة ا علیه څخه چې ویلي یی دی په کتاب د)درمنتقل‬ ‫وروستي قول د تنویر دڅښتن په نزد ‪( .‬‬ ‫له‬ ‫لول پل‬ ‫څرنګه چې کمونستان اباحي هم دي لکه چې مل صاحب د ردالمختار دریم ټل‬ ‫‪ ۲۹۶‬مخ کي لیکلي ‪:‬‬ ‫) و الباحي کالزنادقة (‬ ‫دفتح القدیر عبارت هم همداسي دې نو څرګنده شوه چې د زنللادیقه و تللوبه نلله‬ ‫لوبه‬ ‫لدیق تل‬ ‫لې د زنل‬ ‫لي چل‬ ‫لته لیکلل‬ ‫قبلیږي خو ردالمختار له دي قول څخه وروسل‬ ‫لي‬ ‫لی چل‬ ‫لي وایل‬ ‫قبلیږي ‪ ،‬خو ددې خلکو په هکله دعلماؤ ډیر زیات اختل ف دې ځینل‬ ‫لږي ‪) .‬د‬ ‫له قبلیل‬ ‫لې نل‬ ‫لی چل‬ ‫توبه یی قبلیږي وروسته له نیولو څخه خو ځیني وایل‬ ‫المقنع په حواله (‬ ‫له دې ډول‬ ‫لې پل‬ ‫لخ کل‬ ‫له ‪ ۵۱۶‬مل‬ ‫اما ښه فیصله درسالة المرتد کتاب د دریم جلد پل‬ ‫شویده ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لة ا ل فل‬ ‫لد رحمل‬ ‫) و ذهب الخرون و هم الکثرون و هو مذهب مالک رحمة ا و احمل‬ ‫لي‬ ‫لول ابل‬ ‫اظهر الروایتین عنه و طائفة من الصحاب الشافعي رحمة ا وهو اخر قل‬


‫‪43‬‬

‫حنیفة رحمة ا الي ان التوبة ل تقبل من الزندیق والمنافق لنلله یظهللر خل ف‬ ‫مافي البطن فل یعلم صدقه ولکنا اذا فرض انه صادق في توبته في نفللس المللر‬ ‫نفعه ذلک عند ا و کان الحد تطهیرا له ‪( .‬‬ ‫لم‬ ‫لة ا ل علیهل‬ ‫ویل کړي دي وروستیو علماؤ زیاتره چې داما م مالک او احمد رحمل‬ ‫مذهبونه دي ‪ ،‬دهغه په ظاهر روایت سره اویوه طائفه دشافعي رحمة ا له علماؤ‬ ‫څخه او دا وروستي قول داما م ابوحنیفه دي چې په تحقیق سره دزندیق او منافق‬ ‫له‬ ‫لی دې نللو دهغل‬ ‫توبه دې قبوله نشي ‪،‬ځکه چې ظاهروي خل ف دهغه چې په زړه کی یل‬ ‫صدق نه څرګندیږي که فرضا صادق وي په خپله توبه کې نو دا تعللالي پلله نللزد‬ ‫هغه ته به ګټه رسوي اوکیږي ورته دپاکي حد‪( .‬‬ ‫لنډه داچې ‪:‬ټول عقیدوي خلقیان ‪ ،‬پرچمیان ‪ ،‬شعله یللان ‪ ،‬اونللور کمونسللتان‬ ‫له‬ ‫زندیق هم دي ځکه چې د ا تعالي له وجود څخه منکر دی اومخلللوق بللاطلی لر تل‬ ‫دعوت او رابولي ‪ .‬داکسان منافق هم دي ځکه چې کفریی تر زیاته وخته پللورې‬ ‫پټ وو ‪ ،‬ملحد هم دي ځکه چي خپل دین یی پری ایښي او انحرا ف یی کړي ‪ ،‬دهریللان‬ ‫هم دي ځکه چې د جهان خالق زمانه بولي ‪ ،‬اباحین هم دي ځکه چللې محللر م شللیان‬ ‫شریک ګڼي او وایی چې دا د ټولو خلکو ترمنځ ګډ دي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لر اوسل‬ ‫ځني داسي تش په نامه عالمان هم شته چې د فاسدو حکومتونو څخه بیا تل‬ ‫پورې هر فاسد شخص چې په اقتدار راغلي نو فتوی یی ورکړي چې دا کسللان اولللي‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫المر دی اطاعت یی باید وشي خو دخپل ځان د ساتلو او دمقا م د ګټلو لل‬ ‫ددغو فاسدو او دخداي تعالي څخه دمنکرو کسانو له پاره یی خلک دعوت کړي چللې‬ ‫دغو دین خرڅونکو تش په نامه علماؤ حتي د قران مبارکو ایاتونو ته هم کو م‬ ‫التفات او توجه نه ده کړي ‪.‬‬ ‫لافرون (‬ ‫لقون ‪ ،‬وکل‬ ‫لالمون ‪ ،‬و فاسل‬ ‫لم الظل‬ ‫) ومن لم یحکم بما انزل ا فاؤلئک هل‬ ‫لرا م‬ ‫ذکر شوي ‪ .‬دې کسانو دا فکر نه کولو چې حرامو ته حلل ویل اوحللو ته حل‬ ‫ویل څه حکم لری ‪ .‬لکه څنګه چې ځني مجاهدین په شهادت رسیږی نو دغلله دیللن‬ ‫له د‬ ‫له تل‬ ‫فروشه علماء ورته مردار وایی ‪ ،‬اوکو م دهري اومرتد چې مړ شي نو هغل‬ ‫شهید خطاب ورکوي ‪.‬‬ ‫******‬

‫څلورمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫زندیق ‪،‬منافق ‪ ،‬مرتد او نورو ته پناه ورکولې شو او که نه ؟‬ ‫د څلورمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫په اتفاق سره ورته دوه حکمه دي ‪ ،‬یا توبه او یا قتل ‪ ،‬دریم حکم ورته نشته ‪.‬‬ ‫اما م سرخسي رحمة ا په مبسوط کي لیکي چې ‪:‬‬ ‫) ان طلب المرتدون ان یجعلوا ذمة المسلیمن لم یفعلوا ذلک لهم ل نه انما‬ ‫لن‬ ‫لل مل‬ ‫لرب ول یقبل‬ ‫لرکي العل‬ ‫تقبل اذمة ممن یجوز استرقاقة ‪ ،‬لن المرتدون کمشل‬ ‫مشرک العرب الصلح و الذمة ( » مبسوط ‪۱۰‬ج ‪۱۱۵ ،‬مخ«‬ ‫که مرتدینو دمسلمانانو څخه خپله پناه وغوښته نو پناه دې نه ورکللول کیللږي‬ ‫‪،‬په تحقیق سره پناه دې دهغه چا قبوله شي چې دهغه غل م کول روا وي ‪،‬په تحقیق‬ ‫سره مرتدین دعربو دمشرکینو په شان دي او نه قبلیږي دعربو دمشرکانو سوله‬ ‫او ذمه واري ‪( .‬‬ ‫په هدایه او نورو کتابونو کې لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) لیقبل منهم السل م او السیف ( » هدایه کتاب الخراجه «‬ ‫د مرتدینو لخوا نه قبلیږي مګر اسل م او تیغ یعنې دهغوې قتلول ‪.‬‬ ‫******‬

‫پنځمه پوښتنه ‪:‬‬

‫له‬ ‫ٌ هغوې ته پناه ورکول کیدائ شي او که نل‬ ‫که پناه ور نه کړاي شي ‪ ،‬ایاسیاستا‬ ‫ٌ امن ورکړل شي نوبیا دې ووژل شي او که نه ؟‬ ‫؟ که چیرته سیاستا‬ ‫د پنځمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫ددې پوښتني په اړه شامي داسي لیکي ‪:‬‬ ‫) و لیترک المرتد علي ردته باعطاء الجزیة و ل بامللان مللوقت ول مؤیللد ( »‬ ‫شامي ‪۳‬ج ‪ ۳۲۸ ،‬مخ «‬


‫‪44‬‬

‫د ارتداد په حال کی دې نه پاته کیږي د جزیی په ورکولو سره نه په موقتي امان‬ ‫او نه په دائمي امان سره ‪.‬‬ ‫خوپه فتح القدیر کي لیکل شوی که د مرتدینو غلبه زیاته وه اودهغوې څخه دا‬ ‫له‬ ‫ویره وه چې مسلمانان به ووژل شی نو په دې حالت کې که معاهده وشي نوباک نل‬ ‫لری ‪.‬‬ ‫) و اماالمرتدون فل بأس بموادعتهم و معلو م ان ذلک اذا غلبوا علي بلللدة و‬ ‫صارت دارهم دارحرب وال فل لن فیه تقریر المرتد علي الردة و ذلک ل یجوز ‪،‬‬ ‫قال ابولیث غلب المرتدون علي دار من دور السل م فلبأس بمووادعتهم عنللد‬ ‫الخو ف فلووادعهم علي المال لیجوز لنه في معني الجزیة ول تقبل من المرتد‬ ‫جزیه ‪ » ( .‬فتح القدیر باب المودعه ‪۵‬ج ‪ ۲۰۷ ،‬مخ«‬ ‫)هر څه چې مرتدین دي باک نشته دهغوې سره په موادعه )سللوله ( کولللو سللره ‪،‬‬ ‫لدي ‪،‬‬ ‫اودا حکم څرګند دي په هغه وخت کي چې مرتدین غلبه وکړی په یوه دار بانل‬ ‫له‬ ‫لواز نل‬ ‫اوهغه دار دار د حرب شي که یی دار دار دحرب و نه ګرځید نومعاهده جل‬ ‫له‬ ‫لایز نل‬ ‫لری ‪ .‬ځکه چې په معاهده کي دمرتد ثبات راځي په ارتداد کې اودا جل‬ ‫له‬ ‫له دار څخل‬ ‫لل م لل‬ ‫دي ‪ ،‬ویلي دي ابولیث غلبه وکړه مرتدینو په یوه دار داسل‬ ‫باک نشته په وخت د ویري کي په تړون باندي ‪ .‬که یی دمرتدینو سره پلله مللال‬ ‫معاهده وکړه جواز نه لري ځکه چې د جزیی په معني کیږي او جزیه له مرتدینو‬ ‫څخه نه قبلیږي ‪( .‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬له پورتنیو دلئلو څخه څرګنده شوه چې د مرتدینو سره معاهده‬ ‫کول اوهغوې ته پناه ورکول جواز نه لري ‪ .‬مګر په هغه وخت کللې چللې مرتللدین‬ ‫لم‬ ‫لن هل‬ ‫له امل‬ ‫غلبه و لري او دزیاتو مسلمانانو د وژل کیدو ویره وي که هغوې لل‬ ‫ورکړل شي نو وژل یی نورو ته مباح دي ‪.‬‬ ‫******‬

‫شپږمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د زندیق ‪ ،‬دهري اواباحي توبه څنګه معلومیداې شي ؟‬ ‫دشپږمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دهندیه په فتاوې کې د قاضي خان به حواله لیکل شوي دي چې ‪:‬‬ ‫لل م و‬ ‫لوې السل‬ ‫لا سل‬ ‫لان کلهل‬ ‫لن لدیل‬ ‫) و اسلمه ان یأتي بکلمة شهادة و یتبراء عل‬ ‫تتبرأ عما انتقل الیه کفي کذا في المحیط ذکره قاضیخان ‪ » .‬فتاوي هنللدیه‬ ‫‪۳‬ج ‪۲۵۴‬مخ «(‬ ‫دمرتد مسلمانیدل دادي چې ووایی دشهادت کلیمه او بیزاره شي یعني جداشللي‬ ‫له نورو ادیانو څخه غیر له اسل م ‪ .‬اوبیزار دي شي له هغه دین څخلله چللې د‬ ‫اسل م څخه ورغلي وو ‪ ،‬دا توبه ورته کافي ده ‪.‬‬ ‫همدا راز دالموسوعه في فقه السلمیه کتاب کې ذکر راغلې چې ‪:‬‬ ‫) یکون دخوله في السل م بالنطق و بالشهادتین و تبرأ من الدیان کلها سللوي‬ ‫السل م انما ینظر في حال من نطق بهما ( » الموسو عة في فقلله السلللمي ‪ ۹‬ج ‪،‬‬ ‫‪ ۲۸۳‬مخ «‬ ‫داخلیږي مرتد بیرته په اسل م کي په نطق کولو سره اویا د شهادت د کلیمي پلله‬ ‫تیرولو سره او د اسل م لورې ته له نورو باطلو ادیانو څخه بیزاري ‪ ،‬خو په دې‬ ‫وخت کې دې دا فکروشی چې دخبرو او شهادت د کلیمي د تیرولو په وخت کي هغه څلله‬ ‫فکر کوي اوڅه فکر لري ‪ ،‬که یی په اسل م درست اقرار نه کولو اویا یی دغولوني‬ ‫له پاره اقرار کولو نو قبول دي نشي ‪.‬‬ ‫) والفتوی علي انه انما ینظر في حال من نظق بهما و بما یدل علیها فان کان‬ ‫ما صدر منه صریحا في اسلمه غیر محتمل لمعني یحول دونه عد مسلما ( » دابن‬ ‫عابدین په حواله ‪۳‬ج ‪۳۱۴ ،‬مخ ‪ » «،‬الموسوعه فیللالفقه السلللمیه ‪ ۹‬ټللوک ‪،‬‬ ‫‪ ۲۸۳-۲۸۲‬مخونه «‬ ‫******‬

‫اوومه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لد‬ ‫هغه چا چې د دهریت او کفریت قولونه او فعلونه تائید کړي وي لکن دا تائیل‬ ‫یی د کمزوري او ویري له وجي کړي وي دهغه حکم څه دې ؟‬


‫‪45‬‬

‫د اوومي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دهغه انسان حالت دې و څیړل شي چې حقیقت لري او که نه ‪ .‬ا تعالي په قران‬ ‫کریم کي فرمایلی دي ‪:‬‬ ‫) لیتخذالمؤمنون الکافرین اولیاء من دون المؤمنین ومن یفعل ذلک فلیللس‬ ‫لیر ‪» .‬‬ ‫لی ا ل المصل‬ ‫له و الل‬ ‫من ا في شئ ال ان تتقوا منهم تقه و یحذرکم ا نفسل‬ ‫العمران ‪(«۲۸‬‬ ‫)باید چې مسلمانان په دوستۍ و نه نیسي کافران غیر له مسلمانانو څخه ‪ .‬که‬ ‫لې‬ ‫لت چل‬ ‫هر چا دا فعل وکړ نو د ا تعالي په ذمه واري هیڅ نه شته ‪ .‬مګر هغه وخل‬ ‫لالي‬ ‫ددوې دشر ددفع له پاره ورسره دوستي وکړی ‪ .‬له یوه ډول ویرې ‪ ،‬اوا تعل‬ ‫ویروي تاسو په خپل ذات دکافرو له دوستۍ څخه او د ا تعالي لورته تګ دې ‪(.‬‬ ‫په بل ځاې کې ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫) قل ان تخفوا ما في صدورکم او تبدوه یعلمه ا » العمران «(‬ ‫لې دي‬ ‫لینو کل‬ ‫)ووایه اې پیغمبره هغوې ته ‪ ،‬که پټ کړئ هغه شیان چې ستاسو په سل‬ ‫اویایی څرګند کړئ نو ا تعالي په هغوې ښه پوهیږي ‪( .‬‬ ‫که ددي حکم په اساس هغوې دکفارو سره دویرې دوستي وکللړي نللو کللو م عللذاب‬ ‫ورته نشته اوکه په دې اساس نه وی نو سخت مجر م او ګنهګار دي ‪.‬‬ ‫)کماقال اما م القرطبي رحمة ا ان المؤمن اذا کان قائما بین الکفار فللله‬ ‫لان ( »‬ ‫لن بالیمل‬ ‫ان یداربینهم باللسان اذا کان خائفا علي نفسه وقلبه مظمئل‬ ‫تفسیر قرطبي ‪۴‬ج ‪ ۵۷ ،‬مخ «(‬ ‫لة الکل م‬ ‫لة وال نل‬ ‫لقة و الظلمل‬ ‫) وعد قو م من باب القیة مدارات الکفار والفسل‬ ‫لهم و التبسم في وجو ههم و النبساط معهم و اعطللا ئهللم لکللف اذا هللم وقطللع‬ ‫لسانهم و صیانة العرض منهم ولبعد ذلک من باب المولة المنهي عنهما بل هي‬ ‫سنة و امر مشروع ‪ » (.‬روح المعاني ‪۳‬ج ‪۱۰۷ ،‬مخ«‬ ‫) ولکن لتنبغی المدارة الي حیث یخدش الدین ویر تکب المنکر و تسئ الظنون‬ ‫‪ » (.‬روح المعاني ‪۳‬ج ‪۱۰۸‬مخ«‬ ‫په صحیح البخاري کي ذکر شوي دي چې ‪:‬‬ ‫) واللزو م مع الفرق الباطلة و تکثیر سواد هم علي المسلمین ظلم علي النفس‬ ‫لث‬ ‫لة بعل‬ ‫لل مدینل‬ ‫لي اهل‬ ‫لع علل‬ ‫لال قطل‬ ‫له ‪ ،‬قل‬ ‫لی ال عنل‬ ‫لود رضل‬ ‫لي السل‬ ‫لن ابل‬ ‫کما روي عل‬ ‫فاکتلللللللتبت فیه فلقیت عکرمة رضی ا عنه فاخبرته فنهانا اشللد النهللی‬ ‫لرکین‬ ‫لع المشل‬ ‫ثم قال اخبرني ابن عباس رضی ا عنه ان ناسا من المسلمین کان مل‬ ‫لی‬ ‫لهم فیرمل‬ ‫لي السل‬ ‫لأ تل‬ ‫یکثرون سواد المشرکین علي رسول ا صی ا علیه وسلم فیل‬ ‫فیصیب احدهم فیقلته اویضر به فانزل ا ان الذین توفا هم الملئکللة ظللالمي‬ ‫انفسهم ‪ »(.‬صحیح البخاري ‪۲‬ج ‪ ۶۶۱ ،‬مخ «‬ ‫د باطل له فرقي سره یو ځاې کیدل اودکفارو د لښکرو زیاتول ظلم کللول دي پلله‬ ‫له‬ ‫لدیني پل‬ ‫لې د مل‬ ‫لایلي دي چل‬ ‫له فرمل‬ ‫خپل نفس باندي ‪ ،‬لکه چې ابي اسود رضي ا عنل‬ ‫مسلمانو د لښکر راټولولو امرو شو ‪ ،‬زما نو م هم و لیکل شو پس دعلقمه رضی ا ل‬ ‫عنه سره مخا مخ شو م هغه ته مي له دې کار څخه وویل ‪ ،‬پس مونږ یی سللخت منعلله‬ ‫کړو ویی ویل چې ماته عبدا ابن عباس رضی ا عنه ویلي په تحقیق سره یوه فرقه‬ ‫دمسلمانانو په فرقه دمشرکانو کي وه ‪ ،‬دهغللوې د زیللاتوالي للله پللاره پلله‬ ‫پیغمیر صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬پس کله چې دهغه له ډلي څخه یو تن هلک او یا ټپي شو‬ ‫نو ا تعالي دا مبارک ایت نازل کړ ‪.‬‬ ‫» پس هغه کسان چې هلک کړل ملئکو په داسي حال کي چې په خپل نفس باندي ظلم‬ ‫کونکي وو ‪«.‬‬ ‫ځکه چې د بزازیه په فتاوې کې لیکل شوی ‪:‬‬ ‫) ومن وافقهم فهو فاسق ل کافرو ل مرتد ( » بزازیلله بللر عللالمګیري ‪۶‬ج ‪،‬‬ ‫‪۳۱۱‬مخ «‬ ‫هغه مسلمان چې دکافر سره موافقه وکړه نوهغه فاسق دي نه کافر او نه مرتد‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬ددې څخه څرګنده شوه چې که چیرته مسلمان د مسلمانانو اواسل م‬ ‫له‬ ‫لړي او هلتل‬ ‫لرت وکل‬ ‫له پاره کار نشو کولې نو ورته لزمه ده چې دبل ملک ته هجل‬ ‫ددین خدمت وکړي‬


‫‪46‬‬

‫دا هم باید له یاده و نه باسو چې په توبې سره دا تعالي له حق څخه خلصللیږي‬ ‫خو دحقوق العباد څخه نه خلصیږي لکه څنګه چې په بدائع کي لیکل شوي دي ‪.‬‬ ‫) ولوجني المرتد الجنایة لحق بدارالحرب ثم عاد الینا ثانیا فماکان مللن‬ ‫حقوق العباد کالقتل و الغضب والقذ ف یؤخذ به ‪۷ » ( .‬ج ‪ ۱۳۷ ،‬مخ «‬ ‫په دې ډول په بحر رائق کی هم لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) و اذا اصاب دمافي الطریق کان علیه القصاص لن ماکان من حقوق العباد کان‬ ‫المرتد مأخوذا بدلک ‪ » .‬بحر الرائق ‪ ۵‬ج ‪۱۲۷ ،‬مخ«(‬ ‫یعني که څوک یی قتل کړي وو نو دا مرتد دي قتل کړي شي او که له چاڅخه یی مال‬ ‫لرې‬ ‫لاوان دي تل‬ ‫لو تل‬ ‫لولي وي نل‬ ‫اخیستي وي یا یی دمسلمانانو مال ته تاوان رسل‬ ‫واخیستل شی ‪ ،‬یعني په دې وخت کې د ارتداد په ټولو جنایاتو مللاخوذدي ‪ .‬داد‬ ‫له‬ ‫للمان تل‬ ‫للمان ‪ ،‬مسل‬ ‫له مسل‬ ‫لو کل‬ ‫مرتد حکم دي له مرتد څخه چي اخیستل کیږی ‪ ،‬نل‬ ‫تاوان ور رسولی دهغه څخه هم اخیستل کیږي ‪ ،‬که مرتد د ارتداد په وخت کي پلله‬ ‫جګړه کي مسلمانانو ته تاوان ورسوي خو بیا بیرته مسلمان شي نو تاوان نلله‬ ‫ترې اخیستل کیږي ‪ » .‬عالمګیري ‪۲‬ج ‪۲۸۴ ،‬مخ«‬ ‫******‬

‫اتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لځو او‬ ‫للمانانو دښل‬ ‫لا دمسل‬ ‫لي وي یل‬ ‫لځ کل‬ ‫له منل‬ ‫للمانانو پل‬ ‫لافران دمسل‬ ‫که چیرته کل‬ ‫ماشومانو په منځ کي وي اودچاودیدونکو موادو اویا نورو وسلو په استعمال‬ ‫اویا دخلکو په هجو م دي مسلمانانو ته زیان رسیږي څه حکم لري ؟‬ ‫داتمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لاري‬ ‫لاتلو او جل‬ ‫لاد د سل‬ ‫لدین دي د جهل‬ ‫کله چې داسي پیښه منځته راغله نو مجاهل‬ ‫ساتلو په قصد دکافرانو د وژلو په نیت فیر وکړي ‪ ،‬که مسلللمانانو تلله کللو م‬ ‫لي‬ ‫لالمګیري کل‬ ‫له عل‬ ‫زیان ورسیده نو مجاهدینو ته کومه ګناه نه شته لکه چې پل‬ ‫ذکر راغلې ‪:‬‬ ‫لبیان‬ ‫لوا بصل‬ ‫لاجرا وا تترسل‬ ‫لیرا او تل‬ ‫للم اسل‬ ‫) ولبأس یرمیهم ان کان فیه مسل‬ ‫لا‬ ‫لارو مل‬ ‫لالرمي الکفل‬ ‫لدون بل‬ ‫المسلمین اوبالساري لم یکفوا عن رمیهم ویقصل‬ ‫اصابه منهم لدیة علیم ول کفارة ‪( .‬‬ ‫» عالمګیري في کیفیة القتال ‪۲‬ج ‪۱۹۶ ،‬مخ «‬ ‫باک نه شته په ویشتلو یی که څه هم مسلمانان په کې بندیان اویا تاجران وي ‪،‬‬ ‫که کفارو دمسلمانانو ماشومان سپر کړل اویا بندیان ‪ ،‬نو ندي منعه کیږي له‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫له څل‬ ‫لړي او هغل‬ ‫ویشتلو د کفارو اوپه خپله د کفارو په ویشتلو دي قصد وکل‬ ‫لاره‬ ‫لت اوکفل‬ ‫لو دیل‬ ‫له اړه ‪ ،‬نل‬ ‫لدیانو ( پل‬ ‫لومانو اوبنل‬ ‫ورسیږي دوي ته ) دماشل‬ ‫مجاهدینو ته نشته په دې وخت کي ‪.‬‬ ‫همدارانګه عالمګیري دمبسوط په حواله لیکي ‪:‬‬ ‫) ولبأس بان یخربوا حصونهم و یغرقونها و یخربون البنیان وکان الحس بللن‬ ‫زیاد یقول هذا ‪ ،‬اذا اعلم انه لیس في ذلک المحصن اسللیر مسلللم و امللا اذا‬ ‫لک‬ ‫لن ذلل‬ ‫لم و عل‬ ‫لا هل‬ ‫لو منعنل‬ ‫علم ذلک فل یحل التحریق و التغریق و لکنا نقول لل‬ ‫یتعذر علیهم قتال المشرکین و الظهور علیهم و الحصللون فلمللا تخلللوا عللن‬ ‫السیر ولکنهم یتصدون المشرکین بذلک ‪( .‬‬ ‫» عالمګیري باب کیفیة القتال ‪۳‬ج ‪۳۴۴ ،‬مخ ‪ ،‬و کذلک فی شامي ‪«.‬‬ ‫باک نشته که کورونه ړنګ شی ‪ ،‬یا غرق شي او یاخراب کړل شي ابادي ‪ .‬حسن بن‬ ‫زیاد ویلي ‪،‬دا کار په هغه وخت کي چې په دي ځاې کې دمسلمانان و بندي نه وي‬ ‫‪ ،‬او په دې ښه عالم وی نو روا نه دي سوځول او غرقول یی ‪ .‬لیکن مونږ وایو که‬ ‫مجاهدین له دي څخه منعه کړو نو دمشرکینو مقاتله به پرې سخته شي او غلبلله‬ ‫به پرې وکړي او ډیرې کمي قلګاني د مسلمانانو له بندیانو څخه خالي دی لیکن‬ ‫دوې دې په خپله دمشرکینو د وژلو قصد وکړي ‪.‬‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه را څرګندیږي چې که مسلمانانو په دې کې څه ګټه لیللده‬ ‫نو په هغوې دې فیر وکړي او دکافرانو دقتل نیت دې وکړي که څه هم مسلمانان په‬ ‫کي شهیدان کیدل خو بي لدي د مجاهدینو لخوا د قلګانو اونورو ځایونو خرابول‬ ‫جواز نه لري چې بې موجبه خراب شي »دا حکم په دار حرب کي دی «‬ ‫******‬


‫‪47‬‬

‫نهمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫په اوسنیو حالتو کي چې پوره کلک نظم موجود نه دي ایا دمجاهدینو للله پللاره‬ ‫روا ده چې دمحصن زاني او زانیی په قتل کي اقدا م وکړي ؟‬ ‫دنهمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لر‬ ‫لل هل‬ ‫لی قتل‬ ‫لي اوزانیل‬ ‫دشامي فتاوي په دې هکله لیکلي چې دیانتا دمحصن زانل‬ ‫مسلمان ته روا دې په وخت د زناکي ‪.‬‬ ‫) ان کل شخص رأې مسلما یزني حل له قتله و انما یمنع خو فا من الیصللدق انلله‬ ‫زاني وعلي هذا القیاس المکابر بالظلم و قطاع الطریق وصاحب المکي و جمیللع‬ ‫الظلمة بأدني شئ له قیمة و جمیع الکبائر ولعونه والسعاء بیاح قتل الکللل‬ ‫ویثاب قاتله انتهي ‪ ،‬و افتي الناصحی بوجوب موذ وفي شرح الوهبانیة ویکون‬ ‫بالنفي عن البلد وبالهجو م علي بیت المفسدین و لخراج من الدار و بهدمها ‪.‬‬ ‫(‬ ‫شامي باب التعزیر ‪۳‬ج ‪۲۷۸‬مخ «‬ ‫په تحقیق سره که چا یو مسلمان ولید چې زنا کوي نو د زاني قتل هغه ته راوا دې‬ ‫لیکن له قتل څخه منعه راوړل شوي په دې دلیل چې د زنا تصدیق و نکړاې شی ‪ ،‬للله‬ ‫دي کبله په دي حکم قیاس دي ‪ ،‬حکم د ډیر ظلم کونکي‪ ،‬لري نیللونکي او محصللول‬ ‫لو‬ ‫له د ټولل‬ ‫له هغل‬ ‫اخیستونکي ظالم او ټول ظالمان په اندک شي چې قیمت ولري ‪،‬پل‬ ‫لونکي وژل‬ ‫لش کل‬ ‫کبائرو ګناهونو کونکي اوپه ګناه کي مرستندوې اوفساد ته کوشل‬ ‫یی مباح دي اودقاتل له پاره یی ثواب دې ‪،‬حکم کړې دې ملصاحب ناصحی په وجوب‬ ‫د قتل دهر موذي ‪ ،‬او د وهبانیه په شرح کي لیکل شوي چې دا اشحاص دي للله ښللاره‬ ‫څخه وویستل شی اوخلک دي دهغوې په کورنو حمله راوړی اومفسدین دې للله خپلللو‬ ‫کورنو څخه وباسي اودهغوې کورونه دي خراب کړي ‪( .‬‬ ‫د شامي په ‪ ۱۹۸‬مخ کې د باب التعزیر تر عنوان لندي لیکل شوي دی ‪:‬‬ ‫)ویقیمة کل مسلم حال مباشرة المعصیة و اما بعده فلیس ذلک لغیر الحاکم ‪(.‬‬ ‫وروسته له عبارت څخه ) و جمع الکبائر و العونه و السللاة( لیکللل شللوی ‪،‬‬ ‫قائم کولې شی دا حکم هر مسلمان چې وویني زاني په حللال د فعللل د زنللا کللې او‬ ‫وروسته له هغه جائز نه دي دا بل چاته مګر د وخت حاکم ته ‪.‬‬ ‫د عالمګیری په فتوې کي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) وسئل عطا بن حمزه عن قتل الهونه و السعاة و الظلمة في ایا م الفترة قال‬ ‫یباح لنهم سعون في الرض بالفساد ‪ ( .‬عالمګیری ‪۶‬ج ‪۳۱۱ ،‬مخ «‬ ‫له عطاء ابن حمزه رحمة ا څخه پوښتنه وشوه چې په ځواب کي یی وویل ‪ :‬دفللترة‬ ‫لي‬ ‫په وخت کې د ظالم ‪،‬کومک کونکي او سعي کونکي ‪ ،‬قتل مباح دې ځکه چې داد ځمکل‬ ‫په مخ دفساد له پاره کوشش کوي ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬څرنګه چې په افغانستان کي اسلمي حکومت وجللود نلله لللري نللو د‬ ‫تنظیمونو مشران دقضا حدود نشي جاري کولې او نه هغه قاضیان چللې ددوې للله‬ ‫خوا په جبهاتو کي ټاکل شوي دي ‪ .‬ځکه چې ددې امیرانو امارت صللحیح نلله دي ‪،‬‬ ‫للطان ‪.‬‬ ‫لرعي سل‬ ‫له شل‬ ‫لن دي نل‬ ‫ځکه چې دوې دجهاد او جګړې دانتظا م له پاره امریل‬ ‫دوې داسي امیران نه دي چې حدود جاري کړي ‪ ،‬دوې په خپله په بل هیواد کې دی‬ ‫چې په امارت کي یو مهم شرط دادې چې خپل وطن ولري او هلته تا م قللدرت ولللري‬ ‫نه دبل چا په وطن کې ‪ ،‬که چیرته چا یوڅوک په زنا ولید بالفعل یی وژلللي شللي‬ ‫لکه څنګه چې د شامي په دریم ټوک ‪ ۳۷۸‬مخ کي لیکل شوي ‪.‬‬ ‫) اما اذا وجده یزني بها قتله مطلق ٌ‬ ‫ا(‬ ‫که چا یو څوک د زنا په حال کې ولید نو مطلقا یی وژلې شي ‪ ،‬دهغلله زانللي قتللل‬ ‫ورته روا دې ‪.‬‬ ‫څرنګه چې په افغانستان کي د فترت زمانه ده نو دهغو قتل روا دې د قاضللي‬ ‫له‬ ‫له امر څخه په غیر ‪ ،‬که ولیدل شي ‪ ،‬لکه څنګه چې دعطاء بن حمزه رحمة ا ل علیل‬ ‫له قوله څخه څرګنده شوه ‪.‬‬ ‫******‬

‫لسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لداد او‬ ‫لا ارتل‬ ‫لی یل‬ ‫لتوب یل‬ ‫له جاسوسل‬ ‫نابالغه هلکان او نجوني او عامه ښځي ‪ ،‬کل‬ ‫زندیقیت یی ثابت شي څه حکم لري؟‬


‫‪48‬‬

‫د لسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لځي‬ ‫لامه ښل‬ ‫لیږي او عل‬ ‫له ورسل‬ ‫لو تل‬ ‫نابالغه هلکان او نجوني چې عمر یی اووکلونل‬ ‫ارتداد یی صحیح کیږي ‪ .‬که جګړه کونکي او د راې څښتنان نه وو قتل یی روا‬ ‫نه دي بلکه بندي دي شي تر هغه چې مسلمانان شی له هرو دریو ورځو وروسته دې‬ ‫ووهل شي تر څو په اسل م اقرار وکړي ‪ ،‬که مخکي له اسل م راوړلو څخه غیر قصللدي‬ ‫ووژل شي نو دهغه قاتل ګنهګار نه دي لکه چې په هندیه فتاوي کي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫لد‬ ‫)و اذا ارتد الصبي وهو یعقل فارتداده صحیح عند ابي حنیفة رحمة ا ل و محمل‬ ‫لاب‬ ‫لدیه بل‬ ‫لاب ‪ » .‬هنل‬ ‫لراج الوهل‬ ‫لي سل‬ ‫لذا فل‬ ‫رحمة ا فیجیر علي السل م ولیقتل کل‬ ‫الرتداد ‪۲‬ج ‪۲۵۴ ،‬مخ «(‬ ‫په هغه وخت کې چې یو صغیر مرتد شی او ي عاقل وي نو دهغه ارتداد د اما م ابللي‬ ‫حنیفة اومحمد رحمة ا علیهم دواړو په وړاندي صحیح دې پس په اسل م راوړلللو‬ ‫دې مجبور شي او مړ دې نه شي ‪.‬‬ ‫په شامي کې ذکر شوي ‪:‬‬ ‫) و اذا ارتد الصبي العاقل صح ثم ارتد قبل البلوغ فتحر م علیه امرأتلله ‪.‬‬ ‫» باب الرتدار ‪۲‬ج ‪ ۲۵۳ ،‬مخ«(‬ ‫په هغه وخت کې چې عاقل صغیر مرتد شی نو ارتداد یی صحیح دې که مخکې له بلوغ‬ ‫څخه مرتد شو نو ښځه یی پرې حرامه ده ‪.‬‬ ‫داشو م دعاقلتوب حد چې ارتداد پرې صحیح کیږي اوه کاله دې ‪ .‬لکه څنګه چې‬ ‫په هندیه کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫لر‬ ‫لي نهل‬ ‫لذا فل‬ ‫لنین کل‬ ‫لبع سل‬ ‫لغ سل‬ ‫) و قدر في فتاوې قاري الهدایه عقله بان یبلل‬ ‫الفائق ‪ » .‬هندیه باب لرتداد ‪۲‬ج ‪۲۵۳ ،‬مخ «(‬ ‫د قاري الهدایت په فتاوي کې د صغیر دعقلتللوب انللدازه معلللومه شللوه چللې‬ ‫ورسیږي اوو کلونو ته ‪.‬‬ ‫په عالمګیري کي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫) و لتقتل المرتدة بل تحبس حتي تسلم ‪ » .‬باب الرتداد ‪۲‬ج ‪۲۵۴ ،‬مخ «(‬ ‫مرتده ښځه دې نه وژل کیږی بلکه بندۍ دې شي تر هغه چې مسلمانه شی ‪.‬‬ ‫همداراګه په مشکوة شریف کي راغلی ‪:‬‬ ‫لم ا ل و‬ ‫لوا بسل‬ ‫) عن انس رضی ا عنه ‪ ،‬ان رسول ا صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬قال انطلقل‬ ‫لراة ‪» .‬‬ ‫لغیرا ول امل‬ ‫لا و ل طفل صل‬ ‫لیخا فانیل‬ ‫بال و علي ملة رسول ا ل تقتلوا شل‬ ‫مشکوة باب القتال في الجهاد فصل الثالث «(‬ ‫له انس رضي ا عنه څخه روایت دې ‪ ،‬په تحقیق سره د خداي جل جل له پیغمبر صلی‬ ‫ا علیه وسلم وفرمایل ‪ :‬لړ شئ جهاد ته د ا تعالي په نو م او پلله خللداي جللل‬ ‫جلله باندی توکل وکړئ او درسول ا صلي ا علیه وسلم پلله ملللت ‪ .‬شللیخ فللاني‬ ‫‪،‬ماشومان اوښځي مه وژنئ ‪.‬‬ ‫په هندیه فتاوې کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫) ولو قتلها قاتل لتجب علیه شئ للشبهة و لکن لوقتله انسان لویغر م شللیئا‬ ‫کالمراة اذا ارتدت ل تقتل وان قتل ل یغر م قاتلها ‪ ،‬کذا في الفتح المبسوط ‪:‬‬ ‫» ‪۲۵۴‬مخ «(‬ ‫که مرتده ښځه یی ووژله نو دهغې په قاتل څه نشته د شبهي له مخللې ‪ ،‬کلله چللا‬ ‫مرتد قتل کړ تاوان نه لري مثل که ښځه مرتده شوه ندې وژل کیږي او کلله ووژل‬ ‫شوه نو قاتل ته یی کو م جر م نه شته ‪.‬‬ ‫خو د جاسوس په قتل باندی که ښځه وي او که ماشو م بدائع فتوې ورکړي ده ‪:‬‬ ‫) کما قال ‪ ،‬و نهي علیه السل م عن قتل النساء والصبیان ولن هوءلء لیسو من‬ ‫اهل القتال فل یقتلون ولو قاتل واحد منهم قتل وکذا لو حرض علي القتال او‬ ‫دل علي عوارت المسلمین اوکان الکفرة ینتفعون برایه اوکان مطاعا و ان کان‬ ‫لنائع ‪۷‬ج ‪،‬‬ ‫لدایع الصل‬ ‫لې ‪» .‬بل‬ ‫لث المعنل‬ ‫لن حیل‬ ‫امرأة او صغیرا لوجود القتال مل‬ ‫‪۱۰۱‬مخ «(‬ ‫او منعه فرمایلي رسول ا صلي ا علیه وسلم د ښځې اوماشو م له وژلو څخه ځکه چې‬ ‫لوله‬ ‫لزی کل‬ ‫دا کسان د جنګ نه دي که ددي څخه یوه جنګ کولو او یا یی جنګ ته تیل‬ ‫یا یی مخبري کوله یا یی کافر ته نفقه برابروله یا د کافر امر ته تابع وو قتل‬


‫‪49‬‬

‫ٌ جګړه کونکي دې ‪.‬‬ ‫دې شي که ښځه وه او یا ماشو م ځکه چې دا معنا‬ ‫ښځه او ماشو م کي هم څرګنده ده ‪.‬‬

‫او دا معني په‬

‫******‬

‫یولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫څوک چې دکافر جاسوس وي خوپه خپله عقیدوي کافر نه وي څه حکم لري ؟‬ ‫د یولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫هغه جاسوس چې عقیدتا هم کافر وی جزایی قتل دې که عقیللدوي کللافر نلله وي او‬ ‫داسل م دعوا دار وي حکم یی په بذل مجهود کې څرګند شوي چې که پخپله جاسوسۍ‬ ‫کي مشهور وو نو ودې وژل شی او که مشهور نه وو او دایی لمړې ځل وو چې دده له‬ ‫جاسوسۍ څخه خلک خبریږي نو نه دې وژل کیږي بلکه تعزیر دي شي ‪.‬‬ ‫) اما الجاسوس المسلم فقال الشافعي رحمة ا علیه وا لوزاعي و ابوحنیفللة‬ ‫رحمة ا علیهم و بعض المالیکیه و جماهیر العلماء یعزره الما م بمللا یللرې‬ ‫لم‬ ‫لا م ولل‬ ‫له المل‬ ‫لد فیل‬ ‫من ضرب و حبس وغیرهما و ل یجوز قتله ‪ ،‬قال مالک یجتهل‬ ‫لل و‬ ‫لحابه یقتل‬ ‫لار اصل‬ ‫لال کبل‬ ‫له قل‬ ‫یفسر الجتهاد و قال قاضي عیاض رحمة ال علیل‬ ‫لذلک و‬ ‫لر ف بل‬ ‫لة ال ان عل‬ ‫لون رحمل‬ ‫لن الماجیشل‬ ‫اختلفوا في ترکه بالتوبة قال ابل‬ ‫العزر‪» ( .‬بذل المجهود ‪۵‬ج ‪۵ ،‬مخ«‬ ‫اما مسلمان جاسوس ته‪ ،‬اما م شافعي او اوزاعي او اما م ابوحنیفللة رحمللة الل‬ ‫علیه او داما م مالک ځینو علماؤ ویلي دي چې اما م دې تعزیر ورکړي د مصلللحت‬ ‫لل ډول‬ ‫لر بل‬ ‫له غیل‬ ‫له پل‬ ‫لو څخل‬ ‫سره سم په بندي کولو اووهلو اودبندی کولو او وهلل‬ ‫لي‬ ‫تعزیر چې اما م یی لز م وبولي ‪ .‬اما وژل یی روا نه دي ‪ .‬اما م مالک ویلل‬ ‫لړې ‪،‬‬ ‫لان کل‬ ‫دي چې اما م دې د تعزیر په هکله زیار و باسي اما اندازه یی نده بیل‬ ‫لی‬ ‫لودلو یل‬ ‫له پریښل‬ ‫له پل‬ ‫ویلي یی دي قاضي عیاض او دده ملګرو ودې وژل شي اوپل‬ ‫لهور‬ ‫اختل ف کړې دې په توبه ایستلو سره ‪ ،‬ویلی دي ما جیشون که په جاسوسۍ مشل‬ ‫وو ودې وژل شی او که نه وو نو تعزیر دې شي په کاملیه فتاوې کې لیکل شللوي دي‬ ‫‪:‬‬ ‫) واما اولدهم فل یقتلون ول یکون فیئا(‬ ‫لت‬ ‫له غنیمل‬ ‫لږی اونل‬ ‫له وژل کیل‬ ‫اولد دي نل‬ ‫لانو «‬ ‫» او» دمسلمانانو جاسوسل‬ ‫کیږی‪.‬‬ ‫خو دمسلمان جاسوس په اړه اما م قرطبي په خپل تفسیر کی لیکلي دي چې ‪:‬‬ ‫)الربعة ‪ :‬من کثر تطلعه علي عوارات المسلمین وینبه علیهم ویعر ف عدوهم‬ ‫لي‬ ‫لاده علل‬ ‫لوي و اعتقل‬ ‫با خبار هم لم یکن بذلک کافرا اذا کان فعله لغرض دنیل‬ ‫د ولم ینوي الرده عن الللدین‬ ‫ذلک سلیم کما فعل حاطب حین قصد بذلک اتخاذ الیِ‬ ‫‪.‬‬ ‫لدا ا م ال ‪.‬‬ ‫لذلک حل‬ ‫لل بل‬ ‫لل یقتل‬ ‫لافرا فهل‬ ‫لذلک کل‬ ‫الخامسة ‪ :‬اذا قلنا ل یکون بل‬ ‫اختلف الناس فیه فقال مالک و ابن القاسم و اشهب یجتهد في ذلک الما م و قال‬ ‫لد قللال مالللک بقتللل‬ ‫عبدالملک اذا کان عادته تلک قتل لنلله جاسللوس ‪ .‬وقل‬ ‫الجاسوس ‪ ،‬وقد قال مالک یقتل الجاسوس وهو الصحیح ل ضللراره بالمسلللیمین‬ ‫وسعیه بالفساد في الرض ‪ .‬و لعل ابي الماجیشون انما تخذ التکرار فللي هللذا‬ ‫لن حاصبا اخذ في اول فعله و ا اعلم ‪.‬‬ ‫ٌ لعهده وقللال‬ ‫السادسة ‪ :‬فان کان الجاسوس کافرا فقال الوزاعي یکون نقضا‬ ‫اضبغ مالجاسوس الحربي یقتللل والجاسللوس المسلللم و الللذمی یعاقبللان ال ان‬ ‫تظاهرا علي السل م فیقلن ‪ .‬و قدروې عن علي ابن ابي طالب رضي الل عنلله ان‬ ‫النبي صلي ا علیه وسلم ان یقتل فصاح ‪ .‬یا معشر النصار اقتل و انا اشللهد ان‬ ‫ل اله ال ا و ان محمدا رسول ا ‪ .‬فامربه النبي صلي ا علیه وسلم فخلي سبیله‬ ‫لبي ‪،‬‬ ‫لیر قرطل‬ ‫لان ‪ ،‬تفسل‬ ‫ثم قال ان منکم اکله الی ایمانه منهم فرات بن حیل‬ ‫تحت قوله تعالي ‪:‬‬ ‫) یا ایهاالذین امنوا لتتخذو عدوی و عدوکم اولیاء ‪ »...‬قرطبي ‪۱۸‬ج ‪۵۳ ،‬‬ ‫و لکن جز م بقتل الجاسوس ‪» ،‬روح المعاني ‪۲۸‬ج ‪ ۵۸ ،‬مخ «‬ ‫مخ «‬ ‫متأ خرینو علماؤ هم د جاسوس په قتل فتوې ورکړې او قاتل یی ماجور ګڼلي ځکه‬ ‫چې مفسد في الرض دي ‪.‬‬ ‫******‬


‫‪50‬‬

‫دولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که یو شخص تر اشتباه لندي واقع شی اودهغه په کفر او جاسوسۍ شاهدان پیللدا‬ ‫له د‬ ‫نه شي اویا د شاهدانو حاضرکولو ته وخت نه وی ایا په کفر او جاسوسۍ دهغل‬ ‫اقرار له پاره وهلو ټکولو ته جواز شته اوکه نه ؟‬ ‫د دولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ددې پوښتنې په ځواب کې په مبارک حدیث کې داسې ذکر راغلي دي ‪:‬‬ ‫) و عن انس رضی ا عنه ان رسول ا صلي ا علیه وسلم نللدب اصللحابه فللانطلقوا‬ ‫الي بدر فاذا هم بروا یأ قریش فیها عبدا اسود لبني الحجاج فاخذه اصللحاب‬ ‫النبي صلي ا علیه وسلم فجعلوا یسألونه این ابوسفیان ‪ ،‬فیقول وا مللالي‬ ‫بشئ امره من علم ولکن هذه قریش قد جاءت فیهم ابوجهل و عتبه و شیبه ابنللأ‬ ‫ربیعه و امیة بن خلف فاذا قال لهم ضربوه فیقول دعوني دعللوني اخللبر کللم‬ ‫فاذا ترکوه قال وا مابی بابي سفیان من علم و لکن هذا قریش قد اقبلت فیهللم‬ ‫یه بن خلف قد اقبلوا والنبي صلی ا‬ ‫ابوجهل و عتبه و شیبه ابنأ ربیعه و ام ّ‬ ‫لم‬ ‫لده انکل‬ ‫لي بیل‬ ‫لذي نفسل‬ ‫لال والل‬ ‫علیه وسلم یصلي وهو یسمع ذلک فلما انصر ف قل‬ ‫لتضربونه اذا صدقکم و تدعونه اذا کذبکم هللذه قریللش قللد اقبلللت لتمنللع‬ ‫اباسفیان ‪...‬الخ » ابوداود کتاب الجهاد ‪۱۶‬مخ «‬ ‫له انس رضي ا عنه څخه روایت دې چې په تحقیق سره پیغمبر صلي ا علیه وسلللم‬ ‫تیار ‪ ،‬او ولیږل صحابه د بدر خواته ‪ ،‬ناڅاپه د قریشو د بیرغونو سره مخامخ‬ ‫شول چی په هغه کي یو تن غل م د اسود په نامه د بني حجاج له قبیلي څخلله دوې و‬ ‫نیو‪ .‬دهغه څخه صحابه و د ابوسفیان دحال پوښته وکړه ‪ ،‬هغه وویل قسللم پلله‬ ‫خدې چې ماته دهغه د یوه کار څخه هم معلومات نه شته ‪ ،‬لیکن دا قریش دي چللې‬ ‫لم‬ ‫په هغوې کې ابوجهل ‪ ،‬او دربیعه زامن ‪ ،‬عتبه ‪ ،‬او شیبه او دخلف زوې امیه هل‬ ‫شامل دي ‪ .‬په هغه وخت کې چې اسود دا وویل نو صللحابه و رضللی الل عنهللم دي‬ ‫وواهه ‪ .‬اسود وویل ما مه وهۍ ما مه وهۍ ‪ ،‬خبر درکو م تاسو ته ‪ .‬کله یی چې‬ ‫له وهلو لس واخست ‪ ،‬ویی ویل قسم په خداي چې هیڅ خبر نه یم له ابوسفیان څخه‬ ‫لکن دا قریش دي چې راغلل چې په هغوې کې ابوجهل او دربیعه زامللن عتبلله او‬ ‫شیبه او د خلف زوې امیه دي ‪.‬دا راغلي دي ‪.‬‬ ‫پیغمبر صلي ا علیه وسلم له لمانځه څخه خلص شو ویی ویل قسم په هغه ذات دې‬ ‫لې‬ ‫لی چل‬ ‫له یل‬ ‫لی او کلل‬ ‫لتیا وایل‬ ‫چې زما نفس یی په واک دې هغه وخت چې وهی یی رښل‬ ‫پریللږدئ درواغ وایللی تاسللوته ‪ .‬دا قریللش دي ‪ ،‬را روان دي او تاسللو للله‬ ‫ابوسفیانه څخه منعه کوي ‪.‬‬ ‫له دې مبارک حدیث څخه څرګندیږي چې وهل یی روا دي تر څو ددښمن حال ووایی ‪.‬‬ ‫******‬

‫دیارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که چا یو مسلمان دخلقیانو حکومت ته وسپاره اوهغه کس دددغه ملحد حکومت له‬ ‫اړخه په شهادت ورسید اودهغه تسلیمونکي د مجاهدینو په لس ورغې څه سللزا‬ ‫باید ورکړل شي ؟‬ ‫ددیارلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫نیونکي او تسلیمو نکي یی واجب القتل دې اوپریښودل یی ګناه ده ‪ .‬لکه څنګه‬ ‫چې شامي کي راغلي دي ‪:‬‬ ‫)لوسعي بحق لیضمن ولو بلحق فان کان السلطان یعللز م بمثللل هللذه السللعایة‬ ‫لد‬ ‫البتته یضمن و ان کان قد یغر م وقد لیغر م لیضمن و الفتوې علي قللول محمل‬ ‫لل‬ ‫له بل‬ ‫لة قتلل‬ ‫لا اباحل‬ ‫رحمة ا ‪ ،‬من ضمان الساعي بغیر حق مطلقا و یعزربل قد منل‬ ‫لاح‬ ‫لعاة یبل‬ ‫لة السل‬ ‫افتي بعض مشائخ المذهب بکفره و جمیع الکبائر وال عونل‬ ‫قتلهم و یثاب قاتلهم انتهي و افتي الناصحي بوجللوب قتللل کللال مللوذ ولفللظ‬ ‫العونة کانه جمیع معین او عوان بمعناه و المراد به الساعي الي الحکا م با‬ ‫ل لفساد فعطف السعاة علیه عطف تفسیر ‪ .‬وفي رسالة احکا م السیاسة عن جمللع‬ ‫لترة‬ ‫لم الفل‬ ‫لي ایل‬ ‫النسفي سئل شیخ السل م عن قتل العونة و الظلمة والسعاة فل‬ ‫قال یباح قتلهم لنهم ساعون بالرض بالفساد ‪ .‬قال و سأ لنا شیخ ابا شللجاع‬ ‫فقال یباح قتله و یثاب قاتله ‪( .‬‬


‫‪51‬‬

‫»شامي کتاب السرقة باب التعزیر ‪۳‬ج ‪۲۷۸ ،‬مخ«‬ ‫لړي وي‬ ‫که یی په حق کوشش کړي وي ضامن نه دې او که یی د عد م حق له پاره سعي کل‬ ‫پس که پادشاه دا ډول ساعیانو نیونکو ته زیان رسوی ضللامن دې ‪ .‬کلله کللله‬ ‫نقصان رسوي او کله یی نه رسوي ضامن نه دي ‪ .‬فتوې په قول داما م محمد رحمة ا‬ ‫ده د ساعي په ضمانت مطلقا هغه ساعې چې د غیر حق له پاره یی کوشش کړی لیکللن‬ ‫تعزیر دې شي بلکه مخکي یی د قتل اباحت ذکر شوي او د ځینو مذاهبو مشرانو‬ ‫دهغو په کفر والي فتوي ورکړي ده ‪ ،‬د ټولو کبائرو ګناهونو اومرسللته کللونکي‬ ‫اوکوشش کونکي قتل مباح دې او قاتل ته یی ثواب دې ‪ ،‬حکم کړې ناصحي دهغه د قتل‬ ‫په وجوب د هر ضرر رسونکي ‪.‬د اعونه لفظ چې جمع یی معین یا اعوان دې د ساعي‬ ‫په معني دې مراد دهغه څخه باغي بالفساد دي په اعونه د ساعي عطللف ‪ ،‬عطللف‬ ‫لو‬ ‫لوال وشل‬ ‫تفسیر دي ‪ ،‬د احکا م السیاسة په رساله کي نسفي رحمة ا لیکي ‪ :‬سل‬ ‫لاد‬ ‫لاعي بالفسل‬ ‫لالم اوسل‬ ‫له او دظل‬ ‫لل څخل‬ ‫له شیخ السل م څخه دکومک کونکي له قتل‬ ‫دفترة په وخت کې ‪ ،‬ویی ویل مباح دې قتل ددوې ځکه چې دغه کسان سعي کونکي دي د‬ ‫ځمکې په مخ د فساد له پاره‪ ،‬ویی ویل سوال مو وکړ له ابا شجاع څخه ځواب یللی‬ ‫راکړ مباح دي قتل دهغوې اودقاتل له پاره یی ثواب دې ‪.‬‬ ‫پس دهغه چا څخه به فساد کونکي څوک وي چې د فساد دخورولو له پاره سعي کوی؟‬ ‫دهغو قتل بی له کراهیته جواز لري بلکه واجب دې اودهغه قاتل ته ثواب دې ‪.‬‬ ‫په خیریه په فتاوي کي هم همداسي حکم ذکر دې ‪.‬‬ ‫لة و‬ ‫لد تغریمل‬ ‫لة قاصل‬ ‫)سئل فی شقی سعي با خرالي الحاکم السیاسیة سعایة کاذبل‬ ‫لي‬ ‫لا فل‬ ‫لاء اوردهل‬ ‫لثر العلمل‬ ‫لئله اکل‬ ‫ایذائه ماذا یلز م شرعا‪ ،‬اجاب هذه المسل‬ ‫لا و‬ ‫لاعي فیهل‬ ‫کتبهم وسموها مسألة السعاة و العونة و افتوا بوجوب قتل السل‬ ‫قال قاضی الما م ابوالعلي الناصر فیها نظما هو هذا ‪.‬‬ ‫القتل مشروع علیه واجب ‪.‬‬ ‫لة‬ ‫لي ثلثل‬ ‫لاواه فل‬ ‫لي فتل‬ ‫)لفساده والقتل فیه مقتعي و قد ذکر بزازیة المسئلة فل‬ ‫مواضع في السیر وفي الکراهیه وفي الجنایات وذکر ها فی مفح العقار شللرح‬ ‫تنویر البصار وغیره من مصنفات الحنفیة فقولهم القتل مشروع علیه واجللب‬ ‫بوجوب علي الحکا م ایقاع القتل علیه وترکهم له معصیة من معاصي ا ‪( .‬‬ ‫» فتاوي خیریه باب التعزیر ‪۱‬ج ‪۸۹ ،‬مخ«‬ ‫لي‬ ‫لي دسیاسل‬ ‫لق کل‬ ‫له حل‬ ‫دهغه بدبخت په هکله سوال شوي چې کوشش یی کړې د بل چا پل‬ ‫ٌ سعي کړې چې هغه ته تللاوان‬ ‫حاکم له خوا د هغه د نیولو په کذب سره یی قصدا‬ ‫ورسوي یعني د تاوان رسولو له پاره یی قصد وې او د ابرو د تویولو ‪ ،‬څه حکللم‬ ‫دې له شرع له مخې ‪ ،‬زیاتره علماو ځواب ورکړې پلله خپللل کتللابونو کللې او دا‬ ‫مسئله یی په سعاة نومولي ده او حکم یی کړې په وجوب د قتل دسعي کونکي دغلله‬ ‫کارته ‪ ،‬قاضي اما م ناصحي په دې موضوع کي یو نظم ویلي ‪.‬‬ ‫د ساعي قتل روا دې او واجب ‪ .‬دده دفساد له مخي اود قتل حکم یی په دې بللاب‬ ‫کې په قناعت رسیدلی دې ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫دبزازیه فتاوې په دریو ځایونو کې ذکر کړې په کتاب السیر کې ‪ ،‬کراهیت کل‬ ‫او کتاب الجنایات کې ذکر شوي په مفح القار شرح تنویر لبصار او نورو کې د‬ ‫له‬ ‫حنفي مصنفینو څخه په دې قول کې چې ) القتل مشروع علیه واجب ( یعني پل‬ ‫حکامو واجب ده د ساعیانو بالفساد وژل اوپریښودل یی ګناه ده ‪.‬‬ ‫له دې دلئلو څخه ډاګیزه کیږي چي دداسي مفسدینو قتل روا دې او واجب دې‬ ‫له‬ ‫له پل‬ ‫لاوي خیریل‬ ‫لې د فتل‬ ‫د وخت په حکامو ‪ ،‬او پریښودل یی ګناه ده لکه څنګه چل‬ ‫محشي کی لیکل شوي دي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لب قتلل‬ ‫له یجل‬ ‫) مطلب في من سعي الې حاکم السیاسي فې تغریم غیره و ایذاء لل‬ ‫وعد م قتله معصیة (‬ ‫دامطلب دهغه چا په حق کې دې چې زیار باسي چې د سیاسي حاکم په واسطه بل‬ ‫چاته تاوان ورسوي پریښودل یی ګناه ده ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫لدین چل‬ ‫لي مفسل‬ ‫لې داسل‬ ‫لوه چل‬ ‫لده شل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬له پورتنیو دلئلو څخه څرګنل‬ ‫مسلمانان نیسي او د مرتدینو او دهرینو په لس یی ورکوی تر څو هغه په شللهادت‬ ‫ورسوي اویا ضرر ورته ورسوي نو ددې مفسد قتل روا دې که چللا داسللي مفسللدین‬ ‫ونیول خو بیرته یی خوشي کړل نوهغه حاکم سخت ګنهګار دې ‪.‬‬


‫‪52‬‬ ‫******‬

‫څوارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لو کل‬ ‫لل دې نل‬ ‫لب القتل‬ ‫که چیرته مجاهد یا قاضي ته څرګنده شي چې فلني سړې واجل‬ ‫شاهدان وجود ونه لري دهغه وژل روا دی او که نه ؟‬ ‫د څوارلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫هغه شې چې دعوا په هغه باندي ثبوت ته رسیږي درې شیان دي ‪.‬‬ ‫الف ‪ :‬اقرار مدعي علیه ‪.‬‬ ‫ب ‪ :‬د مدعي شاهدان ‪،‬‬ ‫ج ‪ :‬په مدعي علیه قاطعه قرینه ‪.‬‬ ‫ٌ‬ ‫که داثبوت د قاضي په مخکې په مدعي علیه و شو نو دهغه قتل قضأ او دیانتللا‬ ‫روا دې ‪ ،‬که مجاهد ته دا ثابته شوه نو دیانتا دده قتل روا دې نه قضأ ‪.‬‬ ‫ٌ فل یصدق القاضي ال ببینه ‪ » .‬شامي ‪۵‬ج ‪۴۳۶ ،‬مللخ‬ ‫) انه یحل له دیانة لقضا‬ ‫«(‬ ‫په تحقیق سره روا دې ورته دیانتا نه قضاء ‪ ،‬قاضي به هغه نه تصدیقوي مګر‬ ‫په شواهدو ‪.‬‬ ‫په هندیه فتاوې کې هم ذکر راغلې ‪:‬‬ ‫لرقة‬ ‫لا والسل‬ ‫لد الزنل‬ ‫) اما في الحدود الخالصة ل تعالي في اللؤلوجیة نحو حل‬ ‫وشرب الخمر فیقضي القاضي یعلمه قیاء سا ولیقضي بعلمه استحسانا و في شرح‬ ‫الطحاوی الفي السرقة فانه یقضي بالمال دون القطع کذا في التتللار خانیللة‬ ‫وفي القصاص وحد القذ ف یقضي بعلمه کذا في خلصة الفتوې (‪.‬‬ ‫» هندیه ‪۳‬ج ‪۳۳۹‬مخ«(‬ ‫اماد حقوق ا په خالصه حدودو کې داللؤلوجیه په کتاب کې ذکللر راغلللې مثل د‬ ‫ٌ او‬ ‫زنا ‪ ،‬غل او د شرابو دخوړلو دحدودو قاضي حکم کولی شی په خپل علم قیاسلا‬ ‫لي‬ ‫ن ‪ ،‬په شرح طحاوي کې راغلل‬ ‫ددلیل له مخې دې په خپل نظر حکم ونه کړی استحساٌ‬ ‫دي چې په سرقت کې دې په مال حکم وشي نه په پرې کولو ‪ ،‬لکه څرنګه چې د تتار‬ ‫خانیه په کتاب کې لیکل شوي چې د قصاص اودقذ ف په حد کې دې په خپل علللم حکللم‬ ‫وشي ‪ ،‬همدا رنګه په خلصة الفتوې کې ذکر شوي ‪.‬‬ ‫ٌ دهغه سړي قتل روا دې نه د قضا له مخللې‬ ‫که مجاهدینو دا کار ولید نو دیانتا‬ ‫لح‬ ‫له تنقیل‬ ‫لول ‪ .‬اوپل‬ ‫لل شل‬ ‫لي وویل‬ ‫لیل کل‬ ‫له تفصل‬ ‫‪ .‬لکه څنګه چې د نهمي پوښتني پل‬ ‫الحامدیه کې د قاضیخان په حواله ذکر شوي ‪:‬‬ ‫) قال قاضیخان في باب الردة اجمع اصحابا علللي ان الللردة تبطللل عصللمة‬ ‫لمة‬ ‫لل عصل‬ ‫لل تبطل‬ ‫لذلک ردة الرجل‬ ‫النکاح و تفع الفرقة بینهما بنفس الردة وکل‬ ‫لر‬ ‫لر امل‬ ‫لاء او بغیل‬ ‫نفسه منې لوقتله المقاتل بغیر امر القاضي عمدا او خطل‬ ‫السلطان او اتلف عضؤ من اعضائه لشئ علیه ‪ »( .‬فتاوي تنقیح الحامللدیه ‪،‬‬ ‫‪۲‬ج ‪۱۰۱ ،‬مخ «‬ ‫لولو‬ ‫لاق شل‬ ‫د ارتداد په باب کې قاضیخان ویلي دي ‪ ،‬زمونږ ملګري په دې سره اتفل‬ ‫چې په تحقیق سره ارتداد باطلوي نکاح او واقع کیږي جدایی دمرتد اودهغه د‬ ‫ښځي تر منځ ‪ ،‬په مطلق مرتد کیدو باطل کیږی عصمت د نفس دهغه ‪ ،‬کو م وخت چللې‬ ‫قتل کړي شي مرتد د قاضي له امر څخه په غیر قصدا یا په خطا سره یا د سلطان له‬ ‫امر څخه په غیر اویا د مرتد کو م غړي تلف کړ نو هیڅ تاوان یی نه شته ‪.‬‬ ‫همدا اراز په شامي کې راغلي چې ‪:‬‬ ‫)قلت مثله مالوکان المتهم مشور بالفساد فیکفللي فیلله علللم القاضللي ‪» .‬‬ ‫ردالمختار ‪۳‬ج ‪۲۰۶۷‬مخ «(‬ ‫******‬

‫پنځلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫مجر م ته مخکې له قتل څخه بدني سزا ورکول یعنې وهل ټکول ورکول جواز لللري‬ ‫او که نه ؟‬ ‫دپنځلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫په شامی کې د باب التعزیر تر عنوان لندې داسي لیکل شوي دي ‪.‬‬


‫‪53‬‬

‫لا‬ ‫لک و انمل‬ ‫لي ذلل‬ ‫للحة فل‬ ‫) و کذلک له ان یزید علي الحد المقدر اذا راءې ‪ ،‬مصل‬ ‫یصلب النسان حیا ول یمتنع عنه طعامه وشرابه ولیمنع عن الوضوء و للصلوة‬ ‫ولکن یصلی ایماء و یشترط الفقهاء فیالصلب ان ل یزید مدته علي ثلثة ایللا م‬ ‫و یحتج به لمشروعیة عقوبة علي جبل یقال له ابوناب ‪ » ( .‬کتاب السللل م ‪۳‬ج‬ ‫‪۲۱۷ ،‬مخ «‬ ‫همدا رانګه روا دې قاضي لره د اندازه شوي حد څخه اضافه په هغه وخت کې چې‬ ‫له دې‬ ‫له څخل‬ ‫له هغل‬ ‫لدي ‪ ،‬لل‬ ‫لان ژونل‬ ‫مصلحت په کي ولیدل شي په دار دې کړي شي انسل‬ ‫خوراک او اوبه منعه نشي ‪ ،‬د اوداسه کولو څخه د لمانځه له پاره لیکن لمونځ‬ ‫دې په اشاره وکړي ‪ ،‬شرط کړي فقهاؤ په دار کولو کي چې ددارکولو موده دې له‬ ‫له‬ ‫لواز ‪ ،‬پل‬ ‫له جل‬ ‫لو پل‬ ‫لوې د دارکولل‬ ‫دریو ورځو څخه زیاته نه وی دلیل نیول شل‬ ‫تحقیق سره پیغمبر صلي ا علیه وسلم تعزیر کړ یو سړې په دار کولو ‪ .‬اوپلله‬ ‫دار یی کړلو هغه په هغه غره کې چې د ابوناب په نامه یادیږي ‪.‬‬ ‫******‬

‫شپاړسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له‬ ‫له قبضل‬ ‫له زمکل‬ ‫کو م کسان چې دکمونستي حکومت په ذریعه یی د اصلي مالکانو پل‬ ‫کړي وي په داسي حال کي چې په اسل م اقرار ولري اوددهري حکومت په ګټه یی نور‬ ‫کارونه هم کړي وي ‪ ،‬که ددغو زمکو حاصلت یی خپلو اصلي مالکانو تله ورکلړي وي‬ ‫څه حکم لری ؟ او که دزمکي حاصل یی دزمکو اصلي مالکانو ته نه وي ورکللړی‬ ‫څه حکم لري ؟ دهغوې څخه په کومه اندازه حاصلت اخستلې شي؟‬ ‫دشپاړسمې پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لال دې ورڅخل‬ ‫لل مل‬ ‫په دغه حکم چې لندي لیکل کیږی عمل دې وکړل شي ‪ .‬یعنې خپل‬ ‫واخلي او دحاصلتو په هکله دې په لندیني حکم عمل وکړي ‪:‬‬ ‫لان‬ ‫لدنا فل‬ ‫لا عنل‬ ‫)ولو استولي اهل حرب علي اموالنا و احرزوها بدارهم ملکوهل‬ ‫ظهر المسلمون علیهم بعد ذلک فوجده المالک القدیم قبل القسمة احذه بغیر‬ ‫شئ و ان وجده بعد القسمة في ید من دفع في سللهمه ان کللان مللن ذوات القیللم‬ ‫اخذوه بقیمة ان شاء و وان کان مثلیها ل یأخذه بعد القسمة هذا اذا غلللب‬ ‫الکفار علی اموالنا و احرزو ها بدارهم اما اذالم یحرزو هللا حللتي غلبهللم‬ ‫لم‬ ‫لم لل‬ ‫لئ لنهل‬ ‫لر شل‬ ‫المسلمون علیها واخذوها ثم جاء صاحبه فانه یأخذه بغیل‬ ‫یملکوها قبل الحراز و کذا لوقسموها في دار السل م فان قسمتهم ل تجوز فاذا‬ ‫غلبهم المسلمون کان ذلک المال لصاحبه بغیر شئ وفللي العزیزیلله )ص ‪(۱۵۱‬‬ ‫واذا لم تصر دار السل م دار حرب و تصر ف الکفار فللي اموالنللا بالقسللمة و‬ ‫لذالک‬ ‫لن وکل‬ ‫الهبة وغیر ها ل تعتبر تصرفا تهم وال ملک لما لیکیها و ال قربیل‬ ‫في الشامي في باب اسیتلء الکفار‪ »( .‬فتوې هندیه باب استیلء الکفللار ‪۳‬ج‬ ‫‪۲۲۵‬مخ «‬ ‫که چیرته اهل حرب غلبه وکړه زمونږ په مال اوهغه یی نقل کړلو دار د حللرب‬ ‫ته‪ ،‬کیږي دهغه مال مالکان زمونږ په نزد‪ .‬اوس که مسلمانانو پلله کفللارو‬ ‫غلبه وکړه او وروسته له هغه یی مال پیدا کړ دهغه پخواني مالک‪ ،‬نومللال دې‬ ‫مخکې له ویشه څخه واخلي ‪ ،‬اوکه یی وروسته له ویش څخه پیدا کړ او ویی لید‬ ‫دچا په لس کې چې په ویش کې دهغه برخه رسیدلي وي که مال له ذوات القیم څخلله‬ ‫وی ‪ .‬په قیمت دې واخلي که خوښ وو ‪ ،‬که مثلي وو نه قیمي ‪ ،‬نلله یللی دې اخلللي‬ ‫وروسته له ویش څخه ‪ .‬دا حکم په هغه وخت کې دې چې کفار زمونږ پلله مللالونو‬ ‫لړي‬ ‫غلبه وکړي اوهغه خپل دار ته انتقال کړي ‪ ،‬هر هغه شیان چې نه یی دې نقل کل‬ ‫او غلبه وکړي مسلمانان وایی دې خلې مال له کفارو څخه ‪ ،‬وروسته له هغه دې‬ ‫دمال مالک راشي اوخپل مال دې واخلي بې له کو م شي ‪،‬ځکه چې کفار نلله مالللک‬ ‫له‬ ‫لال پل‬ ‫کیږي مخکی له انتقال څخه دار د حرب ته ‪ ،‬همدا رنګه حکم دې که یی مل‬ ‫دار د اسل م کې وویشلو په تحقیق سره ویشل یی روا نه دي په هغه وخت کې چللې‬ ‫مسلمانان غلبه ولري ‪ ،‬دا مال دهغو د مالکانو دې ‪ .‬د عزیزیه فتللاوې پلله )‬ ‫‪ (۱۵۱‬مخې کې ذکر دی ‪ .‬په هغه وخت کې چې دار داسل م دار دحرب ونه ګرزید او‬ ‫کفارو زمونږ په مال کې تصر ف وکړلو په تقسیم کولو اویا هبه کولو کې‪ ،‬اویللا‬ ‫نورکو م تصرفات ‪ ،‬صحیح کیږي نه بلکه مال دهغه د اصلي مالک کیږي ‪.‬‬ ‫د حاصلتو په برخه کې د حامدیه فتاوې داسي لیکل شوي دي‪:‬‬


‫‪54‬‬

‫) فالحاصل ان من ازرع ارض غیره بل اذنه ولو علې وجه الغصب فان کللانت الرض‬ ‫لر ف و ال‬ ‫له عل‬ ‫لان ثمل‬ ‫ملکا و اعدها ربها للزراعة اعتبر العر ف في الحصة ان کل‬ ‫فأجر مثل و ان اعدها للیجار فالخارج کله للزراع و علیه اجر مثلها لربها‬ ‫لر ف‬ ‫له عل‬ ‫لان ثمل‬ ‫لا فل‬ ‫و ال فان انتقصت فعلیه النقصان و ال فلشئ علیه وان وقفل‬ ‫وکان انفع اعتبرو ال فاء جر المثل وکذا لوکانت مللال الیللتیم وسلللطانیة‬ ‫فاغتنم هذا تحریر المفود الجامع بین کلمهم المدد‪( .‬‬ ‫» فتاوې تنقیح الحامدیه ‪۲ .‬ج ‪۱۷۶ ،‬مخ «‬ ‫حاصل دادې ‪ :‬په تحقیق سره چا چې د بل چا زمکه وکرله بې له اذن او اجللازې‬ ‫لی د‬ ‫لتن یل‬ ‫لاده وه ا و څښل‬ ‫له ابل‬ ‫یي ‪ ،‬که څه هم دغصب له لیارې وي که چیرته زمکل‬ ‫کروندې له پاره تیاره کړې وه د بزګر په برخه کې عر ف معتبر دې که په هغلله‬ ‫ځاې کې د بزګرۍ عر ف معلو م وو ‪ ،‬که عر ف نه وو نو دکروند ګر للله پللاره مثللل‬ ‫اجر دې که مهیا وو د اجارې له پاره ټول حاصل د ګروند ګر دي او دمثل اجللر د‬ ‫مالک له پاره دې ‪ ،‬که د اجارې له پاره نه وه تیاره شوې او نقصان په کې واقع‬ ‫شو نقصان په هغه دې که یی نقصان و نه کړ څه شې پرې نشته ‪ .‬که هغلله وقفللي وه‬ ‫او هلته عر ف وو اوپه عر ف کې فایده مند وو عر ف معتبر دې که نه وو نللو مثللل‬ ‫لت و‬ ‫له‪ .‬او غنیمل‬ ‫للطانی زمکل‬ ‫اجر لز م دې ‪ ،‬همدا رنګه دیتیم دمال حکم دې اوسل‬ ‫ګڼه دا لیکنه ‪.‬‬ ‫لي‬ ‫مولنا عبدالحي صاحب په خپله مجموعه الفتوې کی په دریم ټوک په ‪ ۱۴۰‬مخ کل‬ ‫هم دا حکم ذکر کړې دي ‪.‬‬ ‫للي‬ ‫لو د اصل‬ ‫لالونه دهغل‬ ‫لې مل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬له پورتنیو دلیلو څخه څرګندیږي چل‬ ‫لې‬ ‫لرط چل‬ ‫له دې شل‬ ‫لري پل‬ ‫له لل‬ ‫لق نل‬ ‫مالکانو دي که زمکه وي او که بل څه شې ‪ .‬څوک حل‬ ‫لې‬ ‫لړې چل‬ ‫لم کل‬ ‫لاؤ دا حکل‬ ‫لې علمل‬ ‫له چل‬ ‫له څنګل‬ ‫افغانستان دار داسل م تثبیت شي ‪ ،‬لکل‬ ‫لاس‬ ‫له اسل‬ ‫لو پل‬ ‫لو رایل‬ ‫ء دخپلل‬ ‫لا ء‌‬ ‫افغانستان دار داسل م دې ‪ ،‬ځني تنګ نظره علمل‬ ‫دخلکو د غولونې له پاره افغانستان دار دحرب بولي ‪ .‬نللو بیللا هغلله زمکللې‬ ‫لومت‬ ‫لري حکل‬ ‫لې دهل‬ ‫لق دې چل‬ ‫دمسلمانانو چې ملعون تره کي ویشلي دي دهمغه چا حل‬ ‫ورکړیدي ‪ .‬نور څوک په هغه کې حق نه لري ‪ ،‬لکه څنګه چې په لمړي ځواب کې په‬ ‫)ولواستولي اهل الحرب ( کې ذکر شو‪ ،‬خو تعزیر ورته شته په داسي حال کي چې‬ ‫کومه حیله سازي یی نه وی کړي چې په دې وجه یی اسل م ته خدمت کړی او دمالللک‬ ‫حقوق یی ور رسولي وي ‪ ،‬لکه څنګه چې په شامي کې راځي ‪.‬‬ ‫) وعزر مرتکب کل منکر او مؤذ مسلم بغیر حق بقللول وفعللل ‪ » .‬شللامي ‪۳‬ج ‪،‬‬ ‫‪۲۸۱‬مخ «(‬ ‫تعزیر دې شي مرتکب دمنکر اومسلمان نه ضرر رسونکي بې له شرعي مللوجیه پلله‬ ‫قول اوفعل ‪.‬‬ ‫******‬

‫اوولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫کو م اشخاص چې د هغو غاصبانو څخه چې مال یی د چا څخه په زور اخیستي وي مال په‬ ‫قیمت واخلي دا مال د چا کیږي ؟ اودهغو له اخیستونکو سره څه معللامله بایللد‬ ‫وشي ؟‬ ‫د اوولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫دا مال دهغه چا په رایه چې په افغانستان ددارحرب حکم کوي داخیستونکوکیږي‬ ‫ځکه چې غاصبان یی مالکان دي او مالک د فروش حق لري خو دهغو علماؤ له نظریه‬ ‫چې د ډیر تحقیق او څیړني وروسته یی دشرعي دلیلو په رڼا کې په افغانسللتان د‬ ‫دارلسل م حکم کړې دا مال له اخیستونکي څخه بیرته اخیستل کیږي ‪ .‬اودهغلله‬ ‫اصلي مالک ته ورکول کیږي ‪ .‬ځکه چې موقوفه فروش دې اودمال داصلللی مالللک‬ ‫لال‬ ‫لوي وي مل‬ ‫له وژل شل‬ ‫لي ‪ ،‬کل‬ ‫لرې اخلل‬ ‫لی تل‬ ‫له یل‬ ‫لږدي او کل‬ ‫له ور پریل‬ ‫خوښه ده چې هغل‬ ‫داخیستونکي څخه ضامن دې که هغه مال قیمتي وو نو قیمت دي ترې واخیستل شی ‪،‬‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫له څنګل‬ ‫که مثلي وو مثل یی او غاصب دا ټول تاوان باید ورکړي ‪ ،‬لکل‬ ‫مبارک حدیث کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫) و عن ثمره رضی ا عنه عن النبي صلی ا علیه وسلم قال و من وجد عین ماله عند‬ ‫رجل فهوا حق به و یتبع بیع من بایعه ء رواه احمد ‪ ،‬و ابوداؤد ‪ ،‬و نسللائی ‪،‬‬ ‫مشکوة باب الغصب وفی حاشیة مشکوة في قوله فهوا حق به ای من غاصب مال احللد‬


‫‪55‬‬

‫لائع‬ ‫لي البل‬ ‫لتري علل‬ ‫او سرقه ثم باعم من اخر لصاحب المال ان وجده في ید المشل‬ ‫» باب الغصب ‪۲۵۵‬مخ «‬ ‫ثمنه ‪.‬‬ ‫له ثمره رضي ا عنه څخه روایت دې چې فرمایلي دي رسول ا صلي ا علیه وسلللم ‪،‬‬ ‫چا چې خپل مال پیدا کړ د یو چا سره پس همدا احق دې دهغه مال په اخیسللتو او‬ ‫مشترې خپلې پیسې له بائع څخه بیرته وغواړی ‪ ،‬که چا د یوه چا مال غصب اویا‬ ‫ئی په غل یووړ او له هغه وروسته یی هغه په چا خرڅ کړ د مال څښتن تلله روا ده‬ ‫چې که ئی خیل مال دمشتري په لس کې ولید نو تر دې یی واخلي او مشتری دي بائع‬ ‫ته رجوع وکړي او خپلو پیسې دې واخلي ‪ .‬په شامي کې ذکر شوي چې ‪:‬‬ ‫) و ان باغ الغصب المغصوب فضمنه المالک نفذ بیعه فیده بتضللمین المالللک‬ ‫لات‬ ‫له اومل‬ ‫لب لل‬ ‫لب او وهل‬ ‫لن الغاصل‬ ‫لک مل‬ ‫احتراز عما لوباعه الغاصب فباعه المالل‬ ‫المالک والغاصب وارثه فان بیع الغاصب یبطل لنه طر ملللک بللات علللي ملللک‬ ‫موقو ف علي اداء الضمان فابطله ابوسعود عن شیخه ‪ ،‬قوله فأ خذ فللي الصللح اي‬ ‫لواعتق المشتري من الغاصب ثم ضمن المالک الغاصب نفذ عتاقه في الصللح عنللد‬ ‫الشخین رحمة ا وکذا ینفذ باجازه المالک البیع لنه عتق تر تب علي ملک تللا م‬ ‫بنفسه بدلیل ان المبیع لنه عتق ال جازة یزواید المستصلة و المنفصلة ولو‬ ‫لب‬ ‫لاب الغصل‬ ‫لامی کتل‬ ‫لم یکن تاما بنفسه لما کان کذلک و تمامه فی التبین ‪» .‬شل‬ ‫‪۱۴۱‬مخ«(‬ ‫که غاصب مغصوبه مال خرڅ کړ پس غاصب دهغه دمالک ضامن شو نو دا بیع صحیح ده‬ ‫‪.‬‬ ‫دا بیع د مالک په تضمین مقرر کړله احتراز دې له هغه بیع څخه چې غاصب مللال‬ ‫لا‬ ‫لړی یل‬ ‫له کل‬ ‫لی هبل‬ ‫خرڅ کړي وی ‪ ،‬اوبیا مالک همدا مال په غاصب خرڅ کړی اویا یل‬ ‫مالک مړشی اوغاصب دهغه وارث شي پس د غاصب دابیع باطله ده ځکه چللې عللارض‬ ‫شوې ‪ .‬قطعي ملک موقوفه ملک ته دضمان په اداء سره ‪ ،‬پس دې لومړې بیع بللاطله‬ ‫کړه ‪ .‬ابوسعود له خپل شیخ څخه نقل کوي په )فاخذ فی لصح( په قول کللي کلله‬ ‫لک‬ ‫لب دمالل‬ ‫له غاصل‬ ‫لتي دې اوهغل‬ ‫مشتري دا غل م ازاد کړ چې له غاصب څخه یی اخیسل‬ ‫ضامن وو عتق صحیح دې ‪ ،‬دشیخینو په نزد همدا رنګه صحیح کیږي دمال په اجازه‬ ‫دابیع ‪ ،‬ځکه چې د ا عتق دې ‪ .‬مرتب شوې په تامه ملک سره په خپل نفللس پلله دې‬ ‫دلیل چې مبیعه مالک کیږی ‪ ،‬په وخت د اجازه کې دمتصلو او منفصلو زواید سره‬ ‫‪ ،‬که څه هم تا م نه وي په خپل نفس کې ‪ ،‬او دا ټ‪،‬ل دتبین په کتاب کې ذکر دې ‪.‬‬ ‫په عالمګیري کې داسي راغلي دي ‪.‬‬ ‫) واما حکمة فا لثم و المغر م عند العلم و ان کان بدون العلم بأن ظن الماء‬ ‫خوذ ماله و اشترې عینا ثم ظهر استحقابه فالغز م‪ » .‬عللمګیري کتاب الغصب‬ ‫‪۵۵ .‬ج ‪۱۹۹،‬مخ (‬ ‫هر څه حکم یی ګناه ده اوتاوان د غاصب د علم په وخت کې که دهغه علللم نلله وو‬ ‫له‬ ‫لا پل‬ ‫له چل‬ ‫لتل اوهغل‬ ‫اوګمان یی وکړ چې دا زما خپل مال دې یا یی یو شې واخیسل‬ ‫استحقاق یووړ ‪ ،‬نو یوازې تاوان دې په هغه ‪.‬‬ ‫******‬

‫اتلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د واجب القتل دعیال اوکورنۍ سره وروسته له هغه چې ووژل شی څه عمل باید وشي‬ ‫؟‬ ‫د اتلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که یی عیال مرتد شوي وي بندی دي شي تر هغه وخته چې اسل م قبول کړي خو نلله دي‬ ‫وژل کیږی ‪ .‬په شامي کې ذکر راغلې چې ‪:‬‬ ‫) و المرتده تحبس حتي تسلم و ل تقتل ( » شامي باب المرتد ‪۳‬ج ‪ ۳۳۲ ،‬مخ «(‬ ‫که نه وي مرتده شوی اودخپل‬ ‫مرتده ښځه دې بندي شی لیکن نه دې وژل کیږي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫میړه په ارتداد خبره شوه وروسته له عدت څخه بل میړه کولې شي لکل‬ ‫شامي کې ذکر راغلي ‪.‬‬ ‫) اخبرت بارتداد زوجها فلها التزوج باءخر بعد العدة استحسانا ( » ‪۳‬ج ‪،‬‬ ‫‪۳۳۲‬مخ «‬ ‫له‬ ‫لدت لل‬ ‫لړي د عل‬ ‫لړه وکل‬ ‫که دخپل میړه په ارتداد خبره شوه روادي ورته چې بل میل‬ ‫تیریدو وروسته استحسانا‪.‬‬


‫‪56‬‬

‫لې‬ ‫لو چل‬ ‫لر هغل‬ ‫لي تل‬ ‫لړل شل‬ ‫همدا رنګه دمرتد داولد په اړه حکم دې چې بندي دې کل‬ ‫مسلمان شی نه دي وژل کیږی‪.‬‬ ‫******‬

‫نولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که یو شخص په داسي حال کې چې مسلمان وي او اسل م ته د ضرر رسولو نیت هم و نلله‬ ‫لب‬ ‫لته واجل‬ ‫للمان دې او وروسل‬ ‫لری خو یو مشکوک شخص تضمین او تصدیق کړي چې مسل‬ ‫القتل معلو م شی او دکفارو صف ته ولړ شی نو د ضامن او مصدق سره څلله معللامله‬ ‫باید وشی ؟‬ ‫د نولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که ضامن او مصدق دهغه په جنایت اواسل م دښمنۍ خبر وي اودهغه دخلصیدو پلله‬ ‫نسبت یی دهغه تضمین کړي وي د سخت تعزیر مستحق ګڼل کیږي ‪ ،‬په دنیا او اخللرت‬ ‫کي ا تعالی هغه د جزا مستحق ګڼلي لکه چې دخیریه په فتاوې کې ذکر راغلې ‪:‬‬ ‫) ول شک انهم یستوجبون بذ لک مایستوجیه من یشفعه شفاعة سیئة کما قال للل‬ ‫تعالي ‪ » :‬من یشفعه شفاعة سیئة یکن له کفل منها « قللال اهللل التفسللیر‬ ‫لي‬ ‫لال القاضل‬ ‫لدر ‪ .‬قل‬ ‫الکفل النصیب اې علیه من وزرها نصیب مسا ولها فی القل‬ ‫ابوسعود رحمة ا علیه و الشفاعة السیئة التي لللم یقصللد بهللا مراعللات حللق‬ ‫لانت‬ ‫لالي وکل‬ ‫المسلم ول دفع الشرعنه ول جلب الخیر الیه ول ابتغاء وجه ا تعل‬ ‫في دفع حدود ا تعالي و دفع حق من الحقوق ‪ » ( .‬فتاوی خیریه فصل تعزیر ‪-۸۸‬‬ ‫‪۸۹‬مخونه «‬ ‫شک نه شته چې مستحق دهغه عذاب ګرزیدلي وي دې شفاعت ورته رسیږي پلله هغلله‬ ‫شفاعت کونکي ته لکه چې ا تعالي فرمایی ‪ » :‬هغه چا چې دیللوه ګنهګللار شللخص‬ ‫شفاعت وکړ نودهغه په نصیب جزا رسیږي ‪«.‬‬ ‫مفسرین وایی چې کفل نصیب ته وایی یعني هغه ته دشفاعت په وجه سزا رسیږي ‪،‬‬ ‫ویلي دي قاضي ابو سعود سیئه شفاعت هغه دې چې په هغي شفاعت دمسلمان دحللق‬ ‫له د الل‬ ‫مراعات ونه کړی او نه د شر دفع اونه مسلمانانو ته دخیر غوښللتل اونل‬ ‫تعالي د رضاء غوښتل اودا شفاعت په ناروا کار کې وي او یا د ا تعالي دحقوقو‬ ‫څخه منعه کول اویا د یوه شرعي حق څخه منه کوله دي ‪.‬‬ ‫******‬

‫شلمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لو‬ ‫لي هغل‬ ‫لوي یعنل‬ ‫له رسل‬ ‫لمن تل‬ ‫کو م کسان چې ضروري شیان د تجارت په سلسله کي د ښل‬ ‫ځایونو ته چې ددښمن تصر ف کې وی اوپه دې تجارت دښمن قوي کیږي ایللا دا کللار‬ ‫جواز لري او که نه ؟‬ ‫دشلمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫یقیني خبره ده چې که دا تجارت د وسلي وي نو حرا م دې او یاداسي شللیان چللې د‬ ‫هغه څخه وسله جوړیږي ‪ .‬خو جامه اوخوراکي مواد حرا م نه دي خللو کلله چیرتلله‬ ‫ولیدل شي چې دښمن په جامه او خوراکي موادو ډیر تقویه کیږي په دې صورت کي‬ ‫چې خاص دکفارو له پاره وي اودعامه مسلمانانو له پاره څه ګټه نه وی نو جامه‬ ‫اوخوراکي مواد هم مکروه دي ‪ .‬شامي په دي اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لانه علل‬ ‫له اعل‬ ‫لم لنل‬ ‫له ان علل‬ ‫لل الفتنل‬ ‫) و یکره تحریما بیع السلح من اهل‬ ‫المعصیته وبیع ما یتخذ منه کا لحدید و نحوه یکره لهل الحرب ‪ » .‬شامي باب‬ ‫البغاة ‪۳‬ج ‪۴۳۲ ،‬مخ «(‬ ‫ٌ د فتني اهل ته د وسلو خرڅول چې که پوهیږي چې دا دفتني اهل‬ ‫مکروه دي تحریما‬ ‫دي ځکه چې دا ګناه سره مرسته کول دي اودهغه شیانو خرڅول چې دهغه څخه وسللله‬ ‫لارو‬ ‫له کفل‬ ‫لوړیږي پل‬ ‫لرې جل‬ ‫لائل تل‬ ‫جوړیږي لکه اوسپنه اوداسي نور چې د جګړې وسل‬ ‫باندی ‪.‬‬ ‫همدارنګه په بذل مجهود کي لیکي ‪:‬‬ ‫) لرخصه في تقویتهم علي محارب المسلمین ( » باب حمل السلح ‪۵‬ج ‪۶۷ ،‬مللخ‬ ‫«(‬ ‫د مسلمانانو جنګ ته دکفارو تقویه کول جواز نه لری ‪.‬‬


‫‪57‬‬

‫لا‬ ‫لږی اویل‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګندیږي په هغه شیانو چې کفار تقویه کیل‬ ‫ددښمن پلویان تقویه کیږي نو دغه ځاې ته دمال وړل جواز نه لري که څلله هللم د‬ ‫تجارانو په تاوان وی ‪ ،‬ځکه چې خاص ضرر دعامي ګټی په مقابل کی دې لکه څنګه‬ ‫چې د اشباه النظائر په کتاب کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)یحتمل الضرر الخاص لجل دفع ضرر العا م و هذا مقید لقولهم الضرر بمثللله و‬ ‫علیه فروع کثیرة منها جوارالرمي الي کفار تترسوا بصبیان المسلمین ومنها‬ ‫وجوب نقض حائط مملوک مال الي طریق العامه علي مالکها دفعا لضللررالعا م ‪.‬‬ ‫» اشباه النظائر القاعده الخامسه الضرریزیل ‪(«...‬‬ ‫جائز دې خاص ضرر دعا م ضرر ددفع په مقابل کي دا حکم مقید دې په هغه قول چللې‬ ‫ضرر دفع کوی په خپل مثل سره ‪ ،‬یعني یو ضرر په بل ضرر رسولو سللره دفللع شللي ‪.‬‬ ‫اوپه دې صورت کې تعریفات زیات دی لکه څنګه چې په قتال کللې کللله چللې کفللار‬ ‫لتلو‬ ‫دمسلمانانو ماشومان خپل سپرو ګرځوي نومجاهدین بیا هم دکفارو له ویشل‬ ‫لول‬ ‫لوال ړنګل‬ ‫څخه نه منه کیږي که څه هم هغه ماشومان له منځه ځي او دکور ددیل‬ ‫دعامه لرې د جوړولو له پاره واجب دي ددیوال په مالک ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬په دې وخت کې چې تجارتي شیان ددهریونو للله پللاره وړل کیللږي‬ ‫مکروه دی لکه چې په بدائع کي لیکي په) ‪ ( ۱۵۲‬مخ کې اوهم ا تعالی فرمایی‬ ‫‪:‬‬ ‫) و قاتلو هم حتي لتکون فتنة (‬ ‫)اې فعرفنا انه لرخصة في تقویتهم ( » بذل الجهود بللاب حمللل السلللح ‪۵ ،‬ج‬ ‫‪۶۷‬مخ «‬ ‫ٌ په هغه وخت کې چې د هغه شي په انتقال په مسلللمانانو تنګللي‬ ‫نوټ ‪ :‬خصوصا‬ ‫راځي ‪.‬‬ ‫******‬

‫یویشتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه اشخاص چې هر ډول فسق او فساد ‪ ،‬دهریت ‪ ،‬اباحت ‪ ،‬اوزندیقیت رواجللوی او‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫لپرولو لل‬ ‫لو او خل‬ ‫شرعي حدود تر پښو لندی کوي او یا ددهریت د رواجولل‬ ‫زمینه برابروي ددې حکم څه دې ؟ اوڅه معامله باید وسره وکړل شي ؟‬ ‫دیویشتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ددې پوښتنې په ځواب کې خیریه فتاوې داسي لیکلي دي ‪:‬‬ ‫) اعلم ان هذا الشقي البعید الطرید من رحمة ا في اضرار نفسه و اضرار عباد‬ ‫ا مستحق لشد التعزیر و ابلغ التحقیر ولشبهة في جواز الترقي فللي تعزیللره‬ ‫الی القتل الن الساعي لهوءلء الکفرة و الشقیاء الفجرة بمثل ذلک السللاعي‬ ‫في الرض بالفساد فجزاء ما في القران الکریم ‪:‬‬ ‫لوا‬ ‫لادا ان یقتلل‬ ‫لي الرض فسل‬ ‫» انما جزأ الذین یحاربون ا ورسوله و یسعون فل‬ ‫اویسلبوا اوتقطع ایدیهم و ارجلهم من خل ف اوینفوا من الرض ذلک لهم خللزي‬ ‫ُ‬ ‫ً‬ ‫في الدنیا ولهم في الخرة عذاب عظیم ‪.‬‬ ‫»المائده ‪(«۳۴-۳۳‬‬ ‫لم‬ ‫لکوت عنهل‬ ‫) ومن شاهد افعال العراب السارقین قطع بکفرهم بیقین و بأن السل‬ ‫مع القدرة علیهم من اکبر معاصیة ا لستحل لهللم امللوال المسلللمین ونفللوس‬ ‫المعصومین بل ذنب من سکت عنهم مع القدرة علیهم اعظم منهم عنللدا اذهللواذن‬ ‫لا‬ ‫له مل‬ ‫لوزر والخطئل‬ ‫لن الل‬ ‫قادر علي ازالة المنکر ولم یزله من بلد ا فعلیه مل‬ ‫وردت به الحادیث النبوي صلی ا علیه وسلم ل تعد و ل تحصي ومن جملللة قللوله‬ ‫له‬ ‫لع منل‬ ‫لم امنل‬ ‫عیله السل م ما من قو م یکون بین اظهر هم رجل یعمل بالمعاصي هل‬ ‫واعز ل یغیرون علیه الاصابهم ا بعقاب ‪( .‬‬ ‫» فتاوي خیریه باب التعزیر ‪۸۹‬مخ «‬ ‫په تحقیق سره دا شقي بدبخت د خداې تعالي له رحمت څخه لري دخپل نفس په ضللرر‬ ‫کې اود عبادا په ضرر کې د سخت تعزیر او تحقیر مستحق دې شک نشته ددې بللدبخت‬ ‫لقي‬ ‫لاعې ‪،‬دشل‬ ‫دکوشش په جواز کې په تعزیر اودهغه دقتل په درجه ‪ ،‬ځکه چې دا سل‬ ‫او فجور کفارو دساعي کونکي په مثل دې په فساد کې او سعي کونکې جزاء دفساد‬ ‫خواته ‪ .‬په قران کریم کې داسي راغلي دي ‪:‬‬


‫‪58‬‬

‫»په تحقیق سره دهغو کسانو جزاء چې جنګ کوي دخداي تعالي اودهغه د رسول سره‬ ‫اوزیار کوي په زمکه د فساد په مقصد ‪ ،‬یعني لرې غوڅوي هغه دې ووژل شي ‪ ،‬او‬ ‫یا په درا وځړول شي اویا یی پښي پرې کړل شی اویایی لسونه پرې کړل شي مخالف‬ ‫له‬ ‫لي اوپل‬ ‫لا کل‬ ‫‪ ،‬یا له وطن څخه لیرې کړل شی دا رسوایی او جزا ده ورته په دنیل‬ ‫اخرت کې عظیم عذاب دي ‪« .‬‬ ‫لن‬ ‫چا چې ولیدل د غلو صحرأ نشنیو افعال قطعي حکم یی وکړ ددوي په کفر په یقیل‬ ‫سره اوسکوت یی وکړ له هغه نه د قدرت سره په هغوې داکبرو ګناهونو له جملللي‬ ‫څخه دې دمؤمنانو دمال د حلل ګڼلو په وجه اودهغللوې دپللاکو نفوسللو ‪ .‬بلکلله‬ ‫لاه‬ ‫ګناه کړې ده هغه چا چې سکوت یی کړې دقدرت سره په هغوې باندی ده لویه ګنل‬ ‫ځکه چې د اقادر دې په دې وخت کې د منکراتو په لري کولو سره اوهغه یللی لللري‬ ‫نکړل د ا تعالي له ښارونو څخه ‪ ،‬پس هغه ته لویه خطاء اوګنللاه ده اوپلله دې‬ ‫باره کې زیات نبوي احادیث شته ‪ ،‬چې حسابیداې نشي له هغه جملي څخه یو دادې‬ ‫چې نبی کریم صلی ا علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫له‬ ‫له پل‬ ‫لو م دهغل‬ ‫» نشته په یوه قو م کې چې په هغه کې یو فرد ګناه وکړی اوهغه قل‬ ‫لن‬ ‫له دیل‬ ‫لالي پل‬ ‫منعه کولو قادر وي اوله عزت څخه برخمن وی ‪ ،‬ونکړي دخداې تعل‬ ‫غیرت ‪،‬مګر رسوی هغوې ته ا تعالي عذاب ‪« .‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬که څوک دداسي اشخاصو په منعه کولو قادر وي اوهغه له ګناهونو‬ ‫څخه منعه نه کړي نو دا با قدرته شخص هم دهغه په ګناه کې شریک دې ‪.‬‬ ‫******‬

‫دوه ویشتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه اشخاص چې مرتد دي اود مجاهدینو په مقابل کې په سنګرونو کې جنګیږي ایللا‬ ‫دهغوې منقول او غیرمنقول شیان سوځیدلې شی او له منځه وړل کیدای شي او که‬ ‫نه ؟‬ ‫ددوه ویشتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لکه څنګه چې ټولو ته ښکاره ده چې مؤمن مجاهدین مکلللف او مؤظللف دي تللر څللو‬ ‫له‬ ‫لا لل‬ ‫لار یل‬ ‫لون او کفل‬ ‫ددهریونو اوکفارو سره تر هغه و جنګیږي ترڅو چې دهریل‬ ‫منځه ولړشي او یاهم اسل م ته رجوع وکړي ‪ ،‬لکه چې خداوند متعال د تللوبې پلله‬ ‫سوره کي فرمایی ‪:‬‬ ‫)و ان نکثوا ایمانهم ‪......‬ویشف صدور قو م مؤمنین (» توبه ‪«۱۴-۱۲ :‬‬ ‫پس دې مرتدینو هم خپل عهد او تړون نقض اومات کړې اود باطل لره یللی غللوره‬ ‫کړې ده ‪ .‬نبي کریم صلي ا علیه وسلم فرمایی ‪:‬‬ ‫) ان ابن عباس رضی ا عنه ‪ ،‬انه قال قال رسول ا صلي ا علیه وسلللم مللن بللدل‬ ‫دینه فاقتله (‬ ‫»مشکوة باب قتل اهل الردة«‬ ‫څرنګه چې جهاد په مسلمانانو فرض دې په هدایه کې داسي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫لال‬ ‫لة القتل‬ ‫لاب کیفیل‬ ‫لروض ( » بل‬ ‫لترن بلفل‬ ‫)لن الجهاد فرض و الغرامات ل تقل‬ ‫‪۲۵۵‬مخ«‬ ‫همدا رنګه طحطاوي ‪ ،‬ردالمختار اوهدایی لیکلی دي چې ‪:‬‬ ‫) و نقاتلهم بالمنجنیق و ال غراق و غیر ذلک کاهل الحرب ‪(«۴۹۵» .‬‬ ‫په بحر الرائق کي لیکلي دي چې ‪:‬‬ ‫لامور‬ ‫له مل‬ ‫لأثم لنل‬ ‫لمن ولیل‬ ‫لاله لیضل‬ ‫) ان العادل اذا اتلف نفس الباغي اومل‬ ‫بقتالهم دفعالشرهم (‬ ‫»بحر‪۵ ،‬ج ‪۱۴۳ ،‬مخ«‬ ‫له پورتنیو دلئلو څخه څرګندیږي چې مجاهدین دباغي په مال ضامن کیللداې نلله‬ ‫شي حال داچې د باغی مال په امن کې دې پس د مرتد اویا دهغه دپلویانو په وژلو‬ ‫لې‬ ‫لال داچل‬ ‫لاریږي ‪ ،‬حل‬ ‫له ګنهګل‬ ‫لدین نل‬ ‫لولو مجاهل‬ ‫او یاد هغوی مال ته په ضر ر رسل‬ ‫عالمګیری د ذخیرې په حواله داسی لیکلي دي ‪:‬‬ ‫) اهل العدل لیضمنون ما اصابوا من دمائهم و اموالهم بسبب السللل م ‪» ( .‬‬ ‫باب البغاء ج ‪۲ ۲۸۴‬مخ «‬ ‫یعنې که د یوه مجاهد له خوا یو مرتد ووژل شي یا یی مال له منځه یو وړل شللي‬ ‫په مجاهد هیڅ ډول ضمان نه راځي ځکه چې مسلمان مامور شوې ترڅو مرتد یا مړ‬


‫‪59‬‬

‫کړی اویا یی مال ته تاوان ور ورسوي چې له خپل ارتداد څخه وګرځي اویا مللړ‬ ‫شی ‪.‬‬ ‫******‬

‫درویشتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لې و‬ ‫لف کل‬ ‫له صل‬ ‫لارو پل‬ ‫هغه کسان چې عقیدتا کافر نه دي خو د جګړې په وخت کې د کفل‬ ‫دریږي دهغوې په اړه څه حکم دې ؟‬ ‫ددرویشتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که د جګړې په وخت کې د کفارو په صف کی حاضر وو مباح الد م دې مال یی څلله چللې‬ ‫حتي د جګړې سامان یی هم دهغه دمسلمانې ورثې میراث دې ‪.‬‬ ‫لد م‬ ‫) لوقتل مسلما کان یقاتل في صفهم لم یکن له سلبه لنه و ان کان مباح الل‬ ‫لي‬ ‫لب فل‬ ‫لامی مطلل‬ ‫لکن سلبه لیس بغنیمة ال اذا کان للمشرکین اعاروه ‪ » ( .‬شل‬ ‫التففیل ‪۳‬ج ‪ ۳۶۹‬مخ «‬ ‫که چیرته یومسلمان ووژل شو دکفارو په صف کې ‪ ،‬په داسي حال کې چې قتال یللی‬ ‫کولو دکفارو په ګټه نو دهغو اسباب د مجاهدینو نه دې ځکه چې په خپله مبللاح‬ ‫لانه‬ ‫الد م دې لیکن سامان یی غنیمت نه دې مګر په هغه صورت کې چې مشرکینو اعل‬ ‫او یا عاریه ورکړې وي ‪.‬‬ ‫******‬

‫څلوریشتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له د‬ ‫لارت څخل‬ ‫لوه امل‬ ‫لو د یل‬ ‫لي خل‬ ‫که یو مرتد ونیول شی اودهغه ارتداد هم ثابت شل‬ ‫لړې ‪،‬‬ ‫لان راکل‬ ‫پیژندګلوۍ کارت ولري او ووایی چې فلني اسلمي ګوند ماته امل‬ ‫ددې په حق کې شرعي فیصله څه ده ؟‬ ‫د څلوریشتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫که دهغه ارتداد ثابت شي اودخپل برائت دلیل د پیژندګلوي کارت ښیئ اوپل‬ ‫دې وخت کې اسل م هم نه قبلوي مباح الد م دې ځکه چې دمرتد له پاره قتل اویللا‬ ‫اسل م ته داخلیدل دي ‪ ،‬دریمه لر چې امان ورکول دي دهغه له پاره نلله شللته ‪،‬‬ ‫په شریعت کې محترمو فقهاؤ داسي فیصله کړې ده ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫لل امل‬ ‫لا بل‬ ‫) ال مشرک العرب و المرتدین فانهم لیسترقون ولیکونون ذمة لنل‬ ‫السل م و السیف ‪( .‬‬ ‫» شامی ‪۴‬ج ‪۱۳۹ ،‬مخ«‬ ‫مګر د مشرکینو او مرتدینو په برخه کې چې دوې نه غل م کیږی اونلله ذملله واري‬ ‫ورته شته ده بلکه حکم یی یا مسلمان کیدل دي اویا یی وژل ‪.‬‬ ‫) ولیترک المرتد علي ردته باعطاء الجزیه ول بامان موقت و لبامان مؤیللد‬ ‫‪( .‬‬ ‫» شامي مطلب جملة من لتقبل توبته ‪۳‬ج ‪ ۳۲۸ ،‬مخ «‬ ‫******‬

‫پنځه ویشتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ایا مجاهدین دخلقیانو او پرچمیانو پلر او ورونو ته تکلیف ورکولې شي او‬ ‫که نه ؟‬ ‫د پنځه ویشتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که چیرته د مرتد پلر او ورونو له ابتللداء څخلله دخپللل زوې اویللا ورور پلله‬ ‫ارتداد راضي نه وي اودهغه سره یی خپلې اړیکي شلولي وي اوکو م دلیل ولري‬ ‫نو نه تعذیب کیږي لکه څنګه چې قران عظیم الشان فرمایلي دي‪:‬‬ ‫) ولتزرو وازرة وزر اخرې (‬ ‫» نه پورته کوي هیڅ بار ور د بل چا بار ‪«.‬‬ ‫که یی پلر اویا ورور رضائیت ولري او تر اوسه یی دهغه په مقا م او معاش فخللر‬ ‫لارد‬ ‫لله صل‬ ‫لان فیصل‬ ‫لم الشل‬ ‫کولو نو تعذیب ورته شته دې لکه څنګه چې قران عظیل‬ ‫کړیده ‪:‬‬ ‫) ولیحملن اثقالهم و اثقال مع اثقالهم ( » العنکبوت ‪«۱۳‬‬ ‫په تحقیق سره پورته کوي خپل بارونه اونور بارونه دخپلو بارونو سره ‪.‬‬ ‫اوهم فرمایی ‪:‬‬


‫‪60‬‬

‫) و اتقوا فتنة ل تصیبن الذین ظلموا منکم خاصه (‬ ‫وویریږئ له هغه عذاب څخه چې نه رسیږي یوازې هغو کسانو ته چې ظالمللان دي‬ ‫‪.‬‬ ‫کاملیه فتاوې ددې آیت ) ولتزرو‪ (...‬او ددې آیت ) ولیحملن ‪ (....‬تر منللځ‬ ‫داسي لیکلي دي ‪:‬‬ ‫) الجواب ان الیة الثانیة محموله علي من ضل و تسبب في الضلل فعلیه وزر‬ ‫ضلله و وزر تسببه في ضلل غیره و تسببه ‪(.‬‬ ‫لاملیه‬ ‫لاوي کل‬ ‫لاوي فتل‬ ‫لن الصل‬ ‫لاده مل‬ ‫» من فعله فلم یحمل الثقال نفسه ‪ » .‬افل‬ ‫‪۲۸۶‬مخ «‬ ‫دوهم مبارک آیت محمول دې په هغه چا چې ګمللراه شللي پلله خپللله او دنللورو‬ ‫دګمراهۍ سبب هم شی پس په هغه د خپلې ګمراهۍ بار هم دې او د تسبب هم ‪ ،‬چې بل‬ ‫یی په ګمراهۍ کې اچولې دې او سبب شو دخپل فعل او د دواړو سللبب دده د نفللس‬ ‫څخه شو ‪ .‬څرنګه چې د نورو مسبب شو نو ورسره مجر م شو ‪.‬‬

‫څلور م څپرکې » فصل «‬ ‫غنیمتونه او مالونه‬ ‫لمړۍ پوښتنه ‪:‬‬ ‫اوس چې په افغانستان کې روسانو)کفارو( یرغل کړې کو م امللوال غنیمللت او‬ ‫کو م د بیت المال دي ؟‬ ‫دلمړۍ پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لدرکه‬ ‫له مل‬ ‫کو م شیان چې د قهرمانو مجاهدینو لس ته د غنیمت په ډول ورځي پنځل‬ ‫دي ‪:‬‬ ‫لول‬ ‫له ټل‬ ‫لځي او اولدونل‬ ‫لال ښل‬ ‫لارو مل‬ ‫الف ‪ :‬دروسیانو )کفارو ( مدرک ‪ :‬د کفل‬ ‫غنیمت دي ځکه چې د روسانو )کفارو( څخه قهرا اخیستل کیږي دا مال که وسله‬ ‫وي ‪ ،‬موټر ‪ ،‬توپ ‪ ،‬الوتکه ‪ ،‬پیسې او یا نور شیان ‪ ،‬ټول غنیمللت دي لکلله چللې‬ ‫شامي په دې اړه لیکي ‪:‬‬ ‫) الغنیمة اسم لمایؤ خذ من اموال الکفرة بقوة الغللزاة و قهللر الکفللرة ( »‬ ‫شامي باب المغنم ‪۳‬ج ‪ ۳۵۲ ،‬مخ «‬ ‫د غنیمت نو م دهغه مال له پاره اخیستل کیږی چې دکفارو دمالونو څخه په قللوت‬ ‫او غلبه دغازیانو دجهاد او مغلوب والي دکفارو ‪.‬‬ ‫دا ډول اموال پنځه برخې کیږي ‪ ،‬څلور برخې یی دمجاهدینو اویوه برخه یی‬ ‫د بیت المال ده ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫لال دې ځکل‬ ‫ب ‪ :‬دغاصب مرتد حکومت دمال مدارک دي چې هغه دبیت المال مل‬ ‫افغانستان دار د اسل م دې چې دلئل یی مخکې ذکر شول نو مللال یللی هللم دبیللت‬ ‫لال دې د‬ ‫للمانانو مل‬ ‫لو مسل‬ ‫لې د ټولل‬ ‫المال دې نه دبل چا ‪ .‬خو په بیت المال کل‬ ‫ضرورت په اندازه ‪ ،‬که دمجاهدینو په لس کې ولوید په جهاد کې یی استعمالولې‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫شی‪ .‬د جهاد څخه وروسته دهغه دخرڅلو اجازه نه شته ‪ ،‬له د ې کبلل‬ ‫بیت المال کې د ټولو مسلمانانو برخه ده ‪ .‬که دبیت المال اویا غنیمت څخلله‬ ‫مخکې له دې چې وویشل شی چا غل وکړه لس یی نه پرې کیږی ځکه چللې دده حقللوق‬ ‫هم په کې شته ‪ .‬لکه څنګه چې په بذل المجهود او مرقات کې د سرقه في السللفر‬ ‫اوفي الغزو پا باب کې لیکل شوي ‪ .‬اما په بیت المال کې لمړې د مجاهدینو او‬ ‫د مجاهدینو دکورنیو مصر ف دې په هدایه کی لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)و یدفع من الذي جباء الما م ارزاق المقاتله و ذارریهم لنه مللال الللبیت‬ ‫المال فأنه وصل الي المسلمین من غیر قتال و هو معد لمصللالح المسلللمین و‬ ‫هؤلء عملتهم و فقه الذراري علیالبأ فلو لم یعطوا کفایة ‪ ،‬ل حتللاجوا الللي‬ ‫الکتساب و لیفرعون للقتال ( » هدایه ‪۸۷‬مخ«‬ ‫ور دې کړل شي له هغه شي چې اما م ټول کړي دمجاینو رزق اودهغللوې د اولدونللو‬ ‫ته ‪ ،‬ځکه چې هغه بیت المال دې ‪ ،‬اوبیت المال حق رسیږي مسلمانانو ته بې للله‬ ‫جګړې اوهغه داسي چې د مسلمانانو ګټي په کې وي ‪ ،‬مجاهدین کار کونکي دي پلله‬


‫‪61‬‬

‫جهاد کی او د اولدونو نفقه په پلرونو ده نو بیادې ولي ورنکړل شی دکفللایت‬ ‫په اندازه ‪.‬‬ ‫ج ‪ :‬د مرتد د شخصي مال مدرک دې ‪ ،‬لیکن مرتدین په دوه ډوله دي ‪ ،‬یو هغلله دي‬ ‫چې یو وطن اویا یو کلي ټول ښځي او نارینه اوسللیدونکي یللی مرتللد شللي او د‬ ‫مسلمانانو په مقابل کې جنګ وکړي او مسلمانان مغلوب کړي اوهغه وطن دار د‬ ‫حرب و ګرځوي په شرائطو ‪ ،‬اوبیا مسلمان حمله وکړي او غالب شی که یی نارینه‬ ‫لان ‪،‬‬ ‫لالونه ‪ ،‬بوډاګل‬ ‫ایمان راوړي نوښه ده او که نه نو ودي وژل شي ‪ ،‬دهغوې مل‬ ‫اوماشومان فئ دې په ټولو مسلمانانو دې وویشل شي ‪ ،‬اما صللغیران ‪ ،‬ښللځي او‬ ‫لوبکر‬ ‫لرت ابل‬ ‫بوډاګان دې بندي کړل شي تر هغه چې اسل م و مني ‪ ،‬لکه څنګه چې حضل‬ ‫له‬ ‫له پل‬ ‫صدیق رضي ا عنه په وخت کې همداسي پیښه شوې وه ‪ .‬چې دمدیني منورې څخل‬ ‫غیر زیات شمیر اعراب مرتدشوي وو ‪ .‬لکه څنګه چې په احکا م القران للجصاص‬ ‫کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫) عن انس رضی ا عنه ‪ ،‬قال لما توفي رسول ا صلی ا علیه وسلم ارتد العرب کافة‬ ‫فقال عمر رضي ا عنه یا ابابکر ! اترید ان تقاتل العرب کافة ‪ ،‬و عن مبارک‬ ‫لن‬ ‫لرب عل‬ ‫لد العل‬ ‫للم وارتل‬ ‫له وسل‬ ‫بن فضالة رضی ا عنه قال قبض رسول ا صلي ا علیل‬ ‫السل م الهل المدینة فنصب ابوبکر لهم الحرب ‪( .‬‬ ‫» احکا م القران ‪۲‬ج ‪۸۳ ،‬مخ«‬ ‫انس رضی ا عنه ویلي کله چې سیدنا محمد صلي ا علیه وسلم رحلت وکړ ټول عللرب‬ ‫مرتد شول ‪ .‬وویل حضرت عمر رضی ا عنه ‪ ،‬سیدنا ابوبکر صدیق رضي ا عنلله تلله‬ ‫چې قصد لرې د ټولو اعرابو سره د جګړې ؟ مبارک رضی ا عنه وویل ‪ ،‬رحلت وکړ‬ ‫انحضرت صلی ا علیه وسلم له دنیا څخه ‪ ،‬غیر د مدیني له اوسیدونکو څخه ټللول‬ ‫عرب مرتد شول ‪ .‬پس ابوبکر صدیق رضی ا عنه دهغوې په خل ف جهاد اعلن کللړ ‪.‬‬ ‫لومان‬ ‫لځي ‪ ،‬ماشل‬ ‫لو ‪ ،‬ښل‬ ‫لاب شل‬ ‫له کامیل‬ ‫لي ا ل عنل‬ ‫په هغه جګړه کې ابوبکر صدیق رضل‬ ‫لوي وو ‪.‬‬ ‫لد شل‬ ‫لک مرتل‬ ‫اومالونه یی فئ کړل دا کار یی له دې وجې وکړ چې ټول خلل‬ ‫لا م‬ ‫لې امل‬ ‫له دې وجل‬ ‫لد ‪ ،‬لل‬ ‫لرب وګرځیل‬ ‫غیر له مدیني منورې څخه او وطن یی دار د حل‬ ‫لوي دې‬ ‫سرخسې په خپل کتاب مبسوط کې اود عالملګیري په فتاوې کې داسي حکم شل‬ ‫‪.‬‬ ‫)قو م ارتدوا عن السل م و غلبوا علی مدینة من مدائنهم في ارض الحرب ومعهللم‬ ‫لبي‬ ‫لالهم و تسل‬ ‫لل رجل‬ ‫لانه تقتل‬ ‫نسائهم و ذاراریهم ثم ظهر المسلیمین علیهم فل‬ ‫نسائهم و ذراریهم ‪( .‬‬ ‫» مبسوط باب المرتد ‪۱۰‬ج عالمګیري ‪۲‬ج ‪۲۵۶ ،‬مخ«‬ ‫یو قو م له اسل م څخه اعراض وکړ او په یوه ښار یی غلبه وکړه دخپلو ښارونو‬ ‫لا‬ ‫لته بیل‬ ‫لځي وې او وروسل‬ ‫لومان او ښل‬ ‫لی ماشل‬ ‫څخه دحرب په زمکه کې اودهغو سره یل‬ ‫مسلمانانو پرې غلبه وکړه په تحقیق سره وبه وژل شي شي نللارینه ددوې ‪ ،‬او‬ ‫غل م به کړل شي ښځي او ماشومان دهغوې ‪ ،‬که چیري اسل م نه قبلوي ‪.‬‬ ‫لړه‬ ‫لره جګل‬ ‫للمانانو سل‬ ‫که دمسلمانانو یو قو م له اسل م څخه اعراض وکړي اودمسل‬ ‫لوي او‬ ‫لرب وګرځل‬ ‫لل م دار دحل‬ ‫لی او دار د اسل‬ ‫لالب شل‬ ‫پیل کړی اوپه مسلمانانو غل‬ ‫وروسته له هغې مسلمانان پرې حمله وکړي اوغالب شي په دې صورت کې یی ښځي ‪،‬‬ ‫له‬ ‫لوله څخل‬ ‫له قل‬ ‫لالمګیري لل‬ ‫لې دعل‬ ‫له چل‬ ‫له څنګل‬ ‫ماشومان اومالونه فئ کیږي ‪ ،‬لکل‬ ‫څرګندیږي ‪.‬‬ ‫لن‬ ‫لي دار مل‬ ‫لم او علل‬ ‫لی دارهل‬ ‫لوا علل‬ ‫لدو و غلبل‬ ‫للمین ارتل‬ ‫لن المسل‬ ‫) ولوان قو م مل‬ ‫دورالمسلمین و صارت دارهم دار حرب بالتفاق ثم ظهر علیهم المسلمون فللانه‬ ‫لیقبل من رجالهم ال السیف او السل م ‪ ،‬فان ابوا ان یسلمو ا قتلوا او قسموا‬ ‫لن‬ ‫لي بیل‬ ‫لوال والراضل‬ ‫لمت المل‬ ‫لل م و قسل‬ ‫لي السل‬ ‫لبرون علل‬ ‫نسائهم و ذراریهم و یجل‬ ‫الغانمین ‪( .‬‬ ‫» عالمګیری باب الغنائم ‪۲‬ج ‪۲۰۵ ،‬مخ «‬ ‫لړه ‪،‬‬ ‫له وکل‬ ‫په تحقیق سره دمسلمانو څخه یو قو م مرتد شو اوپه خپل داریی غلبل‬ ‫له‬ ‫اویا یی دمسلمانانو له دار څخه په یوه دار غلبه وکړه ‪ ،‬وګرځید دار یی پل‬ ‫لو‬ ‫للمانان نل‬ ‫لول مسل‬ ‫دار دحرب د روایاتو په اتفاق ‪ .‬وروسته له هغه غالب شل‬ ‫لی د‬ ‫له یل‬ ‫لوې ‪ .‬کل‬ ‫دهغوې له نارینه ؤ څخه دې قبول نه شی مګر اسل م اویاقتل دهغل‬


‫‪62‬‬

‫اسل م څخه منعه راوړه ودې وژل شی او و دې ویشللل شللي مللالونه یللی او اولد‬ ‫اوښځي یی ‪.‬‬ ‫او د اسل م منلو ته دې دهغوې ښځي محبورې کړې شللي ‪ ،‬زمکلله اومللالونه یللی دې‬ ‫دمجاهدینو په منځ کې وویشل شی ‪.‬‬ ‫له پورتنیو دلئلو څخه څرګندیږي چې د هغوې ښځي ‪،‬ماشومان او مالونه دې فللئ‬ ‫شي اودټولو مسلمانانو له پاره په هغه وخت کې چې وطن یی دار حللرب شللوې وي‬ ‫اوښځي او ماشومان یی ټول کافر شوي وي اوپه هغه وطن کې مسلمانان پاته نه‬ ‫شي ‪ ،‬لکه څنګه چې قاضي خان کې لیکي ‪:‬‬ ‫)قو م ارتدوا عن السل م في مدینة من مدائن السل م فللي ارض الحللرب و حللاربوا‬ ‫المسلمین ومعهم نسائهم و ذراریهم مرتدون معهم ولیس في مدینة المسلمون‬ ‫وکانوا یقاتلون المسلمین فیها حتې ظهر المسلمون علیهم فانه یقتل رجالهم‬ ‫ومن اسلم منهم فهو حرو ذراریهم و نسائهم و اموالهم کانوا فیئا للمسلمین ‪.‬‬ ‫(‬ ‫»قاضیخان ‪ ۸۸۷‬مخ ‪ ،‬فصل في ما یبطله الرتداد«‬ ‫یوه قو م داسل م څخه سر و غړولو په یوه ښار دمسلمانانو کې اوهغلله یللی دار د‬ ‫حرب وګرځولو او دمسلمانانو سره یی جګړه وکړه دهغللوې سللره دهغللوې ښللځي او‬ ‫لوي ‪،‬‬ ‫لاتې شل‬ ‫له ووپل‬ ‫للمانان نل‬ ‫لې مسل‬ ‫لار کل‬ ‫ماشومان هم مرتد شوي وو اوپه هغه ښل‬ ‫دمسلمانانو سره یی مقاتله کوله تر څو چې مسلمانان غالب شول ‪ ،‬مللړه دې شللی‬ ‫دهغوې نارینه ‪ ،‬چا چې ایمان راوړ هغه اصیل دي اولد ښللځي او مللالونه ددوې‬ ‫غنیمت کیږي ‪ ،‬مسلمانانو ته ‪ ،‬خمس دبیت المال او څلللور برخللې د مجاهللدینو‬ ‫کیږي ‪.‬‬ ‫له دې څرګنده شوه چې که دیوه ښار ټول کسان مرتد شی د مسلمانانو سره جګړه‬ ‫لو‬ ‫وکړي او هغه ښار دار د حرب وګرځوي اوپه جګړه کې مسلمانان پرې غالب شي نل‬ ‫دهغوې ښځي ‪ ،‬ماشومان اومالونه غنیمت دي که چیرته دهغوې ښځي نه وي مرتللدي‬ ‫شوې نودا ښځي له هغوې څخه بیلې دي لکه چې مبسوط په دې اړه لیکي ‪:‬‬ ‫لس‬ ‫) و کذلک ثرت منه امرأته ان کانت في العدة لن النکاح بینها ارتفع بنفل‬ ‫ردته (» مبسوط ‪۱‬ج‪۱۰۲،‬مخ«‬ ‫همدا راز میراث وړي له مرتد څخه ښځه یی په داسي حال کې چې په عدت کللې وي ‪،‬‬ ‫ځکه چې په مطلق مرتد کیدو یی نکاح باطله شوي ‪ ،‬ځینو له هغو چې علمللاؤ پللرې‬ ‫اتفاق کړې چې في الحاله باطل دي هغه لکه نکاح او ذبح کول دي ‪ ،‬ځکه چې سبب د‬ ‫حللوالي د یوه ملتوالي دي ‪ ،‬نشته دمرتدینو له پاره ملت ‪.‬‬ ‫له دې څخه ډاګیزه شوه چې په مجرد ې چي یو تن مرتد شي نو د ښځې سره یی نکاح‬ ‫لو‬ ‫لې یل‬ ‫له چل‬ ‫له څنګل‬ ‫لم دې ‪ ،‬لکل‬ ‫فسخ کیږي او چې څنګه مرتدشي نو دهغه دوژلو حکل‬ ‫مسلمان مړ کیږي نو مال یی په ورثه پورې تعلق نیسي همداسي کله چې یو تن مرتد‬ ‫شي نو له همغه شیبي یی مال د ورثي کیږي لکه چي مبسوط لیکي ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لوریث الل‬ ‫) وکذلک التوریث باعتبار ردته علي ما قرر نا انه یستند التل‬ ‫اول الردة لیکون فیه توریث المسلم من المسلم والدلیل علیه انه بللالردة‬ ‫صادر حربیا ‪ » .‬مبسوط ‪۳‬ج ‪۱۰۶ ،‬مخ ‪ « ،‬مراد له قررنا دادې چللې پلله )‪(۱۰۱‬‬ ‫مخ کې لیکل شوې المزید للملک ردته ((‬ ‫له‬ ‫لول پل‬ ‫لر شل‬ ‫لې ذکل‬ ‫همدا رانګه میراث وړل د ارتداد په اعتبار دي لکه چې مخکل‬ ‫مبسوط کې په تحقیق سره حق دمیراث ثابتیږي په اول محل دمرتد کیدو کي دهغلله‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫لل پل‬ ‫ددي خبرې له پاره چې شي دمسلمان میراث دمسلمان له پاره او دلیل‬ ‫دادې چې په سبب د ارتداد حربي کیږي له دې کبله یی مللرګ روا دې ‪ .‬دمرتللد‬ ‫دملکیت زایل کیدونکي عامل دده ارتداد دي یعني مرتد کیدل یی دده د ملکیت‬ ‫څخه دده حق زایل کوي ‪.‬‬ ‫له دې څخه معلومه شوه چې په مطلق ردت باندي ملکیت ترې زایل کیږي ‪ ،‬که وارث‬ ‫مسلمان ولري نودهغه کیږي دده ملکیت ‪ ،‬که چیرته مرتد واقع شي نو مللال یللی‬ ‫فئ کیږي هغه مال چې د ارتداد په وخت کې یی لس ته راوړې ‪ ،‬بله دا خبره څرګنده‬ ‫لراث‬ ‫لال میل‬ ‫شوه چې د محارب اوغیر محارب مرتد یو حکم پیدا کړ چې هغه دده دمل‬ ‫پاته کیدل دي ‪ ،‬دهغه مسلماني ورثې ته ‪ ،‬لکه څنګه چې دحضرت علی رضې ا عنلله‬ ‫په زمانه کي دا پیښه شوې وه ‪ .‬په بحر الرائق کی لیکي چې ‪:‬‬


‫‪63‬‬

‫) و استدل في بدائع الصنائع بان علیا رضی ا عنه لماقتل المستورد العجلللي‬ ‫بالرده قسم ماله بین ورثته وکان بمحضرة الصحابه رضی ا عنهم من غیر انکار‬ ‫فکان اجماعا( » بحر الرائق احکا م المرتدین ‪۵‬ج ‪۱۳۱ ،‬مخ«‬ ‫لي‬ ‫بدائع الصنائع دلیل نیولې چې حضرت علي رضې ا عنه کله چې ) مستور دعجلل‬ ‫له وو‬ ‫له ورثل‬ ‫( مرتد شو نو دهغه د قتل کولو امر یی وکړ اودهغه مال یی دهغه پل‬ ‫یشلو ‪ ،‬وه داپیښه دکرامو صحابه و په حضور کې غیر له بدلیللدلو ‪ ،‬پللس دا فعللل‬ ‫دکرامو صحابه و رضی ا عنهم اجمعین اجماع شوه ‪.‬‬ ‫قاضیخان داسي لیکي ‪:‬‬ ‫) و ان ارتداهل المدینه من المسلمین و غلبوا علیها غیر ان فیها قوما من‬ ‫المسلمین امنین فارتدنسائهم و معهم ایضا ثم ظهر المسلللمون علیهللا فهللم‬ ‫کلهم احرار وذراریهم و نسائهم کذلک في قول ابي حنیفة رحمة الل علیلله هللذا‬ ‫اذا کانو ارتدوا و لم یظهروا فیها احکا م الشرک غلب علیها المسلمون مللن‬ ‫ساعة فان النساء والذراري کانوا احرار ا في قولهم ‪( .‬‬ ‫» قاضیخان کتاب السیر فصل فیما یبطله الرتداد ‪۸۸۷‬مخ «‬ ‫که چیرته د یوه ښار خلک مرتد شول په مسلمانانو یی غلبه وکړه لیکن په هغه‬ ‫ښار کې یو قو م چې مسلمانان وي په امن کي وي خوښځي یی مرتدې شللي اووروسللته‬ ‫مسلمانان پرې غالب شول نو ټول احرار ) ازاد( دي دهغوې ښځي او ماشومان ‪،‬‬ ‫لرکی‬ ‫لدینو لشل‬ ‫لې مرتل‬ ‫همدا رانګه داما م صاحب قول دي چې دا حکم هغه وخت دې چل‬ ‫قوانین نه وي جاري کړي او سمدستي مسلمانان بیرته پرې غالب شی ‪ ،‬پس دهغوې‬ ‫ښځي او اولدونه د ټولو علماؤ په اتفاق اصیل پاته کیږي ‪.‬‬ ‫که په هغوې کې کفریه احکامو جریان پیدا کړي وو یوازې دا مرتدین په دار د‬ ‫اسل م کي وي پس دا مرتدې ښځي چې ارتدا یی ثابت وي ایا کنیره کیږی او که نه‬ ‫؟‬ ‫مونږ دلته د کتاب عبارت ټکې په ټکې رانقلوو ترڅو عالمان په خپله په کې حکم‬ ‫وکړي ‪ ،‬عالمګیري د فتح القدیر په حواله داسي لیکلي دي ‪:‬‬ ‫لرب‬ ‫لدار الحل‬ ‫لت بل‬ ‫لان لحقل‬ ‫لل م فل‬ ‫لي دار السل‬ ‫)ولتسترق الحرة المرتدة مادامت فل‬ ‫فحینئذ تسترق اذا مصیبت و عن ابي حنیفة رحمة ا في الترادر تسترق فللي دار‬ ‫السل م ایضا قبل ولو افتي بهذا الروایة لبأس به فیمن کانت ذات زوج حسللما‬ ‫لقصد ها السبي بالردة من اثبات الفرقة وینبغي ان یشتریها الزوج من الما م‬ ‫و یهبها الاما م له اذا کان مصر ف لنها صارت بالردة فیئا للمسلمین لیختللص‬ ‫لها و‬ ‫لو حبسل‬ ‫لولي هل‬ ‫لذ یتل‬ ‫لالردة و حینئل‬ ‫بها الزوج فیملکها وینفسخ النکاح بل‬ ‫ضربها علي السل م فیرتد ضرر قصد ها علیها قیللل وفللي البلد الللتي اسللتولي‬ ‫علیه التسترواجروا احکامهم فیها وابقوا المسلمین کما وقع فللي خللوارز م‬ ‫وغیرها ازا استولي علیها الزوج بعد الردة ملکها النها صارت دار حرب في‬ ‫الظاهر من غیر حاجة الی ان یشتریها من الما م وقد افتي الدیوسي والصللفارو‬ ‫بعض اهل العلم سمرقند بعد م وقوع الفرقة بالردة ردا علیها وغیر هللم مشللوا‬ ‫علي الظاهرو لکن حکموا بجرها علي تجدید النکاح مع الللزوج و تضللرب خمسلله‬ ‫وسبعین سوطا واختاره قاضیخان للفتوې ‪( .‬‬ ‫لدر‬ ‫لذکور قل‬ ‫لفحه المل‬ ‫لي صل‬ ‫»فتح القدیر ‪۵‬ج ‪۳۱ ،‬مخ ‪ ،‬باب احکا م المرتدین ‪ ،‬وفل‬ ‫لوت‬ ‫بعضهم ثلثة و عن الحسن رحمة ا تضرب کل یو م تسعة و ثلثین سوطا الي ان تمل‬ ‫و تسلم ‪«.‬‬ ‫لتلي‬ ‫له وي ویسل‬ ‫لوبه نل‬ ‫مرتده ښځه هغه وخت کنیزه کیږي چې مخکې له نیولو یی تل‬ ‫له دار‬ ‫لږي ‪ » .‬پل‬ ‫لزه کیل‬ ‫‪،‬که یی مخکې له نیولو څخه توبه ویستلي وه نو نه کنیل‬ ‫داسل م کې مرتده نه کنیزه کیږ ي «‬ ‫له دې څخه څرګندیږي په کو م ځاې کې چې د مسلمانانو او مرتدینو تر منځ جګللړه‬ ‫لي‬ ‫لړې شل‬ ‫راشي اومسلمان هلته استوګنه ولري اوخپل دیني احکا م هم په ځاې کل‬ ‫نوهغه ځاې دار دحرب نه شی کیداې بلکه په دار د اسل م باقي پاته کیږي ‪ .‬کلله‬ ‫څه هم ښځي او ماشومان یی مرتد شوي وي ‪ ،‬دا داحرارو حکم لللري نللو کللله چللې‬ ‫احرار شي بیا فئ کله کیدائ شي ‪.‬‬ ‫نودافغانستان وضعی ته پوره توجه په کار ده ‪،‬په داسي حال کي چې په سلو کي‬ ‫لتان‬ ‫یو تن نارینه هم نه دې مرتد شوي نو ښځي خو ډیرې کمي دي نللوپه افغانسل‬


‫‪64‬‬

‫ددارالحرب حکم له کومي وجهي وکړل شي ؟ څرنګه چې افغانستان تر اوسه دار د‬ ‫اسل م دی نو د مرتدینو اموال دې دهغوپه وارثانوو ویشل شي ‪ ،‬په دې ډول ‪:‬‬ ‫) فان مات اوقتل علي ردته ورث کسب اسلمه وارثه المسلم بعد قضاء دینه فی‬ ‫لسل م ‪(.‬‬ ‫» شامي باب المرتد ‪ ۳‬ج ‪۴۶۳ ،‬مخ «‬ ‫که مرتد په خپل ارتداد کې ووژل شو او یا مړ شو ‪،‬په میراث وړي هغه مالونه‬ ‫چې په مسلمانۍ کې یی کسب کړي و ‪،‬دده مسلمانه ورثه ‪ ،‬وروسته للله هغلله قللرض‬ ‫اداأ کولو چې دمسلمانۍ په وخت کی یی کړې دي ‪.‬‬ ‫په دې حکم کې دمرتد هغه مالونه هم شامل دي چې دمسلمانۍ په وخت کې یللی کسللب‬ ‫کړي دي اوهغه مال یی فئ دې چې دارتداد په وخت کې یی پیدا کړې وي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لل څخل‬ ‫لوله بل‬ ‫له اختل ف یل‬ ‫لن پل‬ ‫یعنې بیت المال ته دي تحویل شي ‪ ،‬ځکه چې ددیل‬ ‫دمیراث د وړلو حق نه لري ‪ ،‬لکه چې په شامي کي لیکل شوي ‪ ) .‬و کسب ردته فللئ‬ ‫بعد قضاء دین ردته ‪( .‬‬ ‫ا کولللو‬ ‫د ارتداد په وخت کې د مرتد کسب کړې مال فئ دې وروسته له هغه قرض اد ء‌‬ ‫چې په ارتداد کي یی کړې ‪ » .‬شامي باب المرتد ‪۲‬ج ‪۳۲۹ ،‬مخ«‬ ‫دا حکم په هغه صورت کې کیږی چې مسلمانه ورثه ولري ‪ ،‬که مسلمان وارث و نلله‬ ‫لری د مرتد ټول مال فئ دې د بیت المال حق دې ‪.‬‬ ‫مشهور دیني کتاب طحاوي دمحارب مرتد دمال په اړه داسي فیصله کړي ده ‪:‬‬ ‫)و في ذلک حجة اخرې من طریق النظر ایضا وهي انارئینللا هللم قللد اجمعللوا ان‬ ‫المرتد قبل ردته محظور دمه و ماله ثم اذا ارتد فکل قد اجمعللوا ان الحظللر‬ ‫لردة‬ ‫لة الل‬ ‫لئ حالل‬ ‫لور فل‬ ‫لاله محظل‬ ‫لا و مل‬ ‫المقد م قد ارتفع عن دمه وصاردمه مباحل‬ ‫بالحضر المقد م وقد رئنیا الحربیین حکم دمائهم وحکم اموالهم سواء قتلوا‬ ‫اولم یقتلوا فلم یکن الذی یحل ماله بکفره فلما ثبت ان ماله لیحللل بکفللره‬ ‫ثبت انه لیحل بقتله و قد رئنیا اموال الحربیین تحل بالعنائم فتملک بهللا‬ ‫و رائینا ما وقع من اموالهم في دارنا ملکناه علیهم و غنمناه بالدرا وان‬ ‫لم تقتلهم فلما کان مال المرتد غیر مغنو م بردته کان في النظر ایضللا غیللر‬ ‫مغنو م یسفک دمه فلما ثبت ان ماله لیدخل في حکم الغنائم لللم یخللل مللن احللد‬ ‫لیر‬ ‫لل م او یصل‬ ‫لي السل‬ ‫لون لومللات علل‬ ‫لذین یرثل‬ ‫الوجهین اما ان یرثه و رثته الل‬ ‫لارلجمیع‬ ‫لا و ان صل‬ ‫لا قلنل‬ ‫لو مل‬ ‫للمین فهل‬ ‫لن المسل‬ ‫لورثته مل‬ ‫للمسلمین فان صار لل‬ ‫المسلمین فقد ورث المسلمون مرتدا فلما کان المرتد في حال مللن یرثلله مللن‬ ‫المسلمین ولم یخرج بردته من ذلک کان الذین یرثونه هم ورثته الذین کانوا‬ ‫لف و‬ ‫لی یوسل‬ ‫یرثونه لومات فیالسل م ل غیرهم و هذا قول ابي حنیفة رحمة ا ل و ابل‬ ‫محمد رحمة ا علیهم ‪.‬‬ ‫» شرح المعاني الثار لطحاوي باب میراث ‪ ،‬المرتد لمن هو ‪۲‬ج ‪۱۷۲،‬مخ «‬ ‫په دې کي بل دلیل دې د نظر له لرې همدارنګه هغه دادې په تحقیق سره علمللاؤ‬ ‫مو ولیدل په راټولیدو ددې چې مرتد مخکې له ارتداد څخه محفوظ الد م اومال‬ ‫دي اوبه هغه وخت کې چې مرتد شو ټول علماؤ په دې رایه ده چې محفللوظیب یللی‬ ‫لې‬ ‫لداد کل‬ ‫پورته شو دمرتد وینه مباح شوه اودهغه مال محفوظ دې په حال د ارتل‬ ‫په خپل سابق محفوظیت باندي ‪ .‬په تحقیق سره مو علماء ولیدل چې ویی ویللل‬ ‫چې دحربیینو وینه او مال دواړه سره برابر دي که ووژل شی او که نه وژل شللي‬ ‫پس دا نشوه چې حللیږي په هغه د حربیینو اموال په کفر او دې مرتد چې نه دې‬ ‫له‬ ‫له دې پل‬ ‫لی حلل نل‬ ‫لال یل‬ ‫مال یی حلل په کفروالي یی پس کله چې ثابته شوه چې مل‬ ‫کفروالي یی نوثابتیږي چې نه حللیږي دده په قتل سره ‪،‬و مولیللدل د علمللاؤ‬ ‫لال ‪.‬‬ ‫لک کیللږي دهغلله مل‬ ‫لت سللره مالل‬ ‫حکم چې د حربیینو مالونه حلل دي په غنیمل‬ ‫ومولیدل هغه څه چې واقع شی له مالونو څخه یی زمونږ په دار کې مالک کیللږو‬ ‫په هغه او غنیمت یی ګرځو د دار په نسبت که څه هم په قتل و نه رسیږي ‪ ،‬کله چې‬ ‫دمرتد مال غنیمت نه شو په ارتداد سره نوهمدا رنګه غنیمت نه ګرځي دهغلله‬ ‫لو‬ ‫دویني په تویولو ‪ ،‬کله چې ثابته شوه چې دمرتد مال په غنیمت کې داخل نه شل‬ ‫نوبیا له دې دوو وجهو څخه خالي نه دي یایی په میراث وړي دهغه ورثه هغه چې‬ ‫لد‬ ‫لال دمرتل‬ ‫لاکیږي مل‬ ‫لي یل‬ ‫لي مړشل‬ ‫په میراث وړل په دې شرط چې په حالت داسل م کل‬ ‫مسلمانانو ته که شي دهغه مسلماني ورثي ته پس هماغه شوه چې مللونږ وویللل ‪.‬‬


‫‪65‬‬

‫که د ټولو مسلمانانو حق وګرځي پس په تحقیق سره مسلمانان د مرتد مال وړي ‪،‬‬ ‫که چیرته مرتد دهغه چاپه حال کي شی چې میراث وړي له مسلللمانانو څخلله ‪ ،‬او‬ ‫لې‬ ‫لان چل‬ ‫ونه وتلو په سبب د ارتداد ‪ ،‬د مرتد د میراث وړلو ‪ ،‬دهغه شول ‪ ،‬هغه کسل‬ ‫میراث یی وړلو له مرتد څخه پس هغه ورثه چې میراث یی وړلو که مللړ شللوي واې‬ ‫لول اودهغلله د‬ ‫لاحب قل‬ ‫مرتد د اسل م به حالت کې نه نورو کسانو ‪ ،‬دادې داما م صل‬ ‫یارانو یی ‪.‬‬ ‫دا خبره هم باید له یاده ونه ویستل شي که امیر دمجاهدینو د لپیاوړتیا للله‬ ‫پاره اودهغوې د ضروریاتو د پوره کولو له پاره دفئ مال په مجاهللدینو ویشللي‬ ‫له خلص‬ ‫نوویشلي یی شي ترڅو د مجاهدینو ضروریات رفع شي ‪ .‬او خپل جهاد ته پل‬ ‫له‬ ‫لوال پل‬ ‫لدینو امل‬ ‫له دمرتل‬ ‫لی ا ل ع نل‬ ‫نیت دوا م ورکړي لکه چې ابوبکر صدیق رضل‬ ‫مجاهدینو وویشل ‪ .‬لکه په په هدایه کې چې راغلي ‪:‬‬ ‫لترق‬ ‫له اسل‬ ‫لی ال عنل‬ ‫لابکر رضل‬ ‫) و اذا ظهر علیم فنساءهم و صبیانهم فئ لن ابل‬ ‫نسوان بني حنیفة و صبیانهم لما ارتدوا وقسم بین الغللانمین ( » هدایللة‬ ‫باب الجزیه ‪۲‬ج ‪۲۸۷ ،‬مخ «‬ ‫لئ دي‬ ‫له فل‬ ‫په هغه وخت کې چې مسلمانان پرې غلبه وکړه دهغوې ښځي او اولدونل‬ ‫لزان او‬ ‫لان کنیل‬ ‫لځي او هلکل‬ ‫لبیلي ښل‬ ‫ځکه چې ابوبکر رضی ا عنه دبني حنیفة دقل‬ ‫غلمان کړل هغه وخت چې هغوې مرتد شوي وو اودهغوې اموال یی دمجاهللدینو پلله‬ ‫منځ کې وویشل ‪.‬‬ ‫پس اما م هدایه رحمة ا دبني حنیفه د مرتدینو په مال د فئ حکم وکړ او دبني‬ ‫لال‬ ‫لال مل‬ ‫حنیفه مال ابوبکر رضی ا عنه وویشلو دبني حنیفه مال چې د بیت المل‬ ‫لاکم یللې‬ ‫وو ‪ .‬څرنګه چې په بیت المال کې د وخت د حاکم تصر ف درست دې پس کلله حل‬ ‫چاته ورکوي یا یی منعه کوي صحیح ده دهغه تصر ف او منعه په شامي کللي لیکللي‬ ‫) و للما م المنع والعطاء ( » رواده اما م ته چې مللال ورکللړي او‬ ‫چې ‪:‬‬ ‫منعه یی کړي ‪« .‬‬ ‫پس دوخت حاکم کولی شي چې مجاهد ته دومره مللال ورکللړي چللې دهغلله اودهغلله‬ ‫دکورنۍ کفایت وکړي ‪.‬‬ ‫دا هم باید وویل شی چې په افغانستان کې د روسانو اودبیت المال مللال سللره‬ ‫ګډ شوې ‪ ،‬نه معلومیږي چې د روسي کو م مال دي او د مرتد حکومت کو م مللال دي‬ ‫‪ .‬پس په دې وخت کې غالب ګمان ته اعتبار ورکول کیږي چې په کو م پلو غللالب‬ ‫شو نو هماغه پلوته اعتبار دې که یی ګمان مساوي ووفرق یی نشو کولې چې ایللا‬ ‫لال‬ ‫لې مل‬ ‫له چل‬ ‫لا څخل‬ ‫لر چل‬ ‫لی دهل‬ ‫دامال به دحکومت وي او که د روسي نوپه دې وخت کې یل‬ ‫لت‬ ‫واخیست هماغه دلیل دې ‪ ،‬یعني که دروسي څخه یی واخیست خو که مال په حقیقل‬ ‫لک‬ ‫للي مالل‬ ‫کې دحکومت وي نو غنیمت دې که یی دخلقي یا ملیشه څخه واخیست اواصل‬ ‫)‬ ‫معلو م نه شو چاته ‪ ،‬نودامال دبیت المال دې ‪ ،‬فتح القدیر کي لیکي چې ‪:‬‬ ‫اذا لید دلیل مطلق الیرې ان من راءې شیئا في ید انسان جاز له ان یشهد بانه‬ ‫ملک له (‬ ‫»کتاب الدعوې باب الیمین ‪۷‬ج ‪۱۶۴ ،‬مخ«‬ ‫ځکه د لس قبضه مطلق د ملک د لیل دې نه ویني چا چې ولید یوشي دانسللان پلله لس‬ ‫کې رواده ورته شاهدي په هغه شي چې دا ملک دهغه دې ‪.‬‬ ‫د ‪ :‬دمسلمانانو د مل مدارک دي ‪:‬‬ ‫له دي‬ ‫لم روا نل‬ ‫لوني هل‬ ‫له او غولل‬ ‫دمسلمان دمال اخیستل په یوه ډول مکر ‪ ،‬حیلل‬ ‫دهغه چا له پاره چې خپل ځان مسلمان ګڼي بې له دې چې دمال څښتن پرې راضي وي‬ ‫ا تعالي فرمایی چې ‪:‬‬ ‫‪.‬‬ ‫) ولتأ کلوا اموالکم بینکم بالباطل ( » مه خورئ یودبل مالونه په خپللل‬ ‫منځ کې په ناحقه سره «‬ ‫یعنې په بیلو بیلو عذرونو چې فلني جریمه شي یا په نورو حیلللو ‪ ،‬دمسلللمان‬ ‫دمال اخیستل مطلقا بې له دې چې دمال څښتن پرې راضي وي حرا م دي ‪ ،‬که چا د‬ ‫مسلمان مال دنقدي اویا جنسي جریمي په نامه یا په نورو نومونللو واخیسللیت‬ ‫نو داخرت په ورځ به د ا تعالي په وړاندي مسؤل وي اودهغو انتقا م به اخیستل‬ ‫کیږي ‪ .‬نوښه فکر وکړئ په هغه ورځ بی له نیک عمل څخه بل څه لرې چللې وریللی‬ ‫کړي ‪ ،‬هغه مسلمان ته چې نن یی مال ستا له خوا په حیلو اخستل شوې اوورتلله‬


‫‪66‬‬

‫وایی چې زه خو وطن ازادو م ‪ ،‬دهر ې ګناه له پاره په شریعت کې حد معلللو م دې‬ ‫له‬ ‫له زور ورڅخل‬ ‫لي اوپل‬ ‫له شل‬ ‫نقدي جریمه دحدودو څخه کو م حد نه دې چې خلک جریمل‬ ‫لو‬ ‫مالونه واخیستل شي ‪ ،‬خو که تاسو د هلکت په حال کې وئ او دخوراک له پاره مل‬ ‫لن د‬ ‫لري ‪ ،‬لیکل‬ ‫لواز لل‬ ‫څه نه درلودل دکفایت په اندازه دمالونو اخیستل درته جل‬ ‫لب‬ ‫هغه مال بیرته تسلیمول فرض اوواجب دي لکه چې دا حکم مخکې ذکر شو ‪ .‬مطلل‬ ‫دا چې دسخت ضرورت په وخت کې دخلکو څخه ځني مالونه چې د مجاهللدینو ضللرورت‬ ‫پرې رفع شي اخیستلې شئ خو دهغو بیرته اعاده کول فرض دي ‪ ،‬لکه چې په شامي‬ ‫کي راغلي دي ‪:‬‬ ‫) و یضمن له ما اخذ لن حمل الخذ للضطرار لینا في الضمان ‪ » (.‬شللامي ‪۵‬ج ‪،‬‬ ‫‪۴۳۶‬مخ «‬ ‫لطراري‬ ‫له اضل‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫ضامن دې دهغه مال چې د ضرورت په وخت کي یی واخیست ‪ ،‬ځکل‬ ‫حالتو کې دغیر مال اخیستل دتضمین منافي نه شی کیداې ‪.‬‬ ‫لاب‬ ‫لامی بل‬ ‫لرعي (» شل‬ ‫لبب شل‬ ‫لر سل‬ ‫لد بغیل‬ ‫) لیجوز ل حد من المسلمین اخذ مال احل‬ ‫التعزیر بالمال ‪ ۱۹۵‬مخ«‬ ‫یو مسلمان ته هم دغیرمال اخیستل جواز نه لري مګر په شرعي سبب ‪.‬‬ ‫کو م تعزیر بالمال چې له اما م ابویوسف رحمة ا څخه نقل شوې پلله دې شللرط‬ ‫جائز دې چې مجر م شخص له خپلې بدۍ څخه توبه وباسي او بیا بیرته دهغه مال‬ ‫له‬ ‫لترد نل‬ ‫ورکړل شي نه داچې هغه له ځانه سره وساتل شي اوبیرته یی څښتن ته مسل‬ ‫شي ‪.‬‬ ‫بزازیه کي لیکل شوي دي چې ‪:‬‬ ‫) ان معنې التعزیر بأخذ المال علي قوله به امساک شئ من ماله عنده مللدة‬ ‫لال‬ ‫لبیت المل‬ ‫له اولل‬ ‫لاکم لنفسل‬ ‫لینز جر ثم یعیده الحاکم الیه لن یأخذه الحل‬ ‫‪ »( .‬شامي باب التعزیر ‪۳‬ج ‪۱۹۵ ،‬مخ «‬ ‫په تحقیق سره دتعزیر بالمال معنې د مفتي به په قول دمجر م دمللال څخلله د‬ ‫یوه شي ساتل دي تر یوه وخته ‪ ،‬تر څو زجر ورته ورسیږي اوتوبه وباسي وروسته‬ ‫له‬ ‫له خپلل‬ ‫لال پل‬ ‫لاکم مل‬ ‫لې حل‬ ‫له توبې څخه دې بیرته ورته مال وسپارل شی ‪ ،‬نه دا چل‬ ‫ځانته واخلي او یایی بیت المال ته ورکړي ‪.‬‬ ‫لنډه داچې‪ :‬که یونارنیه مرتد شواو مسلمان وارث یی نه درلود ‪،‬محللارب وي‬ ‫او که غیر محارب ‪ ،‬که په دار د اسل م کي وي دهغه مال فئ دې که مسلمان وارث یی‬ ‫درلود اوخپل مایی دار د حرب ته یوړ بیا مسلمانان غالب شول نودا مال ورته‬ ‫غنیمت دې که مرتد مړ شو اومحارب وو اومسلمان وارثان یی درلودل اویا غیر‬ ‫محارب په دار داسل م کې وواو هلته ووژل شو کو م مال یی چې د اسل م په وخت کې‬ ‫کسب کړي هغه یی دمسلمانو وارثانو دې اوهغه چې دارتداد په وخت کې یللی کسللب‬ ‫کړي هغه غنیمت اوفئ دې ‪.‬‬ ‫له لس‬ ‫له پل‬ ‫لدوانو څخل‬ ‫ه ‪ :‬د هندوانو دمال مدرک دې ‪ :‬چې مجاهدین هغه له هنل‬ ‫له‬ ‫لاق پل‬ ‫لا او اتفل‬ ‫له رضل‬ ‫له خپلل‬ ‫راوړي ‪ ،‬که هندوان د نورو ذمیانو سره یوځاې پل‬ ‫مسلمانانو حمله وکړه په دې صورت کې په خپله د تړون ماتونکي کیږي هغه امان‬ ‫چې ورکړل شوي وو هغه ماتیږی ‪ .‬اوهغه لکه نورکافران داسي ګڼل کیږي ‪ .‬که‬ ‫په خپله رضایی په مسلمانانو حمله ونه کړه بلکه مجبور شوي وي نو مللالونه‬ ‫او نفسونه یی دمسلمانانو په شان دي یعني معصو م المال اونفس دې ‪ ،‬لکه چللې‬ ‫حضرت علی رضی ا عنه فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫) دمائهم کدمائنا و اموالهم کاءموالنا (» شامی ‪۵‬ج ‪۳۷۹ ،‬مخ «‬ ‫وینه یی زمونږ د ویني په شان ده او مالونه یی هم زمونږ دمالونو په شان د ي‬ ‫‪.‬‬ ‫ځکه چې دا کسان په خپل لمړي امان پاته دي ځکه چې افغانستان تر اوسلله دار‬ ‫لالونو‬ ‫لو دمل‬ ‫لاته دې نل‬ ‫لال پل‬ ‫لل حل‬ ‫د اسل م دې نو د هندوانو پخوانی امان په خپل‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫لړې لل‬ ‫له زور د جګل‬ ‫لدوان پل‬ ‫لو هنل‬ ‫اخیستل یی حرا م دي که څه هم دهریونل‬ ‫راویستلي وي ‪ ،‬په عالمګیری فتاوې کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫)لواستعان اهل البغي یقو م من الهل الذمة علی حربهم ققاتلو هم معهم اهللل‬ ‫العدل ل یکون ذلک نقضا لهم و ماصاب اهل الذمه من قتل او جراحة اومال منللا‬ ‫اواصبنامنهم في ذلک فل ضمان کما في حق اهل البغې ‪( .‬‬


‫‪67‬‬

‫» هندیه باب البغاء ‪۲‬ج ‪۲۸۵‬مخ «‬ ‫لاتله‬ ‫لاره اومقل‬ ‫که اهل بغاوت مرسته وغوښته له اهل ذمه څخه د خپل جنګ له پل‬ ‫یی ورسره وکړه یعني داهل عذل سره یی جګړه وکړه یعنې دمجاهدینو سره نللو‬ ‫له‬ ‫لیدل لل‬ ‫له ورسل‬ ‫دا جګړه یی دتړون دماتیدو سبب نه کیږی ‪ ،‬څه شې چې اهل ذمه تل‬ ‫قتل او ټپي کیدو ‪ ،‬اویا دمال نقصا ور ورسید نو په دې جنګ کې په مللونږ کللو م‬ ‫ضمانت نه شته ‪ ،‬لکه څنګه چې اهل بغي په هکله ضمانت نه شته ‪.‬‬ ‫******‬

‫دویمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د غنیمت د ویشلو د طریقي حکم څه اوپه څه ډول دې ؟‬ ‫ددویمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لي پل‬ ‫لږي ‪ .‬یعنل‬ ‫غنیمت لکه څنګه چې مخته وویل شول په پنځه ډوله ویشل کیل‬ ‫پنځو برخو ویشل کیږی ‪ .‬چې یوه برخه یی دبیت المال ده او څلور نورې برخې‬ ‫یی دمجاهدینو دي ‪ ،‬لکه څنګه چې ا تعالي فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)و علموا انما غنمتم من شئ فان ا خمسه ‪ » (...‬النفال «‬ ‫پوه شئ په تحقیق سره کو م شې مو چې غنیمت لس ته راوړل له کافرانو څخه للله‬ ‫هر جنس څخه هره پنځمه برخه یی دا جل جلله ده ‪.‬‬ ‫څلور برخې یی د غازیانو دي ‪،‬یوه برخه دی بیت المال ته حویل کړي ‪ ،‬چې دهغو‬ ‫څخه مسلمانانو د ضرورت په اندازه ترې ورکړل شي اومجاهدین باید هغه څلور‬ ‫برخې په خپلو منځو کې سره مساوي وویشي ‪ .‬لکه چې په بحرالرائق کې لیکي ‪:‬‬ ‫ان المقاتل وغیره سواء حتي یستحق الجندی الذي لم یقاتل لمرض او غیللره و‬ ‫انه لیمیز الواحد علي الخر حتي امیر العسکر ( ) بحر ‪۵‬ج ‪۸۵ ،‬مخ «‬ ‫جګړه کونکي اونور د غنیمت په ویشلو کې یو شانته حق لري ‪ ،‬حتي چې حق اخلللي‬ ‫هغه عسکر چې په جګړه کي یی دناروغۍ ویا بل کو م شرعي ضرورت په وجه برخه نه‬ ‫وي اخیستي اودیوه اوبل توپیر دې و نه شي حتي د قومندان اودهغه د لس لندې‬ ‫کسانو په غنیمت کې ‪.‬‬ ‫د) غیره( دلفظ لندې په کتابونو کې داسی توضیحات ورکړل شوی دي ‪ ،‬عیني‬ ‫لیکي چې ‪:‬‬ ‫) بأن بعثه الما م الي حاجة ولم یحضره الواقعه ‪(،‬‬ ‫چې لیږلي وي هغه اما م دجکړې کو م کار ته اود جګړې به صحنه کي حاضر نه وی ‪.‬‬ ‫مطلب دادې کو م کسان چې د قومندان سره په جبهه کي شامل دي ټول په غنیمت کې‬ ‫شریک دي که هغه دمرکز دساتني له پاره پاته شوي وي یللا داسللتخباراتو للله‬ ‫پاره تللي وي اویا د بل کو م ضرورت له پاره دقومندان له اړخه لیږل شوي وي‬ ‫لور‬ ‫له منظل‬ ‫لتي پل‬ ‫لي دمرسل‬ ‫له کل‬ ‫که له بلي جبهي څخه مجاهدین راشي اوپه دې جبهل‬ ‫لامل‬ ‫لې شل‬ ‫لړه کل‬ ‫دمجاهدینو تر څنګ ددښمن سره و جنګیږي نوهغه کسان چې په جګل‬ ‫شول که یی جګړه وکړه اوکه یی و نه کړه په غنیمت کې شریک دي ‪ .‬لکه څنګه چې‬ ‫عالمګیري لیکلي دي ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لل فل‬ ‫لل ( » فصل‬ ‫لم یقتل‬ ‫لل او لل‬ ‫لهم قاتل‬ ‫)و الصل ان من دخل للقتال استحق السل‬ ‫الغنائم ‪۲‬ج ‪۲۰۸ ،‬مخ«‬ ‫دلیل دادې چې څوک چې په قتال کې داخل شو‪ ،‬دبرخې مستحق دې په غنیمت کې که‬ ‫یی جګړه کړي وي او که نه ‪ .‬خو شرکت یی تر هغه وخته پورې صحیح دې چې غنیمت‬ ‫مال هلته موجود وي یا نه وي ویشل شوې په بحرالرائق کی لیکل شوی دي ‪.‬‬ ‫لل م‬ ‫لي دار السل‬ ‫لة الل‬ ‫)واذا لحقهم المدد في دار الحرب قبل ان یخرجوا الغنیمل‬ ‫شارکهم فیها علي ما قدمنا ‪ ،‬وانما ینقطع حق المشارکة عندنا بللالحراز او‬ ‫بقسمة الما م في دار الحرب اوبیعه الغنائم فیها ل ن بکل منهما یتم الملک‬ ‫فتنقطع شرکة المدد والرد‪ » .‬بحرالرائق ‪۵‬ج ‪۸۵ ،‬مخ«‬ ‫په هغه وخت کې چې یو ځاې شول مرسته کونکي په دار دحرب کې مخکللې للله دې چللې‬ ‫غنیمت دار داسل م ته انتقال شي شریک شول په غنیمت کې په دې وجه چې مخکللې‬ ‫ذکر شول اما قطع کیږي حق دشرکت زمونږ په وړانللدي پلله جمللع کولللو د دار د‬ ‫لت‬ ‫لا دغنیمل‬ ‫لل‪ ،‬یل‬ ‫لت ویشل‬ ‫لوا د غنیمل‬ ‫لا م لخل‬ ‫لي د امل‬ ‫اسل م کې ‪ ،‬یا په دار د حرب کل‬ ‫اخستونکو لخوا په فروش رسول ‪ ،‬ځکه چې په هر یوه تمامیږي ملکیللت ‪ ،‬اوقطللع‬


‫‪68‬‬

‫ْ ‪،‬پهره کونکي او یا بل خدمتګار‬ ‫دي‬ ‫» ر‬ ‫ِّ‬

‫ي(‬ ‫کیږي شرکت دمرسته کونکي او )رد ْ‬ ‫ته وایی ‪« .‬‬ ‫که پخوا له دي چې غنیمت ټول اوسنبال شي د یوې جبهي مجاهدین دمرسللتي للله‬ ‫لاره‬ ‫له پل‬ ‫پاره را ورسیږي نوپه غنیمت کې ورسره شریک دي ‪ .‬دښځو او هلکانو لل‬ ‫څرګنده برخه نه شته چې په جګړه کې شریک شي ‪ ،‬خو دویللش پلله وخللت کللې یللوه‬ ‫اندازه دمرستي په توګه باید ورکړل شي ‪ ،‬عالمګیري لیکي چې ‪:‬‬ ‫)ولیسهم لملوک و ل امرأة ولصبي ول ذمی ولکن یرضح لهم علي حسب مایرې (‬ ‫لامي ‪۳‬ج ‪،‬‬ ‫لخ ‪ ،‬شل‬ ‫لمة ‪ ۲‬ج ‪۲۱۴ ،‬مل‬ ‫لة القسل‬ ‫» عالمګیري باب الغنیمة فصل في کیفیل‬ ‫‪۲۵۷‬مخ «‬ ‫برخه دې ورنکړل شي غل م ته اونه ښځي ته اونه ماشومانو ته اونه هندوانو تلله‬ ‫له غنیمت څخه لیکن یوه اندازه دې ورکړل شي په کومه اندازه چې داما م خوښه‬ ‫شي ‪.‬‬ ‫لل‬ ‫له ګڼل‬ ‫که څوک مخکې له ویش څخه مړه شول اویا یی احراز وکړ غنیمت یی حق نل‬ ‫کیږي ‪.‬‬ ‫په شامی کی لیکل شوی دي ‪:‬‬ ‫ولمن مات ثمه قتل القسمة اوبیع ولو مللات بعللد احللدهما او بعللد الحللراز‬ ‫بدارنا یورث نصیبه ‪( .‬‬ ‫»شامي باب المغنم ‪۳‬ج ‪۵۳ ،‬مخ «‬ ‫له‬ ‫لرڅلو څخل‬ ‫لا خل‬ ‫نشته برخه هغه چاته چې ومري په هغه ځاې کې مخکې له ویش اویل‬ ‫لال‬ ‫لت مل‬ ‫لي دغنیمل‬ ‫که مړ وروسته له دی دوو کارونو ‪ ،‬یا وروسته له احراز یعنل‬ ‫راوړل دار اسل م ته ‪ ،‬دهغه ورثه دهغه برخه وړي ‪.‬‬ ‫لدل‬ ‫لره وجنګیل‬ ‫لارو سل‬ ‫لدین دکفل‬ ‫له مجاهل‬ ‫که جنګ په دار داسل م کي وه او یوه ډلل‬ ‫اوغنیمت یی تر لسه کړ او وروسته له هغه مرسللته کللونکی راورسللیدل نللو دا‬ ‫مرسته ونکي په دې غنیمت کې شریک نه دي ځکه چې دار د اسل م ځللاې د احللراز دې‬ ‫نوپه مطلق نیولو دمال ‪ ،‬مجاهدین دهغه څښتنان کیږي ‪ ،‬احراز ته کو م ضللرورت‬ ‫په قاضیحان کي راغلی ‪:‬‬ ‫نشته‪.‬‬ ‫) قو م من الکفار دخلوا دارالسل م فلقیهم المسلمون و قللاتلوهم وظهللرو ا‬ ‫لارکهم‬ ‫للمین لیشل‬ ‫لن المسل‬ ‫لرون مل‬ ‫علیهم و اخذوا ماکان لهم ثم لحقهم قو م اخل‬ ‫المدد فیما صابوا ‪( .‬‬ ‫»قاضیخان فصل في المان علي هامش و هندیه ‪۳‬ج ‪۵۶۵ ،‬مخ«‬ ‫دکفارو قو م داخل شو دار داسل م ته اومخامخ شول د مجاهدینو سره ‪ ،‬مجاهدینو‬ ‫ددغو کفارو سره جنګ وکړ او په هغوې یی غلبه وکړه ترې وایی خیستل هغه شیان‬ ‫لو‬ ‫لول ترڅل‬ ‫لاې شل‬ ‫لو ځل‬ ‫چې ورسره وو ‪ ،‬وروسته له هغه بله ډله مجاهدین ورسره یل‬ ‫لی‬ ‫مرسته ورسره وکړي ‪ ،‬نو نه ورسره شریک کیږي په هغه شیانو کې چې اخیستی یل‬ ‫دي له کفارو ‪ ،‬یعنې که دبلي قومنداني اومجاهدین پداسي وخت کې راورسللیږي‬ ‫چې دوې په کفارو غلبه پیدا کړي وي اوغنائم یی اخیستي وي نوپه دې غنللائمو‬ ‫کې مرستندوي مجاهدین نه شریک کیږي ‪ .‬التبه چې جګړه په دار د اسل م کي پیښه‬ ‫شوي وي ‪ .‬د غنیمتونو د ویش په اړه د عالمګیري فتللاوې دا رنګلله لیکلللي‪:‬‬ ‫)قسم الما م الغنیمة فیخرج الخمس ویقسم الربعة لخماس بین الغانمین ثللم‬ ‫فه رحمة ا علیه ‪ .‬امیر الجنللدی‬ ‫للفارس سهمان و اللراجل سهم عند ابي حنیّ‬ ‫في هذا بمنزله رجل من الجندي کذا في السراجیه ‪( .‬‬ ‫» عالمګیري باب الغنائم ‪ ۲۱۴‬مخ «‬ ‫ودې ویشي اما م غنیمت دهغه پنځمه برخه دې واخلي او ودې ویشي څلور برخللې د‬ ‫لو‬ ‫لې اود پلیل‬ ‫لدینو دوه برخل‬ ‫لپرو مجاهل‬ ‫لدینو‪ ،‬د سل‬ ‫له مجاهل‬ ‫له پل‬ ‫لو څخل‬ ‫پنځو برخل‬ ‫مجاهدینو یوه برخه ‪ ،‬داما م صاحب په نزد ‪ ،‬دجبهي قومندان دبرخې په اخستو‬ ‫کې کې دسپاهي په شان برخه وړي ‪.‬‬ ‫یعنې په غنیمت کې قوماندان او مجاهدینو ټولو ته یو شللانته برخلله ده ‪ ،‬کلله‬ ‫قوماندان د غنیمت مالونه و نه ویشل اویا یی د نورو څخه زیاته برخلله یللووړه‬ ‫لذي‬ ‫لړي ده ‪ ) :‬والل‬ ‫نو دهغه په برخه پیغمبر صلی ا علیه وسلم داسي فیصله کل‬ ‫نفسي بیده ان الشلمة التیاخذها یو م خیبر من المغنم سلم تصبها المقاسمة‬ ‫تشتغل علیه نار( »متفق علیه «‬


‫‪69‬‬

‫وویل پیغمبر صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬قسم په هغه ذات چې زما نفس دهغه د قدرت په‬ ‫له‬ ‫لتي وي لل‬ ‫له اخیسل‬ ‫لس کې دې په تحقیق سره چې که دخیبر په ورځي چا یوه کمبلل‬ ‫لته ددوزخ‬ ‫لوهغه وروسل‬ ‫خپلې برخې څخه زیاته چې په ویش که نه وي ور رسیدلي نل‬ ‫داور خاشاک ګرځي ‪.‬‬ ‫دا هم باید زیاته کړو چې د غنیمت اوفئ تر منځ توپیر نه شته ‪ .‬لکه چللې فتللح‬ ‫القدیر کي لیکي ‪:‬‬ ‫لس و‬ ‫لا ان تخمل‬ ‫لة و حکمهل‬ ‫لرب قائمل‬ ‫) الغنیمة مانیل من اهل الشرک عنوة و الحل‬ ‫سائر ها بعد الخمس للغانمین خاصة ‪ » .‬باب الغنیمة ‪۵‬ج ‪۲۱۵ ،‬مخ «‬ ‫غنیمت هغه دې چې داهل شرک څخه واخیستل شی په غلبې سره او جګړه هللم جریللان‬ ‫لاره او‬ ‫له پل‬ ‫لال لل‬ ‫ولري دهغوحکم دادې چې پنځه برخې دي شي یوه برخه دبیت المل‬ ‫نورې برخې ټولې د مجاهدینو له پاره دي نه دبل چا له پاره ‪.‬‬ ‫) والفئ مااخذمنهم من غیر قتال کالخراج والجزیة ‪ ،‬وفي الغنیمة خمس دون‬ ‫الفئ کذا في غایة البیان فصل اول في الغنائم ‪۲‬ج ‪۲۰۵ ،‬مخ عالمګیري ‪«.‬‬ ‫له‬ ‫له اوپل‬ ‫لراج ‪ ،‬او جزیل‬ ‫فئ هغه ده چې واخیستل شي له کفارو بې له جګړې لکه خل‬ ‫غنیمت کې خمس دې اوپه فئ کي نه شته ‪.‬‬ ‫******‬

‫دریمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لی‬ ‫له یل‬ ‫لې ولړ وي ‪،‬ورثل‬ ‫لته کل‬ ‫هغه کسان چې عقیدتا کافر نه دي خو دکفارو په مرسل‬ ‫مسلمانه وی په دې صورت کې دده د مرګ څخه وروسته دده دمال حکم څه دې ؟‬ ‫ددریمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫دکفارو په لیکو کې په مقابله کې مباح الد م دې ‪ .‬شامي لیکي چې ‪:‬‬ ‫) ولو قتل مسلما کان یقاتل في صفهم لم یکن له سلبه و ان کان مباح الد م لکن‬ ‫سلبه لیس بغنیمة(‬ ‫» شامي باب التنفیل ‪۳‬ج ‪۳۶۷ ،‬مخ «‬ ‫که ووژل شو په داسي حال کې چې مسلمان وو خو دکفاروپه صف کې یی مقاتله کوله‬ ‫نشته مجاهد لره اسباب دده ‪ ،‬که څه هم دې مباح الللد م دې لیکللن دده د جنللګ‬ ‫اسباب غنیمت نه دې ‪.‬‬ ‫له پورتنې دلیل څخه څرګنده شوه چې مباح الد م دې او د کفارو سره دده مرسته د‬ ‫بزازیی په قول ده فاسق وایی‪.‬‬ ‫) و من وافقهم من المسلمین فهو فاسق لکافر و لمرتد ‪ » ( .‬بزازیلله علللي‬ ‫هامش عالمګیري ‪۶‬ج ‪ ۳۱۱‬مخ «‬ ‫هغه چا چې دکفارو سره موافقه وکړه دمسلمانانو څخه فاسق دې نه کافر او نلله‬ ‫مرتد ‪.‬‬ ‫لول‬ ‫لر ورکل‬ ‫له تعزیل‬ ‫لوې تل‬ ‫ځکه چې دکفارو ډله زیاتوي په دې سبب ظالم دې ‪ ،‬او هغل‬ ‫جائز دي ‪ .‬د اسبابو دنشتوالي په وجه ‪ .‬د ظالمانو په حق کې ډیر تفصیل په لس‬ ‫ندې راغلي یوازې په کاملیه فتاوې کې چې څه لیکل شوي هغه په ‪ ۲۵۱‬مخ کللي‬ ‫ولولئ ‪.‬‬ ‫لار کلوي اوخپلل‬ ‫لې کل‬ ‫لومت کل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬هغه اشخاص چې د مرتدینو پله حکل‬ ‫میاشتنې معاش اخلي لیکن دخداع په شکل وي اوفی الواقع داسل م او مجاهدینو‬ ‫سره اړیکي ولري او د الحادیت علئم له هغو څخه نه وي صادر شوي نللو یقینللي‬ ‫له‬ ‫للمانانو دې ‪ ،‬کل‬ ‫لال د مسل‬ ‫لوظ المل‬ ‫لد م او محفل‬ ‫لوظ الل‬ ‫اوبی له شکه څخه محفل‬ ‫لاح‬ ‫له مبل‬ ‫مذکوره اشخاص دمرتد حکومت خدمت په صداقت سره کوي ځني عالمان هغل‬ ‫الد م بولي خو ځني علماء یی عاصي بولي ‪.‬‬ ‫******‬

‫څلرمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫له ورشل‬ ‫لدینو لس تل‬ ‫لیان دمجاهل‬ ‫لي شل‬ ‫په ځینو جبهاتو کې چې د تړون په ډول ځنل‬ ‫ایاهغه د مجاهدینو کیږي او که نه ؟‬ ‫د څلرمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬


‫‪70‬‬

‫دا روا ده چې قوماندان دخپلو مجاهدینو سره داتړون وکړي چې کلله پلله دغلله‬ ‫جګړه کې مو څه شي لس ته راوړ نوستاسو دې وي نو په دې صورت کې دهغوې حق دې ‪،‬‬ ‫په فتح القدیر کې راځي ‪.‬‬ ‫لن‬ ‫) ولبأس با ن ینفل الما م في حال القتال و یحرض به ‪ ،‬علي القتال فیقول مل‬ ‫قتل قتیل فله سلبه ویقول للسریة قد جعلت لکم الربع بعد الخمللس ( » فتللح‬ ‫القدیر ‪۵‬ج ‪ ۲۴۹ ،‬مخ «‬ ‫باک نه لری چې که زیاد شي مقرر کړي اما م خپلو مجاهدینو ته د جګړې په وخللت‬ ‫لی‬ ‫له ‪ .‬و دې وایل‬ ‫لړې تل‬ ‫کې اوهم به وګرځوي مجاهدین تیز په دې زیاتوالې جګل‬ ‫لل‬ ‫لایی وویل‬ ‫لباب دي ‪ ،‬یل‬ ‫لګ اسل‬ ‫لافر دجنل‬ ‫چې کا چا کافر ووژلو نو هغه ته دهغه کل‬ ‫دسریی له پاره په تحقیق سره د پوځ یوه ټولي ته دڅلورمې برخللې انعللا م پللس‬ ‫دخمس نه ورکول کیږی ‪.‬‬ ‫لی‬ ‫له یل‬ ‫له دی کل‬ ‫لررول منعل‬ ‫لا م مقل‬ ‫لته انعل‬ ‫اما ټول مال یا له احراز څخه وروسل‬ ‫وروسته له احراز څخه ورکوي نوله خمس څخه یی باید ورکړي پلله دې شللرط چللې‬ ‫غریب وي‪.‬‬ ‫******‬

‫پنځمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دمسلمانانو کو م اموال چې دهریونو وړي دي که هغه اموال دمجاهدینو په لسو‬ ‫لالونه‬ ‫لې دا مل‬ ‫له مخل‬ ‫کې ولویږي اودهغو اصلي مالک معلو م نه وي نو دشریعت لل‬ ‫باید څنګه شي ؟‬ ‫دپنځمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ددغه مالونو په اړه شامي داسي فیصله کړې ده ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫لار مرجعهل‬ ‫) ولکن بما جهلت اصحاب الحقوق و انقطع الرجاء من معرفتهم صل‬ ‫الي بیت المال و انقطعت الشرکة الخاصة و صارت من حقوق بیت المال کسللائر‬ ‫اموال بیت المال المستحقة ‪ ،‬لعامة المسلمین استحقاقا لبطریق الملللک لن‬ ‫من مات وله حق في بیت المال ل یورث حقا منه ‪ »(.‬شامی مصري ‪۴‬ج ‪۱۵۹‬مخ«‬ ‫که چیرته د حق څښتن نا معلو م وواودهغوې د پیژند لو امید هم قطع شللو نللو دا‬ ‫مال د بیت المال کیږي لکه د بیت لمال ټول نور مالونه چې په هغه کې د ټولو‬ ‫مسلمانانو حق دې د استحقاق له مخې نه ‪ ،‬د ملکیت په طریقه ‪ ،‬ځکه څوک چې مړ‬ ‫شو که وه هغه ته حق په بیت المال کې ‪ ،‬نه کیږي میراث وړي حق دهغه ‪.‬‬ ‫لي‬ ‫لول شل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬دنامعلومو اشخاصو مالونه باید بیت المال ته واچل‬ ‫اود بیت المال د نورو مالونو په شان په مصر ف ورسللیږي یعنللې دمجاهللدینو‬ ‫ضرورت له هغو څخه پوره کړل شي ‪.‬‬ ‫******‬

‫شپږمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دمسلمانانو مالونه چې د مجاهدینو لخوا په دې ګمان چې د کافرانو مللالونه‬ ‫دې تلف شی نو دهغه تاوان له مجاهدینو څخه اخیستل کیږي او که نه ؟‬ ‫دشپږمې پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫که د مجاهدینو دا غالب ګمان وو چې دا مال دمسلمانانو دې او هغه تر پښو لندې‬ ‫کړي نو مالک ته ضامن دې که یی غالب ګمان داوو چې دا مال د کفارو دې نو دهغلله‬ ‫ویشل اوخوړل ټول روا دې ‪ ،‬په اشباه النظائر کي لیکل شوی چې غالب ګمللان د‬ ‫علم الیقین په ډول دې ‪.‬‬ ‫) و غالب الظن عندهم ملحق بالیقین ( » اشباه النظائر القاعده الثالثة‬ ‫‪۹۴‬مخ «‬ ‫غالب ظن او ګمان د فقهاؤ په وړاندې یقین ته ورته دې ‪.‬‬ ‫که مجاهدینو یقین راغی چې دا مال دمسلمانانو دې نو خوړل یی جائز نه دي ‪،‬‬ ‫ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫) ولتأ کلوا اموالکم بینکم بالباطل ( » البقره«‬ ‫په خپلو منځو کې خپل مالونه په ناحقه مه خورئ ‪،‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬که یی یقین وو چې دا مال دمسلمان دې دهغه تلف کللول حللرا م دي‬ ‫لې دا‬ ‫لړ چل‬ ‫لی وکل‬ ‫لر یل‬ ‫که یی په اشتباه سره هغه وخوړ اویاېی تلف کړ اودا فکل‬ ‫دروسانو مال دې خوبیا وروسته څرګنده شوه جې دا دمسلمان مال وو نللوبیرته‬


‫‪71‬‬

‫دې هغه مال اویا دهغه بدله ورکړي ی یعنې دهغه قیمت دې ورکړي که د جنګ پلله‬ ‫وخت مړ شو نوتاوان نه لری‪.‬‬ ‫******‬

‫اوومه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دغنیمت په مال کې چې په هغه کې برخه هم ولري ایا بې له اجازې دمجاهللدینو‬ ‫تصر ف جائز دې او که نه ؟‬ ‫د اوومې پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫د غنیمت په مال کې مخکې له ویشلو څخه تصر ف کول جاېز نه دي که ضرورت پیللدا‬ ‫لې‬ ‫شو لکه وسله او خوراکي مواد اویا جامه نو تصر ف په کې روا دې ‪ .‬په شامي کل‬ ‫راغلي دي چې ‪:‬‬ ‫) ولهم النتفاع فیها بعلف و طعا م وسلح و ذهن بلقسمة ‪ »( .‬شامی مصللري ‪۴‬ج‬ ‫‪۳۷۸ ،‬مخ«‬ ‫رواه ده مجاهدینو ته ګټه اخیستل په اخیستلو د چارپایانو د وښو ‪،‬خوراکي‬ ‫موادو او وسلو مخکې له ویشولو د غنیمت ‪.‬‬ ‫لې ډول ډول‬ ‫لاتو کل‬ ‫له جبهل‬ ‫لې پل‬ ‫لل داچل‬ ‫ځکه چې ځني شیان د خرابیدو امکان لري بل‬ ‫ضرورتونه وي خو د جګړې څخه وروسته چې کو م شیان پاته دي هغه دې ټول کړاې شی‬ ‫اوپه غنیمت کې دې یو ځاې شي ‪ .‬ددې صورت نه علوه دغنیمت په مال کې مخکللې للله‬ ‫ویش څخه تصر ف کول جائز نه دي ځکه چې د مجاهدینو حقوق تلف کیږي‪.‬‬ ‫******‬

‫اتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که د جبهي امر او ټولو مجاهدینو دا مشوره او تعهد وکړ چې د غنیمت ټول مللال‬ ‫به بیت المال ته تسلیموو اوهیڅ برخه نه ترې اخلو خو یو تن مجاهد خپله برخه‬ ‫پټه جل کړي او یوسي یی ‪ ،‬ددې حکم څه دې ؟‬ ‫د اتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫څرنګه چې د غنیمت مال مشترک وو ‪ ،‬که دا غنمیت ویشل شوې وې وروسته للله هغلله‬ ‫مجاهد خپله برخه پټه وړې جائز ده ‪ ،‬خو که نه وي ویشل شوې او مجاهد یی به خپل‬ ‫فکر جل کوي او وړي یی ‪ ،‬نو دا روا نه ده ‪ .‬ځکه چې دهغه برخه نلله ده معلللومه‬ ‫شوې چې څومره اوکو م شې دې ‪ .‬په مبارک حدیث کې راغلي چې ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫للم غلمل‬ ‫له وسل‬ ‫) و عن ابي هریرة رضي ا عنه ‪ ،‬قال اهدې رجل لرسول صلی ا علیل‬ ‫یقال له مدعم فبینما مدعم یحط رجل لرسول ا صلي ا علیه وسلم اذا اصابه سللهم‬ ‫للم ‪،‬‬ ‫له وسل‬ ‫عابر فقتله فقال الناس هینئاله الجنة ‪ ،‬فقال رسول ا صلی ا ل علیل‬ ‫لبها‬ ‫لم تصل‬ ‫لم لل‬ ‫لن المغنل‬ ‫والذي نفسي بیده ان الشملة التي اخذها یو م خیبر مل‬ ‫لاء رجلل بشلراک او‬ ‫لاس جل‬ ‫لک النل‬ ‫لمع ذلل‬ ‫المقاسمة لتشتعل علیه نار فلما سل‬ ‫لن‬ ‫لراکان مل‬ ‫لار اوشل‬ ‫لن النل‬ ‫شراکین الي النبي صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬فقال شراک مل‬ ‫النار ( » مشکوة ‪ ،‬شامی باب القسمة الغنائم ‪۳‬ج ‪۳۴۹ ،‬مخ«‬ ‫ابوهریرة رضی ا عنه ویلي دي چې وروبخښل شو رسول ا صلي ا علیه وسلم ته یللو‬ ‫غل م چې نو م یی مدعم وو ‪ .‬یوه ورځ مدعم د رسول ا صلي ا علیه وسلم بار ښکته‬ ‫کولو چې نا څآپه یو غشې راغي اومدعم پرې ولګید او مړ شو ‪ .‬وویل خلکللو چللې‬ ‫له‬ ‫لي نل‬ ‫مبارک دي شي دمدعم له پاره جنت ‪ .‬رسول ا صلي ا علیه وسلم وویل ‪ ،‬داسل‬ ‫ده ‪ ،‬قسم په هغه ذات چې زما نفس دهغه په لس کې دې په تحقیق سره هغه د خیبر‬ ‫په غزا کې یوه کمبله اخیستي وه دغنیمت له مال څخه چې هغه مال نه وو ویشللل‬ ‫شوې اوده ته نه وه رسیدلي په ویش کې ‪،‬په مدعم به په دوزخ کې اور واچول شي‬ ‫کله چې صحابه کرامو واوریده دا خبره ‪ .‬نو یو صحابي راغې او له یللوه یللا‬ ‫دوو شراکو سره د پیغمبر صلي ا علیه وسلم حضورته ‪ ،‬ویی ویل یو وی یللا دوه‬ ‫‪ ،‬دا ددوزخ اور دې ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫له دې چل‬ ‫لې لل‬ ‫لې مخکل‬ ‫له دې مبارک حدیث څخه څرګنده شوه چې د غنیمت په مال کل‬ ‫وویشل شي تصر ف کول جواز نه لری ځکه چې خیانت دې ‪.‬‬ ‫ا تعالي فرمایی چې ‪:‬‬ ‫) و ماکان لنبي ان یغل و من یغلل یأت بماغل یو م المقیمة (» العمران «‬


‫‪72‬‬

‫له‬ ‫له ورځ بل‬ ‫لامت پل‬ ‫هیڅکله هم پیغمبر خیانت نه کوي که چا خیانت وکړ نو دقیل‬ ‫راوستل شي چې خیانت یی کړې دي ‪.‬‬ ‫دفقه السني په کتاب کې لیکل شوي ‪:‬‬ ‫للحة‬ ‫لانه المصل‬ ‫للحة کل‬ ‫لن المصل‬ ‫)ففهم من هذا ان للحاکم ان یتصر ف حسب ما یرې مل‬ ‫التحریق والضرب حرق و ضرب و ان کانت المصلحة غیر ذلک فعل مافیه المصلحة‬ ‫‪ »( .‬فقه السني ‪۲‬ج ‪ ۶۸۲ ،‬مخ «‬ ‫لې لز م ګڼللي‬ ‫په تحقییق سره حاکم ته د تعزیر ورکولو اختیار دې لکه څنګه چل‬ ‫له خپل مصلحت څخه د کور له سیځلو اویا دهغه په وهلو نو هغلله دې وکللړي کلله‬ ‫مصلحت غیر له دې څخه وو نوهماغه فعل دې وکړي چې مصلحت یی ګڼلو ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬که یو چا دغنیمت مال غل کړ حاکم چې هر ډول تعزیر ورکړي جائز‬ ‫دې ‪ ،‬نه دحد جاري کول ‪.‬‬ ‫******‬

‫نهمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫مجاهدینو ته دمالیی ‪ ،‬عشر او محصول اخیستل جواز لري اوکه نه ؟‬ ‫دنهمې پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که خلک یی په خپله رضا او خوښه ورکوی نو ورته روا دي که یی مجاهدین په زور‬ ‫او جبر له خلکو اخلي و جواز نه لري ‪.‬‬ ‫د فقة اسل م ي په کتاب کې لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)ومن شراېط و لیة اخذ الزکوة وجود الحمایة من الما م ( » فقه اسلللمي ‪۱۵‬‬ ‫ج ‪۳۰۹ ،‬مخ«‬ ‫د زکوة داخیستلو دولیت شرائط دادی چې د زکوة د اخیسللتولو د ولیللت شللراېط‬ ‫ولري اودوهم د اما م حمایه ده چې اما م د ظالمانو له لسه څخه دخلکو مالونه‬ ‫وساتي ‪.‬‬ ‫څرنګه چې په افغانستان کې اما م وجود نه لری له دې وجې شللرع شللریف ددغلله‬ ‫لم‬ ‫لو مهل‬ ‫لاره یل‬ ‫شیانو د اخیستلو په زور جواز نه ورکوي ‪ .‬ځکه چې داما م له پل‬ ‫شرط داوه چې ازاد او خودمختاره هیواد ولري چې هلته دخپل امامت اعلن وکړي‬ ‫اوهلته تا م قدرت ولري په بدائع الصنائع کي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) و ما اخذوا من بلد التي ظهروا علیها من الخراج والزکاة التي ولیؤ خذها‬ ‫للما م لمکان الحمایه ولم توجد ( » بدائع الصنائع ‪ ۷‬ج‪۱۴۶ ،‬مخ «‬ ‫کو م شې چې واخیستل شو له هغو ښارونو څخه چې غلبه پرې وکړي شوه له خللراج او‬ ‫زکوة ‪ ،‬هغه چې تصر ف یی د اما م له پاره وي ‪ ،‬نه یی دې اخلي دوهم ځللل للله دوې‬ ‫لې د‬ ‫څخه ځکه چې داما م داخیستلو حق دمالونو د ساتلو له پاره دې نو هغه یی چل‬ ‫ظالمانو څخه خلص نه کړل د اخیستلو حق هم نه لری ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬د زکوة ‪ ،‬عشر او محصول په زور اخیستلو له پاره امللامت شللرط‬ ‫دې یا یقیني غالبیت او یا یقیني اتحاد اواتفاق شرط دې ‪.‬‬ ‫******‬

‫لسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫ددښمن د ترانسپورت او تجارت بندول ددې د پاره چې ددښمن امنیللت او تنظیللم‬ ‫ګډوډ شي جواز لری او که نه؟‬ ‫دلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لکه څنګه ې ټولو مسلمانانو ته څرګنده ده چې دمسلمانانو شخصي مال ته ضللرر‬ ‫رسول جواز نلری او ضمان لز م دې د غصب په وخت کې که مال وسره باقي پاته وو‬ ‫له دې‬ ‫نو مال دې ورکړي او که مال نه وو نو دهغه قیمت ورکول پرې لزمیږي ‪ ،‬که پل‬ ‫له‬ ‫لت پل‬ ‫لامه منفعل‬ ‫لي او عل‬ ‫نیت نقصان ورسوي چې ددښمن امنیت او تنظیم ګډوډ شل‬ ‫نظر کي وي نو په دې صورت کې جواز شته دې ‪:‬‬ ‫فتح القدیر کي راغلي دي چې ‪:‬‬ ‫لرر‬ ‫لع ضل‬ ‫له وقل‬ ‫لوز فیل‬ ‫) الجهاد فرض والغرامات لتقرن بالفروض والمعنئ المجل‬ ‫العلي و هو ضرر المتوقع لعامه المسلمین بالضرر لدني وهللو ضللرر بعضللهم و‬ ‫یحبس الما م اموالهم لدفع شر هم واضعافهم بذلک ‪(.‬‬ ‫»باب البغاة ‪۵‬ج ‪۳۳۸‬مخ«‬


‫‪73‬‬

‫جهاد فرض دې اوتاوان د فرائضو د اجراء په سبب نه لزمیږي ‪ ،‬مطلللب جللواز د‬ ‫ضرر ددفع له پاره اعلي دي چې هغه یغیني دټولو مسلمانانو له پاره ضللرر وي‬ ‫په ادني رر رسولو سره چې هغه ځینو ته ضرر وي ‪ .‬اما م دې دهغوې مالونه بنللد‬ ‫له‬ ‫لو لل‬ ‫لزوري کولل‬ ‫کړي ددښمن د شر ددفع کولو له پاره اوپه دې کار دهغوې د کمل‬ ‫پاره ‪.‬‬ ‫ا تعالی فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫) و تعاونوا علي البر و التقوې ‪ ،‬ول تعاونوا علي الثم والعدوان ‪( .‬‬ ‫دیوه بل سره په نیکئ او تقوې کې مرسته وکړئ په ګناه اوظلم کي دیو بل مرسته‬ ‫مه کوئ ‪.‬‬ ‫په اشباه النظائر کې راځي ‪:‬‬ ‫)یحتمل الضرر الخاص لجل دفع ضررعا م(‬ ‫روا کیږي خاص ضرر دعا م ضرر ددفع له پاره ‪.‬‬ ‫یعنې که د کمو خلکو له پاره ضرر وو خو د زیارترو خلکو له پاره ګټه وه نو دا‬ ‫لې‬ ‫لاب کل‬ ‫لدې کتل‬ ‫ضرر جواز لري ‪،‬په دې اړه ډیر مثالونه شته دې چې یو هم په همل‬ ‫راغلي په لندې ډول ‪:‬‬ ‫) منها جواز الرمي الي کفار تترسوا بصبیان المسلمین و منها وجللوب نقللض‬ ‫حائط مملوک مائل الي طریق العامه علي مالکها دفعا لضرر العا م ( » اشباه‬ ‫النظائر قاعده خامس ‪۱۱۰‬مخ «‬ ‫لال کلی چلې د‬ ‫له داسلي حل‬ ‫لتل دي پل‬ ‫لو د غشلو ویشل‬ ‫ځني له هغو نه دکفارو پله پلل‬ ‫مسلمانانو ماشومان یی هم د ځان سپر کړې وي اوځني وجللوب دمملللوکه دیللوال‬ ‫خرابول دي چې مائل وي د مسلمانانو د لرې په مالک باندي د مسلمانانو دعا م‬ ‫ضرر د رفع کولو په منظور جائز دي ‪.‬‬ ‫لیږی‬ ‫لرر ورسل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬که چیرته تاسو ته پوره یقین وو چې که یوه چاته ضل‬ ‫نو عامو مسلمانانو ته به ګټه ورسیږي او مسلمانان بلله کامیللابیږي نللو دا‬ ‫ضرر رسول روا دي ‪ .‬خو چې دا پوره یقیني وي چې دې یوه شخص ته ضللرر رسللول‬ ‫به عامه مسلمانانو ته ګټه ولري که داخبره یقیني نه وي نوبیا یوه مسلمان‬ ‫ته ضرر رسول په قطعي ډول جواز نه لري ‪.‬‬ ‫******‬

‫یولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د غلو او نور مجرمینو له پاره چې اسلمي حکومت قرار ونه لري څه حکم دې ؟‬ ‫دیولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لکه چې مخکې مو ذکر وکړ چې د حدودو جارې کول په اما م او یا د اما م لخوا د‬ ‫ټاکل شوي قاضي له اړخه ترسره کیږي نو څرنګه چې اوس زمونږ پلله هیللواد کللې‬ ‫اما م نشته نو قاضي به له کومه شي چې حدود اجراء کړي‪ .‬که چیرته یوه مسلمان‬ ‫ٌ‬ ‫بل مسلمان په زنا ولید او ددي فعل په وخت کې یی زانیان ووژل نو دیانتللا‬ ‫ء‪.‬‬ ‫خلص دې نه قضاٌ‬ ‫خیریه فتاوې په دې اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫) وفي المجتبي من رأې مسلما یزني یحل له قتله وعلي هذا القیاس المکابرة‬ ‫و الظلم و قطاع الطریق بأ دني شئ له قیمة و جمیع السعاة فیباح قتللل الکللل‬ ‫لان‬ ‫لدامه فل‬ ‫ویثاب قاتلهم و المقصود بهذا کله حسم ماده الظلم فانه یجب اعل‬ ‫الظلم ظلمات ‪ » (.‬باب التعزیر ج ‪۸۸ ،۱‬مخ «‬ ‫دمجتبي په کتاب کې ویل شوي که چا ولیدل چې یومسلمان زنا کوي روا دي هغلله‬ ‫لان ‪ ،‬لرې‬ ‫لونکي ‪ ،‬ظالمل‬ ‫لاه کل‬ ‫لبیره ګنل‬ ‫لول کل‬ ‫ته دهغه قتل ‪ ،‬ددي قیا م په بناء ټل‬ ‫لت وي‬ ‫له قیمل‬ ‫وهونکې ‪ ،‬تل ګناه کونکي اوټول ظالمان په یوه کم شي چې هغه تل‬ ‫او دفساد لورې ته ټول سعی کونکي مباح الد م دي دهغوې قتل ‪ .‬اوثواب ورکول‬ ‫لاء ن‬ ‫کیږي ددغو کسانو قاتل ته ‪ ،‬ددې قتل څخه مقصود د ظلم له منځه وړل دي ‪ ،‬شل‬ ‫دخبرې دادې چې واجب دې اعدا م ددوې ځکه چې ظلم ‪...‬ظلمات دې ‪.‬‬ ‫داما م سیدابوشجاع رحمة ا علیه څخه پوښتنه وشوه چې قاتل ته یی ثواب ولي‬ ‫دي ؟ ویی ویل ‪:‬‬ ‫) لن من شرط السل م الشفقه علی خلق ا والفر یفرحهم و الحزن بحزنهللم و هللم‬ ‫علی عکسه ‪( .‬‬


‫‪74‬‬

‫» بزازیه په عالمګیري ‪۶‬ج ‪۲۱۱ ،‬مخ«‬ ‫لره‬ ‫لوق سل‬ ‫ځکه چې د اسل م له شروطو څخله شلفقت کلول دي دخلداې تعلالي دمخلل‬ ‫اوخوشحالي کول دي په خوشحالۍ سره یی او غم کول دي په غم یی ‪ ،‬اما دا ظالمان‬ ‫برعکس دي ‪.‬‬ ‫مطلب دادې چې په اسل م کې ترحم ضروري دي ‪ ،‬اودمسلمانو ورونو سره غمشریکي‬ ‫کول ‪ .‬پس دا ډله کسان یعني ظالمان نه په چا ترحم کوی اونه د مسلمانانو سره‬ ‫لواب دې‬ ‫غمشریکي ‪ .‬له دې وجې ددوي قتل روا دې اودقاتل له پاره یی اجر او ثل‬ ‫اما په شامي کي لیکل شوي ‪:‬‬ ‫ء(‬ ‫) ویجوز دیانة لقضاٌ‬ ‫له‬ ‫له دهغل‬ ‫لئول دې کل‬ ‫یعنې د ا په وړاندې ورته روا دي خو د قاضي په وړاندي مسل‬ ‫دعوا قاضي ته ولړه هلته یی اقرار وکړ اوشاهدان پیدا شول د ظالمللانو پلله‬ ‫قتل کیدو باندې او د شرایطو سره سم قضاء موجوده وي نو قصاص کیږي د وخللت د‬ ‫قاضي په حکم ‪.‬‬ ‫******‬

‫دولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لري‬ ‫لواز لل‬ ‫په افغانستان کې د مجاهدینو له خوا د اغنیاؤ دمالونو اخیستل جل‬ ‫او که نه ؟ د جهاد د تجهیزاتو اویا دمجاهدینو د شخصي مصارفو له پللاره څلله‬ ‫حکم لری ؟ اوپه څومره اندازه باید واخیستل شي ؟‬ ‫ددولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که مجاهدین د سختو ستونزو سره مخامخ وو اوله دې کار څخه په غیر بله چللاره‬ ‫نه وه نو جواز لري چې د مالدارو خلکو څخه یوه اندازه شیان واخلي او خپل‬ ‫لي‬ ‫لې د همداسل‬ ‫لره کل‬ ‫مشکلت پرې حل کړي ‪ .‬لکه چې سیدنا علي کر م ا وجه په بصل‬ ‫لدینو‬ ‫ستونزو سره مخامخ شوې و ‪ ،‬هغه دخلکو څخه وسله را ټوله کړه او د مجاهل‬ ‫تر منځ یی وویشله ‪ .‬خو کله چې دمجاهدینو تکلیف رفللع شللو دا فللرض دي چللې‬ ‫له‬ ‫لود نل‬ ‫نوموړي مالونه بیرته دهغوئ څښتنانو ته مسترد شي که چیرته شي موجل‬ ‫وو نو د هغه قیمت دې اصلي ملک ته ورکړي ‪ ،‬لکه چې فتح القدیر دسیدنا علي رضی‬ ‫ا عنه څخه نقل کړي دي‬ ‫لره‬ ‫لي البصل‬ ‫لدین فل‬ ‫) و لنا ان علیا رضی ا عنه ‪ .‬قسم السلح فیما بین المجاهل‬ ‫وکانت قسمته للحاجة ل للتملیک ولن للما م ان یفعل ذلک في مال العادل عند‬ ‫الحاجة ففي مال الباغي اولي والمعنې فیه الحللاق الضللرر و الدنللي لللدفع‬ ‫لهم‬ ‫لارر بعضل‬ ‫لي وهواضل‬ ‫العلي اي ضرر المتوقع العامة المسلمین بالضرر ولدنل‬ ‫‪( .‬‬ ‫» فتح القدیر باب البغاة ‪۵‬ج ‪ ۳۳۸‬مخ «‬ ‫زمونږ له پاره دا دلیل دې چې په بصره کې سیدنا علي رضی ا عنه وسله ویشلللي‬ ‫لي‬ ‫لان وګرځل‬ ‫للي مالکل‬ ‫وه ‪ ،‬داحتیاج د رفع کولو له پاره نه دا چې دمالونو اصل‬ ‫نواما م ته دا اختیار ورکړ شوې چې د یوه عادل شخص په مال کې داسي تصر ف وکړي‬ ‫پس کله چې دیوه عادل شخص څخه مال تصر ف کولې شي نو د باغي کسانو په مال کې‬ ‫هم تصر ف کولې شی ‪.‬‬ ‫په کم او ادني ضرر سره دزیات ضرر دفع کول جائز دي یعنې کلله‬ ‫لنډه داچې ‪:‬‬ ‫کمو کسانو ته څه ضرر رسیږي خوپه هغو سره ډیر مسلمانان له ضرره څخه خلصیږي‬ ‫نو دا ضرر رسول جائز دي ‪.‬‬ ‫په همدې ډول رسول ا صلي ا علیه وسلم یو ځآې همداسي کړي وو ‪.‬‬ ‫) واصل هذا حدیث صفوان فانه علیه السل م اخذ منه دروعا حالللة المحاربللة‬ ‫بیغر رضاء فقال اغصبا یا محمد؟ فقال ل عاریة موادة ‪ »( .‬فتللح القللدیر ‪،‬‬ ‫باب البغاة ‪۵‬ج ‪۳۳۸ ،‬مخ«‬ ‫للم د‬ ‫له وسل‬ ‫او اصل په دې حدیث کې د صفوان موضوع ده ‪ .‬چې نبي کریم صلی ا علیل‬ ‫له‬ ‫للي ا ل علیل‬ ‫جګړې په وخت کې دصفوان څخه زغره واخیسته ‪ ،‬نوصفوان رسول ا صل‬ ‫لته ‪،‬‬ ‫لبر واخسل‬ ‫له جل‬ ‫لاڅخه پل‬ ‫وسلم ته وویل چې ای پیغمبره ! دا زغره دې له مل‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم ورته وویل چې په امانت یی اخلم ‪،‬بیرته یی درسپار م‬ ‫‪.‬‬


‫‪75‬‬

‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې زیات ضرورت په وخت کې دمسلللمانانو‬ ‫مال اخیستل روا دي چې مجاهدین ډیر ضرورت ورته ولري خللو شللرط دادې چللې‬ ‫هغه خپل شخصي مال نشي ګرځولې یعنې دضرورت څخه وروسته به یی بیرته دهغه‬ ‫اصلي څښتن ته سپاري که اصل شي نه وو موجود نودهغه قیمت به اداء کوي ‪.‬‬ ‫شامي په دې اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫ویضمن له ما اخذ لن عمل الخذ للضطرار لینللا فللی الضللمان ‪ » (.‬شللامي ‪۵‬ج ‪،‬‬ ‫‪۴۳۶‬مخ «‬ ‫دمال له پاره ضامن کیږي له هغه شي څخه چې اخیستي یی دې ‪ ،‬ځکه چې په اضطراري‬ ‫حالت کې اخیستل د بیرته نه ورکولو منافي نه کیږی ‪.‬‬ ‫دا حکم په هغه وخت کې دې چې په بیت المال کې څه شې نه وي اویا هغه شیان چللې‬ ‫لې‬ ‫په بیت المال کې دي مجاهدینو ته نه رسیږي ‪ .‬یا دهغو رسول مشکل وي لکه چل‬ ‫عالمګیري لیکي ‪:‬‬ ‫) بان لمتکن في بیت المال مال فل بأس بان یحکم الما م علیارباب المللوال‬ ‫بقدر مایقوي به الذین یخرحون للجهاد ‪ ( .‬فان کان للمسلیمن قوة القتال‬ ‫بان کان للمسلمین في بیت المال مال فل ینبغی للما م ان یحکم علللي اربللاب‬ ‫لاب اول‬ ‫لیر بل‬ ‫الموال فیأخذ شیئا من مالهم من غیر طیب انفسهم ‪ » ،‬کتاب السل‬ ‫‪۲‬ج ‪۱۹۱ ،‬مخ«‬ ‫له‬ ‫لال پل‬ ‫لړي دمل‬ ‫لم وکل‬ ‫لا م حکل‬ ‫لې امل‬ ‫که په بیت المال کې مال نه وو باک نه لری چل‬ ‫څښتنانو دومره چې کفایت وکړي اوقوي شي پرې مجاهدین ‪ .‬هغه کسان چې جهللاد‬ ‫له‬ ‫ته ځي ‪ ،‬که دمسلمانانو سره طاقت وو یعني په بیت المال کې مال وو داما م لل‬ ‫لي‬ ‫له شل‬ ‫له څل‬ ‫لو څخل‬ ‫له هغل‬ ‫پاره مناسبه نه ده چې حکم وکړي دمال څښتنانو ته چې لل‬ ‫واخیستل شي بې له دې چې دوي په خپله رضائیت ولري ‪.‬‬ ‫لال‬ ‫له مل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬که مجاهدینو ته زیات ضرورت وو نو دمالدارو خلکو لل‬ ‫څخه دوه مره مال چې ددوې مشکل پرې حل شي اخیستلې شي خو ددغه مال بیرتلله‬ ‫لتل‬ ‫لال اخیسل‬ ‫له دمل‬ ‫لا څخل‬ ‫له وي نودچل‬ ‫لرورت نل‬ ‫له ضل‬ ‫له چیرتل‬ ‫ورکول لز م دي ‪ .‬خو کل‬ ‫دمجاهدینو له پاره جواز نه لري ‪.‬‬ ‫******‬

‫دیارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لان بل‬ ‫که چیرته دا ویره وي چې د شتمنو خلکو مالونه به دښمن واخلي ‪،‬خپل ځل‬ ‫پرې تقویه کړی اود مجاهدینو په خل ف به کار ترې واخلي نوپه داسي صورت کې‬ ‫ایا د اغنیاؤ دمال اخیستل جواز لري او که نه ؟‬ ‫ددیارلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که چیرته داویره وه چې د اغنیاؤ مالونه کفاروړي نو مجاهدینو ته لزملله ده‬ ‫چې دهغې ساتنه وکړي که څه هم جګړه پیښږي ‪ .‬که کفارو په زور وړل اوتاسللود‬ ‫جګړي له لرې هغوې منعه کولئ شول نو منعه یی کړئ ‪ ،‬دمسلمانانو له مالونو‬ ‫څخه ‪ .‬بحرالرا ئق لیکي ‪:‬‬ ‫)وفي المحیط یفرض علینا اتباعهم ومقاتلتهم لستنقاذ الموال من ایدیهم ما‬ ‫لاعهم وال‬ ‫داموا في دار السل م و ان دخلو بها دار الحرب لیفترض علینا اتبل‬ ‫ولي اتباعهم بخل ف الذراري یفترض اتباعهم مطلق ٌ‬ ‫ا(‬ ‫»باب استیل الکفار ‪۵‬ج ‪۹۵ ،‬مخ«‬ ‫لول‬ ‫لاتله کل‬ ‫لول او مقل‬ ‫لارو تعقیبل‬ ‫لونږ دکفل‬ ‫له مل‬ ‫لول پل‬ ‫په محیط کې راغلي فرض شل‬ ‫دمسلمانانو د مال دخلصون دباره تر هغه چې په دار داسل م کې وي کلله دمللال‬ ‫سره دار د حرب ته داخل شول نو په مال پسې زمونږ تګ فرض نه دې بلکه د کفارو‬ ‫تعقیب اولي دې خو که چیرې ته یی زمونږ اولدونه یوړل نوبیا پسې ورتګ فر‬ ‫ض دې ‪،‬به کفارو پسې مطلق ٌ‬ ‫ا‪.‬‬ ‫لارو‬ ‫لالونه د کفل‬ ‫للمانانو مل‬ ‫له پورتني دلیل څخه څرګنده شوه چې که چیرته دمسل‬ ‫لس ته لویږي نودهغو خلصلول په مونږ فرض دي که چیرته مونږ په خپل ځان کې‬ ‫لده‬ ‫دهغو د خلصیدو توان لیده ‪،‬خو که چیرته مونږ په خپل ځان کې داقوت نه لیل‬ ‫لول‬ ‫چې دغه مالونه دکفارو له لسه واخلو نه په دې صورت کې ددغو مالونو خلصل‬ ‫لده‬ ‫للمي عقیل‬ ‫په مونږ باندې فرض نه دې ‪ .‬دهغه غني مسلمانانو چې درسته اسل‬


‫‪76‬‬

‫په شامي کې لیکل‬

‫لري دمالونو اخیستل زمونږ له پاره بلکل جواز نه لري ‪.‬‬ ‫شوي ‪:‬‬ ‫لل‬ ‫له لیحل‬ ‫لو ملکل‬ ‫) انه لیحل عند احد من علماء المسلمین بل من في یده شئ فهل‬ ‫لد‬ ‫لتند عمل بالیل‬ ‫لة بمسل‬ ‫لحد العتراض علیه ونقل اجماع العلماء علي المطالبل‬ ‫الظاهر فیها انها وضعت بحق ‪(.‬‬ ‫»باب العشرو الخراج ‪۴‬ج ‪۱۸۱ ،‬مخ«‬ ‫لي‬ ‫له زور واخلل‬ ‫لې پل‬ ‫لدي چل‬ ‫له وړانل‬ ‫لالم پل‬ ‫للمي عل‬ ‫لوه اسل‬ ‫له ده د یل‬ ‫یقینا روا نل‬ ‫دمسلمانانو مال بلکه هرشي چې دده په لس کې وي هغه دده مال دې د چا اعتراض‬ ‫پرې روا نه دې ‪ .‬د علماؤ اجماع په دې شوې چې وانخلي هغه چې د چاپه لس کې‬ ‫وي په دلیل ددي چې په هغه کې په ظاهري لس دعمل له مخې چې هغه دده په لس کللې‬ ‫ښکاره ایښودل شوي ‪.‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)قال رسول ا صلي ا علیه وسلم کل المسلم علي المسلم حللرا م دملله و مللاله و‬ ‫عرضه ( » مشکوة «‬ ‫دهر مسلمان په بل مسلمان باندې وینه ‪ ،‬مال او ابرو حرا م دي ‪.‬‬ ‫له پورتنیو دلیلو څرګنده شوه چې دهیڅ یوه مسلمان دمال اخیستل او خوړل‬ ‫که چیرته کافر ترې مللال‬ ‫رواندي ترڅو دمال دمالک رضاء او خوښه نه وي ‪.‬‬ ‫وړلو نو مسلمانانو ته لزمه ده چې دمسلمان دمال څخه دفاع وکړي که چیرته یی‬ ‫ددفاع قدرت درلود ‪.‬‬ ‫******‬

‫څوارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لع‬ ‫لدود وضل‬ ‫لي حل‬ ‫ایا مجاهدین کولې شي چې دمسلمانانو د عامه ګټو په منظور ځنل‬ ‫کړي لکه د نرخونو ټاکل ‪ ،‬د احتکار څخه منه کول ‪ ،‬د دښمن ساحې ته د خلکو له‬ ‫تګ څخه مخنیوي اود ضروري موادو دنرخ ټاکل او داسي نور ؟‬ ‫د څوارلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لکه څنګه چې د شخصي ترانسپورتونو په اړه په څلور م فصل په لسم سللوال کللي‬ ‫حکم شوي هغه په دې مورد کې هم تطبیق کیږي ‪ .‬لکه چې په فتللح القللدیر کللې‬ ‫راغلي ‪:‬‬ ‫لة‬ ‫لع لعامل‬ ‫لرر المتوقل‬ ‫لو ضل‬ ‫لي وهل‬ ‫لرر العلل‬ ‫لع ضل‬ ‫) و المعنې المجوز فیه انه دفل‬ ‫المسلمین بالضرر ال دني و هو ضرر بعضهم ویحبس الما م اموالهم لدفع شرهم‬ ‫و ضعافهم بذلک ‪ » ( .‬باب البغاء ‪۵‬ج ‪ ۳۳۸ ،‬مخ «‬ ‫د جواز معني داده چې داعلي او لوي ضرر دفع کیږي په ادني ضرر سللره ‪ ،‬دهغلله‬ ‫لږ و‬ ‫لې لل‬ ‫لږي چل‬ ‫لع کیل‬ ‫لوې ضرر چې ډیرو مسلمانانو ته رسیږي په هغه ضرر سره دفل‬ ‫مسلمانانو ته رسیږي ‪ .‬اما م دي د هغوې مالونه بند کړي ددښللمن د شللر ددفللع‬ ‫کولو په منظور اوددښمن د ضعیف کولو له پاره ‪.‬‬ ‫په مبارک حدیث کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫) اذا رأې منکم منکرا فلیغیره بیده فان لم یستطع فبلسانه فان لم یستطع‬ ‫فبقلبه ‪....‬اوکما قال ( » مشکوة«‬ ‫که چیري تاسو یو بد فعل کونکي وکوت نو په لس یی منعه کړئ که دلس قدرت نلله‬ ‫وو نو نصیحت ورته وکړئ اوکه نصیحت مو نه شو ورته کولې نوپه زړه کې ورته بد‬ ‫ووینئ ‪ )...‬دهغه سره دوستي مه کوئ (‬ ‫اوپه دې قول چې وایو ) نخلع و نترک من یفجرک ( خلعه کو م یعنې وعده کللو م‬ ‫دخپل ا تعالي سره چې پریږد م دهغه چا دوستي چې بدکاره دي ‪.‬‬ ‫هغه کسان چې ددښمن ساحې ته تګ راتګ کوي یا احتکار کوی اویا مالونه دومره‬ ‫قیمته پلوري چې خلکو ته ستونزې پیدا کوي نو دا ټول بدکاره دي او باید چللې‬ ‫هغوې منعه کړاې شی اشباه النظائر لیکي ‪:‬‬ ‫) یحتمل الضرر الخاص لجل العا م (‬ ‫خاص ضرر دعا م ضرر رفع کولو له پاره دې ‪.‬‬ ‫په احتکار اوقیمت فروشئ کي عا م ضرر دې اوهم ددښمن د نفوذ ځایوته تجارت‬ ‫ددښمن تقویه کول دي ‪ ،‬نو و مو لیدل چې دمسلمانانو کمزوری کول او ددښمن‬


‫‪77‬‬

‫لو‬ ‫لان وي نل‬ ‫له زیل‬ ‫لانو تل‬ ‫تقویه کول جواز نه لري نو که په منعه کولو کي لږو کسل‬ ‫ډیرو کسانو ته ګټه ده ‪.‬‬ ‫******‬

‫پنځلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که دمجاهدینو دکامیابۍ اوددښمن د ناکامۍ په اړه مبالغه خبرونه خپللاره‬ ‫کړل شي شریعت په دې اړه څه حکم فرمایی ؟‬ ‫دپنځلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫که چیرته داسي خبرونه د مجاهدینو دبریالیتوب او ددښمن د کمزروتیللا پلله‬ ‫اړه وي خو مبالغه په کې شوي وي اماد هو په نشر سره مجاهدین قوت مللومي نللو‬ ‫دا جواز لری ‪ ،‬لکه څنګه چې ددې مبارک حدیث څخه څرګندیږي ‪.‬‬ ‫) عن کلثو م بنت عقبة رضي ا عنها ‪ ،‬قالت سمعت رسول ا صلي الل علیلله وسلللم‬ ‫لول ل‬ ‫للم یقل‬ ‫له وسل‬ ‫یرخص في شئ من الکذب ال في ثلث ‪ ،‬کان رسول ا صلي ال علیل‬ ‫اعده کاذبا الرجل یصلح بین الناس ‪،‬یقول ل یرید به ال الصلللح ‪ ،‬و الرجللل‬ ‫یقول في الحرب و الرجل یحدث امرأته و المرأة تحدث زوجها‪.‬‬ ‫لاورة‬ ‫لول و مجل‬ ‫لادة القل‬ ‫لی زیل‬ ‫قال خطابي هذه امور قد یفطر النسان فیها الل‬ ‫الصدق طلبا للسلمه و دفعا للضرر عن نفسه وقد رخص فی بعض الحوال في الیسر‬ ‫من الفساد مما یؤمل فیه من الصلح ‪( .‬‬ ‫»بذل المجهود علي ابو داود کتاب الدب ‪۶‬ج ‪۲۶۳‬مخ «‬ ‫دعقبي لور کلثو م رضی ا عنها روایت کوي چې ویی ویل ‪ ،‬نه مې دي اوریدلي للله‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم څخه ددرواغو ویلو دجواز مګر په دریو کارونو کي ‪:‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم به ویل چې دي دریو کارونو ته درواغجن نه وایللم ‪،‬‬ ‫لو د‬ ‫له دی درواغل‬ ‫یو هغه سړې چې د مسلمانانو په منځ کې اصلح کوي اووایی چې پل‬ ‫لې د رواغ‬ ‫لاد کل‬ ‫خلکو له اصلح څخه په غیر بل کو م مقصد نه لر م ‪ ،‬دوهم په جهل‬ ‫ویل ‪ ،‬اودریم دا چې ښځه د میړه سره او میړه د ښځي سللره پلله دې خللاطر درواغ‬ ‫وایی چې له یو بل څخه خفه نه شي‪.‬‬ ‫لږي پلله‬ ‫خطابي ویلي چې دا امور ځني وخت انسان ته له مجبوریت څخه پیدا کیل‬ ‫لت‬ ‫زیات ویلو صدق ته نږدی ‪ ،‬یعنې له صدق څخه زیاتي یعنې دروغ ویل للله هلکل‬ ‫څخه دځآن دسلمتۍ دپاره او د ضرر ددفع کولو له پاره ‪ ،‬په تحقیق سره په ځینللو‬ ‫حالتو کې رخصت ورکړ شوې کم فساد ته چې په هغو کې داعمالو اصلح متصللوره‬ ‫وي ‪.‬‬ ‫لدي څخه څرګندیږي چې د جهاد په وخت کې درواغ ویل دکفر دفسا ددفع کولو‬ ‫له پاره اود مسلمانانو دقوت په خاطر اودنفس مجاهد د حفاظت په منظور روا‬ ‫دي ‪ ،‬له دي کبله اما م غزالي فرمایلي دي‪:‬‬ ‫له‬ ‫) و لقد قرب الغزالي الی رفع القبح من الکذب بل حسنه بحسن مافیه و قبحل‬ ‫بقبح مافیه ‪( .‬‬ ‫» العر ف الشذي باب الجهاد ‪۴۳۸‬مخ«‬ ‫لاره‬ ‫په تحقیق سره اما م غزالي بیا ن کړې دې ددرواغو د قباحت د رفع کولو دپل‬ ‫بلکه حسن درواغ دهغه په حسن کې دي او ددرواغو قبح دهغه په قبح کې دي ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬مطلب داشو چې د هغه څه د پاره چې درواغ ویل کیږ ي کلله هغلله‬ ‫لارووو‬ ‫کار دشریعت له مخې ښه کاروو نو دروغ ویل هم ورته جائز دی اوکه بد کل‬ ‫نو درواغ ویل هم بد دي بلکه ګناه ده ‪.‬‬ ‫******‬

‫شپاړسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که دمجاهدینو د یوې ډلې لخوا په بله ډله یا ګروپ تیري وشي ایللا دهغلله پلله‬ ‫مقابل کې وسله واله مقابله او دریدل جواز لري او که نه ؟‬ ‫دشپاړسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لاروا دي‬ ‫ٌ نل‬ ‫دا یو څرګنده خبره ده چې بې له حقه څخه د یوه مسلمان وژل مطلقلا‬ ‫په دینا کې په هغه قصاص کیږي او په اخرت کې د ا تعلي په درناک عذاب اختلله‬ ‫کیږي ‪ .‬ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫)و من یقتل مؤمنا متعمدا فجزاءه جهنم خالدا فیها (» النساء ‪«۹۳‬‬


‫‪78‬‬

‫چا چې په قصد سره مسلمان ووژلو پس دهغه جزاء دوزخ دې او تل به په دې دوزخ کې‬ ‫وی ‪.‬‬ ‫په مبارک حدیث کې راغلي دي ‪:‬‬ ‫لی‬ ‫لال اذا التقل‬ ‫للم قل‬ ‫له وسل‬ ‫) و عن ابي بکره رضی ا عنه ‪ ،‬عن النبي صلې ا ل علیل‬ ‫لدهما‬ ‫لل احل‬ ‫لاذا قتل‬ ‫المسلمان حمل احدهما علي اخیه السلح فهما في حر جهنم فل‬ ‫ٌ وفي روایة عنه قال اذا التقللي المسلللمان بسللیفهما‬ ‫صاحبه دخل هما جمیعا‬ ‫له‬ ‫لال لنل‬ ‫فالقاتل و المقتول في النار قلت هذا القاتل فما باک المقتول قل‬ ‫لل‬ ‫لاب قتل‬ ‫لکوة بل‬ ‫کان حریصا علي قتل صاحبه(‪ » .‬متفق علیه ‪ .‬مرقات شرح مشل‬ ‫اهل ارده ‪۷‬ج‪ ۱۰۸ ،‬مخ«‬ ‫ابوبکرة رضي ا عنه له رسول ا صلي ا علیه وسلم څخه روایت کوي چې وویل رسول ا‬ ‫له‬ ‫لول اوپل‬ ‫لخ شل‬ ‫لره مخامل‬ ‫صلي ا علیه وسلم‪ :‬په هغه وخت کې چې دوه مسلمانان سل‬ ‫وسله سره یی یو په بل حمله وکړه نو دواړه به دوزخ په تودوخې کي سوځي په هغه‬ ‫وخت کې چې دد دواړو څخه یو قتل شی نوقاتل او مقتول به دواړه په دوزخ کللي‬ ‫سوځي ‪،‬په بل روایت کې راغلي چې وویل رسول ا صلي ا علیه وسلم‪ :‬پلله هغلله‬ ‫وخت کې چې دوه مسلمانان دوسلي سره یو دبل سره د جګړې له پاره مخامللخ شللول‬ ‫نوقاتل اومقتول دواړه دوزخ ته ځي‪ .‬ومو ویل دوزخ قاتل ته دې او مقتللول‬ ‫ته ولي ؟ رسول ا صلي ا علیه وسلم وفرمایل‪ :‬ځکه چې مقتول دقاتل د وژلو تلله‬ ‫حریص وو‪.‬‬ ‫له‬ ‫له پل‬ ‫لدر ده نل‬ ‫له هل‬ ‫د فتح القدیر په فتاوې کي لیکل شوی چې د تعرض کونکي وینل‬ ‫دنیا کې مؤخذه لري او نه په اخرت کې ‪.‬‬ ‫)و من شهر علي المسلمین سیفا فعلیهم ان یقتلوه لقوله علیه السل م و من شهر‬ ‫لن‬ ‫له تعیل‬ ‫له ولنل‬ ‫علي المسلمین سیفا فقد اطل دمه لنه باغ بتسقطه عصمته ببغیل‬ ‫طریقا لدفع القتل عن نفسه فله قتله و قوله فعلیهم وقول محمد رحمة الل فللي‬ ‫الجامع الصغیر فحق علي المسلمین این یقتلوه اشارة الي الوجوب و المعنللي‬ ‫وجوب دفع الضرر فان قیل قوله في الحدیث فقد اطل دمه یللدل علللي البللاحه‬ ‫لافر‬ ‫لا بالکل‬ ‫لار ملحقل‬ ‫فقط فکیف یتمسک به علی الوجوب قلنا لما اهدر دمه صل‬ ‫الحربي المحارب فیکون قتله واجبا لکن لیعین القتل بل لدفع الضرر حللتی‬ ‫لب ان‬ ‫له واجل‬ ‫لي ان قتلل‬ ‫لدلیل علل‬ ‫لو امکن دفعه بغیر القتل ل یجوز قتله و الل‬ ‫ٌ ول یأثم التارک بترکه و ههنالو ترک المشهور علیه‬ ‫المباح ما استوې طرفا‬ ‫قتل الشاهر مع امکانه یکون اثما فدل انه واجب ‪(.‬‬ ‫»کتاب الجنایات باب مه شهرسیفا ‪۹‬ج‪۱۶۶ ،‬مخ«‬ ‫چاچې په مسلمانانو توره را وایستله واجب دې چې قتل کللونکي ووژل شللي ‪ ،‬د‬ ‫لل‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم ددې قول په اساس چې فرمایلي یی دي ‪ :‬چاچې په خپل‬ ‫مسلمان ورور باندي توره راوایستله نودهغه وینه هدر اوبیځایه ده ځکه چې‬ ‫دا باغی دې نو دده د بغاوت په وجه دده عصمت ساقط کیږي ‪ ،‬اویا داچې د خپللل‬ ‫قتل ددفع کولو له پاره یی لره ټاکلي نوپس دده قتل روا دې ‪ ،‬اما م محمد پلله‬ ‫جامع الصغیر کې لیکلي دي‪ :‬حق دې مسلمان ته چي قتل کړي هغه ‪ ،‬اشاره ده‬ ‫په دې کې د وجوب له پاره او دوجوب معني د ضرر دفع ده که څوک اعتراض وکللړي‬ ‫لومه‬ ‫له کل‬ ‫‪،‬په حدیث کې د ) فقد اطل دمه ( عبارت دللت کوي په اباحت سره ‪ ،‬پل‬ ‫وجه یی تاسو وجوب نیسئ ‪ ،‬ځواب وایم ‪ ،‬هرکله چې وینه یی هللدر شللوه نللو د‬ ‫محارب کافر سره یو شانته شو نو دهغه قتل واجب دې نه دعین قتل دپاره بلکه د‬ ‫ضرر د دفع له پاره حتي که ممکن وه دفع د ضرر بې له قتله روانه ده قتل دهغه‬ ‫‪ .‬دلیل په دې چې دهغه قتل واجب دې ځکه چې مباح هغه دې چې عد م او وجود یی‬ ‫مساوي وي نه ګنهګاریږي ترک کونکي دهغه ‪ ،‬په دې ځاې کې یی ترک کړی دتللوري‬ ‫ایستونکې قتل نو دهغه سره ګنهګاریږي نود اخبره په دې دللت کوي چې د توري‬ ‫ایستونکي قتل واجب دي ‪.‬‬ ‫همدا رنګه به فتح القدیر کی لیکي چې ‪:‬‬ ‫)اذا التقی المؤمنان بسیوفها فالقاتل و المقتول فللي النللار محمللول علللي‬ ‫قتالهما حمیة و عصبیة لجل الدنیا والمملکة » فتح القدیر ‪۹‬ج ‪۱۴۱ ،‬مخ«‬


‫‪79‬‬

‫په هغه وخت کې چې دوه مسلمانان سره مخامخ شي د وسلو سره ) دیوبللل دوژلللو‬ ‫لتي للله‬ ‫له پاره ( نو دواړه په دوزخ کې دي ‪ ،‬ددوې قتال حمل دي د نللورو دمرسل‬ ‫پاره او نږدې ددنیا او مملکت د غوښتني له پاره ‪.‬‬ ‫له ذکر شوو دلیلو څخه څرګندیږي چې دا حکم هغه وخت دې چې ددواړه ډلي یو دبل‬ ‫له‬ ‫له ډلل‬ ‫لونکي وه او بلل‬ ‫لرې کل‬ ‫سره کینه او عداوت ولری ‪ .‬که چیرته یوه ډله تیل‬ ‫لوکه‬ ‫لړي ‪ ،‬نل‬ ‫لره وکل‬ ‫لوله سل‬ ‫له سل‬ ‫نهوه نو لزمه ده چې د تیري کونکي مسلمان دفع پل‬ ‫چیرته دسلی هیڅ امکان نهوو بې له دې چې ورسره و جنګږی نو په دې صورت کللې‬ ‫دخپل نفس ددفاع په منظور که وروجنګیږي نو که جګړه کې مړ شو شهد دي او که یی‬ ‫تیرکونکیووژلو مسؤلیت نه لری چې په مبارک حدیث کې راغلي ‪:‬‬ ‫) عن سعید ابن زید رضی ا عنه ‪ ،‬ان رسول ا صلي ا علیه وسلم‪ :‬قال من قتل دون‬ ‫دینه فهو شهدی و من قتل دون اهله فهو شهید ‪.‬‬ ‫وکلمه دون بمعنې الحفظ قال ابن الملک و عاة العلماء علي ان الرجللل اذا‬ ‫لع ال‬ ‫لم یمتنل‬ ‫لان لل‬ ‫لالمن فل‬ ‫لد بل‬ ‫لع القاصل‬ ‫له دفل‬ ‫له فلل‬ ‫قصد ماله اودمه او اهلل‬ ‫لاة ‪۷‬ج‬ ‫لائی ‪،‬مرقل‬ ‫لوداؤد ‪ ،‬نسل‬ ‫بالمقاتله فقتله فال شئ علیه ‪ »( .‬ترمذي ‪،‬ابل‬ ‫‪۱۱۹‬مخ«‬ ‫له سعید ابن زید رضي ا عنه څخه روایت دې په تحقیق سره رسول ا صلي الل علیلله‬ ‫وسلم فرمایلي دي څوک چې دخپل دین دساتني له پاره ومړ ‪ ،‬یا ووژل شو شللهید‬ ‫شوې دې اوڅوک چې دخپل اهل د ساتني په لر کې ووژل شو هغه شهید دې ‪.‬‬ ‫د)دون( کلمه دحفاظت په معني ویلي دي بن ملک چې عا م علماء پلله دې دي چللې‬ ‫که یو نفر د چا قتل یا دهغه دکور غل ته قصد وکړي نو د قاصد په امن سره منللع‬ ‫کول روا دي که منعه نه شو مګر په قتال سره پس که یی ووژلو نو په هغه څه نلله‬ ‫دي لز م ‪.‬‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬که چیرته یو شخص یا یوه ډله مظلومه واقع شي او دخپل نفلس ملال‬ ‫اوځان ددفاع په لره کي ووژل شي نوهغه شهید دې خو چې قصد اونیت یللی دا وي‬ ‫لد و‬ ‫چې دخپل نفس اومال څخه دفاع کوی او دخپل مسلمان ورور سره دمقابلي قصل‬ ‫نه لری اودهغه سره دکیني اوعداوت په اساس مقابله ونه کړی ‪.‬‬ ‫اوولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫کومه اندازه غنائم ) وسله او اجناس ( چې مجاهدین لسللته راوړي دهغللو د‬ ‫ویشلو حق د چاسره دې ؟‬ ‫داولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫د غنیمت دمال د ویشلو حق لکه څنګه چې کتابونو لیکلي له دریو کسانو سللره دې‬ ‫اوهم د ضرورت په وخت کې مجاهدین د ویشلو غوښتنه کولې شي ‪.‬‬ ‫لکه چې په عالمګیري کی لیکلي دي ‪:‬‬ ‫) و قالوا ههنا ثلثة نفر الما م الکبر ‪ ،‬امیر الجندی و صاحب المقسم الللذي‬ ‫فوض الیه امر القسمة (‬ ‫)فصل في کیفیة القسمه ‪۲‬ج ‪۲۱۶ ،‬مخ «‬ ‫عالمانو ویلی دي چې درط تنه د ویشلو حق لءی ‪ ،‬لوې اما م ‪ ،‬د لښکرو قومندان ‪،‬‬ ‫اوهغه ویشونکې چې د اما م له خوا هغه د ویش له پار ه مؤظف شوی وي ‪.‬‬ ‫همدا رنګه د عالمګیری په ‪ ۲‬ټوک ې په ‪۲۱۴‬مخ کې په همدي فصل کې راغلي ‪:‬‬ ‫) اذا قسم الما م الغنائم بین المسلمین فذلک جائز فعل برضاء الغانیمین‬ ‫اوبیغر رضا ئهم فعل ذلک في دار الحرب او دار السل م ‪( .‬‬ ‫په هغه ووخت کې چې اما م دمجاهدنیو په منځ کې غنائم تقسیم کړل دمجاهللدینو‬ ‫په خوښه نو دا رواده او که د مجاهدینو خوښه نه وي هم جواز لري داکار پلله‬ ‫دار دحرب او دار داسل م دواړو کي جواز لري او صحیح دې ‪.‬‬ ‫همدا راز مجاهدین دضرورت په و جه او یا مال د ضائع کیدو له ویرې کولې شللي‬ ‫چې د ویش غوښتنه وکړی لکه څنګه چې په هدایه کې راغلي ‪:‬‬ ‫لوا‬ ‫لذا لوطلبل‬ ‫لح و کل‬ ‫لزاة فتصل‬ ‫)ول تقسم ثم الاذا قسم عن اجتهاد اولحاجة الغل‬ ‫القسمة من الما م و حشي الفتنة (‬ ‫لمة‬ ‫لي قسل‬ ‫لب فل‬ ‫لخ ‪ ،‬مطلل‬ ‫لامی ‪۳‬ج ‪ ۲۵۲ ،‬مل‬ ‫» هدیه ‪۳‬ج ‪ ۲۰۸ ،‬او ‪۲‬ج ‪ ۲۱۲‬مخونه ‪ .‬شل‬ ‫الغنیمة «‬


‫‪80‬‬

‫په دار دحرب کې دې نه ویشل کیږي مګر د اجتهاد له مخللي ‪ ،‬یللا دمجاهللدینو د‬ ‫ضرورت په وجه ‪ ،‬نو په دې صورت کې صحیح ده ‪ ،‬اوهمدا رانګه چې غازیان دویللش‬ ‫له ‪ ،‬دا‬ ‫لدو څخل‬ ‫لدا کیل‬ ‫له پیل‬ ‫غوښتنه وکړي له اما م څخه ‪،‬او ویریږي دکومي فتني لل‬ ‫جواز لري ‪.‬‬ ‫لو‬ ‫لري خل‬ ‫لق لل‬ ‫لش حل‬ ‫لي د ویل‬ ‫لور واړه ډلل‬ ‫لې څلل‬ ‫له ذکر شوو دلیلو څخه ډاګیزیږي چل‬ ‫مجاهدینو ته داحق ورکړل شوي چې ضرورت ولري اویا دکومي فتني څخلله ویللره‬ ‫ٌ دویش حق لري که چیرې لوی امیر وجود ولللري‬ ‫ورسره وي خو دري نورې ډلي مطلقا‬ ‫نو لومړي دهغه حق دې چې غنیمت وویشي خوپه افغانستان کې په هرڅاې کې ویشل‬ ‫کیداې شي ځکه دار داسل م دې اوپه دار داسل م کي قبضه د احراز هم شته اوویش‬ ‫هم ‪.‬‬ ‫******‬

‫اتلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له پورتني دلیل څخه څرګنده شوه چې که وسله دجهاد کولو له پاره ضرور وه که‬ ‫هغه دجنګ تر خلصیدو خرڅه نه شي او یا ونه ویشل شي ایا ددې له پاره کو م دلیل‬ ‫شته اوکه نه ؟‬ ‫داتلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫څرنګه چې د افغانستان په جهاد کې وسلي ته زیات ضرورت دې او ددې ضرورت پلله‬ ‫بناء دا هم کولې شو چې د خلکو شخصي وسله واخلو او جهاد پرې وکړو لکلله چللې‬ ‫لرت‬ ‫لوي دي‪ .‬حضل‬ ‫داسي پیښي د رسول ا صلي ا علیه وسلم په وخت کې زیاتي پیښې شل‬ ‫له‬ ‫لی پل‬ ‫له یل‬ ‫لتي اوهغل‬ ‫للي راواخسل‬ ‫لي وسل‬ ‫علي کرمه ا وجه په بصره کې دخلکوشخصل‬ ‫مجاهدینو وویشلي ‪،‬لکه چې فتح القدیر لیکي ‪:‬‬ ‫)ان علیا رضی ا عنه ‪ ،‬السلح فیما بین المجاهدین بالبصللرة وکللانت تقسللیمه‬ ‫له‬ ‫لي فیل‬ ‫لادل والمعنل‬ ‫للحاجة ل للتملیک و ان للما م ان یفعل ذلک في مال العل‬ ‫الحاق الضرر الدني لدفع العلي ‪.‬‬ ‫لة‬ ‫لة المحاربل‬ ‫والصل فیه حدیث صفوان فان علیه السل م اخذ منه دروعا حالل‬ ‫بغیر رضاء فقال اغصبا یامحمد ؟ فقا ل صلي ا علیه وسلم ل بل عاریة مللوادة‬ ‫‪(.‬‬ ‫)فتح القدیر باب البغاة ‪۵‬ج ‪۳۳۸ ،‬مخ«‬ ‫په تحقیق سره حضرت علی کر م ا دمسلمانانو وسله پلله مجاهدینووویشللله اودا‬ ‫ویشل د ضرورت له پاره وو نه دملکیت لهپ اره ‪ ،‬ده داما م له پاره چې دا فعللل‬ ‫وکړی د عادل په شخصي مال کی ‪ ،‬دخبرې معنې داده چې کم ضرر رسیدل دي د زیللات‬ ‫ضرر ددفع کولو له پاره په دې کار کې دلیل حدیث دصفوان دي ‪ .‬په حقیقت کللې‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم دصفوان څخه په زور زغره واخیسته ‪ ،‬دجګړې په وخت کې‬ ‫‪ .‬وویل صفوان یامحمده ! زغره دې را څخه واخیسته په زور اوغصب دې کللړه ‪،‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم ورته وفرمایل ‪ :‬نه غصب کړې مې نلله ده امللانت مللې‬ ‫درڅخه اخیستی ‪ ،‬بیرته به یی درکړ م ‪،‬‬ ‫له زور‬ ‫لتل پل‬ ‫للو اخیسل‬ ‫لې د وسل‬ ‫لت کل‬ ‫له دغو دلیلو معلومه شوه چې د ضرورت په وخل‬ ‫مجاهدینو ته جائز دي‪ .‬څرنګه چې د غنیمت وسله مخکې له دي چې ویشل شوي نه‬ ‫وي نو شخصي شوې هم نه وي نو که چیرته ونه ویشل شیاود جبهي لخوا په جهاد کللې‬ ‫استعمال شی جائز دي ‪ .‬که چیرته مجاهدین دخپل ځان او اولد له پاره د نفقي‬ ‫ضرورت درولد نولزمه چې د بیت المال څخه دهغه مشکل حل شي ځکه د مجاهدینو‬ ‫لر‬ ‫لې تیل‬ ‫لې مخکل‬ ‫دځان اوکور د مشکل حل کول په بیت المال لز م دي لکه څنګه چل‬ ‫شول نن ورځ دمجاهدینو ډیر زیات ضرورت دې نولزمه ده چې لمللړئ د مجاهللدینو‬ ‫دځان اوکورنئ دنفقي حل وشي او د نورو غیر ضروري مصارفو مخه و نیول شی ‪.‬په‬ ‫هدیه شریف کې لیکل شوي دي ‪.‬‬ ‫لال‬ ‫لت المل‬ ‫)ویدفع من الذي حیاء الما م ارزاق المقابله و ذراریهم لنه مال بیل‬ ‫فانه وصل الی المسلمین من غیر قتال و هو معللد لمصللالح المسلللیمین وهللؤلء‬ ‫لي‬ ‫لاجوا الل‬ ‫لة لحتل‬ ‫لوا کفایل‬ ‫لولم یعطل‬ ‫عملتهم و نفقة الذراري علي ابائهم فلل‬ ‫الکتساب ولیفرغون للقتال ‪ » (.‬باب الجزیة ‪۲‬ج ‪۲۹۲ ،‬مخ«‬ ‫له‬ ‫لې هغل‬ ‫له چل‬ ‫لی دې ځکل‬ ‫دهغه څخه دې اما م ورکړي د مجاهدینو رزق چې را ټول کړي یل‬ ‫له‬ ‫لت څخل‬ ‫دبیت المال مال دې پس په تحقیق سره مسلمانانو ته رسیږي د جنګ د وخل‬


‫‪81‬‬

‫په غیر هم ‪ ،‬بیت المال جوړشوې دمسلمانانو د ګټو له پاره او مجاهدین دهغللو‬ ‫عمله ده اود اولد نفقه په پلر باندي ده که دکفایت په انللدازه ورنکللړي شللي‬ ‫نوکسب کولو ته احتیاجیږي اوجهاد نشي کولې ‪.‬‬ ‫که کو م امر دغنیمت په مال کې د مجاهدینو حقوق ورنکړل نو د حشر په ورځ به د‬ ‫لوې عذاب سره مخامخ شي ‪ ،‬همدا راز که قومندان دنللورو مجاهللدینیو څخلله‬ ‫زیاته برخه واخیسته نو د اخرت په ورځ مختوري وي او هلته به مجاهدین تللرې‬ ‫خپل حقوق غواړی چې له نیک عمل څخه به بل څه ورکړی نه شي په یوه مبارک حدیث‬ ‫کې رسول ا صلي ا علیه وسلم فرمایلي دی ‪:‬‬ ‫)و عن سعید رضی ا عنه ‪ ،‬عن رسول ا صلي ا علیه وسلم قال لکل غادر لللواء عنللد‬ ‫استه یو م القیمة وفي روایه لکل غادر لوأ یو م السیمة یرفع بقدر غدره ال‬ ‫ول غادر اعظم غدر امیر عامة ‪( .‬‬ ‫) رواه مسلم ‪ ،‬مشکوة ‪ ،‬فصل ماعلي الوالة ‪۳۲۳‬مخ«‬ ‫سعید رضی ا عنه له رسول ا صلي ا علیه وسلم څخه روایت کوي چې رسول ا صلي الل‬ ‫علیه وسلم وفرمایل چې هر غدر کونکي به یوبیرق ولري دهغه د شرمګاه سره پلله‬ ‫ورځ د قیامت ‪ ،‬په یوه بل روایت کې راغلي چې روځ د قیامت به دهر غدر کللونکي‬ ‫لدر‬ ‫لوې غل‬ ‫لته لل‬ ‫سره بیرق وي په اندازه دغدر دده ‪ .‬پوه اوخبر دار اوسئ نشل‬ ‫کونکي په غدر کولو له امیر عا م څخه بل څوک ‪.‬‬ ‫د وسلی په برخه کې بدائع داسي فیصله کړې ده ‪:‬‬ ‫) واماماسوې الماء کول والمشروب اوالعلف و الحطب فل ینبغي ان ینتفعللون‬ ‫لاج‬ ‫له اذا احتل‬ ‫به لن حق الغانمین متعلق به وفي النتفاع ابطال حقهم ال انل‬ ‫لان‬ ‫لتعمال بل‬ ‫لا اسل‬ ‫لأس بل‬ ‫الي استعمال شئ من السلح والدواب او الشباب فلبل‬ ‫انقطع سیفه فل بأس بأن یأ خذ سیفا من الغنیمة فیقاتل به لکنه اذا استغنی‬ ‫عنه رده الي المغنم وکذا اذا احتاج الي رکوب فرس او لبس ثوب اذا رفع حاجة‬ ‫ٌ » بدائع ‪ ۷‬ج ‪۱۲۴ ،‬مخ «‬ ‫بدلک رده الي المغنم لن هذا موضع الضرورة ایضا‬

‫پنځم څپرکې »فصل «‬ ‫متفرقات‬

‫لمړۍ پوښتنه ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫ایا هغه شخص چې په اعدا م محکو م شوي دده اعدا م به نقدي جریمه بدلیداي شل‬ ‫که نه ؟‬ ‫دلمړۍ پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که له دې اعدا م څخه شرغي قصاص مراد وي په ابللن کللثیر کللې پلله دي اړه ددي‬ ‫مبارک آیت لندې راغلي چی‪:‬‬ ‫)فمن عفی من اخیه شئ ‪ » (...‬بقرة «‬ ‫چاته چې وبخښل شوه وینه دخپل ورور چې هغه مقتول دده مسلمان ورور دې ‪.‬‬ ‫داسي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫)فالفعو اې یقبل االدیة في العمد ‪(.‬‬ ‫پس دعفوې څخه مراد په عمد قتل کې ددیت منل دي ‪.‬‬ ‫اوهم په همدې ځآې کې دعبدا بن عباس رضی ا عنه په حواله په )لمړي ټوک ‪۲۱۰‬‬ ‫مخ ( کې ابن کثیر داسي لیکي ‪:‬‬ ‫) اخذالدیة بعد استحقاق الد م ذلک عفو (‬ ‫د خون له ثبوت څخه وروسته دیت اخیستل عفوه ده ‪.‬‬ ‫په کتاب السل م کې یو مبارک حدیث داسي راغلي ‪:‬‬ ‫) قال رسول ا صلي ا علیه وسلم من قتل له قتیل فاهله بین خیرتین ان احبللوا‬ ‫فالقود وان احبوا فالعقل اې الدیة(‬ ‫له د دو‬ ‫لې تل‬ ‫لوي ورثل‬ ‫لو ‪ ،‬د وژل شل‬ ‫لې ووژل شل‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم ویلي څوک چل‬ ‫شیانو اختیار دې که په قصاص خوښ وي نو قصاص دې کړل شي و که په عقل ) دیت (‬ ‫خوښ وو نو د عقل حق لري ‪.‬‬


‫‪82‬‬

‫پۍ که مصلحینو ته کومه اندازه مال چې لز م ولیدل شو نو هغه دې دمقتول ورثې‬ ‫له‬ ‫لول ورثل‬ ‫لې د مقتل‬ ‫لوه چل‬ ‫ته ورکړي لکه چې د ذکر شوي مبارک حدیث څخه ښکاره شل‬ ‫اختیار لري چې قصاص خوښوي او که دیت ‪ .‬ددیت له اخستلو وروسته دمقتللول‬ ‫ورثه په قاتل باندې دتعرض حق نه لري ‪ ،‬لکه چې ددې مبارک ایت په تفسیر کې‬ ‫لیکل شوي دي ‪.‬‬ ‫) فمن اعتدې بعد ذلک فله عذاب الیم ( »بقره «‬ ‫چا چې تعدې وکړه وروسته لدې ‪ ،‬شته ورته الیم عذاب ‪.‬‬ ‫)یقول ا تعالي ‪ ،‬فمن قتل بعد اخذ الدیة اوقبولها فله عذاب من ا الیم مرجع‬ ‫شدید و هکذا قال رسول ا صلي ا علیه وسلم من اصیب بقتل او حبل فانه یختللار‬ ‫لان اراد‬ ‫لة فل‬ ‫لذ الدیل‬ ‫لن یأخل‬ ‫لا مل‬ ‫لو و امل‬ ‫احدي ثلث اما ان یقتص و اما ان یعفل‬ ‫لا ‪،‬‬ ‫لدا فیهل‬ ‫لم خالل‬ ‫الرابعه فخذو علي یدیه ومن اعتدې بعد ذلک فله نار جهنل‬ ‫لذ‬ ‫لد اخل‬ ‫لل بعل‬ ‫رواه احمد ‪ .‬و قال قال رسول ا صلي ا علیه وسلم ل اعافي رجل قتل‬ ‫الدیة یعنې ل اقبل منه الدیة بل اقتله ‪ » ( .‬تفسیر ابن کثیر ‪ ،‬بقللرة ‪۱ ،‬ج‬ ‫‪۲۱۰ ،‬مخ«‬ ‫چا چې وروسته له دیت څخه قتل کړ اویا ددیت له قبلولو وروسته ‪ ،‬دې هغه لره‬ ‫له‬ ‫لدا رنګل‬ ‫لاې دې ‪ ،‬همل‬ ‫لاک ځل‬ ‫د ا تعالي له پلوه سخت عذاب ددوزخ چې ډیر دردنل‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم ویلي دي څوک چې په قتل جارحه ورسید اویا د رسئ په‬ ‫زندئ کولو ‪ ،‬پس دهغه ورثه دې له دریو شیانو یو شي خوښ کړي ‪ .‬قصاص ‪ ،‬بخښنه‬ ‫‪ ،‬اودریم ددیت اخیستل دي ‪ .‬که یی د څلور م کار قصد وکړ نودهغه لس دې و نیول‬ ‫شي یعني هغه دي منعه کړل شی که چا تعدې وکړه له دې دریو کارونو اخللوا نللو‬ ‫لد‬ ‫لت احمل‬ ‫لې وي ‪ .‬دا روایل‬ ‫ددوزخ اور دې هغه ته او دې به تل په دغه بدځاې کل‬ ‫رحمة ا علیه کړی دې ‪ .‬ویلي احمد رحمة ا چې ویلي دي رسول ا صلي الل علیلله‬ ‫وسلم چې عفوه نشم کولې هغه چاته چې قتل یی کړي وروسته له دیت اخیسللتلو‬ ‫څخه مطلب دادې چې که دیت یی و منلو نو وروسته له هغه قاتل نه شی وژلې که‬ ‫یی ووژلو نو دا به هم وژل کیږی ‪.‬‬ ‫که له اعدا م څخه سیاسي قتل مراد وي نو دا دوخت دحاکم اختیار دې لکه چللې‬ ‫په مجموع الفتاوي کې د جامع التعزیرات په حواله لیکي ‪.‬‬ ‫لي‬ ‫) السیاسة فعل نشأ من الحاکم لمصلحة یراها و ان لم یرد بذلک دلیل جزئل‬ ‫‪» ( .‬کتاب التعزیر ‪۱‬ج ‪۱۱۴‬مخ«‬ ‫سیاست یو فعل دې چې د وخت دحاکم لخوا د یوه مصلحت له پاره پیدا کیللږي چللې‬ ‫حاکم هغه نیک وبولي که په هغه حکم کې یو جزئي دلیل هم نه وی وارد شوې ‪.‬‬ ‫په خیریه فتاوې کې راځي ‪:‬‬ ‫)سئل في قو م قتل بینهم قتیل فصالح اولئهما المتهمین بهما علللي قللدر مللن‬ ‫لل‬ ‫المال و اتفقوا علي اخذ بنین به فعقد علي احد ئهما ولم یعقد علیالخر هل‬ ‫یجبرون علي نکاح الثانیة بالمبلغ المتفقون علیه ا م ل و لهللم المطللالبه‬ ‫بالمبلغ من المال الذي وقع الصلح علیه اجاب لیجبرون علي ذلک والصلح عن‬ ‫الجنایة بالمال جائز بالجماع ول یجوز بالحرة ول بما لیس بمال بالجماع ‪.‬‬ ‫( » باب الصلح ‪۱۰۴‬مخ«‬ ‫لس‬ ‫لوې وو پل‬ ‫لخص وژل شل‬ ‫لو شل‬ ‫د یوه قو م په حق کې سوال وشو چې دهغو په منځ کې یل‬ ‫دمقتول وارث سوله وکړه اوپه یوه اندازه مال متفق شول ‪ ،‬ددوو نجونللو پلله‬ ‫له‬ ‫لاح نل‬ ‫لی نکل‬ ‫اخیستلو دمال په مقابل کي اوهغه یی نکاح کړله یوه ‪ ،‬اوبله یل‬ ‫کړه ‪ .‬ایا په دوهمه نکاح مجبوریداې شي ‪ .‬دهغه پیسو پلله مقابللل کللې چللې‬ ‫اتفاق یی پرې کړې که نه ؟ اود ورثي له پاره دهغو پیسو غوښتل وو چې په هغو‬ ‫سوله شوې وه ‪ ،‬ځواب الزا م دې ونه کړل شي په هغه نکاح ‪ ،‬سوله کول له جنایت‬ ‫څخه دمالونو په اخیستلو روا ده د علماؤ په اتفاق ‪ .‬او روا نه ده په اصیل او‬ ‫نه په هغه شي چې هغه نه وي مال ‪ ،‬په اتفاق د علماؤ ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬که مراد له اعدا م څخه قصاص وي نو هغه د مقتول له ورثې څخه‬ ‫په غیر بل څوک نه شي بدلولې ‪ ،‬که مراد داعدا م څخه سیاسي مسئله وي نو هغلله د‬ ‫وخت په حاکم پورې مربوطه ده څنګه چې کوي کولې شي‪.‬‬ ‫******‬

‫دویمه پوښتنه ‪:‬‬


‫‪83‬‬

‫هغه وسله چې د جبهي څخه مجاهد ته ورکول کیږي ایا هغه شخصي استعمالولي شي‬ ‫او هغه شخصي کولې شي او که نه ؟‬ ‫ددویمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که دا شخص داوسله دجهاد له پاره نه استعمالوي او شخصي یی استعمالوي نو‬ ‫لې د‬ ‫لرط چل‬ ‫ترې وادې خیستل شی اوهغه چاته دې ورکړل شي چې جهاد کوي په دې شل‬ ‫وسلي په اخیستلو کې کو م عامه فساد منځ ته رانشي ‪ .‬ځکلله چللې دا دبیللت‬ ‫المال مال دې ‪ .‬په مرقات کي لیکل شوي دي ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لو منهل‬ ‫لة وهل‬ ‫) انه مال محرز ول حق له فیه قبل الحاجه کذا انه مال العامل‬ ‫‪۷ » ( .‬ج ‪۱۶۳ ،‬مخ«‬ ‫یعنې په هغه ځآې کې اشد ضرورت نه شته نو ترې وادې خیستل شی اوپه هغه ځآې‬ ‫کې دې استعمال شي چې ډیر ضرورت ورته محسوسیږي ‪،‬په شامي کې لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) یجب علی الما م ان یتق ا تعالي و یصر ف الی کل مستحق قدر حاجته من غیللر‬ ‫زیادة فان قصر في ذلک کان ا علیه حسیبا ‪۳ ( .‬ج ‪ ۳۵۸ ،‬مخ«‬ ‫یعنې په اما م واجب ده چې د بیت المال مال مستحقو کسانو ته ورکړي ‪ ،‬یعنللي‬ ‫که یی غیر مستحقو کسانو ته ورکړي نو ددې په حق کې د شامي په همدې مخ کي لیکل‬ ‫شوي ‪.‬‬ ‫) السطان اذا اعطي غیر المستحق فقط ظلم مرتین بمنع المسللتحق و اعطللاء‬ ‫غیره ‪( .‬‬ ‫لر‬ ‫یعنې لزمه ده چې د بیت المال مال مستحقو کسانو ته ورکړي په دې وخت کې ډیل‬ ‫له‬ ‫لو پل‬ ‫لره د دهریونل‬ ‫له اخلص سل‬ ‫لې پل‬ ‫مستحق شخص هغه دې چې د ا تعالي په لره کل‬ ‫مقابله کې جهاد کوي خو ددې وسلو خرڅول او دملکیت ادعا په هیللڅ ډول روا‬ ‫داسي مالک نشي کیداې چې هغه په میراث یوسي اوورثه یی‬ ‫او جایز نه ده ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لی او کل‬ ‫وروسته له مرګه دهغي ادعا نشی کولې ‪ ،‬دا د امرانو زړه چې ورکوي یل‬ ‫نه ‪ ،‬ځکه همد ا امران به دقیامت په ورځ ددي مال ځواب ورکللونکي وي ‪ .‬ځکلله‬ ‫دمسلمانانو مال ددوې په تصر ف کی لویدلي ددوې څخه پوښتنه کیږي چې هغه یی‬ ‫چیرته او څنګه استعمال اوپه مصر ف رسولی دې ‪.‬‬ ‫عالمګیري لیکي چې ‪:‬‬ ‫لل‬ ‫لة ‪ » .‬فصل‬ ‫لي القنیل‬ ‫لذا فل‬ ‫لم کل‬ ‫و للما م الخیار في المنع و العطاء في الحکل‬ ‫مایوضع في بیت المال ‪۱‬ج ‪۱۹۱ ،‬مخ«‬ ‫اما م ته اختیار دې په ورکولو اونه ورکولو د حکم کي ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬دجبهي په مال کې څوک شخصي تصر ف نه شي کولې چللې هغلله خپللل‬ ‫شخصي ما ل وګرځوي ‪.‬‬ ‫******‬

‫دریمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫هغه مجاهد چې یو واجب القتل سړي د جبهي دقضاء )اتفاقي (‬ ‫غیر وژني دهغه حکم څه دې؟‬ ‫ددریمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که مجاهد ولیدل چې واجب القتل دې اوپوره ورته څرګنده وه مثل په زنللایی‬ ‫ولید یا یی په خپل علم دهغه کفر معلو م کړ او یا ورته څرګنده شوه او یقینللي‬ ‫ء‪.‬‬ ‫لاٌ‬ ‫له قضل‬ ‫لل روا دې نل‬ ‫له قتل‬ ‫له دهغل‬ ‫ٌ ده تل‬ ‫شوه چې په زمکه فساد کوي نو دیانتا‬ ‫یعنې دا تعالي په وړاندې مسؤل نه دې خو د قضاء په وړاندي مسؤل دې ‪ ،‬لکلله‬ ‫چې شامی لیکي ‪:‬‬ ‫)یحل له دیانة ول قضاء (‬ ‫رواده ورته دیانت له لرې نه دقضاء له لرې ‪.‬‬ ‫که چیرته یی په قضاء کی دهغه جر م لکه زنا او فساد ثابت نه کړاي شو نللو دې‬ ‫په خپله پرې قصاص کیږی ‪.‬‬ ‫) سئل عطاء بن حمزة عن قتل العونة و السعاة والظلمه في ایا م الفترة قال‬ ‫لا م‬ ‫لی ایل‬ ‫لاد فل‬ ‫لن الفسل‬ ‫لون عل‬ ‫لل یمتنعل‬ ‫یباح لنهم یسعون في لرض بالفساد و قیل‬ ‫الفترة و یتوارون قال ذلک امتناع ضرور ‪ ،‬ولو ردوا لعاد و ا لما نهو عنه و‬ ‫لل م‬ ‫لروط السل‬ ‫لن شل‬ ‫کذلک قال سید ابوشجاع وزاد بانه یثاب قاتلهم قال لمن مل‬ ‫الشفقة علي خلق ا و الفرح یفرحهم و الحزن یحزنهم وهم علي عکسه ‪( .‬‬ ‫له حکم څخه پلله‬


‫‪84‬‬

‫» بزازیه فیالخظرولباحه عالمګیري ‪۶‬ج ‪۳۱۱ ،‬مخ«‬ ‫سوال وشو له عطاء بن حمزه رضي ا عنه څخه د فساد له پاه د سعي کونکو اود هغو‬ ‫دمرستیالنو او دظالم د وژلو په وخت د فترة کې ‪ ،‬ویی ویل مباح دي قتللل ددوې‬ ‫ځکه چې دا کسان په زمکه کي دفساد له پاره زیار باسي ‪ ،‬ځني وایی چې له فساد‬ ‫څخه دې منعه کړل شي د فترة جنګ په وخت کې ویی ویل چې دا منعه ضروري ده که‬ ‫لا م‬ ‫له امل‬ ‫هم رد کړل شی بیرته ګرځي هغه څه ته چې ترې منعه کړل شوي ‪،‬همدا رنګل‬ ‫سید ابوشجاع ویلي چې د قاتل له پاره ثواب دې ځکه چې د اسل م شراېطو څخلله‬ ‫لم‬ ‫د خدای په مخلوق شفقت کول دي ‪ .‬دمسلمان په خوښي خوشحالي کول دي او په غل‬ ‫یی غم کول دي اودا برعکس دي ‪.‬‬ ‫په شامي کې راغلي ‪:‬‬ ‫)و افتي الناصحي بوجوب قتل کال موذ لعل الوجوب بالنظر للمللا م و انللوابه‬ ‫ولباحة بالنظر لغیرهم ‪(.‬‬ ‫» باب التعزیر ‪۴‬ج ‪۶۴ ،‬مخ«‬ ‫فتوي ورکړي ده ناصحی دهر ضرر رسونکي د قتل ‪ ،‬اما م ناصحي ویلللي شللاید د‬ ‫ذي قتل واجب دي اما م ته اود اما م نائیبانو ته او نورو ته مباح دې ‪.‬‬ ‫مو ء‌‬ ‫لار‬ ‫له دې کل‬ ‫یعنې هر موذې چې دکفارو لخوا مقر وي او مسلمانانو ته ضرر رسوي پل‬ ‫مباح الد م دې که قاتل د ا پوره یقین ولري چې دا شخص مرتد او زندیق دې نود‬ ‫هغې قتل ورته جائز دې بې له کو م امر څخه لکه چي تنقیح الحامللدیه فتللاوې‬ ‫لیکي ‪:‬‬ ‫) وردة الرجل تبطل عصمه نفسه حتي لو قتله القاتل بغیر امر القاضي عمللدا‬ ‫لاب‬ ‫له ‪ » .‬بل‬ ‫او خطاء او بغیر امر السطان او اتلف عضوا من اعضائه لشئ علیل‬ ‫الرده ‪۱‬ج ‪۱۵۵ ،‬مخ«‬ ‫دشخص مرتد کیدل نه د هغه دنفس عصمت باطلوي تر هغه چې ووژل شي بې له قاضی‬ ‫له امر څخه عمدا اویا خطائي یا دپادشاه له امر څخه په غیر او یایی د وجللود‬ ‫له غړو څخه کو م غړی تلف کړي نوقاتل اوتلف کونکي ته هیڅ مسؤلیت نه شته ‪.‬‬ ‫لر‬ ‫له امل‬ ‫لې لل‬ ‫په عالمګیري فتاوې کې لیکلي چې قاتل ته تأدیب دې که چیرته بل‬ ‫څخه یی ووژلو ‪.‬‬ ‫)ان قتله غیره اوقطع عضو ا منه بغیز اذن الما م ادبلله المللا م و لللم یضللمن‬ ‫قاتله لن الکفر مبیح للقتل وکل جنایة علي المرتد في هدر ‪ » ( .‬باب احکا م‬ ‫المرتد ‪۲‬ج ‪۱۲۹ ،‬مخ«‬ ‫که یی د اما م اوقاضي له امر څخه په غیر قتل کړلو اویای یو اندا م بې داما م‬ ‫له امر څخه غوڅ کړ نه دي قاتل دهغو ضامن ځکه چې کفر مباح دې دقتل دپللاره او‬ ‫هر ضرر چې مرتد ته ورسیږي هغه به هدر وي ‪.‬‬ ‫لن‬ ‫لایز دې لیکل‬ ‫ٌ جل‬ ‫لنډه داچې ‪ :‬دمجاهدینو له پاره دداسي کسانو قتل دیانتا‬ ‫قضاءٌ نه ‪ ،‬که یی دهغه د قتل جواز ثابت کړاې شو خو ښه ‪ ،‬اوکه یی ثللابت نلله‬ ‫کړاې شو نو دقاضي په نزد مسؤل دې او قصاص کیږي ‪.‬‬ ‫******‬

‫څلورمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫مجاهدین کولی شي چې دجبهي د قومندان په اجازه دڅه وخت له پاره ولړ شللی او‬ ‫استراحت وکړي او که نه ؟‬ ‫دڅلورمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لته د‬ ‫لتو وروسل‬ ‫له څلورومیاشل‬ ‫که جهاد فرض کفایی وي نو مجاهدین کولې شی چې لل‬ ‫جبهي دامر په اجازه خپل کورته یو ځل ولړ شي ‪ ،‬لکه چې د حضللرت عمللر فللاروق‬ ‫له‬ ‫لورته پل‬ ‫لل کل‬ ‫رضي ا عنه دخل ف په وخت کې عسکر له څلورو میاشتو وروسته یوځل‬ ‫رخصتۍ تلل ‪ .‬دخلفاؤ په تاریخ کې دا خبره ذکر شوې ده ‪.‬‬ ‫خو که جهاد فرض عین وي نو په دې اړه عالمګیري داسي وایی ‪:‬‬ ‫)لینبغي ان یخلي ثغر من ثغور المسلمین ممن یقاذ العدو فللي قتللالهم و ان‬ ‫لي‬ ‫لي مل‬ ‫لم فعلل‬ ‫لف علیهل‬ ‫ضعف اهل الثغر من الثغور عن المقاومة مع العدو وخیل‬ ‫ورائهم من المسلمین ان ینفروا الیهم ال قرب فالقرب ‪(،‬‬ ‫»کتاب السیر ‪۲‬ج ‪۲۸۸ ،‬مخ «‬


‫‪85‬‬

‫مناسب نه ده چې خالي پاته شی یو مورچل اویللا یللو سللرحد د مسلللمانانو للله‬ ‫لان‬ ‫لل کسل‬ ‫له د مورچل‬ ‫سرحداتو څخه هغه چاته چې مقاومت کوي ددښمن په قتال کي کل‬ ‫ضعیف شول او ددښمن لخوا ورته ویره پیدا ش وه نو لزمه ده په هغللو کسللانو‬ ‫مرسته چې ورته نږدي دي ‪ ،‬ودي وزی دهغوې مرستي ته اوبیا په بل نللږدې شللخص‬ ‫چې قر یب دې دمرستي له پاره وتل لزمي دي ‪ .‬همدا رنګه دا حکم دملکونو پلله‬ ‫سطحه هم دې ‪.‬‬ ‫که ناروغه شو یا یی وسله نه درلوده اویایی سنګر بل چا ونیو یا ضللعیف شللو‬ ‫یا د ضرورت څخه اضافه شو یا یی په کور کی د عیال له پاره خرڅ نه درلود نللو‬ ‫د امر په اجازه تللې شي ‪ ،‬که دا ضروریات یی نه درلودل اوکللورته ولړ نللو‬ ‫مسؤل دې ‪ .‬عالمګیري په دې اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫) النفیر العا م ان یخبر اهل المدینة ان العللدو قللد جللاء یریللد انفسللکم‬ ‫واموالکم فاذا اخبروا علی هذا الوجه افترض علي کل من قدر علي الجهاد مللن‬ ‫اهل تلک البلدة ان یخرج للجهاد ‪( .‬‬ ‫» کتاب السیر في شرطه وحکمه ‪۲‬ج ‪۱۸۸ ،‬مخ«‬ ‫لره‬ ‫لق سل‬ ‫له تحقیل‬ ‫لې پل‬ ‫د نفیر عا م په وخت کې که د یوه ښار اوسیدونکې خبر شول چل‬ ‫دښمن راغې او قصد لري ستاسو د وژلو اوستاسو دمالونو د اخیستلو ‪،‬کللله چللې‬ ‫داسي خبر شول فرض دي په هر هغه چا چي دجهللاد کولللو قللدرت لللري چللې ووزي‬ ‫ددښمن سره دجهاد له پاره ‪.‬‬ ‫******‬

‫پنځمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د اوسني دهري حکومت د مستخدمینو ‪ ،‬کارکنانو ‪ ،‬مامورینو څه حکللم دې چللې د‬ ‫شریعت له مخي څه معامله باید ورسره وکړل شي ؟‬ ‫دپنځمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫په افغانستان کې د کافر حکومت پلویان په څو ډوله دي ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لل پل‬ ‫لړې دې ‪ ،‬تل‬ ‫لر کل‬ ‫لی ډیل‬ ‫لکر یل‬ ‫لارو لښل‬ ‫الف ‪ :‬هغه چې په عسکري کي دي دکفل‬ ‫مسلمانانو حملي کوي او ضرر ورسوی که څه هم ځانته مسلمان وایی نو د شللریعت‬ ‫له مخي مباح الد م دی ‪ ،‬لکه چې په مبارک حدیث کې فرمایی ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لاکتبت فیل‬ ‫لث فل‬ ‫لة یعل‬ ‫لل المدینل‬ ‫) عن ابي اسود رضی ا عنه قال قطع علی اهل‬ ‫فلقیت عکرمة فاخبرته فنهاني اشد النهي ثم قال اخبرني ابن عباس رضي الل‬ ‫عنه ان ناسامن المسلمین کانوا مع المشرکین یکثرون سواد المشللرکین علللي‬ ‫رسول ا فیأتي السهم فیرې فیصیب احدهم فیقتله اویضربه فانزا تعالي » ان‬ ‫الذین توفاهم الملئکة ظالمي انفسهم ‪) (.‬بخاري ‪۲‬ج ‪۶۶۱ ،‬مخ«‬ ‫له اسود رضي ا عنه څخه روایت دې ویی ویل لز م شول دمدیني پلله اوسللیدونکو‬ ‫فوح کشي ‪ ،‬زما نو م ولیکل شو په فوځ کې ‪ ،‬له عکرمه رضی ا عنه سره مخامخ شو م‬ ‫لاته‬ ‫لړې مل‬ ‫‪ ،‬نو هغه ته مي خبر ورکړ نو زه یی سخت منعه کړ م ویی ویل خبر راکل‬ ‫عبدا بن عباس رضی ا عنه چې مسلمان خلک وو دمشرکینو په لښکر کي اودهغللوې‬ ‫لښکر یی زیات کړې وو د رسول ا صلي ا علیه وسلم په لښکر باندي ‪ ،‬راغلل غشللي‬ ‫پس ووژل شو نو نازل کړ ا تعالي دا مبارک آیت ‪ » :‬هغه کسان چې ملئکو یللی‬ ‫لونو‬ ‫لو نفسل‬ ‫له خپلل‬ ‫لونکي پل‬ ‫ارواح قبض کړه پداسي حال کې چې ظالمان وو ‪ ،‬ظلم کل‬ ‫باندې ‪.‬‬ ‫)و اللزو م مع الفرق الباطلة وتکثیر سواد هم علی المسلمین ظلم علي النفس‬ ‫ول یخفي ان هذه الواقعة کانت في غزوة بدر الکبرې و کان عدد هللؤلء النللاس‬ ‫من المسلمین ستة نفر جاؤ ا فی جیش ابي جهل بامره تحت لوائه ضد جیش رسول ا ل‬ ‫صلي ا علیه وسلم ظاهرا وان کانوا في الباطل علي ضد ابي جهل و کانوا مؤمنین‬ ‫برسول ا لکن عوامل معهم من ا علي ظاهر هم فانز ا تعالي في حقهم ‪.‬‬ ‫لا‬ ‫لالوا کنل‬ ‫» ان الذین توفهم الملئکة ظالمي انفسهم قالوا فیما کنتم قل‬ ‫لک‬ ‫لا فاؤلئل‬ ‫لاجروا فیهل‬ ‫مستضعفین في الرض قالوا الم تکن ارض ا واسعة فتهل‬ ‫مأواهم جهنم و سأت مصیرا ‪ ،‬مرأة المجاهدین ‪۱۱‬مخ «‬ ‫د باطله ډلي سره یو ځاې کیدل اودهغو د لښکر زیاتول په نفس باندي ظلم دې‬ ‫لې وه‬ ‫لزا کل‬ ‫له غل‬ ‫لبرې پل‬ ‫لدر کل‬ ‫له دبل‬ ‫لره داپیښل‬ ‫‪ ،‬پټه دې پاته نه وی په تحقیق سل‬ ‫دابوجهل په لښکر کې )‪ (۶‬تنه مسلمانان راغلي وو دهغه په امر او دابو جهللل‬


‫‪86‬‬

‫دبیرغ تر سیوري لندې درسول ا صلي ا علیه وسلم دلښکر په خل ف خوپه ظللاهر‬ ‫لې ددوې‬ ‫لق کل‬ ‫له حل‬ ‫لالي ددوې پل‬ ‫کي اما په باطن کې دابوجهل خل ف وو ‪ .‬لکن ا تعل‬ ‫دظاهري عمل په وجه دا لندي مبارک آیت نازل کړ‪:‬‬ ‫لو‬ ‫له خپلل‬ ‫لې پل‬ ‫لي چل‬ ‫»هر آئینه هغه کسان چې روح یی قبض کړي شو په داسي حال کل‬ ‫لتنه‬ ‫لرې پوښل‬ ‫نفسونو باندي ظالمان وو )د هجرت په ترک کولو سره ( ‪ ،‬ملئکو تل‬ ‫وکړه چې تاسو په څه حال کي وئ ‪ ،‬ویی ویل چې په زمکه کي بیچاره او ضعیف وو‬ ‫‪ .‬وویل ملئکو هغوې ته ‪ ،‬ایا دخداې تعالي زمکه پراخه نه وه چې هجللرت مللو‬ ‫کړې واي ‪،‬پس ددې اشخاصو ځاې دوزخ دې او هغه ډیر بد ځاې دې ‪«.‬‬ ‫لم‬ ‫لع انهل‬ ‫لرکین مل‬ ‫لواد المشل‬ ‫لثر سل‬ ‫) وکان غرض عکرمة رضی ا عنه ‪ ،‬ان ا ذ م من کل‬ ‫لیریدون بقلوبهم موافقتهم فکذا سلک انت ل تکثر سواد هذا الجیش ان کنت ل‬ ‫ترید موافقتهم ل نهم ل یقاتلون في سبیل ا ‪( .‬‬ ‫» قسطلني بخاري ‪۲‬ج ‪۶۶۱ ،‬مخ «‬ ‫په تحقیق سره د عکرمه رضی ا عنه مقصد داوو چې ا جل جلله بد ویني دمشرکینو‬ ‫دلښکر زیاتول په داسي حال کې چې دبدر په جګړه کي کو م کسان چې د )ابوجهل (‬ ‫لاتوئ‬ ‫له زیل‬ ‫لو مل‬ ‫لدا راز تاسل‬ ‫له وو ‪ .‬همل‬ ‫سره راغلي وو د مشرکینو سره موافق نل‬ ‫لداې‬ ‫لکر دخل‬ ‫لې دالښل‬ ‫دمشرکینو لښکر که څه هم ورسره موافقه و نه لرئ ‪ ،‬ځکه چل‬ ‫تعالي په لر کې قتال نه کوي ‪.‬‬ ‫ددې څخه څرګنده شوه چې دکفارو نوکري چې دهغي په نتیجه کې دکفارو لښکر‬ ‫زیاتیږي او مسلمانانو ته ضر ر رسیږي په قطعي ډول حرا م کار دې ‪،‬خصوصا پلله‬ ‫هغه وخت کې چې دا کفار د مسلمانانو په خل ف جنګیږي ‪ ،‬ځکلله چللې دا هللم ددې‬ ‫دداسي مرستیالنو په برخه کې رسول ا صلي الل‬ ‫ظالمو کافرانو مرستیال شو ‪.‬‬ ‫علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫)و عن اوس بن شرجیل رضی ا عنه ان سمع رسول ا صلي ا علیه وسلم یقول من مشللي‬ ‫مع الظالم لیقویه وهو یعلم انه ظالم فقد خرج من السل م ‪ » ( .‬مشکوة بللاب‬ ‫الظلم عم البیهیقي «‬ ‫له‬ ‫له اوس ابن شرجیل رضی ا عنه څخه روایت دې چې هغه له رسول ا صلي ال علیل‬ ‫هر څوک چې د ظالم سره لړ تر څو هغه ته‬ ‫وسلم څخه اوریدلي چې فرمایل یی ‪:‬‬ ‫قوت ورکړي په داسي حال کي چې دې پوهیږي چې هغه ظالم دې پس په تحقیللق سللره‬ ‫چې له اسلمه ووت ‪.‬‬ ‫ځني محتر م علماء داسي کسان مباح الد م بولي خو دکافر حکم پرې نه کوي یعني‬ ‫قتل یی جایز دې خو کافر نه دې ‪ .‬لکه چې په بزازیه کي راځي ‪:‬‬ ‫)کان سید الما م ابوشجاع یقول یثاب قاتل لعونة وکللان یفللتي بکفرهللم قللال‬ ‫مشائخنا اختیار المشائخ انه لیفتي بکفرهم و جواز القتل ل یدل علي الکفر‬ ‫قال ا تعالي ‪:‬‬ ‫و العللونه مللن‬ ‫» انما جزأ الذین یحاربون ا و رسللوله ‪.....‬الیلله ‪« .‬‬ ‫محاربین ا ورسوله ‪( .‬‬ ‫»بزازیه کتاب السیر ج ‪ ۳۰۷ ، ۶‬مخ و هندیه «‬ ‫ابو شجاع وویل چې دکافردمرستیال قاتل ته ثواب دې او دکفر په مرسللتیالنو‬ ‫لوږنږ‬ ‫لې زمل‬ ‫لی بللل‬ ‫لواب یل‬ ‫لې ثل‬ ‫یی دکفر حکم کړې دې ‪ .‬زمونږ علماؤ ویلي دي چل‬ ‫مشائخو چې په تحقیق سره دکفارو په مرستیالنو دې دکفر فتوې نه کیږي کلله‬ ‫لي ‪ ،‬ال‬ ‫څه هم دقتل جواز یی شته ‪ ،‬خو داددې دلیل نه دې چې د کفر حکم پرې وشل‬ ‫تعالي فرمایلي دي ‪ » :‬په تحقیق سره جزاء دهغو کسانو چې جګړه کوي له ا ل‬ ‫اودهغه د رسول سره ‪....‬الیه «‬ ‫معاوینین دي د محاربین ا او محاربین درسول ا صلي ا علیه وسلم له ډلي ‪.‬‬ ‫همدا رنګه هغه کسان چې مسلمان نیسي او کفارو ته یی تسلیموي دا هم دکفللارو‬ ‫له‬ ‫للمانانو لس تل‬ ‫له دمسل‬ ‫لد م دې کل‬ ‫مرستندویه دي نو ددې کسانو حکم هم مباح الل‬ ‫ورغلل لکه څنګه چې په دریم فصل کی ددي ذکر وشو مباح الد م دي هغه کسان چللې‬ ‫په کمونستي سازمانونو کې شامل شوي دي اویا په دفترونو کې کار کوي مبللاح‬ ‫لعي‬ ‫لواته سل‬ ‫الد م دي ځکه چې د کفارو مرستندویه دي او ظالم مفسد او د فساد خل‬ ‫کونکي دي چې حکم یی په دریم فصل کي تیر شو‪.‬‬ ‫په شامي فتاوې کې راغلی ‪:‬‬


‫‪87‬‬

‫)و افتي الناصحی بوجوب قتل کل موذ لعل الوجوب بالنظر للما م و اتوا بلله ال‬ ‫باحة بالنظر لغیرهم (‬ ‫»مطلب في التنفیل ‪۳‬ج‪۱۹۸ ،‬مخ«‬ ‫اما م ناصحي دهر ضر ر سونکي په قتل حکم کړی دي شاید د قتل وجوب به یللی پلله‬ ‫اما م لز م وي ‪ ،‬اودهغه په نائبانو او مباح نور خلکو ته ‪.‬‬ ‫لتي‬ ‫لورو دولل‬ ‫لالونو او نل‬ ‫لروژو ‪ ،‬کانل‬ ‫له پل‬ ‫لومت پل‬ ‫ځینونور کسان دي چې دملحد حکل‬ ‫له نیللت‬ ‫له ښل‬ ‫دوایرو کې کار کوي ‪ ،‬که څه هم ددهري حکومت سره اخلص نه لری اوپل‬ ‫ٌ په هغوې دفاسق حکم کیږي لکه چې د بزازیه په فتاوي کې‬ ‫کار نه کوي خو ظاهرا‬ ‫لیکي چې ‪:‬‬ ‫)ومن وافقهم من الملمین فهو فاسق ل کافر و ل مرتللد ( » عللالمګیری ‪۶ :‬ج ‪،‬‬ ‫‪ ۳۱۱‬مخ«‬ ‫که دمسلمانانو له ډلي څخه چا دکافرانو سره موافقه وکړه نو دا فاسق دې نلله‬ ‫کافر اونه مرتد ‪.‬‬ ‫دمدخل اما م په کتاب کې ابن جاج لیکي ‪:‬‬ ‫) انه یعین اهل الکفر بذلک والثاني انهم یترک اعانة اوانه المسلللمین و‬ ‫الثالث انهم یتدینون بغان المسلمون فینبغللي للمللؤمنین ان ینللزه حرمللة‬ ‫السل م عن هذه الرذایل ( ) مدخل ‪۴‬ج ‪۱۷۳ ،‬مخ(‬ ‫د ډیرو د لیلو څخه یوهم دادې چې دکفارو سره مرسته کول په دې کار یی ترک کړه‬ ‫للمانانو د‬ ‫لې د مسل‬ ‫لم دا چل‬ ‫مرسته له خپلو مسلمانو وروڼو سره دا دویم او دریل‬ ‫غولوني قصد لري پس مسلمانانو ته مناسب دي چې د اسل م حرمت وساتي لللدې ډول‬ ‫رذیله کارونو څخه ‪ ،‬همدا رنګه ا جل جلله فرمایی ‪:‬‬ ‫) و لترکنوا الي الذین ظلموا ‪ » .....‬او تاسي دکافرانو پلو ته میلن ملله‬ ‫کوئ ‪(«.‬‬ ‫لال و دوا‬ ‫لألونکم خبل‬ ‫لم لیل‬ ‫لن دونکل‬ ‫)یا ایهاالذین امنوا ل تتخذو ا بطانة مل‬ ‫ماغنمتم‪»..‬العمران «‬ ‫»اې مسلمانانو له خپلو څخه په غیر )دمسلمانانو نه پرته ( پټ بل دوست مه‬ ‫نیسئ ‪ ،‬دتاسو په نسبت له فتني څخه لس نه اخلي ‪،‬خوښ ګڼي ضرر ستاسي ‪« .‬‬ ‫په بل ځآې کې داسې ارشاد فرمایی ‪:‬‬ ‫لابکم‬ ‫لي اعقل‬ ‫لم علل‬ ‫لروا یردوکل‬ ‫) یا ایهاالذین امنوا ان تطیعوا الذ ین کفل‬ ‫فتنقلبوا خسرین ‪ » .‬ال عمران ‪«۱۴۹‬‬ ‫» اې مؤمنانو که د کافرانو فرمان ومنئ ‪ ،‬نوبیرته به را وګرځوي تاسو په‬ ‫خپلو پښو ‪ ،‬نو وبه ګرځیږئ تاسي زیانکاران ‪« .‬‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې کفارو ته نږدې کیدل اودهغو سره‬ ‫دوستي ډیر بد کار دې ‪ ،‬دکافرانو په خدمت فاسق کیږي اودفاسقینو په حق کللي‬ ‫په دیني کتابونو کې سخته سزا ټاکل شوې ده ‪ .‬هغه کسان چې دکفارو خدمت پلله‬ ‫للمان‬ ‫لم مسل‬ ‫صدق سره کوي ددنیایی ګټو دپاره خو عقیده او ایمان ولری نو دا هل‬ ‫دې ځیني علماء داهم مباح الد م بولي ځکه چې دا ډول کسان د کفارو مرسللتندوې‬ ‫اومفسدین دي خو دا باید ووایو چې ددې پورتنیو کسانو مال دهغو د ورثللي دې‬ ‫‪ ،‬لکه چې شامي کی لیکي ‪:‬‬ ‫لد م‬ ‫ٌ کان یقاتل في صفهم لم یکن له سلبه لنه و ان کان مباح الل‬ ‫) لو قتلم مسلم‬ ‫لاب‬ ‫لاه ‪ » ( .‬بل‬ ‫لاروه ایل‬ ‫لرکین اعل‬ ‫لان للمشل‬ ‫لة ال اذا کل‬ ‫لکن سلبه لیس بغنیمل‬ ‫التنفیل ‪۳‬ج ‪ ۳۶۹ ،‬مخ«‬ ‫که یو مسلمان د کفارو په صف کې ووژل شي نو دهغه د جنګ اسباب د قاتل نه کیږي‬ ‫که څه هم دا مباح الد م دي لیکن ددي د جنګ اسباب غنیمت نه کیږي او دده هغه‬ ‫له دا‬ ‫لتي وي نل‬ ‫دجنګ اسباب غنیمت کېږي چې دکافر دښمن څخه یی په سوال اخیسل‬ ‫چي خپل یی وی ‪.‬‬ ‫که دا کسان وایی چې مونږ دا کار دخپل ځان د ساتني له پاره کوو نو تفسللیر‬ ‫روح المعاني هغه ته داسي ځواب ورکوي ‪:‬‬ ‫) و لکن لتنبغي المدارات الي حیث یخدش الدین ویرتکللب المنکللر و تسللبي‬ ‫الظنون ‪( .‬‬ ‫» روح المعاني ‪۳‬ج‪۱۰۸ ،‬مخ «‬


‫‪88‬‬

‫نو داسي کردادر مناسب نه د ې چې هغه اسل م ته تاوان ولري مرتکب د ناجائز‬ ‫کیږي او په دي بد ګمانی نوره هم زیاتیږي ‪.‬‬ ‫یعني دکفارو سره که په ژبه څه روابط ساتي نو خدمت یی مه کوئ خصوصا پلله دې‬ ‫لارو‬ ‫له د کفل‬ ‫له ژبل‬ ‫وخت کې چې دمسلمانانو سره په جګړه کي لګیا دي که یوازي پل‬ ‫څخه دخلصیدو امکان نه وي نوباید له هغه ځآې څخه هجرت وکړل شي ‪.‬‬ ‫) الم تکن ارض ا واسعة فتهاجروا فیها (‬ ‫ځکه چې دمسلمانانو په مقابل کی دکفارو خدمت کول حرا م دي‪.‬‬ ‫دریم ‪ :‬ځني کسان دي چې د کفارو خدمت نه کوي خو دمسلمانانو سره هم مرسللته‬ ‫نه کوي او جهاد هم نه کوي نه مالي او نه ځاني ‪ ،‬داکسان هم ګنهګار دي ځکلله‬ ‫چې فرض نه اداء کوي چې جهاد دې ‪ ،‬اما م سرخسي رحمة ا علیه فرمایی ‪:‬‬ ‫) قال محمد اذا اصروا اهل مصر علي ترک الذان و القامللة امرهللم بهمللا فللان‬ ‫ابوا فقاتلوا علي ذلک بالسلح کما یقاتلون عند الصرار علي تللرک الفرائللض‬ ‫لتخفا ف‬ ‫له اسل‬ ‫لي ترکل‬ ‫والواجبات و قال محمد ما کان من اعل م الدین فال ضرار علل‬ ‫بالدین فیقاتلون علي ذلک ‪ » .‬مبسوط ‪۱‬ج ‪۱۳۳ ،‬مخ«‬ ‫اما م محمد رحمة ا ویلي دي کله چې د یوه ښار خلکو د اذان اواقللامت پلله تللرک‬ ‫کولو ټینګار وکړ امر دي وشي په اذان او اقامت ‪ ،‬که یللی منعلله راوړه و پلله‬ ‫وسله دې دهغوې سره مقاتله وشي لکه څنګه چې مقاتله کیږي د یوه قو م سره هغه‬ ‫وخت چې د فرائضو او واجباتو په ترک کولو ټینګار کوي ‪ .‬اما م محمد رحمة ا‬ ‫وایی چې کو م شي چې ددین له نښانو څخه وي اودهغو په ترک کول ټینګار کیږی نو‬ ‫دا ددین سپکوالي دې پس دهغو کسانو سره چې دین سپکوي مقاتله وکړئ ‪.‬‬ ‫هغه کسان چې جهاد ترک کوی اوپه دي ترک ټینګار هم کوي نوباید چې سزا ورکړل‬ ‫شی لکه چې شامی وایی‪:‬‬ ‫) ان الجهاد اذا جأ النفیر بصیر فرض عین (‬ ‫له‬ ‫لک پل‬ ‫له ملل‬ ‫لو ددغل‬ ‫لړي نل‬ ‫په هغه وخت کې چې کفار د مسلمانانو په ملک حمله وکل‬ ‫اوسیدونکو جهاد فرض عین دي‪.‬‬ ‫ا تعلي فرمایی ‪:‬‬ ‫) یا ایهالذین امنوا قاتلوالذین یلونکم من الکفار ‪ » .‬التوبه «(‬ ‫اې دایمان خاوندانو دهغو کسانو سره مقابله وکړئ چې تاسو ته نږدې وي للله‬ ‫کفارو ‪.‬‬ ‫څلور م ‪ :‬ځني کسان دې چې دمرتد خدمت نه کوي او که یی کوي نللو دمجاهللدینو‬ ‫دګټوله پاره یی کوي او دا ماجور مسلمانان دي ځکه چللې داهللم دجهللاد للله‬ ‫ډولونو څخه یو ډول دې اما م شامي دجهاد تعریف داسي کړي دي‪:‬‬ ‫لال اوراءې او‬ ‫لة بالمل‬ ‫لرة و معاونل‬ ‫)بذل الوسع في القتال في سبیل ا ل مباشل‬ ‫تکثیر السواد المسلمین و غیرذلک‪ » ( .‬شامی کتاب الجهاد«‬ ‫صر ف کول او کوښښ کول دخداي جل جلله په لر کی په قتال کي په فعل او دمال پلله‬ ‫مرسته او دجهاد په تدبیر کی مشوره او دمسلمانانو د لښکر زیاتول او دجهللاد‬ ‫نورکارونه ‪.‬‬ ‫او دا کسان چې کو م خدمت کوي نو دمسلمانانو د ګټي له پاره یی کوي او دا جللائز‬ ‫او روا دي که څه هم دکفارو سره ناسته ولړه لري اودهغو په مجالسلو کلې ګلډون‬ ‫کوی ‪.‬‬ ‫له ان‬ ‫لار فلل‬ ‫لن الکفل‬ ‫) کما قال اما م القرطبي ان المؤمن اذا کان قائما و بیل‬ ‫یدار بینهم باللسان اذا کان خائفا علي نفسه وقلبه مطمئن بالیمللان ‪» ( .‬‬ ‫تفسیر قرطبي ‪۴‬ج ‪۵۷ ،‬مخ«‬ ‫لکه چې اما م قرطبي فرمایی په تحقیق سره کله چې مؤمن دکافرو په منځ کللي وي‬ ‫جاېز ده ورته چې کفارو لحاظ داري وکړي په ژبه ‪،‬په هغه وخت کې چې په خپللل‬ ‫ځان ویریدونکي وي او زړه یی هم په ایمان مطمئن او ډاډه وي ‪.‬‬ ‫)وقال في تفسیر روح المعاني و عد قو م من باب تقیه مدارات الکفار والفسقة‬ ‫لم و‬ ‫لاط معهل‬ ‫لوههم و النبسل‬ ‫لي وجل‬ ‫لم فل‬ ‫لم و التبسل‬ ‫و الظلمة و النة ‪ ....‬لمعهل‬ ‫لال‬ ‫لن بل‬ ‫لک مل‬ ‫لد ذلل‬ ‫اعطائهم لکف اذا هم وقطع لسانهم وصیانة العرض منهم و لبعل‬ ‫المولة المنهي عنها بل هي سنة و امر مشروع ‪ » ( .‬روح المعاني ‪۳‬ج ‪ ۱۰۷ ،‬مخ‬ ‫«‬


‫‪89‬‬

‫لالمینو‬ ‫لقینو او ظل‬ ‫لار و ‪ ،‬فاسل‬ ‫له ‪ ،‬دکفل‬ ‫او حساب کړې د یوه قو م د باب د تقیی نل‬ ‫لحاظ داري ‪ ،‬دهغوې سرنرمي خبرې کول ‪ ،‬خندا کول ‪ ،‬کفارو سره کښنیاسللتل اود‬ ‫یوه شي ورکول د ضرر د منعه کولو په خاطر ‪ ،‬دژبې د ضللرر څخلله ځللان سللاتل او‬ ‫دابرو اوعزت ساتل ‪ ،‬دا هغه دوستي نه ده چې په شرع شریف کې دهغه منعه والي‬ ‫راغلي ‪ ،‬لکه دا ډول کارونه سنت اوروا دی ‪.‬‬ ‫له پورتینو دلیلو څخه څرګندیږي چې داسي کارونه چې د ظللالم للله شللر څخلله‬ ‫دخلصون په خاطر وي که په ژبه وی او یا دا چې د کفارو خدمت وشي دمسلللمانانو‬ ‫له‬ ‫له څخل‬ ‫لو دهغل‬ ‫لوي خل‬ ‫لار کل‬ ‫لې کل‬ ‫لت کل‬ ‫دګټي په خاطر مثلٌ یوڅوک په کو م دولتي پوسل‬ ‫دمسلمانانو په ګټه استفاده کوي نو دا ټول یو ډول جهاد دي ‪،‬خللو کلله چیرتلله‬ ‫لاطر د‬ ‫له خل‬ ‫لو پل‬ ‫لي ګټل‬ ‫لو ذاتل‬ ‫له دخپلل‬ ‫له وي بلکل‬ ‫لور نل‬ ‫دمسلمانانو دخدمت په منظل‬ ‫مرتدحکومت خدمت کوی ‪ ،‬نو دا حرا م دي او دا ډول کسان دا جل جل للله پلله نللزد‬ ‫مسؤل دي ځکه چې په دې ډول دکفارو ډله قوي کیږي او تسللکین ورتلله حاصلللیږي‪.‬‬ ‫نودا کار مطلقا حرا م دې‬ ‫دمعلوماتو له مخي زږمونږ ځني مجاهدین ورونه د قرار داد پلله اسللاس دهغللو‬ ‫ٌ‬ ‫لم قطع لا‬ ‫لې دا هل‬ ‫کسانو څخه چې په حکومت کې کار کوي یوه اندازه پیسي اخلي چل‬ ‫لم‬ ‫له ظلل‬ ‫له هغل‬ ‫حرامي دي ځکه ددښمن حوصله زیاتیږي ‪ ،‬کو م کارونه چې ا جل جللل‬ ‫لو‬ ‫لې ځینل‬ ‫بللې هغه څوک نه شی حللولې نودا کسان چې د یوڅو روپیو په مقابل کل‬ ‫لب‬ ‫لالي دغضل‬ ‫لم دا ل تعل‬ ‫کسانو ته اجازه ورکوي چې دمرتد حکومت خدمت وکړي دا هل‬ ‫مورد ګرځي ‪ ،‬په دې ترتیب دمرتد حکومت خدمت بي له دې چې مسلمانانو ته ګټلله‬ ‫ورسیږي په قطعي ډول حرا م دي ‪.‬‬ ‫) لن تخلیة سبیل المشرک لیعود حربیا للمسلیمن معصیة و ارتکاب المعصیة‬ ‫لمنفعة المال لیجوز‪(.‬‬ ‫» مبسوط ‪۱۵‬ج ‪۱۳۹ ،‬مخ(‬ ‫که په نوکرئ کي اصلي قصد داسل م خدمت کول وو اودا نیت ولری چې مجاهدینو ته‬ ‫ګټه ورسوی او د نوکرۍ مطلب یی نه وي بلکه د کفارو له پلنونو څخه مسلمانان‬ ‫خبروي نو دا ماجور او مجاهد دی ‪ ،‬که دکفارو په صللف کللي داسللي کسللان وي خللو‬ ‫دکفارو په ګټه په جګړه کې اشتراک کوي نو دداسي کسانو قتل جایز دې ‪.‬‬ ‫) فان کان في صف المشرکین لیجب شئ لسقوط عصمتة قال علیه السللل م مللن کللثر‬ ‫سواد قو م فهو منهم قلت فاذا کان مکثر سواد هم منهم و ان لللم ینزیللا بزیهللم‬ ‫فکیف بم تزیا (»درمختار ‪ ۳‬او ‪۵‬جلدونه ‪۳۸۱ ،‬مخ«‬ ‫لیکن ښه فیصله تنقیح الحامدیه کړې ده ‪:‬‬ ‫) حیث قال سئل في رجل عواني مفسد عماز یسعې فللي الرض بالفسللاد و بوقللوع‬ ‫لؤذي‬ ‫لاد ویل‬ ‫لح العبل‬ ‫لل و ذبل‬ ‫لوال بالباطل‬ ‫الشربین العباد و یغري علیاخذ المل‬ ‫المسلمین بیده ولسانه ول یرتدع عن تلک الفعال ال بالقتل فما حکمه ‪....‬‬ ‫الجواب ‪ :‬اذا کان کذلک واخبرجم من المسلمین بذلک یقتل ویثاب قاتله لما‬ ‫فیه دفع الشر عن عبادل ‪ » ،‬باب الردة فتاوي حامدیه ‪«۲۵-۱‬‬ ‫یعني هر څوک چې مسلمان ته ضرر رسوي په لس وي او که په ژبه ‪ ،‬یا په نورو غړو‬ ‫دهغه قتل جائز دې ‪ ،‬قاتل یی ماجور دې اودهغه ترک کول ګناه ده ‪.‬‬ ‫******‬

‫شپږمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لری‬ ‫ایا د افغانستان څخه چې دهري روسانو پرې قبضه کړې ده هجرت کول جواز لل‬ ‫او که نه ؟‬ ‫دشپږمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫څرنګه چې افغانستان دار د اسل م دې نو ددار السل م څخه هجرت کللول لز م نل‬ ‫لکه چې علماؤ فیصله کړیده ‪:‬‬ ‫دي ‪.‬‬ ‫لا اولد‬ ‫له زمل‬ ‫کو م وطن چې ددار حرب وطن وي او هلته دا ویره نه وي چې کفار بل‬ ‫او ما په جبر سره کافر کړي یا مړ کړي نو هلته ورته پاته کیدل اولي )غللوره‬ ‫لي ‪.‬‬ ‫لولي شل‬ ‫( دي له هجرت کولو څخه‪ ، .‬خصوصا چې هلته اسلمي احکا م هم جاري کل‬ ‫که په دار دحرب کې دا ویره ورسره وه چې اسلمی شعائر نشی په ځاې کولې او ما‬ ‫له‬ ‫لل م پل‬ ‫لرض دې ‪ .‬د السل‬ ‫له لز م اوفل‬ ‫د اولد سره په زور کافر کوي نو هجرت ورتل‬ ‫کتاب کې راغلی دي ‪:‬‬


‫‪90‬‬

‫لن‬ ‫لم تکل‬ ‫لا ان لل‬ ‫) و اذا کان وطن المسلم دار اسل م فهل وجب علیه الهجرة الیهل‬ ‫فیها قال الحنابله ان قدر علي اظهار دینه فی دار الکفر یمکن له ان یهللاجر‬ ‫لذا ان‬ ‫لن هل‬ ‫لم مل‬ ‫للمین یفهل‬ ‫الي دار السل م یتمکن من الجهاد و تکثیر عدد المسل‬ ‫الهجرة عندهم سنة فقط في حاله تمکن المسلم من اقامة دینه اما اذا عجز عن‬ ‫لن‬ ‫لع مل‬ ‫لث یمتنل‬ ‫اظهار دینه بمحل یقل فیه حکم الکفرة و البدع المفسده بحیل‬ ‫اظهار الواجبات و ایخا ف کذا ان خا ف الکراه علي الکفره او تکفیللر ذریللة‬ ‫فانه في هذه الحالة یفترض ان یهاجر لقوله تعالي ‪:‬‬ ‫لا‬ ‫لالوا کنل‬ ‫لم قل‬ ‫لا کنتل‬ ‫لالوا فیمل‬ ‫» ان الذین توفهم الملئکة ظالمي انفسهم قل‬ ‫مستضعفین في الرض قالوا الم تکن ارض ا واسللعة فتهللاجروا فیهللا فاؤلئللک‬ ‫لاء‬ ‫لال والنسل‬ ‫لیرا ‪ .‬ال المستضلعفین ملن الرجل‬ ‫لائت مصل‬ ‫لم وسل‬ ‫لاواهم جهنل‬ ‫مل‬ ‫والولدان لیستطیعون حیلة ول یهتدون سبیل فاؤلئک عسې ا ان یعفو عنهللم ‪.‬‬ ‫«‬ ‫فال الحنیفة الهجرة واجبة من دار الکفر والبدعة الي دار السللل م ‪ ،‬و قللال‬ ‫ماتوریدي رحمة ا علي ذلک مذهب الشافعي رحمة ا اذا قدر علي اظهار الللدین‬ ‫في بلد من الکفر صارت البلدة دار اسل م والقامة فیها افضل من الرحلة لمللا‬ ‫یتراض من دخول غیره السل م ‪ » ( .‬مبحث الوطن ‪۲‬ج«‬ ‫په هغه وخت کې چې دمسلمانانو له پاره بل وطن دار داسل م وي ایا هجرت واجب‬ ‫دې ؟ ددي دپاره چې په دار دکفر کې وي دار داسل م ته ‪ ،‬او که په خپله پلله دار‬ ‫لارولو‬ ‫له اظهل‬ ‫لن پل‬ ‫داسل م کي نه وي ‪ ،‬حنابله ویلي که په دار دکفر کي دخپل دیل‬ ‫له پللاره‬ ‫لادګۍ لل‬ ‫قادر وو ‪ ،‬امکان شته ورته د هجرت دار داسل م ته د جهاد دامل‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫‪،‬ددې څخه څرګندیږی چې د حنابله په وړاندي هجرت کول سنت دي ‪ ،‬فقط پل‬ ‫لل‬ ‫لي د خپل‬ ‫صورت کی چې مسلمان ته د خپل دین اقامت ممکن وي خو کله چې عاجز شل‬ ‫دین له ظاهر کولو څخه ‪ .‬چې په هغه محل کي د کفر اوبدعت حکم لز م شللي ‪،‬پلله دې‬ ‫اندازه چې ددین دښکاره کولو څخه منعه کړي شي یا دخپل اولد دکللافر کیللدو‬ ‫له ویری نوپه دې حالت کې هجرت کول فرض دی د ا تعالي ددي حکم په اساس ‪:‬‬ ‫» په تحقیق سره هغه کسان چې ارواح یی ملئکي قبض کړی په داسي حال کي چې په‬ ‫خپلو نفسونو باندي ظالمان وو د هجرت په ترک کولو سره ‪ ،‬وویل ملئکو تاسللو‬ ‫په څه حال کي وئ‪ ،‬ویی ویل چې ضعیف اوبیچاره وو په زمکه کې ‪ ،‬ملئکللو ځللواب‬ ‫لس ددې‬ ‫لړې واې ‪ .‬پل‬ ‫لو کل‬ ‫ورکړ ایا دخداې تعالي زمکه پراخه نه وه چې هجرت مل‬ ‫کسانو ځاې دوزخ دې او ډیر بد ځاې دې دوزخ ‪ ،‬مګللر هغلله کسللانو چللې حقیقتللا‬ ‫بیچاره دي له نارینه و او ښځو او ماشومانو څخه چې هیڅ چاره و نه لري پللس‬ ‫دا ډله نږدې ده چي ا تعالي ورته پخښه وکړي ‪.‬‬ ‫احنافو ویلی دي چې هجرت واجب دې ‪ ،‬د دار کفر او دار مبتدع څخه دار داسل م‬ ‫لت‬ ‫له وخل‬ ‫ته ‪ ،‬ماتوریدي ویلی دي په دې مذهب اما م شافعی رحمة ا هم دې ‪ .‬په هغل‬ ‫لاې دار‬ ‫له ځل‬ ‫لو هغل‬ ‫لي نل‬ ‫کې چې دخپل دین په څرګندولو قادر وو دکفارو په سیمه کل‬ ‫داسل م کیږي په هغه ځاې کې پاتې کیدل افضل دي له تللو څخه ‪ ،‬للله ذکللر شللوو‬ ‫دلیلو څخه څرګنده شوه چې له دار الحرب څخه تر هغه پورې چې دین ته خدمت کول‬ ‫ممکن وي هجرت کول ښه نه دي نو له دار السل م څخه به څه ښیګڼه ولللری یعنللي‬ ‫لې‬ ‫لې داده چل‬ ‫له کل‬ ‫هغه کسان چې هلته استوګنه لری نیکه خبره ده دهغوې په برخل‬ ‫لوي اود‬ ‫لدا کل‬ ‫له پیل‬ ‫لاد ادامل‬ ‫لی جهل‬ ‫لره یل‬ ‫لکونت سل‬ ‫له سل‬ ‫هجرت و نه کړي ځکه چې پل‬ ‫لوراکي‬ ‫لدینو د خل‬ ‫لي ‪ .‬اود مجاهل‬ ‫لولې شل‬ ‫لته کل‬ ‫مجاهدینو سره بدني او مالي مرسل‬ ‫موادو او نورو مرستو ستونزې پرې حل کیږي ‪ ،‬هغه کسان چې په افغانستان کې د‬ ‫مجاهدینو سره مرسته کوي ‪ ،‬دمجاهد په اندازه ورته ثواب حاصلیږي ځکلله چللې‬ ‫لیحات‬ ‫لی توضل‬ ‫لوال کل‬ ‫مالي او زباني مرسته کوي لکه چې د مجاهد سبمالیدو په سل‬ ‫ورکړل شول ‪ .‬تفسیر روح المعاني لیکي چې ‪:‬‬ ‫)والعدو قسمان ال ول من کانت عداوته مبنیة علي اختل ف الللدین کالکللافرو‬ ‫المسلم والثاني من کانت عداوته مبنیة علي اغراض دنیویة کالمال و الملک‬ ‫ولمارة ون ههنا صارت التقیة قسمین ‪ ،‬اما القسم الول فالحکم الشرعی فیه‬ ‫ان کال مؤمن وقع في محل ل یمکن له ان یظهر دینه لتعرض المخالفین و جب علیه‬ ‫الهجرة الي محل یقدر فیه علي اظهار دینه ول یجوز له اصل ان یبقللي هنللاک و‬


‫‪91‬‬

‫لة‬ ‫لراض الدنیویل‬ ‫لې اغل‬ ‫لة علل‬ ‫لداوته مبنیل‬ ‫لاکنت عل‬ ‫یخفي دینه القسم الثاني مل‬ ‫‪...‬الخ‬ ‫فقد اختلف العلماء سفي وجوب الهجرة وان هاجر لهذا لیترتب علیه الثوال‬ ‫‪.‬‬ ‫» ملخصا عبارة تفسیر روح المعاني ‪۳‬ج ‪ ۱۰۷ ،‬مخ«‬ ‫دښمن دوه ډ‪،‬له دې یو هغه چې اختل ف یی ددین په بنأ وي لکه مسلمان او کللافر ‪.‬‬ ‫لارت ‪،‬‬ ‫لک اوامل‬ ‫لال ملل‬ ‫له مل‬ ‫دوهم هغه چې عداوت یی په دنیایی مسائلو وي لکه پل‬ ‫لدي سببه قضیه په دوه ډوله شوه ‪.‬‬ ‫اول قسم ‪ :‬په تحقیق سره هر مؤمن چې واقع شو په داسي ځللاې کللې چللې هلتلله‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫لرت پل‬ ‫خپله دیني عقیده نه شي ظاهر ولې ددښمن دتعرض له کبله نو هجل‬ ‫واجب دې هغه ځاې ته چې دخپلې عقیدې په اظهارولو قادر وي ‪ .‬بلکل ورته‬ ‫په داسي ځاې کې چې عقیده نشي اظهار ولې پاتې کیدل جائز نه دي ‪،‬‬ ‫لاؤ‬ ‫لو علمل‬ ‫لټ وي نل‬ ‫دوهم قسم ‪ :‬هغه دې چې عداوت یی ددنیایی مسائلو په بنسل‬ ‫له‬ ‫لړې دې کل‬ ‫لې اختل ف کل‬ ‫لورد کل‬ ‫له مل‬ ‫ددغو کسانو د هجرت په اړه اودهغو د وجوب پل‬ ‫چیرته چا ددنیا یی ګټو په خاطر هجرت وکړ نو دداسي کسانو له پاره هیڅ ثللواب‬ ‫نه شته ‪.‬‬ ‫له دې‬ ‫له دې نل‬ ‫له پل‬ ‫لر اوسل‬ ‫په افغانستان کې د لوې خداې جل جلله په فضل دښمن تل‬ ‫قادر شوې چې خلک له خپلې عقیدي اودهغو له اظهار څخه منعه کړي ‪ .‬که په یوه‬ ‫ځاې کې خلک منعه کړی نوهغه ځي له بل ځاې څخه خپل فعالیت پیلوي ‪.‬‬ ‫دا هم باید ووایو چې اوسني هجرت داسی هجرت دې لکه رسول ا صلللي الل علیلله‬ ‫وسلم چې فرمایلي دی ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لان هجرتل‬ ‫لن کل‬ ‫) فمن کان هجرته الي ا ورسوله فهجرته الي ا ورسوله ‪ .‬ومل‬ ‫الي دنیا یصیبها (‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫لي لل‬ ‫د هجرت څخه مطلب دا نه دې چې یو څوک دې د کفارو څخه په تکلیف شل‬ ‫ځایه څخه دې ولړ شی په بل ځاې کللې دې بیغملله کښللیني او ودې وایللی چللې زه‬ ‫مهاجر یم خو دکونډو یتیمانو او مظلومو خلکو په حال هیڅ فکللر ونلله کللړي ‪.‬‬ ‫هغه مهاجر چې د توپ ‪ ،‬ټانګونو او بمباریو څخه یی ځان ګوښه کړې او دخپلللې‬ ‫خیټي په غم کې وي دا دا جل جلله په غضب او قهر اخته کیږي‬ ‫دهجرت اصلي مفهو م دادې چې ددښمن له منګلو څخه ځان وباسي اوددښمن سللره د‬ ‫ښي مقابلي له پاره ځان چمتو کړي ‪ ،‬د جهاد باعزته سنګرونو ته ځللان ورسللوي‬ ‫اود خپلو مسلمانو وروڼو سره څنګ په څنګ ددښمن باطلي قواوې تارو مار کړي ‪،‬‬ ‫نه دا چې د بې ننګئ اوبې غیرتۍ په حال کې په پردوهیوادو کې شپې او ورځللي‬ ‫لو‬ ‫له چمتل‬ ‫سبا کړي ‪ .‬هجرت د جهاد مقدمه ده څوک چې له هجرت وروسته جهاد ته نل‬ ‫کیږي نو دا مهاجر نه بلکه فراري دي ‪.‬‬ ‫******‬

‫اوومه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دعمومي لرو په بندولو کې چې دروسانو ترانسپورت پرې تګ راتګ کوي څه حکللم‬ ‫دې ؟‬ ‫د اوومي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لې‬ ‫څرنګه چې په ‪ ۴‬فصل کی د شخصي ترانسپورتونو په اړه شرعي دلیل وویل شول چل‬ ‫لو‬ ‫لدولو خل‬ ‫لپورت دبنل‬ ‫لمن د ترانسل‬ ‫لي اوددښل‬ ‫دهغو دبندولو جواز شته نو د روسل‬ ‫هرومرو جواز شته دې ‪ .‬یوازې فرق دادې چې دمسلمان مال نه سللوځول کیللږي‬ ‫اونه په غارت وړل کیږې ‪ .‬او مال د مسلمان دهغه دمالک دې لیکن د روسللانو او‬ ‫نورو محاربو کسانو مال غنیمت کیږي که یی وړل ممکن نه وي نللو اور وراچللول‬ ‫کیږي که چیرته یی چارپایان نیول کیږي او د وړلو امکان یی نه وي نللو ذبللح‬ ‫دي شي او تر خاورو دې لندې شي یا یی مذبوحه و سللوځول شللی کلله یللی ښللځي او‬ ‫لي‬ ‫ماشومان نشواې انتقال کیدلې په یوه کنده کې دې واچول شي چې و نه وتلي شل‬ ‫او طعا م دې هم نه ورکول کیږي تر څو هملته هلک شی ‪ .‬البته دا حکم په دار د‬ ‫حرب کې وارد دې لکه چې شامي کې فرمایی ‪:‬‬ ‫) حر م عقر دابه شق نقلها الي دارنا فتذبح و تحرق بعده کما تحرق اسلحة و‬ ‫لر‬ ‫لي و تکسل‬ ‫لع خفل‬ ‫لي موضل‬ ‫لن فل‬ ‫لد فل‬ ‫لد بل‬ ‫امتعه تعذر نقلها و مالیحرق منها کحدیل‬


‫‪92‬‬

‫اوانیهم و یرتک الصبیان و النساء منهم شق اخراجها بارض خرب حتي یموتوا‬ ‫جوعا و عطشا للنهي عن قتلهم ول وجه ول بقائها ‪.‬‬ ‫وجد المسلمو حیة او عقرباقی رحالهم ثمة اې دارالحرب ینزعون ذنب العقللرب‬ ‫و انیاب الحیة قطعا للضرر عنا بل قتل ابقاء للنسل فیها مات نساأ مسلللمات‬ ‫ثمة و اهنل الحرب یجامعون الموات یحرق بالنار‪( .‬‬ ‫شامي مصري ‪۴‬ج ‪۱۴۰ ،‬مخ«‬ ‫لس‬ ‫لي پل‬ ‫لخت شل‬ ‫حرا م کړل شوی د چارپایانو ګوډول چې نقل کول یی زمونږ دار ته سل‬ ‫ذبح دې شي او یا دې له ذبحې وروسته وسوځول شي وروسته له دې چللې نقللل یللی‬ ‫ممکن نه وي لکه څنګه چې سوځول کیږي وسله اوهغه شیان چې نقلول یی سخت شللي‬ ‫‪ .‬کو م شیان چې نه سوځول کیږي لکه اوسپنه په یوه پټ ځاې کې دې خښلله شللي ‪،‬‬ ‫اسباب دې مات شی ‪،‬پرې دې ښوول شي ماشومان او ښځي چې بوتلل یی سخت وي په‬ ‫کنده کي ‪ ،‬ترهغې چې له تندي او لوږي ومري ‪ .‬دهغوي د قتل د نهی په وجلله د‬ ‫لړل‬ ‫لدا کل‬ ‫لوولو‪ ،‬پیل‬ ‫لی دپریښل‬ ‫له یل‬ ‫لومه وجل‬ ‫جارحه التو په واسطه ‪ ،‬چې نه شته کل‬ ‫لار‬ ‫لش اود مل‬ ‫مسلمانانو په دار حرب کې په خپل ځاې کې مار یالړ م ‪ ،‬د لړ م نیل‬ ‫غاښونه دې قطع شی د ضرر دقطع کولو له پاره له مونږ څخه ‪ ،‬بې له دې چې هغلله‬ ‫ووژل شي دمواذاتو دنسل د باقي کیدو له پاره دحربیانو په وطن کې پلله دار‬ ‫دحرب کی ‪ ،‬قتل شوه مسلمانه ښځه او اهل دحرب جماع کوله له مړو سللره ‪ ،‬ودې‬ ‫سوځول شي هغه په اور کي‪.‬‬ ‫له اړه‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې تاسو د روسانو دترانسپورت پل‬ ‫چې څه کوئ کولې یی شئ شریعت جواز ورکړې ‪ .‬عالمګیري په دې اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫و نصبوا علیهم المجانیق وحرقوهم و ارسلو علیهم الماء و قطعوا شجرهم و‬ ‫افسدوا زراعتهم کذا في الهدایة ول بأس بأن یخربوا حصونهم و یغرقونهللا و‬ ‫یخربون البنیان ‪» ( .‬هندیه ‪۲ :‬ج ‪«۱۹۳ ،‬‬ ‫ورته و دې درول شی مجانیق او ودې سوځول شی د هغوې مال او جاري دي کړې پرې‬ ‫اوبه ‪ ،‬اودهغوې وني دې قطع شي فصل او زراعت د ې یی خراب شی همللدارنګه پلله‬ ‫هدایه کې دې چې باک نه لري چې خرابه کړل شي کل دکفارو او غرق کړي هغللوې‬ ‫او خرابه کړل شي ابادي ددوې ‪.‬‬ ‫باید زیاته کړو چې ددې کتاب ددري متن په پورته ذکر شللوي سللوال کللی ځینللو‬ ‫کسانو د زیاتو توضیحاتو غوښتنه کړې ځکه چې هغوې ته د ) ویللترک الصللبیان‬ ‫له‬ ‫له اړه څل‬ ‫لن پل‬ ‫لوا‪ (....‬متل‬ ‫لتي یموتل‬ ‫لة حل‬ ‫والنساء مهم شق اخراجها بارض حربل‬ ‫سوالونه را پیدا شوي چې دادې دهغو ځواب په لندې ډول درنو لوستونکو تلله‬ ‫وړاندي کوو ‪.‬‬ ‫دا مسئله دهغه کافرو وړ و اوښځو په اړه ده چې په دارحرب کې دمسلمانو‬ ‫لې‬ ‫لا دا چل‬ ‫لړي اویل‬ ‫لار وکل‬ ‫له انکل‬ ‫لو څخل‬ ‫لس ته ورشی ‪ ،‬اوبیا د مجاهدینو سره دتلل‬ ‫مسلمانان هغوې نشي بوتللې لکه څنګه چې د کتاب متن په دې شللاهد دې ‪» .‬‬ ‫شق اخراجها«‬ ‫له‬ ‫له پل‬ ‫لړي وي بلکل‬ ‫دا مسئله داسي مسئله نه ده چې یوه یا دوه کتابونو ذکر کل‬ ‫لې‬ ‫لانه کل‬ ‫ډیر معبرو کتابونو کې دا مسئله په عین شکل راغلي ده ‪ .‬اوپه نن زمل‬ ‫داسي کو م مجتهد نه شته چې دا مسئله مسترد کړي ‪ .‬ځکه ډیرو معتبرو کتابونو‬ ‫ددې مسئلې اعتبار تائید کړې دي ‪.‬‬ ‫په دې مسئله کې یواځي دبیروت چاپ شامي څخه پرته د کویټي چاپ شللامي پلله‬ ‫باب مغنم دریم ټوک )‪ (۲۵۲‬مخ کې ‪ ،‬د کویټي چاپ د بحرالرائق د پنځم ټوک په‬ ‫‪ ۸۳‬مخ کی ‪ ،‬باب المغنم په برخه کې او د طحاوي درالمختار ددوهم ټللوک پلله‬ ‫‪ ۴۴۸‬مخ کې د بیروت چاپ ‪ ،‬د سکهر چاپ فتح القدیر دپنځم ټوک په ‪۳۲۲‬مخ کې باب‬ ‫لي‬ ‫لوط سرخسل‬ ‫لې ‪ ،‬مبسل‬ ‫لخ کل‬ ‫لوک ‪ ۳۰۸‬مل‬ ‫لم ټل‬ ‫المغنم ‪ ،‬په عالمګیري دمصر چاپ دوهل‬ ‫دبیروت چاپ )‪ (۱۰‬ټوک ‪ ۳۶‬مخ کي اوهمدا رنګه په ) بمنحة الحالق علي بحللر‬ ‫الرائق ( د کویټي چاپ په ‪ ۵‬ټوک ‪ ۷۷‬مخ کې دا مسئله پوره روښانه شللوې چللې‬ ‫شاید په نورو ډیرو فقهی کتابونو کې هم دا مسئله څرګنده شللوي وي چللې کلله‬ ‫تحقیق وشي په ډیرو نورو کتابونو کې به هم راپیدا شي ‪.‬‬ ‫ٌ یی ددي مسئلې تر‬ ‫په دې مسئله کې فتح القدیر ته څه شک پیدا شوي وو چې ضمنا‬ ‫دید هم کړې وو خو بیرته یی د اللهم سره دا قول تائید کړ ځکه چې هغه علماء‬


‫‪93‬‬

‫لدا راز‬ ‫لبر وو ‪ .‬همل‬ ‫لوي او معتل‬ ‫او کتابونه چې دا مسئله یی تائیدوله ډیر قل‬ ‫لدوله‬ ‫له تائیل‬ ‫لی نل‬ ‫لئله یل‬ ‫شامي او بحرالرائق په فتح القدیر باندي چې دا مسل‬ ‫اعتراض کړي دي ‪.‬‬ ‫په دې کتاب کې زیار ایستل شوې چې د مجاهدینو د اسانیتاو له پاره مسللائل‬ ‫په ډیر مختصر او اعجاز ډول بیان شي ‪ ،‬تر څو له هغه څخه مجاهدین په اسانتیا‬ ‫سره استفاده وکړې شی ‪ ،‬که چاته په نورو مسایلو کې څه اشتباه اوشللک پیللدا‬ ‫لې‬ ‫لاب کل‬ ‫له دې کتل‬ ‫لې پل‬ ‫کیږي نو کولې شی چې خپل شک دهغو کتابونو په لوستلو چل‬ ‫حواله ورکړل شوي حل کړي ‪.‬‬ ‫******‬

‫اتمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫دمجاهدینو یوګروپ یاډله د بل ګروپ اوډلې سره څرنګه رویه باید ولری ؟‬ ‫داتمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ٌ جهاد کوي هغه ستاسو وروڼه دي لکه چللې الل جللل‬ ‫کو م ګروپ مجاهدین چې واقعا‬ ‫جلله فرمایی ‪:‬‬ ‫)المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأ مرون بالمعرو ف و ینهللون عللن‬ ‫المنکر ‪).....‬التوبة ((‬ ‫لو‬ ‫له ښل‬ ‫لورو دي ‪،‬پل‬ ‫لي نل‬ ‫لاز د ځنل‬ ‫لار سل‬ ‫مسلمانان نارینه او مسلماني ښځي ځني کل‬ ‫کارونو کې امر کوي او منعه کوي له بدو کارونو څخه ‪.‬‬ ‫که ددوو ډلو ترمنځ قتال پیښ شو چې هر یوه یی دا ادعا کوله چې دا سیمه زما ده‬ ‫او دامیرانو دتوجه د راجلبولو له پاره یی کار کولو دهغه سیمي د تصر ف پلله‬ ‫اړه ‪ ،‬نو فتح القدیر په دې اړه داسي فیصله کړې ده ‪:‬‬ ‫)اذا التقي المسلمان بسیو فهما فالقاتل و المقتول في النار فمحول علللي‬ ‫قتالهما حمیة وعصبیة ل جل الدنیا والمملکة‪ » ( .‬فتح القدیر ‪۶‬ج ‪۷۰ ،‬مخ‬ ‫«‬ ‫هغه و خت چې دوه ډلي د مسلمانانو سره مخا مخ شولې د جنګ له پاره د خپلو تورو‬ ‫سره پس قاتل او مقتول دواړه دوزخ ته داخلیږي ‪ ،‬که دوې دا جنګ کوي د حمیت ‪،‬‬ ‫عصبیت اوددنیا له پاره ‪.‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم فرمایی چې ‪:‬‬ ‫)عن ابي بکرة عن رسول ا صلي ا علیه وسلم قال اذا التقي المسلمان بسیفیهما‬ ‫فالقاتل و المقتول في النار قلت هذا القاتل فما بال المقتول ؟ قال لنه‬ ‫کان حریصا علي قتل صاحبه ‪.‬‬ ‫» متفق علیه ‪ ،‬مرقاة ‪۷‬ج ‪۱۰۸ ،‬مخ«‬ ‫ابی بکره رضي ا عنه څخه روایت دې چې رسول ا صلي ا علیه وسلللم وفرمایللل ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لړې لل‬ ‫لره )دجګل‬ ‫للو سل‬ ‫په هغه وخت کې چې مسلمانان سره مخامخ شول دخپلو وسل‬ ‫پاره ( پس قاتل اومقتول دواړه به دوزخ کې لویږي ‪ ،‬وویل چللې دمقتللول څلله‬ ‫ګناه ده ؟ وویل رسول ا صلي ا علیه وسلم ‪ :‬ځکه چې هغه د خپللل مسلللمان ورور‬ ‫دقتل له پاره حریص وو ‪.‬‬ ‫فقه السني داسي لیکي ‪:‬‬ ‫فاذا کان القتال صادر امن الطائفتین لعصبیة او لطلب الریاسة کان کل مللن‬ ‫الطائفتین باغیا و یأ خذ حکم الباغي ‪ » .‬فقه السني ‪۳‬ج ‪۶۰۲ ،‬مخ «‬ ‫په هغه وخت کې چې د مسلمانانو ناو له دوو ډلو څخه قتال صادر شو د ریاسللت‬ ‫لم‬ ‫لاغي حکل‬ ‫له د بل‬ ‫او امارت د نیولو له باره کیږي هری و دهغه باغی او دواړو تل‬ ‫راځي‪.‬‬ ‫لالمه ده‬ ‫له ظل‬ ‫لو دا ډلل‬ ‫لړی نل‬ ‫هره ډله چې په لمړی مقامي مسلمانه ډله تعرض وکل‬ ‫اوسخت عذاب ورته وعده ورکړې شوي ‪ .‬عالمګیری په دې اړه لیکلي چې ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لالنزول فل‬ ‫لواء کل‬ ‫لرعا سل‬ ‫له شل‬ ‫للمون فیل‬ ‫لایکون المسل‬ ‫) دلیل ان یکون في کل مل‬ ‫الرباطات والجلوس فی المساجد لنتظار الصلوة حللتي اذا اخللذ موضللعا فللي‬ ‫المسجد فهوا حق به ‪ ) .‬شامی عالمګیري ‪۲‬ج ‪۲۱۰ ،‬مخ «‬ ‫یادوونه ‪ :‬که چیرته دوه ډلې د اقتدار دلسته راوړو له پاه جنګیږي نللودا‬ ‫لې‬ ‫لا کل‬ ‫له دنیل‬ ‫لی پل‬ ‫ٌ حرا م دي چې دا کار دشیطان وسوسه ده چې پایلی یل‬ ‫جنګ مطلقا‬ ‫خواري او ذلت اوپه اخرت کې سخت عذاب دې ‪.‬‬


‫‪94‬‬

‫هغه کسان چې د خداې جل جلله له پاره نه ‪ ،‬بلکه دخپل تنظیم اولیډ ر له پللاره‬ ‫جنګیږي په دې دنیا کي یی همدومره قدر وی چې یوه ورځ دفاتحه خوانۍ په نامه‬ ‫لته‬ ‫لاره وي او وروسل‬ ‫ورته څه کسان راټول شي چې دا فاتحه هم دکو م سیاست له پل‬ ‫له فاتحې څخه یی عظیم عذاب ته وسپاري اودهغو ورثه هللم در پلله در ګرځللي او‬ ‫دهغو کومه پوښتنه هم نه کیږي ‪ ،‬خو هغه کسان چې داعلء کلمة ا له پاره جهللاد‬ ‫کوي دهغه که فاتحه وشی اوکه نه دهغه د ورثې غمخواري وشی او که نه نللوڅه‬ ‫لره دي او‬ ‫له سل‬ ‫باک نه لری ‪ .‬دمقتول ) شهید( او وارث دواړو اجر دا جل جللل‬ ‫همدا ورته کافي ده ‪.‬‬ ‫******‬

‫نهمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لد‬ ‫له مجاهل‬ ‫که د یوه مجاهد له خوا سهوا یوڅوک شهید شی اویا زخمي شي نو دهغل‬ ‫له پاره څه جزا ده ؟‬ ‫دنهمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که د جګړې په وخت کې وو او ددښمن په صف کي څوک ووژل شول په دې ګمان چې هغلله‬ ‫لل‬ ‫دښمن دې او یا دښمن دخپل ځان دساتنې له پاره هغه سپر کړې او وژل شي د قاتل‬ ‫له پاره په دې صورتونو کې مجرمیت نه شته ‪ .‬خو که د کافرو جنګ نه وي او یو‬ ‫څوک د چا لخو سهوا ووژل شي نوپه قاتل دیت دې خو خطاېی قتللل دوه ډوللله دې ‪،‬‬ ‫لکه چې عالمګیري لیکي ‪:‬‬ ‫لاء‬ ‫لل ‪ ،‬الخطل‬ ‫لي الفعل‬ ‫لاء فل‬ ‫لد و خطل‬ ‫لاء فیالقصل‬ ‫لوعین ‪ :‬خطل‬ ‫) والخطاء علي النل‬ ‫ٌ بظنه صیدا فسادا هوادمي او بظنه حربیللا فللاذا هللو‬ ‫فیالقصد ان یرمي شخصا‬ ‫مسلم والخطاء في الفعل انه یرمي غرضا فیصیب ادمیا‪( .‬‬ ‫» تفسیر احمدي ‪ ۲۰۴‬مخ«‬ ‫خطاء دوه ډوله ده ‪ :‬خطاء په قصد او خطاء په فعل کې ‪ .‬پس خطاء په قصد کللې‬ ‫لان‬ ‫داده چې یو سړې وویشتل شي په دې ګمان چې کو م ښکار دې اوناڅاپه هغه انسل‬ ‫وي ‪ ،‬یا ګمان وکړی چې هغه جنګي کافر سړې دې خو هغه مسلمان وي ‪ .‬خطاء په فعل‬ ‫کي هغه ده چې په کو م نښان باندې فیر وشي اوهغه په کو م انسان ولګیږي ‪.‬‬ ‫په عالمګیري کې د جنګي څخه مراد مرتد دي )‪۳‬ج‪۷۴۳ ،‬مخ ( او )دیت ‪۱۰۰۰۰۰‬لس‬ ‫زره روپۍ دې ( لکه چې دهمدی کتاب په دریم ټوک کې به ‪ ۴۴۸‬م مخې کې راځي ‪:‬‬ ‫که قاتل دمامورینو له ډلې څخه وي نو دهغه دیت دې دبیت المال څخه ورکړل شی‬ ‫لکه چې مخته لیکي ‪:‬‬ ‫لة‬ ‫لوعه فدیل‬ ‫) فا ن کان القاتل من اهل الدیوان امیر من المراء و للقاتل بنل‬ ‫لل‬ ‫لال القاتل‬ ‫لان کل‬ ‫لم فل‬ ‫لر دون غیرهل‬ ‫القتل یکون علي من جمیع دیوان ذلک المیل‬ ‫ٌ فعللاقلته‬ ‫غازیا و له دیوان فعاقلته من یرتزق من دیوانه و ان کان کاتبا‬ ‫من یرتزق من دیوان الکتاب اذا کان ینتصرون و کذلک عاقلة اهل کللل صللناعة‬ ‫لل‬ ‫لوان فعقل‬ ‫لل دیل‬ ‫اهل صناعة اذا کانوا متنا صرین وان لم یکن القاتل من اهل‬ ‫لت‬ ‫لي بیل‬ ‫لون فل‬ ‫قتیله علی عصبیة من النسب وان لم یکن له عصبیة فقل قتیله یکل‬ ‫المال ‪ » .‬عالمګیری ‪۴‬ج ‪۴۴۸‬مخ «‬ ‫لری د‬ ‫لن ولل‬ ‫لره زامل‬ ‫لل د تل‬ ‫که قاتل د امیرانو د یوه امیر ددفتر اهل وو او قاتل‬ ‫مقتول دیت لز م ګرځي په هغه چا چې دامیر دیوان ټولوي نه پلله بللل چللا ‪ ،‬کلله‬ ‫قاتل مجاهد وواو دیوان ورسره وو پس دهغه عاقله هغه څوک دې چللې رزق کیللږي‬ ‫دهغه له دفتر څخه ‪.‬‬ ‫که کاتب و و نو عاقله دهغه هغه څوک کیږي چې رزق کیږي دهغه دکتابت ددفتر‬ ‫څخه په هغه وخت کې چې مرسته کوی ‪ .‬همدا رانګه دهر کسب ګر عاقله دهغه اهل‬ ‫کسبه وي ‪،‬په هغه وخت کې چې وې مرستندویه که قاتل د اهل دیوان څخه نلله وو‬ ‫نود قتیل عقل دهغه په عصبه کیږی له نسب څخه که یی عصبه نه درلللوده نللو‬ ‫عقل دقتیل په بیت المال دې ‪.‬‬ ‫لارة و‬ ‫لل کفل‬ ‫لي القاتل‬ ‫) ل قود یقتل مسلم مسلماظنه مشرکا بین الصفین بل علل‬ ‫دیة ‪ » ،‬شامی ‪۳‬ج ‪۳۸۱ ،‬مخ «‬ ‫یعنې قصاص نشته په هغه چا چې د جنګي )مرتد( په ګمان یو مسلللمان ووژنللي‬ ‫بلکه په قاتل دیت اوکفاره اوړی ‪.‬‬ ‫******‬


‫‪95‬‬

‫لسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لږي او پل‬ ‫لې و دریل‬ ‫هغه کسان چې ددهري حکومت په دستور د مجاهدینو په لر کل‬ ‫هغوې حمله کوي اووسله او نور شیان ترې اخلي ددوې سره باید څه ډول معامله‬ ‫وشي ؟‬

‫دلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫لې‬ ‫لوي مخکل‬ ‫ددې کسانو په اړه چې د ملحد حکومت په اشاره په مجاهدینو حملي کل‬ ‫هم څه مطالب بیان شوي ‪ ،‬دهغوې دمرګ جواز خو لڅه چې په مجاهد واجب ده چې‬ ‫دهغوې د ضرر دفع وکړی اودهغه سره باید مقاتله وکړي ‪ .‬که یو مسلمان دومره‬ ‫کیږي چې دکفارو په اشاره دمسلمانانو مخه نیسی نللو قتللل دې شللي ‪ .‬فتللح‬ ‫القدیر په دې اړه لیکي چې ‪:‬‬ ‫) و ذکر الما م المعرو ف خواهرزاده ان عندنا یجوز ان یبللدأ بقتللالهم اذا‬ ‫تعسکروا و اجتمعوا و لنا الحکم یدار علي الدلیل وهو الجتماع و المتنللاع‬ ‫لي‬ ‫لی دار علل‬ ‫لدفع فل‬ ‫لن الل‬ ‫وهذا لنه لو انتظرو الما م حقیقة قتالهم رما لیمکل‬ ‫الدلیل ضرورة دفع شرهم واذا بلغه انهم یشترون السلح و یتهیئون للقتال‬ ‫لا‬ ‫لة دفعل‬ ‫لدثوا توبل‬ ‫لک و یحل‬ ‫لن ذلل‬ ‫لوا عل‬ ‫لتي یقلعل‬ ‫ینبغی ا ن یأ خذ هم ویحسبهم حل‬ ‫للشربقدر المکان ( » فتح القدیر‪۵ .‬ج ‪۳۳۶‬مخ«‬ ‫ذکر کړې اما م خواهر زاده چې زمونږ په وړاندې روا دي چې اول دداسي اشخاصللو‬ ‫له‬ ‫لونږ پل‬ ‫لول زمل‬ ‫لول شل‬ ‫لول او راټل‬ ‫په قتال پیل وشي په هغه وخت کې چې عسکر شل‬ ‫وړاندې حکم راګرځي په هغه دلیل چې هغلله ټللولنه ده او ددې امتنللاع ده ‪.‬‬ ‫ددې دپاره وه ځکه که اما م انتظار وکړی دحقیقي قتال یی ‪ .‬ډیللر ځللله ددفللع‬ ‫لع‬ ‫کولو امکان دهغه حاصل کیږي نه ‪ ،‬پس حکم کیږي په مطلق دلیل دهغو دشر د دفل‬ ‫له جهته ‪ .‬په هغه وخت کې چې خبر ور ورسید چې هغوې وسله اخلي اوخپل ځان‬ ‫یی د قتال له پاره تیار کړي مناسب ده چې و نیول شی اوبندي شللی ‪ ،‬تللر هغلله‬ ‫وخته چې منعه شی او تو به وکړي د شر ددفع کولو له پاره د طاقت په اندازه ‪.‬‬ ‫و قال ا تبارک وتعالی ‪:‬‬ ‫) فقاتلوا التي تبغي حتي تفئ الې امر ا ‪ » .‬حجرات «(‬ ‫دهغو کسانو سره مقاتله وکړئ چې بغاوت یی کړي تر هغه چې د ا تعالي امر ته‬ ‫تسلیم شي ‪.‬‬ ‫له دې دلیل څخه څرګندیږي چې که تاسو ته په یقین سللره دا څرګنللده شللوه چللې‬ ‫دملحدینو لخوا تقویه کیږي او یا له تاسو څخه وسله اخلي اوبیرته په تاسللو‬ ‫حمله کوي پس دفع یی کړئ که څه هم مسلمان وي په کو م ډول یی چې کولې شئ جللواز‬ ‫لې‬ ‫لدیث کل‬ ‫لارک حل‬ ‫لری که مو جنګ وکړ اوشهید شولې نوشهید یاستئ لکه چې په مبل‬ ‫راځي ‪:‬‬ ‫) ومن قتل دون ماله فهو شهید ‪ » ( .‬او څوک چې په خپل مال مړ شو هغه شهید‬ ‫دې «‬ ‫******‬

‫یولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لاې‬ ‫لل ځل‬ ‫که یوه ډله مجاهدین په یوه ځاې حمله وکړي خوناکا م شی اوبله ډله بل‬ ‫حمله وکړي او غنایم په لس راوړي نو دا غنیمت د لمړئ ډلي سره شریک کیږي او‬ ‫که نه ؟‬ ‫د یولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫له‬ ‫لګ لل‬ ‫لوې او دجنل‬ ‫څوک چې د یوې جبهي د قوماندان تر قوماندانۍ لندې جهاد کل‬ ‫پاره وتلي وي هر چیرته چې وي لیري که نږدې دغنیمت مسحق کیږي حتي که یی د‬ ‫جبهي دمرکز دساتني له پاره پریښي وي ‪ ،‬هغه هم په دې غنیمت کې شریک دې کلله‬ ‫چیرته د بل قومندان تر قومانداني لندې وي نو موجودیت یی شرط دې ‪.‬‬ ‫که چیرته ددوهمي جبهي قوماندا دخپلو مجاهدینو سره ددي جبهي له قوماندان‬ ‫سره یو ځاې و جنګیدو نو په غنیمت کې شریک دي خو که یی حمله وکړه او له هغلله‬ ‫وروسته یی د دښمن تعقیب نه کړ او دبلي جبهي قوماندان غنائم و نیول نللو دا‬ ‫قومندان په دې دلیل چې ده هم مهمات مصر ف کړي او حمله یی کړې په غنیمت کللې‬ ‫نه شریک کیږي ‪ .‬به فتح القدیر کي راځي ‪:‬‬


‫‪96‬‬

‫لة‬ ‫لدرب بنیل‬ ‫لاوزة الل‬ ‫لو مجل‬ ‫د و المقاتل سواء لسوائهم في السبب وهل‬ ‫) و الر ء‌‬ ‫القتال عنا نا وکذلک اذا لم یقتل لمرض اوغیره لما ذکرنا من الستواء فللي‬ ‫لي دار‬ ‫لة الل‬ ‫لوا الغنیمل‬ ‫السبب واذا لحقهم المدد فی دار الحرب قبل ان یخرجل‬ ‫السل م شارکوهم فیها ‪۵ »( .‬ج ‪۲۲۵ ،‬مخ«‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫لببه چل‬ ‫مرسته کونکې او قتال کونکي په غنیمت کې سره برابر دي ددې سل‬ ‫لې‬ ‫لت چل‬ ‫له وخل‬ ‫له هغل‬ ‫قتال کي دواړو برخه اخیستي زمونږ په وړاندې‪ .‬همدا رنګل‬ ‫مقاتله و نه کړ ي دمرض منه یا نور ‪ ،‬ددې د پاره چې مو ذکر کړل دمساواتو له‬ ‫سببه ‪،‬هغه وخت په دار حرب کې کومک ورسید نو چې غنیمت دار د اسللل م تلله وي‬ ‫رسیدلي ‪،‬شریک دې دوې په غنیمت کې ‪ ،‬په بل ځاې کې راځي ‪:‬‬ ‫) المجاوزة علی قصد القتال فیعتبر حال الشخص بحالة المجللاوزة فارسللا‬ ‫کان او راجل ( » فتح ‪۲۱،‬مخ «‬ ‫تجاوز کول په قصد دقتال معتبر و ګڼل شو دشخص حال په حال د تجاوز کي او د‬ ‫سوار والي اوپیاده والي له حیثه ‪.‬‬ ‫لنډه دا چې ‪ :‬دهدایی په حاشیه کې چې د عیني په حواله دغیره لفظ لیکل‬ ‫شوي »قوله « ) لغیره « بان بعثه الما م الي حاجة و لم یحتصر الواقعة ‪،‬‬ ‫یعنې که اما م څوک دکو م کار له پاره لیږلي وي او دجنګ په وخت کې حاضللر نلله‬ ‫وو ‪،‬هغه هم په دې غنیمت کي شریک دې ‪ .‬اوهغه څوک چې د جبهي د ځینللو نللورو‬ ‫کارونو د پاره مؤظف وي لکه اشپزي ‪،‬پهره داري اونور نودا مؤظفین هم پلله‬ ‫غنیمت کې شریک دي ‪ ،‬نو له دې معلومه شوه چې په دې جبهه کې چللې د فومنللدان‬ ‫له‬ ‫لم پل‬ ‫تر قوماندي لندې چې څومره مجاهدین دي اوهغوې د جنګ نیت لري که څه هل‬ ‫لي وو‬ ‫لل م کل‬ ‫له دار داسل‬ ‫لاد پل‬ ‫واقعه کي حاضر نه وي په غنیمت کې حق لری ‪،‬که جهل‬ ‫مرسته کونکي وروسته له هغه چې غنیمت و نیول شي د غنیمت حق نه لري ‪ .‬دهغه‬ ‫کسانوحق دې چې د پیښي په ځاې کې حاضر وي اویا هغه کسان چې د قومندان لخللوا‬ ‫په نورو کارونو دجهاد مشغول وي ځکه افغانستان دار دامن دې که په جبهه کې‬ ‫کو م ضرورت له پاره پاته شوې وو دامیر په امر یا د ناروغ دحفاظت له پاره‬ ‫پاته وو نو دا په غنیمت کې شریک دې ‪.‬‬ ‫******‬

‫دولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫داسل م او کفر تعریف څه دې ؟‬ ‫ددولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫ٌ‬ ‫لی وو او تعلیملا‬ ‫جبرئل علیه السل م درسول ا صلي ا علیه وسلم حضورته راغلل‬ ‫یی د هغه څخه د ډیرو صحابه وو رضی ا عنهم اجمعین تر مخه پوښتنې وکللړې چللې‬ ‫دمشکوة شریف په اول کي راځي ‪:‬‬ ‫) عن عمر بن الخطاب رضي ا عنه ‪ .‬قال بینما نحن ذات یو م الي و قال اخبر عن‬ ‫لم‬ ‫لول ا ل ‪ .‬و تقیل‬ ‫لد رسل‬ ‫له ال ال وان محمل‬ ‫السل م قال السل م ان تشهد ان ل الل‬ ‫لبیل‬ ‫لتطعت سل‬ ‫لبیت ان اسل‬ ‫لج الل‬ ‫لان و تحل‬ ‫لو م الرمضل‬ ‫الصلوة و تؤتې الزکوة و تصل‬ ‫‪..... .‬الي اخر الحدیث » مشکوة «(‬ ‫حضرت عمر فارواق رضی ا عنه وویل چې یوه ورځ ‪ ،‬ویی ویلو مبارک حدیث تر دې‬ ‫ځایه سائل چې ‪ :‬خبر راکړه ماته اې پیغمبره صلي ا علیه وسلللم للله اسللل م‬ ‫څخه چې څه دي ؟ وویل رسول ا صلي ا علیه وسلم اسل م شهادت ووایه چې نشللته‬ ‫لي او‬ ‫له رالیږونکل‬ ‫للم دهغل‬ ‫برحق معبود مګر ا جل جلله او محمد صلي ا علیه وسل‬ ‫رسول دې ‪ .‬اولمونځ قائم کړه او ورکړه زکوة اود رمضللان روژه ونیسلله او‬ ‫دبیت ا حج اداء کړه که طاقت لری د لرې د توښې ‪« .‬‬ ‫ٌ کفللر دې خللو‬ ‫له دې څخه څرګنده شوه چې له دې پنځو شیانو څخه انکار عقیدتا‬ ‫دکفر ډولونه ډیر دې خو ټول د اسل م په وړاندې یو کفر دې ‪:‬‬ ‫) الکفر ملة واحدة ( » کفر داسل م په مقابل کې یو ملت دې «‬ ‫دکفر له ډولونو څخه درې ډوله ذکر کوو ‪.‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬سابئې ‪ :‬سابئي هغه ته ویل کیږي چې د رسول ا صلي ا علیه وسلم په‬ ‫حق کې یی سخت قبیح شیان ویلی وي ‪ ،‬د سابئي توبه بلکل نلله قبلیللږي ‪ .‬کلله‬ ‫تأخیر کوي نو هغلله هللم‬ ‫دداسي کسانو د قتل په اړه د وخت قاضي یا حاکم‬ ‫ګناهګاریږي ‪ .‬په خلصة الفتاوي کې لیکي چې د کفر څخه سخترین کفر همدا دې‬


‫‪97‬‬

‫لځه‬ ‫لخص ښل‬ ‫لي شل‬ ‫له دې کبله دداسي کسانو په قتل کي باید ډیره عجله وشي ‪ .‬دداسل‬ ‫هغه وخت چې سابئي شي طلقیږي ‪ ،‬هغه دې عدت وشماري اوبل میړه کول ورته جائز‬ ‫دي او مال یی دهغه مسلماني ورثي ته ویشل کیږی ‪ .‬که په سب کې تکرار وشو ‪.‬‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫للمان وي او لل‬ ‫لړي مسل‬ ‫شرعي ارتداد دادې چې لمل‬ ‫دویم ‪ :‬ارتداد ‪:‬‬ ‫وروسته کافر شي ‪ .‬ارتداد څو درجې لري ‪:‬‬ ‫لمړۍ ‪ -‬هغ چې خپله مرتد شوي وي خو نور کسان باطلي لیار ته راونه بولي ‪ ،‬پس‬ ‫که هغه مهلت وغوښت نو درې ورځي مهلت دې ورکړل شي اواسل م دې ورته بیان کړل‬ ‫لم دده‬ ‫لی هل‬ ‫لال یل‬ ‫شي که یی اسل م قبول کړ اوتوبه یی وکړه نو خپله مسلمان اومل‬ ‫کیږي که په دې دریو ورځو کې مسلمان نه شو نوودې وژل شي اودهغه مال دې دده‬ ‫مسلماني ورثي ته تسلیم کړل شي ‪ .‬هغه چې په مسلمانئ کي کسب کړي خو هغلله‬ ‫مال چې د ارتداد په وخت کي یی کسب کړې هغه دې بیت المال ته تسلیم شي ‪.‬‬ ‫له‬ ‫لاطلي لر تل‬ ‫لم دې بل‬ ‫لان هل‬ ‫لور کسل‬ ‫لوی او نل‬ ‫لد شل‬ ‫دویم – هغه کسان چې خپله هم مرتل‬ ‫راوبولي او د زندیقیت درجي ته ورسیږي که مخکې له نیولو څخه یی توبه وکړه‬ ‫نو مسلمان دې که یی له نیولو څخه وروسته توبه وکړه نومسلمان نه دې توبه‬ ‫یی نه قبلیږي باید قتل شي نو درجه د ارتداد دسبائت څخه کمه ده ‪.‬‬ ‫دریم ‪ :‬دریم اصلي کافر دې اصلي کافر په خپل دین کې ازاد د ې که دمسلللمان‬ ‫په هیواد کې ژوند کوي نو جزیه پرې لزمه ده چې قبوله یی کړي تر هغه چې خپللل‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫لدوان چل‬ ‫له هنل‬ ‫لری ‪ ،‬لکل‬ ‫عهد یی نه وي مات کړې تعرض کول پرې جواز نه لل‬ ‫افغانستان کې اوسیږي او یا نور کفار ‪.‬‬ ‫حضرت علي رضی ا عنه فرمایی چې ‪:‬‬ ‫) دمائهم کدمائنا واموالهم کأ موالنا(‬ ‫وینه یی زمونږ د ویني په شان ا ومال یی زمونږ د مال په شان دې ‪.‬‬ ‫یعنې دهغوې په نفس او مال تعرض حرا م دې ‪.‬‬ ‫******‬

‫دیارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لو‬ ‫لی دهغل‬ ‫که داسلمي عقیدي سره سره یوڅوک حلل ته حرا م اوحرا م ته حلل ووایل‬ ‫حکم څه دې ؟ البته په نافهمې یا قصدي حالتو کي ؟‬ ‫ددیارلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫دپوهې په حالت کې او قصدي حرا م ته حلل او حلل ته حرا م ویل کفر دې ‪ .‬کلله د‬ ‫ٌ یی وویل نو نلله کللافرکیږي ‪ .‬د حلل‬ ‫ناپوهۍ په حالت کې یی وویل یعنې خطا‬ ‫اوحرا م څخه مراد دادې چې دهغو حلل والي او حرا م والي په قطعي دلیلو ثابت‬ ‫وي ‪ ،‬په عالمګیری کې د خلصة الفتاوي په حواله لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) و من اعتقد الحرا م حل ل اوعلي القلب یکفر و امالو قالو لحرا م هللذا حلل‬ ‫لان‬ ‫لذا اذا کل‬ ‫لاد هل‬ ‫لي العتقل‬ ‫لافره فل‬ ‫لترویج السلعة اویحکم بالجهل لیکون کل‬ ‫لره فل‬ ‫حراما لعینه وهو یعتقد حلل حتي یکون کفرا واما اذا کان حراما لغیل‬ ‫وفیما اذا کان لعینه انما یکفر اذا کانت الحرمة ثابته بدلیل مقطوع بلله‬ ‫واما اذا کان بالخبار الحاد فل یکفر کذا في الخلصة (‬ ‫» عالمګیری ومنها مایتعلق بالحلل والحرا م ‪۲‬ج ‪۲۷۲ ،‬مخ «‬ ‫چا چې باور وکړ چې حلل حرا م اویا حرا م حلل دي دخرڅولو دهغه شي له پاره‬ ‫ٌ نه کافر کیږي ‪ .‬دا حکم هغه‬ ‫‪ ،‬یا یی دخپلی نادانۍ په وجه حکم وکړ نو عقیدتا‬ ‫لې‬ ‫لتي چل‬ ‫له حل‬ ‫وخت دې چې وې حرا م لعینهِ او دا پرې دحللو عقیده وکړي په هغل‬ ‫کیږي کافر‪ .‬او که حرا م لغیرهِ وي یعني دبل شی په سبب حرا م وي نو نلله کللافر‬ ‫ِ حرا م وي نو کافر کیږي چې وي دهغو حرمت ثابت‬ ‫کیږي‪ .‬په هغه شي کې چې په عینه‬ ‫په قطعي دلیل سره ‪ ،‬یعني هر هغه شي چې دهغه ثبوت په واحد خبر وي اوپه هغه‬ ‫حکم وکړې شي نه کافر کیږي ‪:‬‬ ‫******‬

‫څوارلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫نقدي جریمه د اسل م له نظره څه حکم لري ؟ په کو م وخت کې او څللومره جریملله‬ ‫داسل م له نظره روا ده ؟ که څوک د جریمي اداء کولو قدرت ونه لری څه معامله‬ ‫باید ورسره وکړل شي ؟‬


‫‪98‬‬

‫د څوارلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لامي کل‬ ‫له شل‬ ‫ٌ جواز نه لري ‪ ،‬لکه چې پل‬ ‫نقدي جریمه د شرعي شریف له مخې قطعا‬ ‫لیکي ‪:‬‬ ‫) لیأ خذ المال في المذهب فال في الفتح عن الي یوسف رحمة ا یجوز التعزیر‬ ‫لراج و‬ ‫لي المعل‬ ‫له فل‬ ‫لوز مثلل‬ ‫للسطان بأخذ المال و عندهما وباقي الئمه لیجل‬ ‫ظاهره ان ذلک روایة ضعیفة عن ابي یوسف رحمة ا ‪ ،‬قال في الشر بلني ول یفتي‬ ‫بهذا لمافیه من تسلیط الظلمة علي اخذمال الناس فیأکلونه ومثله في شرح‬ ‫لي‬ ‫لاد فل‬ ‫لال وافل‬ ‫لث قل‬ ‫لر حیل‬ ‫لي البحل‬ ‫له اې فل‬ ‫الوهبانیة هن ابی و هبان قوله فیل‬ ‫البزازیة ان معني التعزیر باخذ المال علي القول به امساک الشئ من مللاله‬ ‫عنه مدة لنزجرثم بعیده الحاکم الیه ل ان یأ خذ الحاکم لنفسلله اولللبیت‬ ‫المال کما یتوهم الظلمة اذا ل یجوز لحد من المسلمین اخذ مال احللد بغیللر‬ ‫سبب شرعي وفي المجتبي لم یذکر کیفیة ل اخذ واري ان یأ خذهان فیمسکها بأن‬ ‫یأس من توبة یصر ف الي مایرې وفي الشرح الثار التعزیر بالمال سفي ابتللدلء‬ ‫السل م ثم نسخ و الحاصل ان المذهب عد م تعزیر بأخذ المال (‬ ‫»باب التعزیر ‪۳‬ج ‪۲۷۵ ،‬مخ ‪ ،‬وفي الهندیه ‪« ،‬‬ ‫لا م‬ ‫لدیر دامل‬ ‫لح القل‬ ‫لي دي فتل‬ ‫له دی ‪ ،‬ویلل‬ ‫لائز نل‬ ‫په مذهب کې دمال اخیستل جل‬ ‫ابویوسف رحمة ا ‪ ،‬په حواله‪ ،‬سلطان ته تعزیر روا دې دمال په اخیسللتلو او د‬ ‫طرفینو په نزد او نوروامامانو په نزد جواز نه لري او ددي مثال پلله کتللاب‬ ‫معراج کې ذکر شوي دي او دخبرې ظاهر دادې چې دا ضعیف روایت دې للله امللا م‬ ‫ابویوسف څخه ویلي دي په شربلني کي چې په تعزیر بالمال دې فتوې نه ورکللول‬ ‫کیږي ‪ .‬ځکه چې په هغه کې د ظالمانو تسلط پیللدا کیللږي‪ ،‬دخلکودمللالونو پلله‬ ‫لرح‬ ‫له شل‬ ‫له دې ډول پل‬ ‫لم پل‬ ‫لوري ‪ .‬او هل‬ ‫له خل‬ ‫لالونه بل‬ ‫اخیستلو سره ‪،‬پس دخلکو مل‬ ‫الوهبانیه له ابن وهبان ) قوله فیه ( څخه متن په بحرالرائللق کللې دې‬ ‫یعني په بحر کی یی ویلي چې زیات کړیدی بزازیه چې په تحقیق سللره دمللال د‬ ‫لال‬ ‫لدازه مل‬ ‫لوه انل‬ ‫له یل‬ ‫لر م څخل‬ ‫اخیستلو دتعزیر معنې داما م یوسف په قول د مجل‬ ‫لد‬ ‫لی بایل‬ ‫له یل‬ ‫لي ‪ ،‬بیرتل‬ ‫اخیستل او تر یوې مودې دهغې ساتل دي تر څو هغه زجر شل‬ ‫ورکړي ‪ ،‬نه دا چې حاکم یی د ځان له پاره واخلی ‪،‬یایی په بیت المال کی واچوي‬ ‫‪ .‬لکه څنګه چې د ظالمو حاکمانو لر ده ‪.‬‬ ‫چې د شرعي حکم څخه په غیر د هیڅ مسلمان مال اخیستل بل مسلمان ته جواز نلله‬ ‫لري ‪ ،‬دمجتبي په کتاب کې دمال داخیستلو طریقه نه ده ذکر شوی لیکن ګمللان‬ ‫لا‬ ‫له نل‬ ‫لو څخل‬ ‫کیږي چې وایی ‪ ،‬وایی دې خلي پادشاه که چیرته دهغه له توبه کولل‬ ‫له‬ ‫امیده شي نوبیا یی دې څرنګه چې زړه غواړی هماغسي دي یی مصر ف کللړي ‪ .‬پل‬ ‫لته‬ ‫لا وروسل‬ ‫لي وو خوبیل‬ ‫لل کل‬ ‫شرح اثار کې راځي چې تعزیر بالمال داسل م په پیل‬ ‫لره‬ ‫لتلو سل‬ ‫له اخیسل‬ ‫لال پل‬ ‫منسوخ شو ‪ .‬دمطلب حال دادې چې زمونږ په مذهب کې دمل‬ ‫تعزیر ورکول جواز نه لری ‪.‬‬ ‫لدې دلیل څخه څرګنده شوه چې په مال باندې تعزیر ورکول جواز نه لري که‬ ‫چیرته چا داسي کړي وي اویا داسي وکړي نومال باید بیرته تعزیر کونکي تلله‬ ‫ورکړي ‪ ،‬دجریمي بیرته ورکول په جریمه اخیستوکي باندي واجب ده ‪ ،‬که یی مال‬ ‫ورته تسلیم نه کړ مسؤل دې ‪ ،‬اود اخرت په ورځ به ځواب ورکوي خو کلله چیرتلله‬ ‫لي‬ ‫مجاهدینو هیڅ هم نه درلودل نو دمال اخیستل ورته جواز لري لکه حضرت علل‬ ‫له‬ ‫لانو تل‬ ‫لی غازیل‬ ‫کر م ا چې د یوه مسلمان څخه وسله په زور واخیسته او هغه یل‬ ‫له‬ ‫لانو څخل‬ ‫له غلزیل‬ ‫له لل‬ ‫لی بیرتل‬ ‫له یل‬ ‫ورکړه خو کله یی چې ضرورت رفع شو نو هغل‬ ‫واخیسته اودهغه اصلي څښتن ته یی تسلیم کړه ‪.‬‬ ‫لکه چې شامي لیکي ‪:‬‬ ‫لامي ‪۵‬ج ‪،‬‬ ‫لمان ( » شل‬ ‫لافي الضل‬ ‫لطر ار لینل‬ ‫) ویضمن له ماخذلن عمل ال خذ للضل‬ ‫‪۴۳۶‬مخ (‬ ‫ضامن کیږي دمال څښتنانو ته له هغه شی چې د احتیاج په بناء یی اخیسللتي دي‬ ‫ځکه دضرورت له پاره اخیستل دبیرته ورکولو منافي نه کیږي ‪.‬‬ ‫لیح‬ ‫لي توضل‬ ‫لدایه داسل‬ ‫له هل‬ ‫له هکلل‬ ‫دا حکم د مسلمان دمال حکم دې ‪ ،‬دمرتد دمال پل‬ ‫ورکوي‪.‬‬


‫‪99‬‬

‫) ول تأخذها علیه مال لنه لیجوز اخذ الجزیة منه لمانبین ولللم اخللذه لللم‬ ‫یرده لنه مال غیر معصو م لن مال المرتدین فئی للمسلمین اذا اظهرو علیهم ‪.‬‬ ‫(» ‪۱‬ج‪۲۵۸ ،‬مخ«‬ ‫مه اخلئ په ارتداد مال ځکه چې له مرتد څخه جزیه اخیستل نه شته ‪ ،‬لکلله چللې‬ ‫ذکر کوو یی ‪ ،‬که اخیستل شوي وو نو بیا دي نه ورکول کیږي ‪ ،‬ځکه چې دا مال غیر‬ ‫له‬ ‫له هغل‬ ‫معصو م دې ‪ ،‬په تحقیق سره دمرتد مال فئی دي دمسلمانانو له پاره پل‬ ‫وخت کې چې مسلمان پرې غالب شی ‪.‬‬ ‫یعنې د مرتد په مقابل کي دې مال نه اخیستل کیږي چې هغه ددې مال په مقابل‬ ‫کي خوشي شي ‪ .‬یعني مال په مقال کي مرتد نه خلصللیږي کلله دهغلله څخلله مللال‬ ‫اخیستل شوي وي نو دا جایز ده تاسو ته ‪ .‬ددهري پرچمي ‪ ،‬خلقي ‪ ،‬شعله یی ‪ ،‬او‬ ‫نورو کمونستانو خوشی کول دمال په مقابل کي جواز نه لري ‪ ،‬لکه چې په هدایه‬ ‫کې د لمانبین دلفظ سره توضیحات ورکړل شوي دي ‪.‬‬ ‫لي محاسللنة فل‬ ‫) و اما المرتد فلنه کفر بربه بعد ما هداه للسل م ووقف علل‬ ‫تقبل من الفریقین ال السل م او السیف زیادة فیالعقوبه ‪(.‬‬ ‫مرتد هغه دې چې په ا جل جلله کافر شوي وي وروسته له هغه چې د اسللل م هللدایت‬ ‫ورته شوي وو ‪.‬پس له دوې څخه دې یو وشي ‪ ،‬اسل م یا په توره ‪ .‬دهغلله سللرپرې‬ ‫کول دتعذیب دزیادت له مخې ‪.‬‬ ‫که په ارتداد کې د زندیقیت درجې ته رسیدلي وي دهغه دمال اخیستل جایز‬ ‫لول‬ ‫لي کل‬ ‫دی او دې په خپله ووژنئ ‪ ،‬چې د دارینو مأ جور شئ دهغه پریښول اوخوشل‬ ‫له اجر څخه محرومیدل دي اود افغانستان دازادۍ دتأ خیر سبب به شي که پلله‬ ‫ارتداد کې مشهور نه وو او دارتداد لمړۍ وخت یی وو ‪ ،‬هغه توبي ته مجبور کړي‬ ‫چې توبه و باسي او بیرته مسلمان شي ‪ ،‬که مسلمان شو دهغه مال دهغه دې ‪.‬‬ ‫******‬

‫پنځلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫لړل‬ ‫که کو م یو عسکر دمرتد حکومت څخه را وتښتي دهغه سره څه معامله باید وکل‬ ‫شی دهغه وسله ورکړل شي اوکه نه ؟‬ ‫دپنځلسمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫که د مجاهدینو په فکر عسکر مسلمان وي نو خوشی دي کړل شللی او کلله یللی وسللله‬ ‫دروسانو وه نو هغه دده غنیمت ده‪ ،‬ده ته دې ورکړل شي یعنللي پلله خپللله د‬ ‫لس‬ ‫له خمل‬ ‫له څخل‬ ‫له دهغل‬ ‫لری او نل‬ ‫له لل‬ ‫عسکر کیږي ‪ .‬نور څوک په هغه وسله کی حق نل‬ ‫اخیستل کیږي ‪ .‬لکه چې عالمګیري د سراج الوهاج په حواله لیکي ‪:‬‬ ‫) وما اصاب الذین لم یؤذن لهم فهو لهم علي عددالخذین له ول شئ لبقیتهللم‬ ‫فیه ممن لم یأخذه ول خمس علیهم ‪ » ( .‬هدایه کیفیة القتال ‪۲‬ج ‪۲۱۶ ،‬مخ«‬ ‫که دې عسکر دبیت المال وسله راوړي وي لکه څنګه چې مخکې فیصله وشللوه چللې‬ ‫لال‬ ‫لا مل‬ ‫لر چل‬ ‫افغانستان دار د اسل م دې او دهرچا مال محفوظ دې له دې کبله دهل‬ ‫دهغه دې له دي وجهي دبیت المال مال هم په خپله د بیت المال دې لکه چې په‬ ‫عالمګیري کي لیکي ‪:‬‬ ‫لاء‬ ‫لم جل‬ ‫لا ثل‬ ‫لذو هل‬ ‫) واما اذا لم یحرزوها حتي غلبهم المسلمون علیها و اخل‬ ‫صاحبه فانه یأخذه بغیر شئ لنهم لم یملکوها قبل الحراز‪۲ »( .‬ج ‪۲۲۵ ،‬مخ«‬ ‫څرنګه چې وسله دبیت الما ل مال دې په بیت المال کې هر مسلمان د ضرورت په‬ ‫اندزه حق لري نو که دغه عسکر په خپله خوښه جهاد کولو نو د اولیت حللق دده‬ ‫دې چې دغه وسله واخلي او دکفارو په خل ف پرې جهاد وکړي ‪ ،‬دي عسکر ته د فروش‬ ‫اوملکیت جواز نه شته بی د امیر له امر څخه ‪ ،‬که چیرته یی جهاد نه کولو نو‬ ‫دهغه څخه دې وسله واخیستل شي اوبل یوه مجاهد ته دي ‪ ،‬چې جهاد کوي ور کللړل‬ ‫شی ‪ ،‬لکه په مرقاة کي چې لیکي ‪:‬‬ ‫) وهوقول حماد بن منذر رضی ا عنه ‪ ،‬الظاهر الکتاب و لنه مال محرز ول حللق‬ ‫جة و لذا انه مال العامة وهللو منهللم ‪ » .‬بللاب القطللع ‪۷‬ج‪،‬‬ ‫له فیه قبل الحا ّ‬ ‫‪۱۶۳‬مخ«‬ ‫******‬

‫شپاړسمه پوښتنه ‪:‬‬


‫‪100‬‬

‫هغه مسلمانان چې دکفارو په اشغال شوو سیمو کې سکونت لري او یللا یللی هجللرت‬ ‫کړي وي او زمکي یی په هغو ځایونو کې واقع وي چې مجاهدین هلته تسلط لللري‬ ‫له د‬ ‫لازې پرتل‬ ‫له اجل‬ ‫للت ددوې لل‬ ‫ایا مجاهدینو ته دا جواز شته چې دهغوې حاصل‬ ‫جهاد به اموروکې مصر ف کړي ؟‬ ‫دشپاړسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫که اشد ضرورت نه وي نو جائز نه دي ‪.‬‬ ‫) کما قال في ردالمختار ول یجوز لحد من المسلمین اخذ مال احد بیغر سللبب‬ ‫شرعي ‪۳» .‬ج‪۱۹۵ ،‬مخ «(‬ ‫همدا رنګه د اشباه النظائر په ‪ ۱۴۶‬مخ کې لیکي چې ‪:‬‬ ‫ٌ من ید احد ال بحق ثابت معرو ف ‪(.‬‬ ‫)ولیس للما م ان یخرج شیئا‬ ‫******‬

‫اوولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫که یو شخص که مسلمان وي یا مرتد او یا زندیق او دملحد حکومت خدمت یی کړي‬ ‫لیدلي‬ ‫لان رسل‬ ‫وي ‪ ،‬په هغه وخت کې دمجاهدینو لخوا ورته ځاني اویا مالي نقصل‬ ‫لا د‬ ‫لواړی ایل‬ ‫لاوان وغل‬ ‫لولي تل‬ ‫وي اوس که دهغه ګروپ څخه چې تاوان یی ور رسل‬ ‫شریعت له مخي تاوان اخیستی شي او که نه ؟‬ ‫د اوولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫دغه شخص د تاوان دبیرته اخیستو حق نه لری ‪ .‬که خلقیاو پرچمي وي ‪ ،‬په بحللر‬ ‫الرائق کي راځي ‪:‬‬ ‫) ویزول ملک المرتد عن ماله زوالموقوفا فان اسلم عاد ملکه قالوا هللذا‬ ‫لدینا‬ ‫لت ایل‬ ‫عند ابی حنیفه رحمة ا ‪ ،‬و عندهما لیزول و له انه حربي مقهور تحل‬ ‫حتي یقتل وهذا یوجب زوال ملکه و مالکیته (‬ ‫»‪۵‬ج ‪۳۵،‬مخ«‬ ‫دا دللت کوي چې مال د هغه له ملک څخه خارج دې پس ملکیت تاوان لری ‪ ،‬همدا‬ ‫رنګه په فتح القدیر کې لیکي چې ‪:‬‬ ‫) ولیؤخذ منهم علیها شئ ل نهم مسلمون و مثله في المرتللدین ال انهللم اذا‬ ‫اخذوا ملکوا ‪۵ »( .‬ج ‪۳۴۱ ،‬مخ «‬ ‫لوه‬ ‫لتونکي شل‬ ‫له مالک څخه تاوان څنګه اخیستلې شئ ځکه دمال مال دمال اخیسل‬ ‫نه دمر تد‪ .‬همدا رنګه د فتح القدیر په بل ځاې کې لیکي ‪:‬‬ ‫) ولو اخذوه لیزده علیهم لن مالهم فئی للمسلمین (‬ ‫او هم د مبسوط په کتاب کې لیکل شوي ‪:‬‬ ‫) و قد بینا انه ل تقبل منهم » اي من المرتدین « الذمة فکللذلک لیللؤ خللذ‬ ‫لاز لن‬ ‫لال جل‬ ‫لذمنهم مل‬ ‫لان اخل‬ ‫لرب فل‬ ‫لل الحل‬ ‫منهم علي الموادعة خراج بخل ف اهل‬ ‫لوالهم‬ ‫لانت امل‬ ‫العصمة زالت عن مالهم ال ترې انه لو ظهر المسلمون علیهم کل‬ ‫غنیمة و لذلک ان اخذوا شیئا من مالهم ملکوا ذلک باې طریق اخذو منهم ‪(.‬‬ ‫» باب المرتد ‪ ۱۰ ،‬ج ‪ ۱۱۷ ،‬مخ «‬ ‫یعنې د مرتد مال څخه دمرتد ملکیت زایل شو اوهر چا چې په دې وخت کي و نیو‬ ‫لي‬ ‫لي لیکل‬ ‫مالک یی همغه شو ‪.‬او دمرتد مال واجب الرد نه دې ‪ ،‬په عالمګیری کل‬ ‫چې ‪:‬‬ ‫) و ان اخذالمال منهم لم یرد لن مالهم فئي للمسلیمین اذا اظهروا ( » ‪۲‬ج‬ ‫‪۱۹۷ ،‬مخ«‬ ‫همدا رنګه که یو مسلمان دکو م کافر اومرتد طرفدار شو او دجنګ په دوران‬ ‫کي دهغه مال ته څه تاوان ورسید نو دهغه بدله نشته ځکه چې مسلمان دکللافر‬ ‫په جنګ مامور دې ‪ .‬لکه چې بحر دخلصة الفتاوي په حواله لیکي ‪:‬‬ ‫لامور‬ ‫له مل‬ ‫لم لنل‬ ‫لأ ثل‬ ‫) وان العادل اذا لتلف نفس الباغي اوماله ل یضمن و لیل‬ ‫بقتالهم دفعا لشرهم ‪( .‬‬ ‫» بحر الرائق ‪۵‬ج ‪۱۴۳ ،‬مخ«‬ ‫له دې دلیلو څخه ښکاره شوه چې د مرتد مال موقو ف دې دده له ملکیت څخه ‪ ،‬له‬ ‫دې کبله د تاوان اخیستلو مستحق نه دې ځکه چې دهغه مال نشو اومسلمان چللې‬ ‫لال دا‬ ‫لي دمل‬ ‫له شل‬ ‫د کافر طرفدار دې تسلیمي نه ورکوي ترڅو چې هغه تاواني نل‬


‫‪101‬‬

‫للمان‬ ‫لوه مسل‬ ‫له دیل‬ ‫لواړی نل‬ ‫نقصان دې له کو م کافر مرتد خلقي یا پرچمي څخه وغل‬ ‫مجاهد څخه ‪.‬‬ ‫******‬

‫اتلسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫له کافر څخه مرسته اخیستل د شریعت له مخې جواز لری که نه ؟‬ ‫د اتلسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫د کفارو څخه دمرستي اخیستلو دوه صورتونه دي ‪ ،‬یو په اضللطراري حللالت کللي‬ ‫اودوهم په اختیاري حالت کي‪:‬‬ ‫لي‬ ‫لولې شل‬ ‫په اضطر اري حالت کي ‪ :‬هغه دی چې مسلمان دهلکت په حال کی وي نوکل‬ ‫چې بې له کو م شرطه څخه له کفارو مرسته و غواړی تر څو له هلکت څخه خلص شی‬ ‫لکه چې بدائع لصنائع لیکي ‪:‬‬ ‫له‬ ‫له نل‬ ‫لار لل‬ ‫لال الکفل‬ ‫) ول ینبغي للمسلمین ان یتسعینوا بلکفار علی القتل‬ ‫لم (»‬ ‫لطروا لهل‬ ‫له ال اذا اضل‬ ‫لم علیل‬ ‫یؤمن غذرهم اذا لعداوة الدینیة تحملهل‬ ‫بدائع ‪۷‬ج ‪ ۱۰۱ ،‬مخ«‬ ‫مسلمانانو ته جواز نه شته چې د کفارو سره دمقابلي د پاره دنورو کفارو څخه‬ ‫مرسته واخلي ځکه چې دکفارو له غداریت څخه پوره باور نشته ‪ ،‬ځکه چې د اسللل م‬ ‫لات‬ ‫لر زیل‬ ‫له ډیل‬ ‫للمان ورتل‬ ‫ددین دښمنان دي مګر په هغه صورت کې جواز شته چې مسل‬ ‫شدید ضرورت ولری ‪،‬‬ ‫لې‬ ‫لری چل‬ ‫دوهم په اختیاري صورت کې مرسته اخیستل دي په هغه صورت کې جواز لل‬ ‫مسلمانان د غلبي څخه وروسته یی دکافرو څخه اخلي اوکفار محض دمسلمانانو‬ ‫دمتابعت په اساس مرسته وکړي نه دبل کو م مقصد له پاره ‪ .‬لکه چې پلله شللرح‬ ‫سیر الکبیر کی لیکي ‪:‬‬ ‫لم‬ ‫لان حکل‬ ‫لرک اذا کل‬ ‫)ولبأس بأن یستعین المسلمون با هل الشرک علي اهل الشل‬ ‫لي‬ ‫لود بنل‬ ‫لتعان بیهل‬ ‫للم اسل‬ ‫السل م هو الظاهر علیهم لن رسول ا صلي ا علیه وسل‬ ‫قینقاع علي بني قریظه ول ن من لم یسلم من اهل مکة کانوا خرجوا مع رسول ا‬ ‫لأس ‪،‬‬ ‫له ل بل‬ ‫لا انل‬ ‫صلی ا علیه وسلم رکبانا ومشاة الي خیبر الي قوله معرفنل‬ ‫بالستعانه بهم و ماذلک الی نظیر الستعانة بالکلب علي قتللال المشللرکین‬ ‫والي ذلک اشار رسول ا صلي ا علیه وسلم ان ا لیؤ ید هذا الللدین بللأقوا م ل‬ ‫خلق لهم في لخره ‪ .‬و الذي روې ان النبي صلي ا علیلله وسلللم یللو م احللد رأې‬ ‫لال ل‬ ‫لي فقل‬ ‫لن ابل‬ ‫لاء ابل‬ ‫لي فلن خلفل‬ ‫لود بنل‬ ‫کتبیه حسنا قال من هؤ لء فقیل یهل‬ ‫نستعین بمن لیس علي دیننا تأویله انهم کانوا اهل منعة وکانول لیقاتون‬ ‫لرة‬ ‫لفة یکل‬ ‫بحت راء یه رسول ا صلي ا علیه وسلم و عندنا اذا کانوا بهذه الصل‬ ‫لستعانة بهم(‬ ‫» شرح سیر ‪۳‬ج ‪۷۱۶ ،‬مخ«‬ ‫که چیرته په کو م ځاې کي دمسلمانانو غلبه وه په کفارو باندې نو ددې کفارو‬ ‫له‬ ‫لر نل‬ ‫لوا خطل‬ ‫لارو لخل‬ ‫څخه مرسته اخیستل جواز لري ځکه چې په دې صورت کې دکفل‬ ‫لابلي‬ ‫لره دمقل‬ ‫محسوسږي ‪ .‬رسول ا صلي ا علیه وسلم دبني النضیر له قبیلي سل‬ ‫لې‬ ‫لړه کل‬ ‫له جګل‬ ‫له پاره د بنی قینقاع له قبیلي څخه مرسته غوښتې وه ‪ ،‬دخیبر پل‬ ‫دکافرانو سواره اوپلې د رسول ا صلي ا علیه وسلم سره دجګړې له پاره تللللي‬ ‫وو ‪.‬‬ ‫خو دلته یو سوال پیدا کیږي چې د احد په غزا کي رسول ا صلي الل علیلله وسلللم‬ ‫فرمایلي وو چې مونږ دهغو کسانو څخه چې زمونږ په دین نه دي مرسته نه اخلو ؟‬ ‫پس څرګنده شوه چې مرسته اخیستل جواز نه لري ‪ .‬ددې کتاب لیکونکي ) شرح‬ ‫سیر ( ددې مشکل ځواب داسي کړې دې ‪ :‬چې د ابن ابي پلویانو د رسول ا صلي الل‬ ‫علیه وسلم تر بیرغ لندې جنګ نه کولو ‪ ،‬همدا رنګه په فتح القدیر کې لیکل‬ ‫شوي ‪:‬‬ ‫لو‬ ‫لرکین اذا خرجل‬ ‫لال المشل‬ ‫لی قتل‬ ‫)حیث قال ولبأس بأن یستعان بالمشرکین علل‬ ‫لاب‬ ‫لدیر ‪ ،‬بل‬ ‫لح القل‬ ‫لة » » فتل‬ ‫طوعا و یرضح لهم ولیسهم لهم و ل یکون لهم رایل‬ ‫القسمة الغنیمة «‬ ‫اوهم اما محمد رحمة ا فرمایی چې له اما م ابو حنیفة رحمة ا څخه مي پوښتنه‬ ‫وکړه ‪:‬‬


‫‪102‬‬

‫)سألته عن المسلیمین یستعینون بأهل الشرک علي اهل الحللرب قللال ل بللأس‬ ‫بذلک اذا کان حکم السل م هوالظاهر الغالب ل ن قتالهم بهذا الصللفة لعللزاز‬ ‫الدین ول ستعانة علیهم با الشرک کال ستعانة باکلب ‪.‬‬ ‫» مبسوط السرخسي ‪۱۰‬ج ‪۱۳۸ ،‬مخ«‬ ‫پس اما م محمد رحمة ا ویلي دي چې اما م صاحب راته ویلي که داسل م حکم غللالب‬ ‫وو نو مرسته اخیستل چائز دي ځکه چې داسي کیږی لکه د څیرونکي سپي په شان ‪.‬‬ ‫دجصاص په تفسیر کي ذکر راغلي چې ‪:‬‬ ‫و قال اصحابنا ل بأ س بالستعانة بالمشرکین علي قتال غیر هم من المشرکین‬ ‫لوظهروا‬ ‫لانوا لل‬ ‫اذا کانوا متي ظهروا کان حکم السل م هو الظاهرو اما اذا کل‬ ‫کان حکم الشرک هو الغالب فل ینبغللي للمسلللمین ان یقللاتلوا معهللم ‪» ( .‬‬ ‫احکا م القران ‪ ،‬ج ‪۵۴۴ ،۲‬مخ «‬ ‫یعنې وروسته له هغه چې مسلمانان غالبیږي دکفارو څخه مرسته غوښتل جواز‬ ‫لري که دشرک احکا م غالب وو نو د کفارو څخه دمرستی غوښتل جواز نه لري ‪ ،‬په‬ ‫دې اړه دقرانکریم ډیر مبارک ایاتونه راغلي لکه چې ا جل جلله فرمایی ‪:‬‬ ‫)ل تتخذوا الیهود و النصراې اولیاء بعضهم اولیاء بعض ومن یتولهم منهم‬ ‫فانه منهم ‪( .‬‬ ‫ففي هذه الیة نهي عن مولة الکفار واکرامهم و امر باهانتهم واذا ل لهللم و‬ ‫نهي عن الستعانة بهم في امور المسلمین لما فیه من العز و علو الیه وکذلک‬ ‫لن‬ ‫لد مل‬ ‫لتعین باحل‬ ‫لاه ان یسل‬ ‫له ینل‬ ‫کتب عمر رضي ا عنه الي ابي موسي رضی ا عنل‬ ‫المشرکین ‪ » ( .‬احکا م القران ‪۳‬ج ‪۱۲۳‬مخ«‬ ‫که کفار دمسلمانانو تابع وو او یا کیدل نو مرسته غوښتل ترې جواز لري ‪،‬که‬ ‫کافر په خپل قوت جنګیدل یا یی بیله نښانه درلوده ‪ ،‬او یا د جګړې پلله پللاې‬ ‫کې حکم دکفارو په ګټه غالبیدلو دکفارو څخه مرسته جواز نه لری ‪ .‬یو بللل‬ ‫له‬ ‫صورت هم شته چې هغه دکفارو سره سوله کول دي ‪ ،‬چې په فقهي کتابونو کې ورتل‬ ‫موادعت ویل کیږي ‪ .‬دا موادعت هم په دوه ډوله دی ‪ .‬که اضطراري حالت وي‬ ‫پس په دې صورت کی جائز ده چي په سوله کولو کې دمسلمانانو کو م مصلحت پلله‬ ‫نظر کي نیول شوي وي او داسل م ګټي په نظر کي وي اود سللولي شللراېط دمحمللد‬ ‫شریعت څخه مخالف نه وي لکه چې ا جل جل له فرمایی ‪:‬‬ ‫)وان جنحوا للسلم فاجنح لها و توکل علې ا (‬ ‫اما په بل ځاې کې ا جل جلله دموادعت څخه منعه راوړي ‪:‬‬ ‫)فاقتلوا المشرکین حیث وجدتموهم (»توبه «‬ ‫لل‬ ‫لې ا ل جل‬ ‫لاې کل‬ ‫یعنې کافر چې په هر ځاې کې پیدا کوئ هغه ووژنئ ‪ .‬په بل ځل‬ ‫جلله فرمایی ‪:‬‬ ‫) قاتلوا الذین ل یؤمنون بال و ل بالیو م الخر‪ ......‬و هم صاغرون (‬ ‫لارض‬ ‫لاتونو تعل‬ ‫لیکن جمهورو مفسریونو او محترمو فقهاؤ ددواړو مبللارکو ایل‬ ‫داسي دفع کوی ‪:‬‬ ‫) حیث قالوا وانما اختلف حکم الیتین لختل ف الحالین فالحال الللتي امللر‬ ‫فیها بالمساملة هي حال قلة عدد المسلمین وکثره عدوهم والحال التي امللر‬ ‫لثرة‬ ‫لال کل‬ ‫لي حل‬ ‫فیها بقتل المشرکین وبقتال اهل الکتب حتي یعطوا الجزیة هل‬ ‫المسلمین و قوتهم علي عدوهم وقد قال ا تعالې ‪:‬‬ ‫) فل تهنوا و دعوا الی السلم و انتم العلون وا معکم (‬ ‫فنهې عن المسالمة عند القوة علي قهر العدد و قتلهم و کذلک قال اصحابنا (‬ ‫» احکا م القران باب الهدنه والموادعت «‬ ‫لرا م دې‬ ‫لوادعت حل‬ ‫یعنې که دکفارو قدرت نه وو او مسلمانان قدرت درلود نو مل‬ ‫که مسلمانان کمزوري وو نو په دې وخت کې سوله جواز لري ‪ .‬لکه چې د احکا م‬ ‫القران په همدې ځاې کې زیاتوي ‪.‬‬ ‫لد م‬ ‫لن قل‬ ‫لد حیل‬ ‫للم ‪ ،‬عاهل‬ ‫له وسل‬ ‫)قال ابوبکر رضی ا عنه قد کان النبي صلي ا علیل‬ ‫لد‬ ‫له وعاهل‬ ‫لاع وقریضل‬ ‫المدینة اصنافا من المشرکین منهم النضیر وبنو قینقل‬ ‫لت‬ ‫لی ان نقضل‬ ‫قبائل من المشرکین ثم کانت بینه وبین قریش هدنة الحدیبیة الل‬ ‫قریش ذ لک العهد بقتالهما خزاعة خلفاء النبي صلي ا علیه وسلم ولم یختلف‬ ‫له‬ ‫لوي اهلل‬ ‫لل م ویقل‬ ‫نقلة السیر و المغازی في ذلک وذلک قبل ان یکثر اهل السل‬


‫‪103‬‬

‫فلما کثر المسلمون وقوي الدین امر بقتل مشرکي العرب و لم یقبل منهللم ال‬ ‫سل م اوالسیف ‪ »( .‬با الهدنه والمواذعه ‪۲‬ج ‪۶۹ ،‬مخ «‬ ‫لي‬ ‫لالت کل‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې که مسلمانان دکمزورئ په حل‬ ‫وو نو دکفارو سره سوله کولې شی او که مسلمانان قوي او باقدرته وو تر هغلله‬ ‫چې کافران اسل م او یا جزیه قبوله نه کړي دکافرو سره سوله جواز نه لری‪.‬‬ ‫******‬

‫نولسمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫د پرچمي ‪ ،‬خلقي ‪ ،‬شعله یی اوکمونست تر منځ څه فرق دې او په کو م دلیل یللوه‬ ‫مسلمان ته مرتد اوله اسل م څخه وتونکي ویلي شو؟‬ ‫د نولسمي پوښتنې ځواب ‪:‬‬ ‫مخکي له دې چې ددې سوال ځواب ووایو یوه مسلمان تلله کللافر او کللافر تلله‬ ‫مسلمان ویل دواړه سخته ګناه لري‪ .‬په قران عظیم الشللا ن کللې پلله دواړو‬ ‫صورتو کې تهدید موجود دې ‪ .‬یوه مسلمان ته د کافر ویلو پلله اړه الل تعللالي‬ ‫داسي فرمایی ‪:‬‬ ‫لن‬ ‫لوا لمل‬ ‫لبینوا و ل تقولل‬ ‫) یا ایهاالذین امنوا اذا ضربتم فی سبیل ا فتل‬ ‫لانم‬ ‫ٌ تبتغون عرض الحیوة الدنیا فعند ال مغل‬ ‫القي الیکم السلم لست مؤ منا‬ ‫کثیره ‪ ،‬کذلک کنتم من قبل فمن ا علیکم فتبینوا ان ا ل کللان بمللا تعملللون‬ ‫خبیرا ( » النساء ‪«۹۳‬‬ ‫له دې مبارک ایت څخه دا څرګنده شوه چې که څوک دا اقرار کوي چې زه مسلمان‬ ‫لل‬ ‫لافر ویل‬ ‫له کل‬ ‫لخص تل‬ ‫یم تر څو چې دهغه څه ښکاره کفر نه وي ظاهر شوي نو دغه شل‬ ‫ناجائز اوسخته ګناه ده ‪.‬‬ ‫فقهي کتابونه هم داسي لیکي چې د یوه انسان اسللل م اوکفللر پلله دوو شللیانو‬ ‫ثابتیږي ‪.‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬دانسان اقرار ‪ ،‬دویم ‪ :‬شاهدان ‪.‬‬ ‫مګر ځینو علماؤ متواتر اخبار هم جائز ګڼلي چې د یوه چا په کللافروالي او‬ ‫مسلمانتوب باندي دلیل کیدي شي ‪ .‬په قرانکریم کې یوه مرتد تلله مسلللمان‬ ‫ویل سخت منعه شوي لکه چې ا تعالي فرمایی ‪:‬‬ ‫) اتریدون ان تهدوا من اضل ا و من یضلل ا فلن تجد له سبیل‪» .‬النساء «‬ ‫لوونه‬ ‫یعنې تاسو داسې اراده لرئ هغه کسان چې ا تعالی ګمراه کللړي دي لرښل‬ ‫لی ا ل‬ ‫لو رضل‬ ‫ورته وکړئ ‪ ،‬مګر تاسو نه بریالي کیږئ ‪ ،‬له همدي کبله صحابه کرامل‬ ‫عنهم ‪،‬مجتهدینو اوتابیعینو په دې اړه پلله ډیللر احتیللاط سللره لرښللوونه‬ ‫فرمایلي اودا کار یی ډیر مشکل بللې دې ‪.‬‬ ‫حضرت علمه قاري رحمة ا دشرح شفا د تحقیق فی الکفار المتأ ولین په فصل کللی‬ ‫فرمایی ‪:‬‬ ‫ادخال الکفر في الملة لاسلمیه و اخراج مسلم عنها عظیم في الدین ( » شرح‬ ‫شفا ‪۲‬ج ‪۵۰۰ ،‬مخ«‬ ‫یعنې په اسل م کې کافر ته مسلمان ویل او مسلمان ته کافر ویل دواړه لویی‬ ‫ګناهګانی دې ‪ ،‬مګر برعکس نن دا خبره دومره اسانه شوي چې د اسل م او کفللر‬ ‫لئله‬ ‫لي مسل‬ ‫لازی دورځل‬ ‫لر بل‬ ‫معیار نه دې پاته شوی ‪ ،‬حتي په ځینو ځایو کې تکفیل‬ ‫ګرځیدلي د چا څخه چې که کومه کوچنۍ اشتباه وشي نو سمدستي ورباندي د کفللر‬ ‫لو‬ ‫لي ‪ .‬اوځینل‬ ‫له وباسل‬ ‫ټاپه وهل کیږي ‪ .‬او په وړو وړو خبرو یی له اسل م څخل‬ ‫نور حضرات هم شته کله چې یو څوک محض داسل م نو م په خللوله واخلللي سمدسللتي‬ ‫ورته مسلمان ووایی‪ .‬ددي کسانو له پاره داسل م او کفر تر منځ د تللوپیر للله‬ ‫له‬ ‫لوه عنعنل‬ ‫لان یل‬ ‫له شل‬ ‫لانو پل‬ ‫لورو ادیل‬ ‫پاره کو م معیار نه شته او اسل م یی د نل‬ ‫ګرځولي ‪،‬عقیده یی چې هر ډول وي نو څه باک یی نه ساتي ‪ ،‬مقصد چللې د مسلللمان‬ ‫نو م یی په ځان ایښي وي ‪ ،‬لیکن د اسل م پیغمبر صلي ا علیه وسلم له افللراط او‬ ‫تفریط څخه بیزاره دې ‪ ،‬که چیرته خلک دسل م دمقدس دیللن ښلله څیړنلله وکللړي‬ ‫لران‬ ‫له قل‬ ‫لي ‪ .‬پل‬ ‫نودهغو له قبلولو څخه به هیڅ ډول تشویش و رته پاته نه شل‬ ‫کریم کې ارشاد دې چې ‪:‬‬ ‫) الذین یلحدون في ایاتنا لیخفون علینا (‬


‫‪104‬‬

‫که یو څوک ددې دین له یوه ادني قانون څخه منکر شی بې له شکه چې دا شللخص د‬ ‫اسل م له دایرې څخه خارج او اسل م له هغه څخه بیزاره دي ‪ .‬که څه هم دا شخص‬ ‫لل م‬ ‫له اسل‬ ‫لل پل‬ ‫للمان ویل‬ ‫له مسل‬ ‫لوهغه تل‬ ‫لړي نل‬ ‫لاې کل‬ ‫د اسل م نور احکا م پوره په ځل‬ ‫اومسلمانانو ته دروند ټکان وي ‪ .‬اوس دسوال ځواب ته راځو‪:‬‬ ‫دکمونست لفظ عا م دې او د ا جل جلله څخه منکر ته ویل کیږی ‪ .‬پرچمې ‪ ،‬خلقي‬ ‫‪ ،‬شعله یی په دې نو م کي شامل دي ‪،‬په دې تفاوت چللې پرچمیللان اوخلقیللان د‬ ‫روسي کمونیز م پلویان اوشعله یان د چیني کمونیز م پلویان دي ‪ .‬که داسللل م‬ ‫له دین څخه کمونیز م ته څوک منحر ف شي نو دې ته مرتد ویل کیږي ‪.‬په شللریعت‬ ‫له‬ ‫لږي ‪ .‬پل‬ ‫لل کیل‬ ‫له ویل‬ ‫لدو تل‬ ‫کې‪ ،‬او د ارتداد لغوي معني ګرځیدو یا منحر ف کیل‬ ‫لې‬ ‫له چل‬ ‫محمدي شریعت کې له اسل م څخه ګرځیدلو ته وایی ‪،‬بلي هرې باطلي لرې تل‬ ‫لل‬ ‫لد ویل‬ ‫لي ( یامرتل‬ ‫لی ) انحرافل‬ ‫وي ‪ ،‬منحر ف کیدو ته یی ارتداد او فاعل ته یل‬ ‫کیږي ‪ .‬پس ارتداد په دوه ډوله دې ‪:‬‬ ‫لودي‬ ‫لړی مثل ‪ ،‬یهل‬ ‫لوره کل‬ ‫له لره غل‬ ‫لږدي اوبلل‬ ‫لن پریل‬ ‫لمړۍ ‪ :‬هغه چې داسل م دیل‬ ‫لدانیت او د‬ ‫له وحل‬ ‫‪،‬نصراني ‪ ،‬هندو ‪ ،‬عیسوی اویا کمونست شی اویا دا تعالي لل‬ ‫پیغبر صلي ا علیه وسلم له رسالت څخه منکر شي ‪.‬العیاذ بال ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬بل ارتداد دادې چې له دین او پیغمبر صلی ا علیه وسلم للله رسللالت‬ ‫څخه منکر نه وي خو ځني داسی عقاید ځانته غوره کړي چې د قرانکریم اویللا‬ ‫لې د‬ ‫له چل‬ ‫لوه ضلروري حکلم څخل‬ ‫لي یل‬ ‫لره ملتراد ف وي ‪ ،‬مثل داسل‬ ‫رسالت د انکار سل‬ ‫قرانکریم په نص او یا د پیغمبر صلی ا علیه وسلم په متواترو احادیثو ثابت‬ ‫لختۍ‬ ‫لم پلله سل‬ ‫وي ‪،‬منکر شي ‪ .‬ذکر شوي شخص دامت په اجماع سره مرتد دې که څه هل‬ ‫للم‬ ‫له وسل‬ ‫للي ال علیل‬ ‫سره ددین د نورو احکامو پابند وي‪ ،‬مثل کله چې رسول ا صل‬ ‫رحلت وکړ دحضرت ابوبکر صدیق رضي ا عنه په وخت کي د بني حنیفلله قللبیله د‬ ‫قران کریم ددي مبارک ایت ) واتوالزکوة ( له حکم څخه منکر شول ‪ .‬حضللرت‬ ‫ابوبکر رضی ا عنه داصحابو سره په دغه قبیله د مرتد حکم وکړ که څه هم په‬ ‫له‬ ‫لوې پل‬ ‫له دهغل‬ ‫نورو ټولو احکامو پابند وو لیکن حضرت ابوبکر صدیق رضی ا عنل‬ ‫خل ف دجهاد اعلن وکړ او په نتیجه کي دهغوې مال او اولد غنیمت وګرځول شول‬ ‫‪.‬‬ ‫اکثره مسلمانان په دوهم ډول ارتداد کې د غلطۍ سره مخامللخ شللوي دي ‪.‬اودا‬ ‫ډول خلک مسلمان بولي که څه دا غلطي په ظاهر کی معمولي غلطي بلل کیللږی خللو‬ ‫که دهغو اضرار په نظر کی و نیول شی نو دا به څرګنده شي چې اسل م ته ډیرزیان‬ ‫رسوي‪ .‬اود اسل م اومسلمانانو له پاره ددي څخه زیات بل شي زیان نه شي رسولې‬ ‫‪ ،‬ځکه چې په دې صورت کې داسل م اوکفر تر منځ کو م معیار نه پاته کیږي اوپه‬ ‫نتیجه کي به داکسان هر ارتدادي حکم په مسلمانانو کې رائج کړي ‪ .‬چې ددې د‬ ‫پاره ضرور ې ده د دا ډول ارتداد په اړه په تفصیل سره مطالب ولیکل شي ‪.‬‬ ‫دایمان تعریف کوو ‪ ،‬دایمان په تعریف کې دوه شیان ډیر ضروري دي ‪.‬‬ ‫لمړۍ ‪ :‬دخداې جل جلله وجود او وحدانیت ایمان راوړل ‪.‬‬ ‫دویم ‪ :‬ایمان په خاتم النبیین صلی ا علیه وسلم ‪.‬‬ ‫لې‬ ‫لی چل‬ ‫په خداي جل جلله باندي ایمان رواړل یوازې دا کافي نه دې چې سړې ووایل‬ ‫لفاتو‬ ‫لو صل‬ ‫له ټولل‬ ‫زه دخداي جل جل له په وجود ایمان لر م بلکه د خداې تعالي پل‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫له چل‬ ‫له څنګل‬ ‫لری ‪ .‬لکل‬ ‫لان ولل‬ ‫لکه علم ‪ ،‬سمع‪ ،‬بصر قدرت او نورو پوره ایمل‬ ‫قرانکریم او مبارکو احادیثو کې د هغو ذکر راغلي دی ‪ .‬همدا راز په پیغمبر‬ ‫صلي ا علیه وسلم هم دومره ایمان درلودل چې د عبدا زوې په مکه کې پیدا شللوي‬ ‫لی‬ ‫لارونه یل‬ ‫له کل‬ ‫مدیني ته یی هجرت کړي په ‪۶۳‬کلنۍ کې یی رحلت کړي ‪ ،‬دا اوهغل‬ ‫کړي کفایت نه کوی بلکه دهغو څخه مطلب دادې چې قرانکریم فرمایی ‪.‬‬ ‫لهم‬ ‫لی انفسل‬ ‫لدوا فل‬ ‫لم ل یجل‬ ‫) فل وربک لیؤ منون حتي یحکموک فیما شجر بینهم ثل‬ ‫حرجا مما قضیت ویسلموا تسلیما ‪(.‬‬ ‫له‬ ‫لورې نل‬ ‫له پل‬ ‫له وختل‬ ‫لر هغل‬ ‫قسم دې ستا په پروردګار ‪،‬اې محمده ! چې دا خلک تل‬ ‫مسلمان کیږي تر څو چې په ټولو منازعو شخړو او اختلفونو کې تا حللاکم ونلله‬ ‫لو م‬ ‫ګرځوي اوکه تاسو کومه فیصله وکړه دهغې فیصلي په هکله په خپل زړه کې کل‬ ‫شک اوشبهات را نه ولي ‪،‬بي له شکه ستا حکم په اصلي طریقه ومني ‪.‬‬ ‫لکه چې ددې آیت تفصیل په روح المعاني کې د سلف صالحینو څخه را نقل شوې ‪.‬‬


‫‪105‬‬

‫فقد روې عن الصادق انه قال لوان اقواما عبدوا ا تعللالي واقللاموا الصلللة‬ ‫واتوا الزکوة و صاموا رمضان و جحوا البیت ثم قالوا لشې صنه رسول ا صلی‬ ‫ا علیه وسلم ال صنع ما صنع او وجدو في انفسهم حرجا لکانوا مشرکین ثم تل‬ ‫هذه الیه فل وربک الیه‪) (..‬روح المعاني ‪۵‬ج ‪۶۵ ،‬مخ (‬ ‫که څوک د خداي جل جلله عبادت کوي ‪ ،‬لمونځ ‪،‬روژه اوزکوة ورکوي اوښه پابند‬ ‫وي بیا هم کو م کار چې حضرت محمد صلي ا علیه وسلم په تواتر سره کړي او ددي‬ ‫کار په تعلق همدومره ووایی چې نبي کریم صلی ا علیه وسلم به ولي د اسي کار‬ ‫لان‬ ‫لو دا کسل‬ ‫لړي نل‬ ‫کاوه چې داسي یی وکړ ‪ .‬په خپل زړه کی شک اوشبهه راپیدا کل‬ ‫مشرکان دي ‪ ،‬دا مطلب د) اکملت لکم دینکم ( څخه مفهومیږي ‪.‬‬ ‫ددي مبارک آیت له تفسیر څخه دا څرګنده شوه چې د پیغمبر صلی ا علیه وسلم په‬ ‫لول‬ ‫للم ټل‬ ‫له وسل‬ ‫للی ال علیل‬ ‫رسالت د ایمان راوړو څخه مطلب دادې چې د رسول ا صل‬ ‫احکا م بې له شکه قبول اوعملي شی او په هغو کي هیڅ ډول شک و نه لری ‪ .‬کله چې‬ ‫له دې‬ ‫لول پل‬ ‫دایمان حقیقت څرګند شو نو د ارتداد او کفر صورتونه هم څرګند شل‬ ‫خاطر په کو م شي چې دهغو په قبلولو ایمان را وړل کیږي ‪ ،‬دهغه په نه قبلولو‬ ‫له‬ ‫لف څخل‬ ‫له دې تعریل‬ ‫ارتداد او کفر منځته راځي ) صرح به في شرح المقاصد( لل‬ ‫ایمان او کفر څرګند شو ‪.‬‬ ‫لر‬ ‫له منکل‬ ‫د کفر څخه مطلب یوازې دا نه دې چې دخدای جل جلله اودهغه د رسول څخل‬ ‫شي بلکه دا د کفر یوه څانګه ده ‪ .‬که د یوه حکم څخه انکار وکړي خو نور ټول‬ ‫لک او‬ ‫احکا م ومني بیا هم دا شخص مرتد دې ځکه چې ارتداد بغاوت له مالک الملل‬ ‫رب العزت جل جلله څخه دي ‪ ،‬همدا رنګه د یوه بادشاه ټللول احکللا م نلله منللل‬ ‫بغاوت دې همدا راز د یوه قانون نه منل هم بغاوت او ارتداد دې که څلله هللم‬ ‫نور ټول قوانین و مني خو یو قانون و نه مني نو دا شخص باغي دي ‪ .‬شیطان چللې‬ ‫په دنیا کې له ټولو کافرانو لوې کافر دې کفر یی دهمللدې دوهللم ډول کفللر او‬ ‫له‬ ‫لل جل لل‬ ‫لداې جل‬ ‫لی دخل‬ ‫له یل‬ ‫ارتداد څخه دې ځکه چې هغه نه دین بدل کړي وو اونل‬ ‫لو‬ ‫لر شل‬ ‫دربوبیت څخه انکار کړې وو ‪ .‬صر ف دخداي جل جلله له یوه امر څخه منکل‬ ‫لون او‬ ‫لده ملعل‬ ‫لر ابل‬ ‫لې تل‬ ‫له وو چل‬ ‫چې هغه حضرت اد م علیه السل م ته له سجدې څخل‬ ‫مردود شو ‪.‬‬ ‫الغرض ‪ :‬ارتداد صر ف دې ته نه ویل کیږی چې له خپل دین څخه واوړی ‪ ،‬بلکه‬ ‫ددین له یوه حکم څخه انکار او د یوه داسي حکم چې په نصوصو ثبوت وي نه منللل‬ ‫وروسته له علم څخه ارتداد او کفر دي ‪.‬‬ ‫په دې ځاې کې دوه خبرې مهمې او د ذکر وړ دي ‪.‬‬ ‫ارتداد اوکفر هغه وخت ثابتیږي چې له یوه قطعي الثبوت حکم څخه‬ ‫لمړۍ ‪:‬‬ ‫منکر شي اوهغه واجب التعمیل بولي عقیده پرې ولری خو د تنبلئ له مخي هغه‬ ‫تر سره نکړي نو دې ته مرتد او یا کافر نه ویل کیږي ‪ .‬په اول صورت کې دعلللم‬ ‫په درلودلو په یوه حکم چې حکم یی واجب التعمیل وي منکر شي که څه هللم هغلله‬ ‫په عارضي شکل ټول عمر ادأ کړي نو هغه ته مرتد اوکافر ویل کیږي ‪ .‬مثل پنځه‬ ‫وخته لمونځ کول خو دهغه په فرضیت ایمان ونه لری او دفرضیت څخه یی منکر وی‬ ‫نو دې شخص ته مرتد ویل کیږي ‪.‬‬ ‫لم‬ ‫له هل‬ ‫دویم ‪ :‬دا چې فرض قبلوي خوځني وخت یی نه کوي دغه شخص مسلمان دې که څل‬ ‫فاسق او فاجر ورته ویل کیږي ‪.‬‬ ‫دیادوني وړ ده چې دثبوت په اعتبار اسلمی احکا م مختلف ډولونه لري ‪ ،‬کفر‬ ‫له‬ ‫لب لل‬ ‫لوت وي مطلل‬ ‫او ارتداد دهغه احکامو په انکار ثابتیږي چې قطعی الثبل‬ ‫قطعی الثبوت څخه دادې چې دهغې ثبوت په قران عظیم الشان اواحادیثو کې په‬ ‫تواتر سره راغلي وي او قطعی الدللت دادې چې کو م حکم په قران مجید اونبوي‬ ‫احادیثو کې په تواتر سره ثابت شوي وي او دا ترې ثابته شی چې په دی عبارت کی‬ ‫هیڅ ډول پټول نشته اونه بل چاته ویل کیږي هغه احکا م چې دمسلللمانانو پلله‬ ‫منځ کې خاص اوعا م مشهور اومعرو ف وی چې دهغوې په قطعی توب خلکو دتعلیللم‬ ‫اوتعلم ضرورت نه وي بلکه په مسلمانانو کې د وراثت په شکل مشللهور وي لکلله‬ ‫له‬ ‫له هکلل‬ ‫لاهونو پل‬ ‫لورو ګنل‬ ‫لرابو ‪ ،‬غل او نل‬ ‫لمونځ ‪ ،‬روژه ‪ ،‬زکوة حج یا لکه دشل‬ ‫احکا م چې ورته ددین ضروریات ویل کیږي ‪.‬‬


‫‪106‬‬

‫او هغه چې په دې اندازه معروفیت ته نه وي رسیدلي هغو ته صر ف قطعیللات ویللل‬ ‫کیږي او ضرورت نه ورته ویل کیږي ‪،‬پس فرق یی دادې چې ددین له ضروریاتو څخه‬ ‫له‬ ‫لذر نل‬ ‫انکار ارتداد اوکفر دې دامت په اجماع په دي کي بی خبري اوناداني عل‬ ‫شی کیدي ‪ ،‬اوتأ ویل کول یی جاېز نه دي هغه چې د شهرت درجي ته نه دي رسیدلي‬ ‫په دې کي حنفیانو ډیر بحثونه کړي که یو څوک په ناپوهئ کي انکار وکړي نو نه‬ ‫کافر کیږي ‪ ،‬یعني سمدستی ورته کافر ویل جایز نه دي ‪ ،‬بلکه هغوي باید پللرې‬ ‫له‬ ‫پوه شي چې دا قطعي الثبوت احکا م دي ‪ ،‬او له هغو څخه انکار کفر دي که لل‬ ‫پوهولو وروسته بیا هم داشخص انکار کوي نود اشخص کافر دی ‪.‬‬ ‫لدا ډول‬ ‫لي همل‬ ‫له راځل‬ ‫لنډه داچې هغه ارتداد چې دمکمل دین له بدلون څخه منځ تل‬ ‫ددین دهغو ضرورې احکامو څخه انکار چې قطعي ثبوت وي هم ارتللداد دې ‪ ،‬یللاد‬ ‫دین په ضروریاتو کې داسي تاویل وکړي چې اصل مطلب ورڅخه پاته شی او معرو ف‬ ‫اومشهور حکم بدل کړي ‪ ،‬دا هم ارتداد دي ‪ .‬په شرح مقاصد کي علمه )تفتازاني‬ ‫( د کفر اقسا م په دې ډول څرګند کړي دي ‪:‬‬ ‫له‬ ‫له وي اوکل‬ ‫دا یوهوښیاره خبره ده چې کافر هغه څوک دې چې مسلمان او مؤمن نل‬ ‫له‬ ‫لږي کل‬ ‫لل کیل‬ ‫لافق ویل‬ ‫کافر په ظاهر کي د ایمان دعوایدار وی نو دې شخص ته منل‬ ‫مسلمان وي بیا کافر شوي وي دي ته مرتد ویل کیږي ‪:‬‬ ‫الیعاذ بال که په دوو یازیاتو خدایانو قایل وونو دې ته مشرک وایی او که‬ ‫د منسوخه کتابونو تابع وي نو دې ته کتابي وایی ‪ .‬که ټول واقعات اوپیښي په‬ ‫زمانه پورې مربوط ګڼي ‪ .‬دي ته دهري ویل کیږي که بالکل دخداي تعللالي پلله‬ ‫وجود قایل نه وي دي ته معطلیه ویل کیږي ‪ .‬که دنبي کریم صلی ا علیه دنبوت‬ ‫اوداسل م د شعائرو لکه روزه ‪ ،‬لمونځ ‪.....‬او نورو سره داسي عقیده پلله زړه‬ ‫کي ولري چې هغه په اتفاق کفر وي دي ته زندیق وایی ‪.‬‬ ‫دشرح مقاصد ترجمه )ج ‪ ۲۶۸ ،۲‬او ‪ (۲۶۹‬و مثل في الکلیات ابي البقاء ‪۲۵۵‬مخ (‬ ‫لاتی‬ ‫له سل‬ ‫پس د زندیق اومنافق تر منځه توپیر دادې چې منافق خپله عقیده پټل‬ ‫له‬ ‫لم پل‬ ‫للمي حکل‬ ‫او زندیق خپلې عقیدي ته د چل اوفریب لباس ور اغوندي اوداسل‬ ‫صورت کی یی ښکاره کوي ‪.‬‬ ‫)کما ذکره الشامي حیث قال فان الزندیق یمره کفره ویروج عقیدته الفاسده‬ ‫ویخرجها في الصورة الصحیحه و هذا معني ابطال الکفللر فل ینللافي اظهللاره‬ ‫الدعوه ‪ » .‬شامي باب المرتد ‪۳‬ج ‪«۴۵۸ ،‬‬ ‫زندیق خپل کفر تیره کوي اوخپله فاسده عقیده دخلکو په منځ کې دمسلمان پلله‬ ‫لودا‬ ‫لری نل‬ ‫له لل‬ ‫شان څرګندوي پس ددي کفر پټول د ظاهري دعوا سره کو م منافات نل‬ ‫زندیق دي ‪.‬‬ ‫یوشک ‪ :‬او ددې په ځواب کې یو شک را پیدا کیږي چې د قبلي اهل ته کافر نه‬ ‫ویل کیږي ددي تصریحات په احادیثو اوفقه کی هم موجود دی ‪.‬‬ ‫) کما رواه ابوداود في الجهاد عن انس رضی ا عنه ‪ ،‬قال قال رسول ا صلللي الل‬ ‫لذنب‬ ‫لره بل‬ ‫له ا ل ول تکفل‬ ‫لال ل الل‬ ‫لم قل‬ ‫علیه وسلم ‪ ،‬ثلث من اصل لیمان الکف عل‬ ‫ولتخرجه من السل م بعمل احریث ‪(.‬‬ ‫حضرت انس رضي ا عنه وایی چې رسول ا صلی ا علیه وسلم ارشاد فرمایلي دی چې‬ ‫لودهغه‬ ‫له نل‬ ‫اصل ایمان درې شیان دي د ل اله ال ا کلمه چا چې د ا کلیمه وویلل‬ ‫وژل حرا م دي ‪ ،‬په کومه ګناه ورته کافر مه وایی اود بد عمل په انجا م یی له‬ ‫اسل م څخه مه و باسي ‪.‬‬ ‫اوس دلته شک پیدا کیږي څوک چې لمونځ کوي ‪ ،‬روژه نیسی د اهللل قبلللي څخلله‬ ‫شمیرل کیږي نود ځینو عقایدو اویا احکامو په نه منلو ورته کافر ویل کیللږي‬ ‫ولي ؟‬ ‫له همدې وجه نن زنادیقه او مرتد ته کافر نه ویل کیږي اودا یوه لویه غلطللي‬ ‫ده ‪ ،‬د ارتداد په دوهم ډول کی وویل شول چې که دې ته ارتداد ونه ویل شي نللو‬ ‫شیطان هم مرتد نه دي ‪ .‬له هر څه لمړۍ دا ضروري ده چې ددي شک منشللأ ولټللول‬ ‫شي اوبیا په دې اړه پوره ځواب ولیکل شي ‪ .‬نومنشاء داده چې په شرحه فقلله‬ ‫اکبر کې د اما م ابوحنیفة رحمة ا له امامت او د شرح العقاید په حاشیه کللي‬ ‫شیخ ابولحسن اشعري مسلک اهل سنت و الجماعة داسي نقل کوی ‪.‬‬


‫‪107‬‬

‫لي‬ ‫لذا فل‬ ‫لة کل‬ ‫)و من قواعد اهل السنة والجماعة ان ال یکفر احد من اهل القبلل‬ ‫شرح العقاید النسفیة (‬ ‫لة ا ل و ل‬ ‫لة رحمل‬ ‫لي حنیفل‬ ‫»‪۱۲۱‬مخ ‪ ،‬وفی الشرح التحریر ‪۳‬ج ‪ ۳۱۸ ،‬وسیاقها عن ابل‬ ‫لذیث‬ ‫تکفر اهل القبلة بذنب انتهي فقیده بذنب في عبارة الما م و اصله في حل‬ ‫ابي داؤد کما مراثفا(‬ ‫لافرنه‬ ‫لم کل‬ ‫له هل‬ ‫د اهل السنت و الجماعه قاعده داده چې د اهل قبلي هیچا ته بل‬ ‫وایی اوپه شرح التحریر کی لیکل شوي چې د اقاعده دابي حینفة رحمة ا څخه را‬ ‫نقل شوې چې که څوک اهل قبله وو نودګناه په کولو هغه ته کافر مه وایی ‪ ،‬پلله‬ ‫لیکلي عبارت کې په ګنا قید موجود دې په اغلب صورت داقید ممکن د ابوداود له‬ ‫لیکني اوعبارت څخه اخیستل شوي وي ‪ ،‬لکه چې ذکر شو ‪.‬‬ ‫له دې څخه څرګنده شوه چې که یو مسلمان ډیره لویه ګناه هم وکړي نو هغه ته‬ ‫کافر او مرتد مه واییی په دې شرط چې د کفر اوشرک حد ته نه وی رسیدلی ‪ .‬ځکه‬ ‫چې د ) بذنب ( څخه مراد هغه ګنا ده چې ګناه وي خو کفر نه وي ‪ .‬ولي له دې‬ ‫عبارت څخه هیڅ معني نه څرګندیږي اوشبهات له همدي ځایه پیل کیږي ‪.‬ځکه چې‬ ‫ځینو علماؤ په خپل عبارت کي اختصار راوړي ‪ .‬د معرو ف په سبب یی د )بللذنب‬ ‫( لفظ نه دې ذکر کړې له دې کبله د مسئلې عنوان د اهل قبله دتکفیر ذکللر‬ ‫دې ‪.‬‬ ‫له دې کبله ناخبره خلکو دمتکلم څخه بې خبره اود حدیث اوفقهي څخه بې خبره‬ ‫لو‬ ‫له پلل‬ ‫لي پل‬ ‫لي د قبلل‬ ‫کسانو دامطلب له همدي لیکني څخه اخیستي چې هغه څوک چل‬ ‫لمونځ کوي هغوې ته کافر ویل مطلقا جائز نه دي که څه هللم نللور ډیللر کللافر‬ ‫عقاید ولري ‪ ،‬دا هم باید ووایو چې د اهل قبله اصطلح یوه اسلللمی اصللطلح ده‬ ‫اواسل م دهغه دې چې په هغه کې کفری لفظ نه وي ‪،‬نودا د اهل قبله اصطلح هغللو‬ ‫کسانو ته اطلق کیږي چې ددین ټول ضروریات یی منلي وي ‪ ،‬اود نبي صلي ا علیلله‬ ‫وسلم په ټولو احکامو په صحیح ډول ایمان ولری ‪.‬‬ ‫لبهاتو د‬ ‫لوي د شل‬ ‫څه چې دلته ولیکل شول ټول فقهي کتابونه په هغه شاهدي ورکل‬ ‫له‬ ‫رفع کولو له پاره مونږ دلته ځني عبارات را نقلوو ‪ ،‬ملعلي قاري رحمة ا ل پل‬ ‫شرح فقه اکبر کي لیکي ‪:‬‬ ‫لروریات‬ ‫لن ضل‬ ‫لوا مل‬ ‫لا هل‬ ‫) اعلم بان المراد باهل القبلة الذین اتفقوا علي مل‬ ‫لات و‬ ‫لات والجزئیل‬ ‫لالي بالکلیل‬ ‫الدین کحدوث العالم وحشر الجساد وعلم ا تعل‬ ‫لات و‬ ‫لن واظللب طللول عمللره علیالطاعل‬ ‫مالشبه ذلک من المسائل المهمات فمل‬ ‫العبادات مع اعتقادات قد م العالم و نفي الحشر وفي علمه سبحانه وتعللالي‬ ‫بالجزئیات ل یکون من اهل القبله والمراد بعللد م التکفیللر احللد مللن اهللل‬ ‫القبلة عند اهل السنة انه لیکفر احد مالم یوجد شئ مللن امللارات الکفللر و‬ ‫علماته اولم یصدر عنه شئ من موجباته ‪( .‬‬ ‫لول‬ ‫لروریات قبل‬ ‫لد اوضل‬ ‫لول عقایل‬ ‫لن ټل‬ ‫د اهل قبله څخه هغه کسان مراد دي چې ددیل‬ ‫اومني لکه قیا م‪ ،‬دقیامت حدوث د عالم ‪ ،‬حشر دابدانو ‪ ،‬او دخداې تعالی علم‬ ‫په ټولو کلیاتو او جزئیاتو ‪.‬‬ ‫لر‬ ‫لول عمل‬ ‫لخص ټل‬ ‫لو شل‬ ‫له دي مثل یل‬ ‫همدا راز ځني عقاید چې ددین له ضروریاتو څخل‬ ‫له ورځ د‬ ‫لامت پل‬ ‫لو دقیل‬ ‫لع وي خل‬ ‫لالي مطیل‬ ‫دخدای جل جلله عبادت وکړي او دا تعل‬ ‫لږی ‪ ،‬او‬ ‫لل کیل‬ ‫امواتو له ژوندي کیدو څخه منکر وي نو دا شخص اهل دقبلي نه بلل‬ ‫داسي نور اود اهل السنة و الجماعة په مذهب کې د قبلي اهل ته دکار نه ویلو‬ ‫څخه مراد دادي چې له هغوې څخه د کفر علمي اونښاني نه وي څرګندي شوي ‪ .‬په‬ ‫شرح مقاصد کی په )‪۳‬ټوک ‪ ۷ ،‬مخ ( کې بحث کې ددي مضمون تفصیل داسي راغلې ‪.‬‬ ‫) فل نزاع فی کفر اهل القبلة المواظب طول العمر علي الطاعللات باعتقللاد‬ ‫قد م العالم و نفي الحشر و نفي العلم بالجزئیات ونحو ذلک وکذلک بصدور شئ‬ ‫من موجبات کفر منه ‪.‬‬ ‫لځ‬ ‫لاعت او لمونل‬ ‫لادت اطل‬ ‫په دې کې د هیچا اختل ف نه شته اهل قبله ټول عمر عبل‬ ‫لي‬ ‫له ورځل‬ ‫لامت لل‬ ‫لا د قیل‬ ‫لدیم دې اویل‬ ‫لالم قل‬ ‫کړې مګر یوازې دا اعتقاد چې دا عل‬ ‫منکریدل یا دخداې جل جلله له علم څخه چې په کلیاتو او جزئیاتو علم لللري‬ ‫منکریدل ‪.‬‬


‫‪108‬‬

‫لم‬ ‫له هل‬ ‫چې دا خلک کافر نه دې مګر د علماؤ په اتفاق دا کسان کافران دي که څل‬ ‫اهل دقبلي وي همدارنګه که ددي کسا نو څخه کو م موجبات د کفر صادر شی ‪.‬‬ ‫د علمه شامي درمختار باب المامه د تحریر اصول په حواله په لمړي ټوک کې‬ ‫داسي نقل کوي ‪.‬‬ ‫)ل خل ف في کفر المخالف من اهل قبلة المواظب طول عمره علیالطاعات کما في‬ ‫شرح التحریر(‬ ‫»‪۱‬ج ‪۳۷۷ ،‬مخ«‬ ‫په کفر کي هغه کسان چې ددین له ضروریاتو څخه منکر دي او اهل قبله وي که څه‬ ‫له‬ ‫لي هغل‬ ‫لری ‪ ،‬یعنل‬ ‫هم ټول عمر په طاعت او عبادت کي تیر کړي اختل ف وجود نه لل‬ ‫لي‬ ‫لر کل‬ ‫له کفل‬ ‫کسان چې اهل قبله وي خو ددین له ضروریاتو څخه منکر وي دهغو پل‬ ‫سره ددې چې ټول عمر عبادت هم وکړي څه اختل ف نه شته ‪.‬‬ ‫دشرح عقاید نسفي په نبراس کې داسي تفصیل راغلی دې ‪:‬‬ ‫اهل القبلة في اصطلح المتکلمین من یصدق بضروریات الدین الی قوله فمللن‬ ‫لدا‬ ‫لان مجاهل‬ ‫لو کل‬ ‫انکر شي من الضروریات الي قوله لم یکن من اهل القبلة ولل‬ ‫بطاعات وکذلک من باش شیئا من امارات التکذیب کسجود الصنم و الهانة بللا‬ ‫مر شرعي والستهزاء علیه فلیس من اهله القبللله ومعنللی عللذ م تکفیللر اهللل‬ ‫القبلة اا لیکفر بارتکاب المعاصللي ول بارتکللاب المللور الخفیلله وغیللر‬ ‫المشوره هذا ما حققه المحققون ‪.‬‬ ‫لو‬ ‫له ټولل‬ ‫لن پل‬ ‫دمتکلمینو په اصطلح هغه کسان اهل دقبلي شمیرل کیږي چې ددیل‬ ‫له‬ ‫لرورت څخل‬ ‫ضروریاتو یقین ولری اوهغه تصدیق کړي پس که یو شخص ددین دیوه ضل‬ ‫منکر شی نو داهل قبلي له ډلي نه دي که څه هم ټول عبادات او طاعات په صللحیح‬ ‫ډول اجرا کاندي ‪ .‬همدا رنګه هغه شخص د اهل قبلي له ډلې څخلله نلله دې چللې‬ ‫دکفر په نښاني تظاهر وکړي اویا ددین د ضروریاتو تکذیب وکړي مثل بت تلله‬ ‫سجده کول ‪ ،‬یا شرعي امر ته په حقات کتل یا په شرعی امورو ټوکې کول نو دا د‬ ‫اهل قبلي څخه نه دې ‪،‬‬ ‫داهل قبلي د عد م تکفیر څخه مطلب دادې چې د ګناه مرتکب کافر نه بلل کیږي‬ ‫اونه هغه څوک چې ددین د ځینو امورو په هکله چې مشهور نه وي غلط فکر ولري‬ ‫او ده ته هم دخپل فکر غلطي نه وي څرګنده شوي ‪.‬‬ ‫لول‬ ‫لواظب طل‬ ‫) وکذلک ذکر فی شرح المقاصد ‪ ،‬فل نزاع في کفر اهل القبلة الل‬ ‫لو‬ ‫لات ونحل‬ ‫لم بالجزئیل‬ ‫العمر علي الطاعات باعتقاد قد م العالم و نفي العلل‬ ‫ذلک وکذلک بصدور شئ من موجبات الکفرعنه ‪.‬‬ ‫د بحث لنډیر دا شو تر هغه چې د انسان په کل م کې صحیح تاویل ګنجایش ولری‬ ‫اودهغو خل ف تاویل نه وي اویا هغه په کفریه عقیده کې د ائملله مجتهللدینو‬ ‫ترمنځ اختل ف وي نو دې اشخاصو ته کافر ویل خطا ده‪ .‬لیکن که یو څوک ددین‬ ‫له‬ ‫له کل م څخل‬ ‫لم لل‬ ‫لا دمتکلل‬ ‫لار یل‬ ‫دضروریاتو له یوه حکم څخه منکر شي او دا انکل‬ ‫اظهار شي ایا شاهدان تیر شي نو د هغه انسان په کفر کی تامل مه کوئ اوکلله‬ ‫په دې ډول په یوه حکم کي تاویل او تحریف وکړي چې له اجماعي معني څخه خل ف‬ ‫معني پیدا کړي نو کافر دي یا شرعي امر باندي استهزا وکړي ‪.‬‬ ‫******‬

‫شلمه پوښتنه ‪:‬‬ ‫په تشهد کي اشاره کول په سبابه ګوته باندی سنت دي که مکروه ؟‬ ‫دشلمي پوښتني ځواب ‪:‬‬ ‫داشارې د سنت والي له پاره داما م مسلم رحمة ا د غه حدیث چي له ابللن عمللر‬ ‫رضی ا عنهم څخه یی روایت کړي کافی دی‬ ‫حیث قال عمن ابن عمر رضی ا عنه ‪ ،‬قال کان رسول ا صلي ا علیه وسلم اذا قعللد‬ ‫في التشهد و ضع یده الیسرې علي رکبته الیسرې ووضع یده الیمني علي رکبته‬ ‫الیمني و عقد ثلثه وخمسین و شاره بالسبابه ‪» .‬رواه مسلم «‬ ‫حضرت ابن عمر رضي ا عنه روایت کوي چې رسول ا صلی ا علیه وسلم مي پلله خپلللو‬ ‫سترګو لیدلی دهغه لمونځ او حکایت کوي چې وو انحضرت صلي ا علیه وسلم په‬ ‫قعده کي چې تشهد ته کیناست خپل چپ لس به یی په چپه ګونډه اوښللې لس بلله‬


‫‪109‬‬

‫یی په ښئ ګونډه ایښوده او ګوتي به یی حلقه کولي اوپه سبابه ګوته بلله یللی‬ ‫اشاره کوله ‪.‬‬ ‫همدا رنګه په بل مبارک حدیث کې له عبدا ابن زبیر رضی ا عنه څخه روایت دي‬ ‫اوهم له نافع رضې ا عنه څخه ‪ ،‬له هیچا داسي روایت نه شته چې سبابه ګللوته‬ ‫باندي د اشاري عد م ثبوت په کي وي او نه یی منعه پلله حللدیث او نللص بانللدي‬ ‫ثابته ده که په دې اړه خپل نظر نقل کړي نو دانحضرت صلي ا ل علیه وسلم نظر‬ ‫یی ته نه شي رسیدلې ‪ ،‬که څوک دې احادیثو ته د ضعیف نسبت وکړي په داسی حال‬ ‫کي چې د ایو کلک شرعی کار دې نو دا نه شی کولې ځکه اجماع دمحمدي امت پلله‬ ‫دې ثبوت لر ي ‪ ،‬چې له کتاب ا څخه وروسته په سهي بخار ي او سهي مسلم راغلي‬ ‫دي ‪.‬‬ ‫پس هر دعقل خاوند باید په دې کي فکر وکړي ‪.‬‬ ‫د ښه وضاحت له پاره د عر ف شذي د حقیق یوه برخه دلته را نقلوو ‪.‬‬ ‫لي‬ ‫لة ال علل‬ ‫لف رحمل‬ ‫)حیث قال لشاره بصفات ثلثه احدها ما في امافي ابی یوسل‬ ‫لر‬ ‫لم الخضل‬ ‫لا م و یضل‬ ‫لطی والبهل‬ ‫للم ای یعقلد الوسل‬ ‫روایة و ائل رحمة ا فلي مسل‬ ‫اوالبنصر و یشیر بالسبابه و الثانیه مافي موطا محمد )‪۱۰۸‬مخ( ‪ .‬عن ابللن‬ ‫عمر رضي ا عنه ‪ ،‬کما ذکر انفا‪ .‬و الثالثه فی ابن ماجه عن ابن زبیر رضللی‬ ‫ا عنه ‪ ،‬والشاره سنة باتفاق ائصتنا الثلثه فانه ذکر في موطا امللا م محمللد‬ ‫وقال به ابوحنیفیه رحمة ا ‪ ،‬کذال روې الحدیث ابویوسف رحمة ا في امالیه‬ ‫وزعم بعض المصنفین نفیا العد م ذکر ها في ظاهر الروایه و هذا الوهم فاسد‬ ‫لض‬ ‫لي بل‬ ‫لال فل‬ ‫لات وقل‬ ‫لثر الروایل‬ ‫لائله واکل‬ ‫لي رسل‬ ‫واظب مل علی قادري رحمة ا ل فل‬ ‫لدانیه ول‬ ‫لاحب االکیل‬ ‫لف رصل‬ ‫الرسائله لول یحدثوا ظنوا بالمؤمنین خیر الکل‬ ‫نعلم اصحا الکیدانیة انه معتبر اوغیره ‪ .‬و قال صاحب الللدر المختللار و‬ ‫لي‬ ‫لاله فل‬ ‫قال کم اجد ما نسب صاحب الدرالي برهان و کتب ابن عابدین شامي رسل‬ ‫لن‬ ‫هذا و قال الشیخ السرهندي المجدد ان الحدیث مضطرب فیه وقال و العجب مل‬ ‫ابن الهما م رحمة ا انه لم یقل بالضطرا ب بین الحادیث ولکن الضطراب بان‬ ‫الحدیث مروي عن کثیر من الصحابة و الغرض من الکل رفع المسجة وضم باقیتها‬ ‫‪.‬‬ ‫»عر ف الشذي شرح الترمذي باب ماجاء في الشاره ‪۴۰‬مخ«‬ ‫له پورتنیو دلیلو څخه څرګنده شوه چې اشاره کول په تشهد کي سنت ده که څللوک‬ ‫په دې اړه زیاتو توضیحاتو غوښتونکي وي نود مولنا عبدالحي پلله تصللنیف »‬ ‫عمدة الرعایة علی شرح الوقایة « کي دې د هغو تفصیل وګوري ‪.‬‬ ‫»د لمړۍ برخي پاې «‬ ‫وماعلینا ال البلغ‬ ‫تمت بالخیر‬ ‫مولوي ګل رحمن دیوبندي‬ ‫ننګرهار روادا »حصارشاهی «‬

‫دمفتی سنګر دویمه برخه ‪:‬‬ ‫)‬

‫ائتليفي حکومت ‪ ،‬یعنې دمسلمانانو په امورو کی دکفارو شرکت کول(‬

‫په دې کوچنۍ رساله کې چې په دیرشو مخونو باندي مشتمله ده ‪ ،‬یواځی او‬ ‫یواځي په یوې موضوع باندي چې د ‪۱۹۹۰‬ومو کلونو په وخت کې ډیره ګرمه‬ ‫او حساسه موضوع ګڼل کیده او د مجاهدینو دجهاد پایلې د پلورل کیدو په‬ ‫حال کې وې او په هیواد کې د کمونستانو سره دګډ حکومت د جوړیدو له پاره‬ ‫سازشونه روان و‪ ،‬بحث شوې دې‪:‬‬


‫‪110‬‬

‫د مشریکینو سره دائتلفي حکومت جوړښت ‪:‬‬ ‫څرنګه چې په دې وختو کې په افغانستان کې ډول ډول پیښې را منځته کیږي ‪ ،‬له‬ ‫یوه اړخه د )شورویانو ( د سرو لښکرو او د بله اړخه دهغوې د مزدورو‬ ‫کمونستانو له اړخه هیواد په وینو رنګ دې ‪ ،‬خو اوس د ا په لوې فضل سره د‬ ‫مجاهدینو دپرلپسې بریدونو په واسطه د ماتی او تیښتې سره مخ دي ‪ ،‬غواړي یو‬ ‫بل نیرنګ او تزویر نه کار واخلي ‪،‬تر څو دا د لرې مجاهدین په یوه ډول ائتلفي‬ ‫حکومت کې سره را و نغاړی ‪ ،‬خو مسلمانان باید دهغوې په شومو اهدافو باندي‬ ‫خبر اوسي ‪ .‬په دې خاطر زه دلته د کمونستانو سره د ائتلفي حکومت د نه جواز‬ ‫په اړه د یو څو پوښتنو ځوابونه وایم ‪.‬‬ ‫پوښتنه ! ایا د زندیقانو ‪ ،‬کمونستانو ‪ ،‬او مشریکینو سره دائتلفي حکومت‬ ‫جوړښت ته په محمدي شریعت کې جواز شته او که نه ؟ په ځانګړې توګه د‬ ‫افغانستان د کمونستانو سره ؟‬ ‫ځواب ‪ :‬و بال نستعین ‪ :‬باید ووایم چې پورته یاد کړل شوې ټولې ډلې د اسل م‬ ‫نه وتلې او کافران دي ‪ ،‬او هر مسلمان چې یو ځل مرتد شي هغه د اصل کافرانو‬ ‫څخه هم ) اشد کفرا و نفاقا( په کفر او نفاق کې سخت دی ‪ .‬تر څنګ یی د‬ ‫افغانستان کمونستان ظالم ‪ ،‬منافق ‪.....،‬هم دي او دداسې خلکو)کافرانو (‬ ‫سره په حکومت کې دګډون او جوړښت د حرمت په اړه ګڼ شمیر قراني آیتونه ‪ ،‬نبوي‬ ‫احادیث او فقهي تصریحات موجود دي چې دلته یي زه د یو څو په بیانولو اکتفاء‬ ‫کو م ‪.‬‬ ‫لمړۍ دلیل‪ :‬ا جل جل له فرمایلي دی چې ‪) :‬قد کانت لکم اسوة حسنة في ابراهیم‬ ‫و الذین معه اذ قالوا لقومهم انا برء ؤا منکم و مما تعبدون من دون ا کفر نا‬ ‫بکم و بداء بیننا و بینکم العداوة و البغضاء ابدا حتي تؤمنوا بال‬ ‫وحده‪ )....‬الممتحنه ‪(۴‬‬ ‫اې مؤمنانو ! تاسې ته د ابراهیم او دهغه په ملګرو کې یوه ښه نمونه شته ‪ ،‬چې‬ ‫هغه خپل قو م ته په روښانه توګه وویل چې ‪ ) :‬مونږ ستاسې څخه او ستاسې د هغو‬ ‫معبودانو څخه چې تاسې د یوه ا په پریښولو د هغوې عبادت کوئ ‪ ،‬بیزاره یو ‪.‬‬ ‫مونږ له تاسې څخه مخ اړوو ‪ ،‬او زمونږ او ستاسې تر منځ به د تل له پاره دښمنی‬ ‫وی مګر دا چې تاسې پر یوه ا باندي ایمان راوړئ (‬ ‫ا جل جل له د ابراهیم علیه السل م دا وینا چې خپل قو م ته یی کړې او په هغې کې‬ ‫یی د خپل قو م نه د هغوې د شرک او کفر په اساس بیزاری اعلن کړې او تر هغې یی‬ ‫ورسره دښمني اعلن کړې تر څو چې په یوه ا باندي ایمان را نه وړی ‪ ،‬مسلمانانو‬ ‫ته د اسوهء حسنة په نامه یاده کړې ده ‪ .‬یعنې دا چې د کفارو څخه باید بیلتون‬ ‫و کړل شي ‪ ،‬ځکه چې کفر اواسل م داسې یو له بله جدا دې چې یو دبله د میراث د‬ ‫اخستلو څځه هم بې برخې کیږی ‪ ،‬که څه هم هغه پلر او زوي وي ‪.‬‬ ‫عبدا بن عمر رضې ا عنهما وایي چې رسول ا صلي ا علیه و سلم وفرمایل ‪»:‬‬ ‫لیتوارث اهل الملتین « )ابوداود( یعنې مسلمان د کافر څخه او کافر د‬ ‫مسلمان څخه میراث نه شی وړلې ‪ ) .‬که څه هم هغوې پلر او زوي وی (‬ ‫اسامه بن زید رضي ا عنه د رسول ا صلي ا علیه وسلم څخه د هغه وینا داسې را‬ ‫نقلوي ‪ » :‬لیرث المسلم الکافر و ل الکافر المسلم «)مشکوة باب الفرائض(‬ ‫یعنې مسلمان د کافره او کافر د مسلمانه میراث نه شی وړلې ‪.‬‬ ‫ددې معنې داده چې کفر او اسل م داسې یو له بله سره جدا دي چې نه په کې پلر پلر‬ ‫پاته کیږی او نه په کې ورور ورور‪ .‬نو څرنګه چې په کفر اواسل م کې د نژدې‬ ‫خپلوانو تر منځ هم جداي او بیلتون شتون ولري نو بیا به ددې دواړو تر منځ د‬ ‫مشترک او ګډ حکومت جوړول څنګه جائز و ګرځې ؟‬ ‫ا جل جلله د ال عمران په سورة کې فرمایي چې ‪ ) :‬یا یهاالذین امنوا ل تتخذو‬ ‫بطانة من دونکم لیألونکم خبال ودوا ماعنتم قد بدت البغضاء من افوههم و‬ ‫ماتخفي صدورهم اکبر‪ )....‬العمران ‪((۱۱۸‬‬ ‫ای خلکو چې ایمان موراوړې دخپلې ډلې له خلکو پرته بل څوک خپل راز داره مه‬ ‫نیسئ ‪ ،‬هغوې به ستاسې پرخل ف د هیڅ ډول فتنې جوړولو څخه لس وانخلي ‪،‬هغوې ته‬ ‫هر هغه څه چې تاسې ته دزیان سبب ګرځي غوره او محبوب دي ‪ ،‬دهغوې د زړه بغض او‬


‫‪111‬‬

‫کینه د هغوې د خولو څخه را وزي ‪ ،‬مګر هغه څه چې هغوې په خپلو زړونوکې پټ کړي‬ ‫دي ددې څځه ډیر )سخت ( زیات دي ‪...‬‬ ‫ابن کثیر ددې آیت په تفسیر کې لیکلي چې ا جل جلله خپل مؤمن بندګان ددې څخه‬ ‫منه کړی دي چې منافقین دې خپل دوستان و نیسي ‪ ،‬ځکه منافقین د ټولو لر څځه و‬ ‫هڅه او هاند کوي چې تاسې ته ضرر و رسوی او تر څو چې کولې شی له تاسې سره د‬ ‫مکر و فریب او چل ول نه کار اخلي‪ ،‬هغه څه خوښوی چې مسلمانانو ته د تکلیف او‬ ‫زحمت سبب ګرځي ‪.‬‬ ‫په دې اساس دهغوې سره ګډ حکومت جوړول ‪ ،‬یا دهغوې سره پټه دوستي پالل‪،‬‬ ‫‪.....‬روا نه دی ځکه چې ا جل جلله دداډول دوستۍ او راز دارۍ څخه مسلمانان‬ ‫منه کړي دي ‪ .‬همدا راز کافرو او منافقو وګړو ته په اسلمي حکومت کې ماموریت‬ ‫او کار ورکول نا روا ګڼل شوي دي چې تفسیر ابن کثیر په دې اړه څرګندونې کړي‬ ‫دي او دلیل یی هم د سیدنا عمربن الخطاب دا وینا ده چې په کې یی فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫قیل لعمر بن الخطاب رضی ا عنه ‪ ،‬ان هاهنا غلما من اهل الحیرة حافظ کاتب‬ ‫فلوا تخذته کاتبا ‪ .‬فقال ‪ :‬قد اتخذت اذا بطانة من دون المؤمنین ‪.......‬‬ ‫)تفسیر ابن کثیر ‪ ۳۱۳‬م لمړۍ جلد(‬ ‫ابن ابي حاتم وایي چې هغه وخت چې عمر بن الخطاب ته خبر ورکړل شو چې دحیریه‬ ‫دخلکو څخه یو ډیر لیق کاتب راغلې نو که چیرې په کار یي و ګمارې ‪ ،‬هغه ورته‬ ‫وویل ‪ :‬که چیرې هغه دلته په کو م کار و ګمار م نو د مؤمنانو نه پرته به مې د‬ ‫نورو سره دوستې کړي وي ‪.‬‬ ‫په دې اساس ددې څخه دا استنباط کیداې شي چې اهل الذمه و ته داسې کار ورکول‬ ‫چې هغوې ته پر مسلمانانو باندي برتري او فوقیت ورکړي او هغوې د مسلمانانو‬ ‫په اسرارو باندي خبر کړي او دا امکان هم موجود وي چې هغوې به دا رازونه او‬ ‫اسرار اهل الحرب دښمنانو ته ورسوي ‪ ،‬جواز نه لري‪ .‬لکه څنګه چې ا جل جل له‬ ‫فرمایلي دي )لیألونکم خبال ( یعنې هغوې غواړې تاسې په مشقت او ستونزو کې‬ ‫ور واچوي ‪ ،‬په دې اساس هغه کسان چې د کافرانو سره د دوستۍ دعوې کوي لکه‬ ‫څنګه چې د افغانستان کمونستان د روسانو سره ددوستۍ دعوې کوي نو بیا به‬ ‫هغوې هر ډول چې وې د مسلمانانو رازونه کافرو )روسانو ( ته ور رسوي ‪ ،‬نو‬ ‫دداسې منافقانو سره مشارکت کول هم ‪ ،‬چې په فریب او چل ول سره یي غواړی‬ ‫اوخپل حق یي ګڼي هم روا نه دې ‪.‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم دا ډول مشارکت منعه کړی او فرمایلي یي دي چې ‪ :‬عن‬ ‫عائشة رضې ا عنها‪ ،‬انها قالت ‪:‬خرج رسول ا صلي ا علیه و سلم لبدر فتبعه رجل‬ ‫مشرک کان ذا جرأة و نجدة ففرح اصحاب رسول ا صلي ا علیه وسلم حین رأفة فقال‬ ‫نبي صلي ا علیه وسلم ‪ :‬ارجع فلن استعین بمشرک ‪) .‬روح المعاني ‪ ۱۳‬مخ دریم‬ ‫ټوک(‬ ‫بې بې عائشة رضې ا عنها فرمایي چې رسول ا صلي ا علیه وسلم د بدر د غزا له‬ ‫پاره را ووت ‪ ،‬دهغه پسې وروسته یو مشرک هم راغې ‪ ،‬دا مشرک ډیر ځواکمن او د‬ ‫جرآت خاوند و‪ ،‬د رسول ا صلی ا علیه وسلم ملګری دهغه په کتلو ډیر خوشحاله‬ ‫شول‪ .‬خو پیغمبر صلي ا علیه وسلم ورته وفرمایل ‪ :‬بیرته ستون شه ‪ ،‬زه‬ ‫هیڅکله هم د مشرک نه مدد او استعانت نه غواړ م ‪.‬‬ ‫د احد د غزا په وخت کې هم همداسې یوه پیښه را منځته شوې وه ‪ » .‬روې أن‬ ‫النبي صلي ا علیه وسلم رأې یو م احد کتیبه حسنأ ‪ ،‬قال ‪ :‬من هؤلء ؟ فقیل ‪:‬‬ ‫یهودي بن فلن خلفاء ابن ابي فقال رسول ا صلي ا علیه وسلم ‪ :‬انا لنستعین‬ ‫بمن لیس علي دیننا لنهم کانوا اهل منعة ‪ ،‬وکانوا لیقاتلون تحت رایة رسول ا‬ ‫صلي ا علیه وسلم ‪ ،‬و عندنا اذا کانوا بهذه الصفة یکره الستعانة بهم » شرح‬ ‫سید الکبیر ‪۱۸۶‬مخ دریم ټوک (‬ ‫راوي وایي چې د احد په جنګ کې پیغمبر صلي ا علیه وسلم یوه ښایسته ډله وکتله‬ ‫‪،‬پوښتنه یي وکړه چې دوې څوک دي ؟ ځوا ب ورکړل شو چې فلن یهودېان چې د ابن‬ ‫ابي له دوستانو څخه دي‪ .‬رسول ا صلي ا علیه وسلم ورته و فرمایل چې ‪ :‬مونږ د‬ ‫هغه چا څخه چې زمونږ په دین نه وی مرسته نه غواړو ‪.‬‬


‫‪112‬‬

‫علماوایي چې ‪ :‬دا یوه ځواکمنه ډله وه ‪ ،‬خو د رسول ا صلي ا علیه د بیرغ لندی‬ ‫نه جنګیدل ‪ ،‬نو هغه کسان چې د همداسې صفتونو خاوندان اوسي ‪ ،‬روانه ده چې‬ ‫ترې استعانت او کومک و غوښتل شي ‪.‬‬ ‫د ) دبدر او احد ( په دواړو غزاواتو کې د مسلمانانو شمیره ډیره کمه وه او‬ ‫وسله یي هم ‪ .‬خو په مقابل کې یی دکافرانو شمیره هم زیاته وه او وسله یي هم‬ ‫ډیره وه ‪ .‬مسلمانان کومک او بسپنې ته اړ هم وو ‪ ،‬خو مسلمانانو د قران د‬ ‫لرښوونو سره سم چې وایی » و من یتوکل علي ا فهو حسبه « ‪ ،‬د ا جل جل له په ستر‬ ‫ذات باندي توکل وکړاو منافقین یي د مسلمانانو د لیکو څخه وویستل ‪ ،‬دا په‬ ‫داسې حال کې چې پخپله پیغمبر صلي ا علیه وسلم د منافقینو مشارکت بد ګاڼه‬ ‫‪،‬او هغوې یي تبعید کړل ‪ ،‬په دې اساس په افغانستان کې هم باید د منافقینو‬ ‫سره همداسې معامله تر سره شي او دهغوې سره په کار کې هیڅ ډول مشارکت و نه‬ ‫کړل شي ‪ .‬دلته د هدایي د عبارت له مخې یوه پوښتنه را پورته کیږي او هغه دا‬ ‫چې ‪:‬‬ ‫)و اماالمرتدون فیوادعهم الما م حتي ینظر في امرهم ول تأخذوا علیه مال ولو‬ ‫اخذه لم یرده ( لنه مال غیر معصو م ولو حاصر العدو المسلمین و طلب‬ ‫الموادعة علي مال لیدفع المسلمون الیهم ل یفعل الما م لما فیه من اعطاء‬ ‫الدیة و الحاق الذلة با هل السل م ال اذا خا ف الملک لن دفع الملک واجب باې‬ ‫طریق ‪ ».‬هدایة الول ‪،‬کتاب سیر ‪ ،‬باب الموادعة ‪۳۵۸‬مخ دریم جلد‪«.‬‬ ‫یعنې اما م دې د مرتدینو سره په دې خاطر سوله وکړي ‪ ،‬چې کیداې شي هغوې اسل م‬ ‫ته بیرته را وګرځي ‪ ،‬اومسلمانان دې د سولې په خاطر دهغوې څخه مالونه نه‬ ‫اخلي ‪ ،‬ځکه چې دا بیا جزیه ده اودهغوې څخه د جزیي اخستل روا نه دي ‪ ،‬او که‬ ‫چیرې فرضا مسلمانان د هغوې څخه دمال په بدل کې سوله وکړي او مال ترې واخلي‬ ‫نو په دې صورت کې دې دهغوې مالونه هغوې ته بیرته اعاده کړي ‪ .‬ځکه اخستل‬ ‫شوي مال معصو م نه بلکه مباح دې‪ .‬او که چیرې مرتدین بریالي شي او مسلمانان‬ ‫یی محاصره کړل ‪،‬او بیا یي د سولې په خاطر د مسلمانانو څخه مال و غوښت ‪ ،‬نو د‬ ‫مسلمانانو امیر باید هغوې ته مال ورنه کړي ‪ ،‬ځکه د مال ورکول د مسلمانانو‬ ‫په ذلت او سپکوالي باندي دللت کوي او هر هغه کار چې دمسلمانانو د سپکوالي‬ ‫سبب کیږي هغه کار حرا م ګڼل شوې دې ‪ .‬نو په دې اساس نن چې د افغانستان‬ ‫زندیقان د مسلمانانو څخه قدرت او واک غواړي نو دداسې غوښتنې منل نه یواځې‬ ‫د افغانستان بلکه د نړۍ د مسلمانانو په سپکاوي باندی تمامیږی ‪ ،‬مګر دا چې‬ ‫مسلمانان د خطر سره مخامخ شي او دا درک کړي چې اوس وژل کیږي نو په داسې‬ ‫حالتو کې هر ډول سوله مجاز ده او دا هله پیښیږې چې مرتدینو هغه ځآې تر اور‬ ‫لندې نیولې وې ‪ .‬لکه چې فتح القدیر و بحر الرائق دا شک په دې توګه رد کړې‬ ‫دې‬

‫دستر دیني عالم او مفتي‪ ،‬مولوي ګل رحمن »دیوبندي«‪،‬‬ ‫ديفتواو یوه څنډه ‪:‬‬

‫د مشریکینو سره دائتلفي حکومت جوړښت ‪:‬‬ ‫دویمه او اخرې برخه ‪:‬‬ ‫‪ .‬لکه چې فتح القدیر و بحر الرائق دا شک په دې توګه رد کړې دې ‪:‬‬ ‫)ای اذا غلب علې بلدة و صار دارهم دارالحرب وال فل لن فیه تقدیر المرتد‬ ‫علې ردته و ذلک لیجوز »فتح القدیر ‪ ۳۰۷‬م مخ پنځم ټوک ‪ ،‬بحر ارائق پنځم ټوک‬ ‫‪ ۲۱۹‬م مخ او همدا راز په نهر الفائق(‬ ‫فتح القدیر لیکې چې ‪ :‬په هغه صورت کې د مشرکینو سره سوله کول مجاز ګڼل شوي‬ ‫ده چې مرتدین په یوه هیواد باندې داسې تسلط پیدا کړی چې هغه هیواد‬ ‫دارالحرب و ګرځیږي او که نه د هغوې سره سوله حرامه ده ‪ .‬ځکه دسولې په صورت‬ ‫کې مرتد په خپل ارتداد کې باقي پاته کیږي او په ارتداد کې د مرتد باقي پاته‬ ‫کیدل حرا م دي ‪ .‬د ا شکر دې چې افغانستان تر اوسه پورې دارالسل م دې او‬ ‫ء ا چې دارالسل م به پاته شي ‪ ) .‬دافغانستان د دارالسل م پاته کیدو په‬ ‫انشا ء‌‬ ‫اړه د مفتي سنګر) زما دفتواو دکتاب ( په لمړۍ او دویمو ټوکونو کې په‬


‫‪113‬‬

‫تفصیل سره بحث او څیړنه راغلې ده هغوې چې غواړي په دې اړه زیات معلومات تر‬ ‫لسه کړي نو هغوکتابونو ته دې مراجعه وکړي ‪(.‬‬ ‫خوکه چیرې مرتدینو دارالسل م په دارالحرب باندي نه وي تبدیل کړې نو بیا په‬ ‫هغه صورت کې دهغوې سره سوله کول حرا م دي ‪ ،‬ځکه مرتد په ارتداد او زتدیق په‬ ‫زتدیقیت او منافق په منافقت او مبیحین په مباحت باندې باقي پاته کیږي چې‬ ‫دا کار روا نه دې ‪.‬‬ ‫اما م سرخسې په خپل کتاب کې داسې پریکړه کړې ده ‪) :‬قتل المرتد علې ردته حد‬ ‫قلنا ل یترک اقامة الحد لمنفعة المسلمین و ل یقبل منه عقد الذمة بالتفاق و‬ ‫ال سترقاق و الذمة یتقاریان في لنه فې کل واحد المرین ابقأ الکافر علې‬ ‫کفره لمنفعة المسلمین من مال و عمل » مبسوط سرخسي ‪ ۱۱۵‬مخ لسم ټوک«(‬ ‫اما م سرخسې رحمة ا وایي چې د مرتد قتلول د شریعت له لورې یو ټاکلې حد دې‬ ‫‪،‬نو د علماو په اتفاق سره مسلمانانو ته ددې حد ترک کول روا نه دي ‪ .‬او نه‬ ‫دا ډول ذمي بیرته ورکول کیږي او نه بندي کیږي ‪ ،‬ځکه ذمیت او بندي کول ‪ ،‬د‬ ‫کافر و پر خپل کفر د پریښوولو په معنا دي ) مقصد ترې هغه مسلمان دې چې مرتد‬ ‫شوې وي (‪ .‬په اسلمي ټولنه کې دداسې وګړو پریښول روانه دي ‪ ،‬او بیا په‬ ‫ځانګړې توګه په اسلمي حکومت کې داسې وګړو ته برخه ورکول او دمسلمانانو په‬ ‫امورو کې دهغوې ګډون روانه دې لکه د قران دددې وینا له مخې چې » ودوا‬ ‫ماعنتم « کې راغلي دي ‪.‬‬ ‫څلر م دلیل ‪» :‬وفي هذه الیة دللة علې أنه ل تجوز الستعانة با هل الذمة في‬ ‫امور المسلمین من العمالت و الکتابات ‪ .‬و قد روې عمر بن الخطاب انه بلغه‬ ‫ان ابا موسې اسستکتب رجل من اهل الذمة فکتب یمنعه ‪« .‬‬ ‫)یا ایهاالذین اموا ل تتخذوا بطانة من دونکم ‪ -‬اې ل تردوهم الې العز بعد‬ ‫ان اذلهم ا تعالې ‪ -‬و ایضً‬ ‫ارواه هلل الظائي عن وسق الرومي قال کنت مملوکا‬ ‫لعمر رضي ا عنه ‪ -‬فکان یقول لې ‪ :‬اسلم فانک ان اسلمت استعینک علې امانة‬ ‫المسلمین فانه لینبغي ان استعین عې امانتهم من لیس منهم ‪ -‬احکا م القران‬ ‫للجساس دویم ټوک ‪ ۳۷‬م مخ (‬ ‫احمد بن علي لیکي چې ‪:‬دا آیت په دې حقیقت باندي دللت کوي چې دمسلمانانو په‬ ‫امورو د اهل الذمه و ټاکل او ګمارل جایز نه دي ‪ ،‬اود لیل یي هغه واقعه وایي‬ ‫چې دسیدنا ابوموسې اشعري »رض« او سیدنا عمر »رض« تر منخ را پیدا شوې وه ‪.‬‬ ‫پیښه دا ډول وه ‪ :‬چې سیدنا ابوموسې اشعري رضې ا عنه د اهل الذمه و څخه یو‬ ‫کس دخپل کاتب په څیر له ځانه سره و ټاکه ‪ ،‬خو سیدنا عمر رضې ا عنه هغه ته په‬ ‫کلکو ټکو یو لیک ور و استاوه ‪ ،‬په دې لیک کې یي لیکلي و چې ‪ » :‬د هغوې عزت مه‬ ‫کوئ چې ا جل جلله ذلیل ګرزولي دي « ‪ ،‬لکه څنګه چې نن ورځ د افغانستان‬ ‫کمونستان ا جل جلله ذلیل ګرځولي دي غواړی د نورو سره په مشارکت سره ځانونه‬ ‫عزتمند کړي په داسې حال کې چې دوې د مسلمانانو په امورو کې د ورګډیدو هیڅ‬ ‫حق نه لری ‪.‬‬ ‫حضرت وسق رومي وایي چې » زه د سیدنا عمر رضې ا عنه غل م و م ‪ ،‬سیدنا عمر رضې ا‬ ‫عنه به تل ماته ویل چې » مسلمان شه تر څو د مسلمانانو په امورو دې و ټاکم ‪،‬‬ ‫ځکه کافر د مسلمانانو په امورو نه شي ټاکل کیدې ‪««.‬‬ ‫اقتضاء په ‪ ۵۹‬م مخ کې لیکي چې ‪:‬‬ ‫) قد رواه الو شیخ الصبهاني في شروط الذمة – بأسناد جید ‪ -‬ان عمر رضې ا‬ ‫عنه کتب ان ل تکاتبوا اهل الذمة فیجري بینکم و بینهم المودة ‪ ( -‬شیخ‬ ‫اصبهاني لیکي چې ‪ :‬سیدنا عمر رضې ا عنه خپلو عمالو ته یو متحدالمال مکتوب‬ ‫و لیکه چې اهل الذمة دې د کاتبانو په څیر نه ټاکل کیږي ‪ ،‬ځکه دهغوې د ټاکلو‬ ‫له مخې به ستاسې او دهغوې تر منځ محبت را پیدا شي او ددې لرې به )د اسلمي‬ ‫دولت( د رازو اسرار کافرانو ته افشاء شي‪.‬‬ ‫همدا راز داحکا م القران په دویم ټوک ‪ ۳۶‬م مخ کې دا راز لیکي چې ‪:‬‬ ‫قوله تعالې ) ل تتخذوا بطانة (فنهې المؤمنین ان یتخذوا اهل کفر بطانة من‬ ‫دون المؤ منین و یستعینوا به فې خواص امور هم ‪.‬‬ ‫ا جل جلله مسلمانان ددې څخه منه کړي چې کافران خپل راز داران و نیسي او یا‬ ‫دې یي په خپلو امور و کې را شریک کړي ‪ .‬نو په دې خاطر دکافرانو سره باید هر‬


‫‪114‬‬

‫وخت ددوستۍ او نژدیکیدو څخه ځان و ساتل شي ‪ .‬همدار از اقتضاء په دویم ټوک‬ ‫‪ ۳۴‬م مخ کې د همدې ایت د عنوان لندی لیکي چې ‪ ) :‬و ل تتبع اهوآءهم و احذرهم‬ ‫ُ‬ ‫ان یفتنوک ( روي با اسناد جید عن ابي موسې کان قلت لعمرا ان لي کاتبا‬ ‫ُ قال مالک قاتلک ا و ما ستمعت رسول ا یقول ‪ » :‬یآیهاالذین امنوا ل‬ ‫نصرانیا‬ ‫تتخذوا الیهود و النصارې اولیآء« ال اتخذت حنیفا قال قلت یا امیر‬ ‫المؤمنین ‪ :‬لې کتابته و له دینه قال ل اکرمهم اذا اهانهم ا و ل اعزهم اذا‬ ‫ذلهم ا و ل ادینهم اذا اقصا هم ا ( جوهر الفقه دویم ټوک ‪ ۱۹۱ ،‬مخ ((‬ ‫روایت شوې چې ابوموسې رضې ا عنه حضرت عمر رضې ا عنه ته وویل ‪ :‬زه له ځانه‬ ‫سره یو نصراني کاتب لر م ‪ ،‬سیدنا عمر رضې ا عنه ورته وویل ‪ :‬ا دې تا هلک کړي‬ ‫‪ ،‬ایا د ا دا وینا دې نه ده اوریدلې ) یآایهاالذین امنوا ل تتخذوا الیهود‬ ‫و النصارې اولیآء(‬ ‫سیدنا عمر رضې ا عنه ته مې وویل چې ماته دهغه کتابت دې او دهغه له پاره خپل‬ ‫دین ‪) .‬یعنې زما یي کتابت په کار دې ددین سره یي کار نه لر م هغه پوه شه او‬ ‫دین یي (‪ .‬ویي ویل ‪ :‬زه به هغه خلکوته چې ا هغوې ذلیل کړي دي هیڅکله عزت‬ ‫ورنکړ م ‪ .‬او نه به هغوې چې ا ذلیل کړی دي دقدر وړ وګرځو م ‪ .‬او نه به هغوې‬ ‫چې ا لرې کړې د خپله ځانه سره را نژدې کړ م ‪ .‬په دې اساس ‪ ،‬دسیدنا عمر رضي ا‬ ‫عنه د وینا څخه معلومیږي چې دهغوې نزدیکت حرا م دې اوپه ځانګړې توګه د‬ ‫مسلمانانو په امورو د هغوې ټاکل او یا د مسلمانانو په امورو کې د هغوې را‬ ‫ګډول او د هغوې سره په ګډه د حکومت نظا م جوړول ‪.‬‬ ‫په اقتضاء کې ددې ایت ) لست منهم فې شئ( په تفسیر کې لیکي چې دکافرانو څخه‬ ‫باید په ټولو امورو کې بیزاري وشي ‪ .‬همدار از جوهر الفقه په ‪ ۱۹۱‬مخ کې د‬ ‫همدې اقتضاء په حواله لیکي چې‪:‬‬ ‫) و قیل في القتضاء و ذالک یقتضي تبرءه منهم في جمیع الشیاء (‪.‬‬ ‫اوس نو انسان نه پوهیږي چې هغوې چې د کافرانو سره مشارکت کوي د ا ددې آیت‬ ‫او د هغه څه په اړه چې د ماسختن په هر لمانځه کې یي وایي ) نخلع و نترک من‬ ‫یفجرک ( په اړه به څه ځواب ورکوي ‪ .‬او څه شې به دوې ته د ارتداد نه ډیر بد‬ ‫وي ؟ لکه چې ا جل جلله د منافقینو ‪ ،‬کافرینو او مفسدینو په اړه فرمایي ‪:‬‬ ‫)یآ ایهاالذین امنوا ل تتخذوا لکافرین اولیاء ( اما م احمد بن علي ددې آیت‬ ‫تفسیر داسې کړې دې ‪:‬‬ ‫و اقتضت الیات النهې عن الستنصار بالکفار والتسعانة بهم و الرکون الیهم و‬ ‫ً یدل علي انه ل تجوز الستعانة با هل الذمة فی المور التي یتعلق بها‬ ‫هو ایضا‬ ‫التصر ف والولیة ( » احکا م القران لجساس دریم ټوک ‪ ۳۹۱ ،‬مخ «‬ ‫اما م احمد بن علې رحمة ا وایي چې د کفارونه داسې استعانت غوښتل ‪ ،‬او هغوې‬ ‫ته داسې میلن کول او دهغوې سره د مسلمانانو په امورو کې داسې مشارکت کول ‪،‬‬ ‫چې تصر ف او ولیت ټول دهغوې پورې اړوند شي ممنوع دې ‪.‬‬ ‫دروح المعاني تفسیر د )یآایهاالذین امنوا ل تتخذوا‪ (.....‬تر تفسیر لندې‬ ‫لیکي چې )و من الناس من استدل بالیات علې انه لیجوز جعله عمال و ل‬ ‫استخدامهم في امور دیوان و غیره ( روح المعاني ‪ ۱۳۰‬مخ دریم ټوک‬ ‫اما م سید محمود وایي چې ‪:‬‬ ‫د عامل په څیر د مسلمانانو په هیوادو کې د یوه کافر ټاکل او یا دمسلمانانو‬ ‫په دفترونو کې دهغه ټاکل جائز نه دي ‪.‬‬ ‫همدا اراز احکا م القران دهمدې ایت ) یآایهاالذین امنوا ل تتخذوا ابآءکم‬ ‫و اخوانکم اولیآء ان استحبوا الکفر علي الیمان ( سورة التوبة ‪ .‬په تفسیر‬ ‫کې لیکي چې ‪ :‬وفیه نهي المؤمینن عن موالة الکفار ولستعانة بهم و تفویض‬ ‫اء بین الخوان‬ ‫امروهم الیهم و ایجاب تبری منهم و ترک تعظیمهم و اکرامهم سو ء‌‬ ‫فې ذالک ‪(.‬‬ ‫په دې آیت کې مسلمانانو ته اخطار وکړل شوی دې چې کافران خپل دوستان مه‬ ‫نیسۍ ‪ ،‬او نه ترې استعانت و غواړئ ‪ ،‬او نه ورته د مسلمانانو کارونه تفویض‬ ‫کړئ ‪ ،‬تاسې ته لز م دې چې دهغوې څخه ځان لرې وساتئ )یعنې بیزاري ترې وکړئ (‪،‬‬ ‫دهغوې درنښت او احترا م و نه کړئ که څه هم هغوې ستاسو ورونه هم وی ‪.‬‬


‫‪115‬‬

‫ددې آیت څخه دا ډاګیزه کیږي چې هغه د کافر ورور سره هم دوستي روا نه ده ‪،‬‬ ‫اوبیا هغوې چې مرتد شوي هم وي او په زور ‪ ،‬جبر او اکراه سره غواړی له تاسې‬ ‫سره مشترک حکومت جوړ کړی ‪.‬‬ ‫همدا راز احمد بن علي د ا ددې وینا په اړه ) یآ ایهاالذین امنوا ل تتخذو ا‬ ‫اء بعض( سورة مائده ‪ ،‬داډول تفسیر کړ‬ ‫الیهود و النصارې اولیاء بعضهم اولی ء‌‬ ‫ې دې ‪:‬‬ ‫و في هذه الیة دللة علې ان الکافر لیکون ولیا المسلم ل في التصر ف ول في‬ ‫النصرة ویدل علې وجوب البراء من الکفار و العداوة لهم لن الولیة ضد‬ ‫العداوة واذا امرنا بمفادات الیهود النصارې بکفرهم فغیر هم من الکفار‬ ‫بمنزلتهم و یدل علې ان الکفر کله ملة واحدة ( احکا م القران لجساس ‪۴۴۴‬مخ‬ ‫دریم ټوک ‪.‬‬ ‫ا تعالې فرمایلي دی چې ‪ :‬تاسې یهود او نصارې خپل دوستان مه نیسئ ‪ ،‬ځکه‬ ‫ددوې ځیني د ځینو نورو دوستان دي ‪.‬‬ ‫اما م احمد بن علي وایي چې ‪ :‬دا ایة په دې دللت کوي چې کافران هیڅکله هم ‪،‬‬ ‫نه په تصرفاتو کې او نه هم په بریاو او نصرت کې ‪ ،‬د مسلمانانو دوستان کیږي‬ ‫‪ .‬همدا راز دا آیة په دې هم دللت کوي چې مسلمان باید د کافر څخه خپله‬ ‫بیزاري اعلن کړي ‪ ،‬ځکه چې د ولیت )دوستۍ ( ضد دشمني ده اوکله چې مونږ د‬ ‫یهود و او نصاراو سره دهغوې دکفر په اساس په نه دوستۍ کولو مامور شوي یو‪،‬‬ ‫او دبله اړخه ویل شوی چې کفار یو دبل په څیر دې نو په دې اساس هغوې د‬ ‫مسلمانانو په مقابل کې یو واحد ملت دې ‪.‬‬ ‫نو باید وویل شي چې کمونستان ‪ ،‬منافقین ‪ ،‬زندیقان ‪ ،‬یهود‪ ،‬نصارې ټول د کفر‬ ‫یو واحد ملت دی ‪ ،‬اودکتاب ا د وینا په اساس ‪ ،‬او د تفاسیرو او نورو فتواو له‬ ‫مخې دا مجاز نه دی چې کافران دمسلمانانو سره په حکومت کې شریک کړل شي اویا‬ ‫وروسره ګډ حکومت جوړ کړل شی ‪ .‬همدا راز نبوی احادیث په دې دللت کې چې د‬ ‫کفارو سره دشریک حکومت جوړول او یا د مسلمانانو په امورو کې د کفارو را‬ ‫یوځاې کول حرا م او ممنوع دی ‪ ،‬ځکه دوې ددې ترڅنګ چې منافق او زندیق دي ‪،‬‬ ‫قدریه هم دي ځکه چې د ا د تقدیر نه هم منکر دي ‪.‬‬ ‫رسول ا صلي ا علیه وسلم د قدریه ) د قضا او قدر نه دمنکرینو ( په اړه‬ ‫فرمایي چې ‪:‬‬ ‫)عن ابن الخطاب رضې ا عنه ‪ :‬قال قال رسول ا صلې ا علیه و سلم » ل تجالسوا‬ ‫اهل القدرو ل تفاتحوا هم« ( مشکوة باب القدر و مرقات شرح مشکوة المصابیح‬ ‫( ‪ -‬اې ل تحاکموا الیهم و ل تجالسوهم لن المجالسة تشتمل علی المواکلة و‬ ‫المؤالة و المحادثة و غیرها ‪...‬مرقات لمړۍ ټوک ‪۱۷۹‬مخ ‪.‬‬ ‫پیغمر صلې ا علیه وسلم فرمایلي دی چې ‪ :‬د قدریه و سره مه کښینئ او نه ترې‬ ‫)دکومې خبرې په اړه ( پریکړه وغواړئ ‪ ،‬ځکه دهغوې سره کیناسته دهغوې سره د‬ ‫مواکلت ) یعنې یوځاې د خوراک څښاک ( او مؤانست ) دخپل منځي محبت ( او‬ ‫محادثې ) یعنې یو دبل سره دخبرو اترو ( سبب ګرځي ‪.‬‬ ‫دلته باید دا را په زړه کړو چې هغه وخت چې رسول ا صلې ا علیه وسلم مسلمانان‬ ‫د کفارو سره دداسې ناستې پاستې څخه منه کړی دي نو بیا به دا څه ډول مسلمان‬ ‫وي او کو م مسلمان به وي چې د کفارو سره دوستې وکړي اویا دهغوې سره د ګډ‬ ‫حکومت په جوړښت کې برخه واخلي ‪.‬‬ ‫پنځم دلیل ‪ :‬ا جل جلله ددې ډول مفسیدونو په اړه فرمایي چې ‪:‬‬ ‫)انما جزاؤ الذین یحاربون ا ورسوله و یسعون فې الرض فسادا ان یقتلوا او‬ ‫یصلبوا او تقطع ایدیهم و ارجلهم من خل ف ‪ .....‬المائده‬ ‫په تحقیق سره دهغو خلکو جزا‪ ،‬چې د ا اودهغه د رسول سره جګړه کوي اوپه زمکه‬ ‫کې د فساد خپرولو هڅې کوي ‪ ،‬داده چې هغوې یا ووژل شي او یا په دار باندې را‬ ‫وځړول شي اویا یي لسونه او پښې د مخالف لورې )ښې لس او چپه پښه ‪ ،‬او چپ لس او‬ ‫ښئ پښه ( پرې کړل شي ‪.‬‬ ‫نولزمه ده چې د ا جل جلله دا حکم د افغانستان په زندیقانو او منافقینو‬ ‫)کمونستانو (باندي هم پلې کړل شي ‪ .‬ځکه هغوې د ا جل جلله ددین د له منځه‬ ‫وړلو له پاره هڅې کوي او خلک د شیطان په لره باندی را بولي ‪ ،‬په دې اساس‬


‫‪116‬‬

‫دداسې کسانو له پاره د ا جل جلله له اړخه دغه ډول جزا ټاکل شوي ده ‪ ،‬ا جل‬ ‫جلله دهغوې ذلت غواړي خو هغه څوک چې دداډول وګړو سره ګډ حکومت جوړول غواړي‬ ‫نوهغوې دوې ته عزت ورکوي‪ ،‬چې دا په څرګنده توګه د ا سره جنګ کول دی ‪ ،‬نو دوې‬ ‫به خپل خداې ته څه ځواب ورکړی ؟‬ ‫شپږ م دلیل ‪ :‬که چیرې پوښتنه یواځې دا وی چې ایا د ګډ حکومت جوړول جواز لرې‬ ‫او که نه ؟ نوولې مونږ باید دهغو خلکو څخه و نه پوښتو چې د ګډ حکومت په‬ ‫جوړولو رضائیت لري په داسې حال کې چې دکفارو او منافقینو سره ګډ حکومت‬ ‫جوړول د ا تعالې د عذاب سبب ګرځي بلکه په حقیقت کې د ا تعالې سره دښمني ده ‪.‬‬ ‫دابن کثیر تفسیر ددې آیت په تفسیر کې لیکي چې ‪:‬‬ ‫قال نهې ا تبارک و تعالې عباده المؤمنین ان یوالوا الکافرین ان یتخذوهم‬ ‫اولیاء یسرون الیهم بالمودة من دون المؤمنین ثم توعدهم علې ذلک فقال ا‬ ‫تبارک و تعالې ‪ ) :‬و من یفعل ذلک فلیس من ا فې شئ ( اې ومن یرتکب نهې ا من‬ ‫هذا فقد برئ من ا کما قال ا تعالې » یآایهاالذین آمنوا ل تتخذو عدوی و‬ ‫عدوکم اولیآء« الې قوله تعالې ‪ » :‬ومن یفعله منکم فقد ضل سواء السبیل «‬ ‫)الممتحنه (‪،‬‬ ‫ً قال ا تعالې )یآ ایهاالذین امنوا ل تتخذوا الیهود و النصارې‬ ‫وایضا‬ ‫اولیآء بعضهم اولیآء بعض ومن یتولهم منکم فانه منهم ‪)....‬العمران (‪.‬‬ ‫ابن کثیر په لمړي ټوک کې په ‪ ۲۷۶‬م مخې کې لیکي چې ‪ :‬ا تعالې خپل مؤمن بندګان‬ ‫د کافرانو سره ددوستۍ نه منه کړی دي اوهغوې ته یي د کافرانو ددوستۍ څخه د‬ ‫لرې والې حکم کړې دې لکه چې فرمایي ‪ :‬هغوې چې د کافرانو سره دوستی وکړي نو‬ ‫داسې خلک د ا تعالې په ذمه کې نه اوسي ‪ ،‬یعنې هر هغه څوک چې ددې منهې عنه‬ ‫مرتکب و ګرځي نو ا تعالې ترې بیزاره کیږي ‪ ،‬لکه چې ا تعالې ویلي دی چې ‪ :‬اې‬ ‫مؤمنانو ! تاسې زما دښمنان او خپل دښمنان دوستان مه نیسئ ‪ .‬اوبیا ورپسې‬ ‫فرمایي چې ‪ :‬هر هغه څوک چې دا کار )د کافرانو سره دوستي ( وکړي نو هغوې په‬ ‫حقیقت کې د نیغې لرې څخه بې لرې شوی دی ‪ .‬همدا راز ا تعالې فرمایلي دي چې ‪:‬‬ ‫اې مؤمنانو ! تاسو یهود اونصارا خپل دوستان مه نیسئ‪ ،‬ددوې ځیني د ځینو‬ ‫نورو دوستان دي ‪ ،‬خو څوک چې ستاسې څخه هغوې دوستان و نیسي نو په حقیقت کې‬ ‫هغه دهمغوې له ډلې څخه دې ‪.‬‬ ‫نو هر هغه څوک چې د کافرانو او ملحدینو سره ګډ حکومت جوړ کړي نو بیا دا ډول‬ ‫وګړی د ا تعالې له ذمې څخه وځي ‪ .‬ابن کثیر په دې هکله په ډیرو آیاتونو‬ ‫استدلل کړې دې ‪ .‬د ا تعالې د آیتونو څخه د احقیقت را څرګندیږي چې کافرانو‬ ‫ته دمسلمانانو د امورو ورسپارل او یا د هغوې سره ګډ حکومت جوړول حرا م او‬ ‫ممنوع دي‪.‬‬ ‫اوو م دلیل ‪ :‬ا تعالې په دې اړه مسلمانانو ته خبردارې ورکړې دې لکه چې‬ ‫فرمایي ‪ » :‬ولئن اتبعت اهواء هم بعد ما جآءک من العلم انک اذا لمن‬ ‫الظالمین « ) البقرة ‪(۱۴۵‬‬ ‫او که چیرې ته ‪ ،‬په داسې حال کې چې تاته پوهه درکړل شوي ‪،‬د هغوې د نفساني‬ ‫غوښتنو پیروی وکړې‪ ،‬نو بې له شکه چې ته به د ظالمانو څخه واوسې ‪ .‬اما م‬ ‫احمد رحمة ا دا مبارک آیت دا ډول تفسیر او تشریح کړې دې ‪ ) :‬ل یتخذ المؤ‬ ‫مینن الکافرین اولیآء من دون المؤمنین ( »آل عمران ‪- «۲۸‬‬ ‫فنهې بعد نهې عن مجالستهم و ملطفتهم عن النظر الې اموالهم و احوالهم فې‬ ‫الدنیا ورې عن النبي صلي ا علیه وسلم انه قال ‪ :‬انا برئ من کل مسلم مع شرک‬ ‫ُ قال علیه الصلة‬ ‫‪ ،‬فقیل ‪ :‬لما یا رسول ا ! فقال ‪ :‬ل ترې نارها ‪ .‬و ایضا‬ ‫وسل م ‪ :‬انا برئ من کل مسلم اقا م بین اظهر المشرکین ‪.‬‬ ‫فهذه الیة و الثار ذالة علې انه ینبعې ان یعامل الکفار بالغلظة و الجفوه‬ ‫دون الملطفة و المانیة‪ ......‬نهم مخ دویم ټوک ‪.‬‬ ‫مسلمانان دکفارو په غونډو کې دګډون څخه او دهغوې مالونو ته دخوشحالیدو او‬ ‫دهغوې د مالونو او دنیوي ژوند ته د هوسیدو څخه منه کړل شوی دي ‪ ،‬او په دې‬ ‫اړه یي د پیغمبر علیه السل م دا وینا دلیل راوړې چې فرمایلي یي دي ‪ :‬زه دهر‬ ‫هغه مسلمان څخه چې د مشرکینو سره په یوه ځاې اقامت کولو خوشحاله وی بیزاره‬


‫‪117‬‬

‫یم ‪ .‬پوښتنه ورڅخه وشوه چې ولې یا رسول ا ؟ ویي ویل ‪ » :‬ل ترې نارها «‬ ‫) ابوداود (‪.‬‬ ‫دا ایت او دا حدیث په دې دللت کوي چې باید مسلمان د کافر سره په درشتۍ سره‬ ‫معامله وکړي اودهغوې سره دې د نرمۍ او سهل انګیرۍ څخه کار نه اخلي ‪.‬‬ ‫جساس په تقیه کې دا ټکي داسې ورزیاتوی ‪:‬‬ ‫قال اصحابنا في کل امر کان فیه عزاز الدین فالقدا م علیه حتې یقتل افضل من‬ ‫الخذ باالرخصة ‪ .‬الترې ان من بذل نفسه لجهاد العدو فقتل کان افضل لمن‬ ‫‪ ......‬و فې هذه الیة وتفسیرها دللة علې ان ل ولیة للکافر علې المسلم في‬ ‫شئ ‪ ..‬احکا م القران للجساس دویم ټوک ‪ ۸۰‬م مخ ‪.‬‬ ‫علماو په یوه خوله ویلي دی چې ‪ :‬هر کار چې د مسلمانانو دعزت او عظمت سبب‬ ‫وګرځي که څه هم په دې لره کې ووژل شي بیا هم دهغه کول لز م دی ‪ .‬ایا نه ویني‬ ‫هغه څوک چې په جهاد کې ددښمن په مقابل کې ځان قربان کړی ‪ ،‬دهغه سړې نه چې‬ ‫دجهاد نه تیښته کوي ډیر غوره دې ؟ او مبارک آیت په دې دللت کوي چې کافران‬ ‫هیڅکله هم په مسلمانانو د ولیت فوقیت نه لري ‪ ،‬نو مسلمان به څنګه د خپلو‬ ‫مادي ګټو په خاطر دکافرانو او ملحدانو سره ګډ حکومت جوړوي ‪ .‬په داسې حال‬ ‫کې چې د کافرو سره د ګډ حکومت جوړښت د ا تعالې د قهر و غضب سبب ګرځي ‪.‬‬ ‫اتم دلیل ‪ :‬په نبوی احادیثو کې په دې اړه ډیر بحث شوې لکه چې پیغمبر صلي ا‬ ‫علیه وسلم فرمایلي دي ‪:‬‬ ‫من تشبه بقو م فهو منهم « څوک چې د یوه قو م سره مشابهت غوره کړي نوهغه شخص‬ ‫به دهمغه قو م په ډله کې شمیرل کیږی ‪.‬‬ ‫همدا راز فرمایي چې ‪ » :‬من جاء مع مشرک وسکن معه فهو منهم « څوک چې د یوه‬ ‫مشرک سره ملګرتیا وکړي او بیا دهغه سره واوسیږي ‪ ،‬نو دا به دهمغه په ډله کې‬ ‫وی ‪.‬‬ ‫ددې نبوی احادیثو څخه په ډیره ښه توګه را څرګندیږي چې هر هغه څوک چې د‬ ‫کافرو سره په معاشره او ټولنه کې په اوسیدو خوښ وي او دهغوې سره همفکره وی‬ ‫نو بیا دا هم دهغوې له ډلې څخه دې ‪.‬‬ ‫اما م بزازیة چې د مذهب ډیر باوري او مشهور کتاب دې لیکي چې ‪:‬‬ ‫» من وافقهم من المسلمین فهو فاسق « بزازیة علې هامش هندیه ‪ ،‬شپږ م ټوک ‪،‬‬ ‫‪ ۳۱۱‬م مخ ‪.‬‬ ‫د مسلمانانو هر څوک چې د کفارو سره موافقت څرګند کړی اودهغوې سره ملګرتیا‬ ‫اختیار کړی نو هغه فاسق دې ‪ .‬نو کله چې یو سړې یواځې دکفارو سره دهغوې د‬ ‫کړنو په اړه موافقه هم وکړی فاسق ګرځي ‪ ،‬شهادت یی نه منل کیږي نو دهغه‬ ‫امارت او دمسلمانانو په امورو کې به یي ګډون څه ډول ومنل شي ؟‬ ‫نهم دلیل ‪ :‬ا تعالې مسلمانانو ته په دې اړه فرمایي چې ‪:‬‬ ‫لوا‬ ‫لابکم فتنقلبل‬ ‫یآ ایهاالذین امنوا ان تطیعوالذین کفروا یردوکم علې اعقل‬ ‫خاسرین « آل عمران ‪. ۱۴۹‬‬ ‫اې مؤمنانو ! که دهغو کسانو اطاعت وکړئ چې کافران شوي نو په خپلو پوندو به‬ ‫مو بیرته و ګرځوی ‪،‬نوزیانمن به وګرځئ ‪.‬‬ ‫لسم دلیل ‪ :‬اوس نو دلته یلوه پوښلتنه را پیلدا کیلږی چلې کله دافغانسلتان‬ ‫له اړه‬ ‫لافرانو پل‬ ‫زتدیقان دا ادعا وکړي چې مونږ خو مسلمانان یو اودا آیت د کل‬ ‫لې‬ ‫لۍ کل‬ ‫له واکمنل‬ ‫لو پل‬ ‫نازل شوې دې ‪ ،‬او دهغوې )کافرانو( ګډون یی منه کړې دې خل‬ ‫زمونږ ګډون روا او غوره دې ‪ .‬په دې خاطر باید اختلفات له منځه یوسو او ټول‬ ‫یو موټي شو ‪...‬نو په دې اساس دا فتوې زمونږ په اړه سهي نه ده ؟‬ ‫ځواب ‪ :‬مونږ به دداسې ادعاو په اړه وایو چې مونږ څو څو ځله دا واقعیت را په‬ ‫ډاګه کړې دې چې د افغانستان زندیقیان پرته له شکه مسلمانان نه دی ‪ ،‬دوې به‬ ‫قرانکریم ته دملیانو امصا ویله ‪ ،‬او دا تعالې له اړخه رالیږل شوې دغه کتاب‬ ‫)قران کریم ( به یي تر پښو لندې کاوه ‪ ،‬خویندې او نورې نجونې به یی یو څیللر‬ ‫لرې‬ ‫له چیل‬ ‫لو کل‬ ‫لې ‪ ،‬نل‬ ‫لي ویلل‬ ‫ګڼلې ‪ ،‬او د لمونځونو صفونو ته به یي د اوښانو لیکل‬ ‫لدیقان دي ‪.‬‬ ‫لې دوې زنل‬ ‫لکه چل‬ ‫واقعیت همداسې وي لکه څنګه چې دوې کول نو بې له شل‬ ‫بلکه دي او دهغه نه اخوا اشد کافران هم دي ‪ .‬د زندیق توبه نه منل کیږی ‪ ،‬تر‬ ‫څنګ یی محمدي شریعت دداسې خلکو دژوندی پاته کیدو قایل هم نه دې او د امللا م‬


‫‪118‬‬

‫ابو حنیفه رحمة ا مذهب په همدې حقیقت ولړ دې ‪ .‬نو باید وویل شی چللې دداسللې‬ ‫خلکو سره دګډ حکومت جوړښت او یا د هغوې سره ګډ ژوند کول بلکل مجاز نلله دی ‪.‬‬ ‫که چیرې بالفرض په اوسني حال کې یو څوک دا زندیقان مسلمانان و ګڼي نو بیللا‬ ‫به هم د هغوې سره مشارکت حرا م او ممنوع وی ‪ ،‬ځکه دوې ظالمان دی او ا تعالې د‬ ‫ظالمانو په اړه فرمایی ‪:‬‬ ‫» ول ترکنوا الې الذین ظلموا فتمسکم النار و مالکم من دون ا من اولیآء ثللم‬ ‫ل تنصرون « هود ‪۱۱۳‬‬ ‫لم‬ ‫او دهغو کسانو په لور‪،‬چې ظلم یی کړې دی ‪ ،‬میلن مه کوئ چې ‪ ،‬چې تاسې ته به هل‬ ‫اور در ورسیږي ‪ ،‬او تاسې ته دا پرته نور دوستان نه شته ‪ ،‬نوله تاسې سره بلله‬ ‫نصرت و نه کړل شي ‪.‬‬ ‫دا د ظالمانو په اړه دا تعالې وینا او دستور دې ‪ ،‬خو د افغانستان زنللدیقان‬ ‫)خلقیان او پرچمیان او ‪ (...‬ډیلر ظالملان دی ‪ ،‬ځکله چلې دوې د افغانسلتان‬ ‫لې او‬ ‫لولي دي ‪ ،‬کلل‬ ‫دمسلمان ولس نژدې یونیم میلیون بې وزله وګړی په شهادت رسل‬ ‫کورونه یي وران کړي دي او ابادئ‪ ،‬باغونه او زراعت یي په خرابللو اوتبللاهیو‬ ‫لړی‬ ‫له وګل‬ ‫لې وزلل‬ ‫باندی تبدیل کړي دي ‪ .‬د درې سوه زرو په شاوخوا کې یې د ولس بل‬ ‫لو د‬ ‫لادي علومل‬ ‫معیوب کړي او تر پنځوسو زرو زیات کوچنیان او ځوانان یی د الحل‬ ‫زده کړې له پاره روسیې ته استولي دي ‪.‬‬ ‫په دې اساس داسې زندیقان هیڅکله هم مسلمانان نه دی او هر هغه څوک چې دوې ته‬ ‫مسلمانان وایي نو هغوې هم د اسل م ددایرې څخه وځي ‪ .‬او ددین ‪ ،‬ملللت او وطللن‬ ‫ُ جواز نه لري ‪.‬‬ ‫دداډول دښمنانو سره د ګډ حکومت جوړښت قطعا‬ ‫یولسم دلیل ‪ :‬روح المعاني هر اقتدار غوښتونکي ته د همدې آیت ) و ل ترکنوا‬ ‫الې الذین ظلموا‪(...‬د تفسیر لندې داسې لیکي چې ‪ »:‬اې ل تمیلوا الیهم ادنې‬ ‫المیل )الذین ظلموا ‪ (..‬من وجد منه ما یسلمې ظلملا مطلقلا و یشلمل النهلې‬ ‫لم و‬ ‫لم ذکرهل‬ ‫لم وتعظیل‬ ‫لتزې بزیهل‬ ‫حینئذ مداهنتهم و ترک التغیر مع القدرة والل‬ ‫مجالستهم من غیر داع شرعی و کذلک القیا م لهم و نحو ذلک و مدار النهللي علللې‬ ‫الظلم ‪ ..‬وفې الحبر عن خیر البشر من دعالظالم بالبقاء فقداحب ان یعصلې ال‬ ‫فې ارضه فیه ( روح المعاني دیارلسم ټوک ‪ ۱۵۴‬م مخ ‪.‬‬ ‫روح المعانی لیکي چې ‪ » :‬تاسې دظالمانو دوستۍ ته میلن مله کلوئ « یعنلې د‬ ‫هغوې لورې ته ډیر کم میلن هم مه ښیئ ‪ ،‬په خپل ټول توان دهغوې مانع و ګرځئ او‬ ‫دهغوې په لباس خپل ځانونه مه ملبس کوئ ‪ ،‬او پرته له کللو م شللرعې مللوجب څخلله‬ ‫دهغوې خبرو ته اعتناء مه کوئ ‪ ،‬دهغوې په غونډو او مجلسونو کې ګډون مه کوئ ‪،‬‬ ‫او نه دهغوې په ګټه باندې دکو م کار د کولو له پاره قیا م وکړئ ‪ .‬د عالمیانو‬ ‫غوره شخصیت فرمایلي دي ‪ :‬هغه څوک چې د یوه ظالم د بقا او پایښت له پاره دعا‬ ‫له‬ ‫لدا راز پل‬ ‫لې ده ‪ .‬همل‬ ‫وکړی نو هغه دا تعالې په زمکه دا سره دښمنۍ ته مل تړلل‬ ‫یوه بل حدیث کې راغلي دي چې ‪ ) :‬عن اوس بن شرجیل انه سمع رسول ا صلې ا علیه‬ ‫وسلم یقول » من مشې مع الظالم لیقویه و هو یعلم انه ظالم فقد خرج من السل م‬ ‫« مشکوة باب الظالم‪.‬‬ ‫یعنې څوک چې د یوه ظالم سره ملګرتیا او د هغه ملتړ وکړي او په دې ښه پوهیږې‬ ‫چې هغه ظالم دې نو هغه د اسل م څخه وتلې دې ‪.‬‬ ‫لد‬ ‫لت ) ل تجل‬ ‫زه ددې څرګندو دلیلو او د سنتواوفقهې دپریکړې له مخې چې ددې آیل‬ ‫قوما یؤمنون بال و الیو م الخر یوآدون من حآدا ورسوله و لوکانوا آبآئهم أو‬ ‫لروح‬ ‫ابنآئهم أو اخوانهم أو عشیرتهم اولئک کتب فې قلوبهم الیمان و ایدهم بل‬ ‫لې دي‬ ‫منه ‪ .....‬المجادله ‪ «۲۲‬لندې راغلې دي یوځل بیا را نقلو م او هغه داسل‬ ‫چې ‪:‬‬ ‫»بالیة تبین انه ل یصح ان یوجد بین المؤمنین من یصادقون اعدأهم ولو کانوا‬ ‫هؤلء العداء ابآء المؤمنین او ابناءهم او اخوانهم القربین ان حکم القرآن‬ ‫فې هؤ لء الذین یعاونون مع الستعمار و اعداء العرب و المسلمین و عللامتهم و‬ ‫انهم ل م یراعواحق السل م و ل حق التاریخ و ل حق الجوار و ل حق المظلومین و ل‬ ‫لاعوا‬ ‫لد بل‬ ‫لذا – قل‬ ‫حق هذه المنطقة و ل حق مستقبلها و هؤلء الخونة بتعریفهم هل‬ ‫انفسهم للشیطان و سجلوا عللې انفسلهم الخلزي و العلار خلزې اللدهر و علار‬ ‫البد‪ «...‬فقة السنة الموالة منهې عنها ‪.‬‬


‫‪119‬‬

‫دمطلب لنډیز دادې چې ‪ ) :‬که چیرې واکمني د مسلمان په لسو کې وي نو بیللا دې‬ ‫مسلمان واکمن ته دا جایز نه ده چې کو م کافر د مسلمانانو په امور و بانللدی و‬ ‫لل‬ ‫ټاکي ‪ ،‬که څه هم دا کس د هیواد اهل ذمه و له ډلې څخه وی ‪) .‬ذمي هغه چاته ویل‬ ‫لوی(‬ ‫له ورکل‬ ‫کیږي چې دخپل سر و مال دخوندی ساتلو له پاره اسلمی حکومت ته جزیل‬ ‫نو په محمدي شریعت کې دمسلمانانو په امورو د ذمي ټاکنه هم جواز نه لري ‪.‬‬ ‫کله چې یو ذمي کافر په یوه اسلمي هیواد کې د مسلمانانو په امللور و بانللدی د‬ ‫للمانانو‬ ‫لورت دمسل‬ ‫ټاکل کیدو مجاز نه دې نو بیا خو کمونست او زندیق په هیڅ صل‬ ‫په امورو کې ګډون نه شي کولې ‪ ،‬اوهغه مسلمان چې مرتد شللي نللو دهغلله ژونللدي‬ ‫پریښول هم مجاز نه دی ‪.‬‬ ‫هغه وخت چې ابوموسې د رسول ا صلې ا علیه و سلم له اړخه دیمن والي و ټاکل شللو‬ ‫اوهغه هم یمن ته ورسید ‪ ،‬نو د یمن حاکم هغه ته یو مرتد شوې وګړې را وړانللدې‬ ‫کړ‪ ،‬نو ابوموسې رضې ا عنه دا ډول و ویل ‪:‬‬ ‫» ل اجلس حتې یقتل قضاء ا ورسوله ‪ ،‬ثلث مرات فامر به فقتل « رواه البخللاري‬ ‫و مسلم و ابوداؤد و احمد‪.‬‬ ‫زه به تر هغې کښیننم تر څو چې دا و نه وژنم ‪ ،‬دا د ا تعللالې او دهغلله د رسللول‬ ‫علیه السل م حکم دې ‪ .‬دا خبره یی درې ځلې تکرار کړه ‪ ،‬نو دهغه د وژلو حکم یی‬ ‫وکړ او هغه یی هملته وواژه ‪.‬‬ ‫نو څرنګه چې یو مرتد په یوه اسلمي هیواد کې ژوندې نه شي پاته کیداې نللو څلله‬ ‫ډول به دهغوې سره شریک او ائتلفي حکومت جوړ کړل شی ؟ اویا به څه ډول مرتدین‬ ‫د مسلمانانو په امورو باندې و ټاکل شي ؟‬ ‫بل ډول یي دادې چې یو مسلمان دکافرانو او مرتدینو سره دنده تر سره کوی لکه‬ ‫دافغانستان اوسنې حالت ‪ .‬نو شاه عبدالعزیز دهلوي رحمة ا علیه په خپل کتاب‬ ‫»فتاوې عزیزیه « کې لیکي چې ‪ :‬کله کله د یوه کافر مرسته په اجللرت اخسللتلو‬ ‫سره کیږي چې دې کار ته په عر ف کې نوکري وایی ‪ .‬او کله هللم د اجللرت د اخسللتو‬ ‫پرته کیږي چې دې ته مدد او کومک وایي ‪ .‬خو ددواړو ډولو له پاره همغه یو حکم‬ ‫له‬ ‫للمانانو پل‬ ‫دې ‪ ،‬یعنې که کفار د مسلمانانو سره قتل وقتال کوي اویا یې دمسل‬ ‫وطن باندی قبضه او ولکه کړی وي نو دهغوې نوکري کول حرامه ده او دهغوې سللره‬ ‫هر ډول کومک کول هم حرا م او ناروا دي ‪ ،‬بلکه دکبیره ګناهونو په ډله کې دی ‪.‬‬ ‫لوکري‬ ‫لافر نل‬ ‫ملحقات ) ‪ ۱۱۴‬م او ‪ ۱۹۵‬م مخونو( کې داسې لیکی چې ‪ :‬که چیرې د کل‬ ‫کول و اویا د کافرو سره اختلط لز م شې ‪ ،‬او په دې وضعه کې دهغوې خدمت تر سللره‬ ‫شي او د ظلم سره اعانت وکړل شي لکه د کتابت او خدمتګارۍ او یا دهغوې عسللکري‬ ‫کول ‪ ...‬دا هر څه حرا م دي ‪ .‬او که چیرې د مسلمانانو دقتللل او یللا د اسلللمي‬ ‫نظا م د له منځه وړلو او یا د کفر د ترویج له پاره نوکری وکړی ‪ ...‬نو دا تللر‬ ‫ټولو ستر ګناه ده ‪) .‬ملحقات فتوې عزیزیه ((‬ ‫لاده‬ ‫خو که ددې ټولونامشروعو امورو سره سره د افغانستان جاه غوښتونکي او مل‬ ‫پاله ‪ ،‬دپیسو او چوکۍ په مقابل کې دکفارو نوکري کللوي نللو دا کللار د اسلللمي‬ ‫شریعت له رویه حرا م او ممنوع دې ‪ .‬په دې اړه دکوړه خټک د علماؤ هر اړخیللزه‬ ‫فتوې لوستلې شئ ‪.‬‬ ‫لسلیک ‪:‬‬ ‫)مولوې ګل رحمن دیوبندی »رحمة ا تعالې « ‪(.‬‬ ‫بسم ا الرحمن الرحیم‬

‫د مؤلف ژوندانه ته لنډه کتنه ‪:‬‬ ‫الحمد ل وکفې والصلوة والسل م علي خیر النبیاء محمد المصطفي صلی ا علیلله‬ ‫ٌ کثیرا‪.‬‬ ‫وسلم تسلیما‬ ‫ددې کتاب مؤلف مولوی ګل الرحمن دمرحو م غل م رسول زوي او د اخندزاده محمد‬ ‫رسللول لمسللي او د افغانسللتان د ننګرهللار د ولیللت د روداتللو د ولسللوالۍ د‬ ‫حصارشاهي اوسیدونکې دې ‪ .‬په) ‪۱۲۹۶‬هجري شمسې( کي په خپل ابائي کلللي کللې‬ ‫زیږیدلې اوپه) ‪ ۱۳۰۲‬هجري شمسي( کال یی دهغه ځاې د علماؤ څخه دقرانکریللم‬ ‫زده کړه پیل کړه خو څرنګه چې د نوموړي پلر ‪ ،‬داقتصادي ستونزو له امله ‪،‬‬ ‫پیښور ته تللی وو اوهلته یی کار کاوه نو هغه یی هم دخپلې نلورې کلورنۍ سلره‬


‫‪120‬‬

‫لی پلر‬ ‫له یل‬ ‫لوړ ‪ .‬دلتل‬ ‫له یل‬ ‫یوځاې په ) ‪ ۱۳۰۵‬هجري شمسي( کال دپیښور ښار تل‬ ‫لوړاو‬ ‫دپیښور دښار د ډبګرۍ په بازار کې د لرګیود پلورلو لوې دوکانونه جل‬ ‫لي‬ ‫لن ددینل‬ ‫د لرګیو تجارت یی کاوه ‪.‬په دې وخت کې د مؤلف مشر ورور فضل الرحمل‬ ‫تعلیم له پاره د»بهانه ماڼۍ« په مدرسه کې شامل شو ‪ ،‬دا مدرسه په هغلله‬ ‫وخت کې ددارالعلو م رفیع السل م په نامه مشهوره وه ‪ .‬چې مؤسس او مهتمم‬ ‫لي‬ ‫لف ورور ددینل‬ ‫لې د مؤلل‬ ‫له چل‬ ‫لده ( وو ‪ .‬کلل‬ ‫لورا مرقل‬ ‫یی سید فضل )صمداني نل‬ ‫کتابونو دوره خلصیدو ته نږدې کړه نو دحق لیارې ته یی خپللل روح وسللپاره‬ ‫)انا ل و انا الیه راجعون ( ‪.‬‬ ‫په دې وخت کې د مؤلف عمر لس کالوته رسیده ‪ .‬نو دمؤلف پلر نوموړي دي ته و‬ ‫هڅاوه چې دیني تعلیم ته ځان چمتو کړي ‪ ،‬هماغه و چې دی یی هللم پلله همللدې‬ ‫مدرسه کې ددیني علومو د زده کړي له پاره داخل کړ ‪ ،‬د اردو ژبللي د زده کللړې‬ ‫له‬ ‫لوکالو پل‬ ‫لې د لسل‬ ‫وروسته یی ددیني کتابونو د زده کړي له پاره مل و تړله چل‬ ‫دوران کې یی یی دفن ګڼ شمیر کتابونه او حتي وړې دورې هم خلصي کړې ‪ ،‬پلله )‬ ‫لهور‬ ‫له مشل‬ ‫لو پل‬ ‫لي علومل‬ ‫‪ ۱۳۱۶‬ه ش( کي له دې ځایه ولړ اوپه دهلي کي یی ددینل‬ ‫مرکز دارالعلو م دیوبند کې د زیاتو تحصیلتو په خاطر دداخلې داخیستلوله‬ ‫پاره هلي ځلي پیل کړي ‪ .‬او د کانکور د ازمویني څخه وروسته یی دحدیثو پلله‬ ‫دوره کی شمولیت اختیار کړ‪ .‬چې دې دوره کي یی صحاح سته ‪ ،‬طحاوي ‪ ،‬موطللا‬ ‫لۍ‬ ‫له کلنل‬ ‫اما م مالک رحمةا‪ ،‬اوموطا اما م محمد رحمة ا ل او ‪ ...‬ولوستل او پل‬ ‫لف‬ ‫لې د مؤلل‬ ‫له دې دورو کل‬ ‫لړي ‪ .‬پل‬ ‫ازموینه کې کي یی ډیرې ښې نمرې تر لسه کل‬ ‫لیخ‬ ‫له شل‬ ‫لارت لل‬ ‫استادان چې مؤلف دهغوې د علمیت څخه پوره ګټه واخیستله عبل‬ ‫لي‪،‬‬ ‫لد اعلزاز علل‬ ‫لا محمل‬ ‫لد ملدنی ‪ ،‬اومولنل‬ ‫لین احمل‬ ‫لوی حسل‬ ‫لد مولنلا مولل‬ ‫الهنل‬ ‫لف ددې‬ ‫مولنامولوي عبدالحق اکوړه خټک ) نورا مرقدهم ( وو‪ .‬خو کله چي مؤلل‬ ‫عالي مدرسي څخه د فراغت سند واخیست نو بیرته دپیښورته راستون شو ‪ .‬خللو‬ ‫دده له راتګ دمخه دمؤلف پلر او مور په حق رسیدلي وو ‪ ).‬جعل ا الجنة مثوا‪،‬‬ ‫امین ( خو څرنګه چې دلته دانګریزانو د بربریت او وحشت دوره وه نو هماغه‬ ‫و چې مؤلف دسرحداتو په لور وخوځید اوبیرته خپلې مورنۍ خاورې افغانستان‬ ‫ته را داخل شو ‪ .‬اودلته یی په درس او تدریس شروع وکړه ‪.‬‬ ‫د لته یی د یو نیک سیرته انسان ) ملقمرالدین مرحو م ( سره خپلوې وکړه چې‬ ‫لی‬ ‫لر یل‬ ‫لې مشل‬ ‫لړل ‪ .‬چل‬ ‫دهغه په پایلو کي مؤلف ته خداې جل جلله پنځه زامن ورکل‬ ‫قریب الرحمن چې په استاد سعید مشهور دې ‪،‬اوورپسي خلیل الرحمن رحمللاني ‪،‬‬ ‫جمیل الرحمن ‪ ،‬شهید انجنیر حفیظ الرحمن او سلیم الرحمن نومیدل ‪ .‬که څه‬ ‫لق‬ ‫هم په افغانستان کې د ظاهر شاه ناولي واکمني چلیده خوبیا هم د مؤلف دحل‬ ‫تبلیغ جاري وو او زامنو یی هر یو قریب الرحمن سعید دکابل پوهنتون د ساینس‬ ‫د فاکولتي او خلیل الرحمن د زراعت د فاکولتي څخه دفراغت سندونه واخیسللتل‬ ‫لل‬ ‫لوخت وو او جمیل‬ ‫لم بل‬ ‫‪ .‬اما حفیظ لرحمن د انجنیرۍ په فاکولته کي په تعلیل‬ ‫للیم‬ ‫لوې و خوسل‬ ‫الرحمن هم دکانکور په ازموینه کې د طب پوهنځي ته کامیاب شل‬ ‫الرحمن ل په دولسم ټولګي کې په تعلیم او تربیه بوخت و‪ .‬له بده مرغه لکه‬ ‫څنګه چې دمخه مو ذکر کړل چې دافغانسللتان ظاهرشللاهي فاسللد رژیللم هلتلله‬ ‫داسلمي شریعت په خل ف داسي کړنلره اختیار کړی وه چې هیڅ بللادرده مسلللمان‬ ‫ترې سترګې نه شواې پټولې ‪ ،‬بي حیایی خپل اوج ته رسیدلي وه‪ ،‬په سللینماګانو‬ ‫لف‬ ‫لې مؤلل‬ ‫له وو چل‬ ‫لو همغل‬ ‫کې د لوڅوا اوبي حیافلمونو ښودل معمول وو او‪....‬نل‬ ‫دخپلو نورو بادردو مؤمنو علماوو په شمول ددي بې حیایی په خل ف یوه غونډه‬ ‫لد‬ ‫لافظ مجاهل‬ ‫له ‪ ،‬حل‬ ‫جوړه کړه ‪ .‬په دې غونډه کي حافظ ملخیل شنوارې دا م ا ظلل‬ ‫رمضان نورا مرقده‪ ،‬ولي الحق صدیقي نظرابادي او دننګرهللار ځینللي نللورو‬ ‫بادردو علماوو برخه واخسته ‪ .‬دا غونډه په جلل اباد کې د روداتو د ولسوالۍ‬ ‫لادي‬ ‫لي) ‪( ۲۳‬مل‬ ‫لډه کل‬ ‫له دې غونل‬ ‫لوي وه ‪ .‬پل‬ ‫دحاجي عجب خان په ځاې کې جوړه شل‬ ‫تصویب شوې‪ ،‬چې دا تصویب شوي مادي د یوې عریضي په شکل د ولی الحللق دکاکللا‬ ‫مولوي عبدالخالق صدیقي چې د افغانستان د جمعیت العلمللاء لللوي غللړي او‬ ‫دننګرهار د سرخرود دنظراباد اوسیدونکي وو په لس دوخت ددربار وزیر تلله‬ ‫ولیږلي ‪ .‬خو ددربار وزیر ورته ویلي وو چې دا مواد کم او خلص کړئ ‪ ،‬نوموړې‬ ‫بیرته جلل اباد ته راستون شو نو هماغه وو چې علماؤ پلله )‪ ۱۳۴۶‬ه ش( کللال‬


‫‪121‬‬

‫لړې‬ ‫لرار کل‬ ‫بیا یوه غونډه وکړه اوپه )‪( ۱۶‬مادو کي یی خپلې غوښتني بیا تکل‬ ‫خودا ځل یی دخپلو غوښتنو فوټو کاپی ټولو مشهور و علماوو ته هم ولیږلللي ‪.‬‬ ‫لتانو(‬ ‫لو)کمونسل‬ ‫لمیر دهرینل‬ ‫لې یوشل‬ ‫لاې کل‬ ‫له ځل‬ ‫خو لږه موده وروسته د مؤلف پل‬ ‫لو‬ ‫لو لویل‬ ‫لار دلویل‬ ‫لي د ننګرهل‬ ‫لاهره کل‬ ‫دمظاهري کولو اراده وکړه چي په دې مظل‬ ‫لي وو ‪.‬‬ ‫لاره راغلل‬ ‫له پل‬ ‫دهریانو څخه پرته له کابل څخه هم ځیني کسان دګډون لل‬ ‫څرنګه چې څارنوال رضوان محمد دملسیدمحمد شهید زوې ‪ ،‬د روداتو د ولسوالۍ‬ ‫اوسیدونکي‪ ،‬ددي مظاهري څخه خبرترلسه کړ نو سمدستي یی مؤلف ته خبر ورکړ‬ ‫‪ .‬مؤلف ډیر ژر دنوموړي څارنوال سره یو ځاې ددغه ځاې داوسیدونکو په کومک‬ ‫لی‬ ‫لي یل‬ ‫دهریان تر کنترول لندې راوړل ‪،‬ځینو یی د تیښتي لر غوره کړه او ځینل‬ ‫هلته و نیول شول ‪ .‬نیول شووکسانو په خپل عمل پښیماني و ښوده اودخلکو تر‬ ‫مخ یی توبه وویستله ‪ ،‬د توبي ویستلو وروسته یی سرونه ور وخریل شللول خللو‬ ‫وروسته دا په ډاګه شوه چې د هغوې توبه د نفاق نه ډکه وه ‪ ،‬اوهغوې بیرتلله‬ ‫خپل مسلک ته وګرځیدل ‪.‬‬ ‫په همدي وختو کې د )مسلمانو ځوانانو( اسلمي تحریللک هللم خپللل ابتللدایی‬ ‫مراحل طي کول او ځیني پروګرامونه یی ترتیبول چې مؤلف څو ځلي په دې هکله‬ ‫د مؤمنو ملګرو سره تماس نیولي‪ ،‬همدا راز دوطن په ځیني برخو کې ددهریانو‬ ‫مظاهرې زیاتي شوي ‪ .‬چې په نتیجه کي یی دکمونستانو په ملتړ دداود کمونست‬ ‫لدینو‬ ‫للمانو مجاهل‬ ‫پلوه حکومت منځته راغی ‪ .‬دداؤد دحکومت منځته راتګ دمسل‬ ‫له پاره دازمیښت اوامتحان وخت وو ‪ .‬هر چیرته چې د اسلمي تحریک ځوانللان‬ ‫وو نو دهغوې نیول او تړل شروع شول ‪ ،‬ډیرو ځوانانو چې خپل ځانونه یی په خطر‬ ‫کی لیدل له افغانستان څخه هجرت ته مخه کړه ‪ ،‬دوې د یو څه مللودې وروسللته دا‬ ‫تړون وکړ چې په هره ولسوالۍ کې چې دهري مامور یا صاحبمنصب وي هغه به له‬ ‫منځه وړي ‪ ،‬دهمدي تصمیم دعملي کیدو په خاطر د افغانستان د اسلللمي تحریللک‬ ‫نامتو مشر مولوي حبیب الرحمن شهید د خپلو دوه کسه ملګرو هر یو قاري مؤمن‬ ‫لان د‬ ‫لان د لغمل‬ ‫لت خل‬ ‫لیدونکي ‪ ،‬او ولیل‬ ‫) شیرمرزا ( ‪ ،‬د روداتو د ولسوالۍ اوسل‬ ‫ولیت اوسیدونکې سره دنوموړې دیرې ته تشللریف راووړ ‪ .‬دغرمللي د تیریللدو‬ ‫وروسته یو څه ضروري خبرې د راتلونکو پروګرامونو په اړه وشللوي او مؤلللف د‬ ‫لبیب‬ ‫لوی حل‬ ‫لهید مولل‬ ‫لړه ‪ .‬شل‬ ‫لد کل‬ ‫شهید مولوي حبیب الرحمن رایه او نظریه تائیل‬ ‫له‬ ‫لې »کل‬ ‫له چل‬ ‫له وویلل‬ ‫الرحمن په اخر کی د توصیي په توګه مؤلف ته دا یوه جملل‬ ‫چیري مونږ خداې ناخواسته په خپل پروګرا م کی بریالي نه شو نو ته به هللم دا‬ ‫خاوره پریږدي «‪ .‬خو د رخصت اخستو په وخت کې شهید مولوی صاحب حبیب الرحمن‬ ‫له‬ ‫لره پل‬ ‫لاحب سل‬ ‫لوي صل‬ ‫لت دمولل‬ ‫لر وخل‬ ‫لې ډیل‬ ‫له چل‬ ‫خان د مؤلف ځوې قریب الرحمن تل‬ ‫لاحب‬ ‫لم صل‬ ‫لی معلل‬ ‫له یل‬ ‫پروګرامونو کې شریک وو څه توصیی وکړې ‪ ،‬او دروداتو څخل‬ ‫شاکرا خان چې په مینر صیب باندي یی شهرت درلود له ځانه سره یوړ ‪ ،‬ان تر دې‬ ‫چې مولوی صاحب لغمان ته ورسید په همدې وخت کې یعني په ) ‪ ۱۳۵۴‬ه ش( کللال‬ ‫کی د سرخرود د ولسوالۍ اونادرکوټ په علقدارۍ کي دځینو مشهور دهریللانو د‬ ‫وژلو له پاره پروګرامونه جوړ شوي وو ‪ ،‬چې دمؤلف ځوې قریب الرحمن لمللړۍ‬ ‫سرخرود ته اوبیا دهغه ځایه څخه نادرکوټ ته دخپلو دوو نورو ملګرو عمللاد‬ ‫الدین ) جیلني ( او شهید معلم محمد امین صاحب سره تللی وو ‪.‬شپه یللی پلله‬ ‫تریلي کی کړې وه او سهار بیرته کورته را ورسید ‪ .‬کورته د را رسیدو سره سم‬ ‫ورته ځواب راغې چې دده بال د ولسوالۍ په لور تګ ته ځان چمتللو کللړی ‪ ،‬نللو‬ ‫لورو‬ ‫لي نل‬ ‫له دځینل‬ ‫لایه څخل‬ ‫له ځل‬ ‫همغه وو چې سمدستي د قاري مؤمن ځاې ته ولړ دهغل‬ ‫ورونو په ملګرتیا یی دده بال په لور حرکت وکړ ‪.‬‬ ‫په دې وخت کې مؤلف خپل ځوې ته داسي لرښوونه کړې وه ‪ .‬چې »فکر کوه او د تل‬ ‫له پاره خپله حوصله لوړه ساته خو که چیري عسکر درپسي راغلل چې ځان ورتلله‬ ‫په بله شپه چې ګرده شپه یی دده بال په تګ راتللګ تیللره‬ ‫تسلیم نه کړي ‪« ،‬‬ ‫کړې وه اوسهار خپلې دیري ته راغي نو په داسي حال کی چې ټوپک یی هم دخپللل‬ ‫ځان سره ایښودي و ویده شوې و‪ .‬مؤلف چې کله وختي دیري ته راغی نوسمدستی‬ ‫لړ ‪.‬‬ ‫لدي کل‬ ‫لټ اوخونل‬ ‫یی ترې ټوپک واخیست او د باغچي د توریو په بوټو کې یی پل‬ ‫اوپخپله ترې ولړ ‪ .‬دسهار نهه بجې عسکر د قریب الرحمن د نیولو په خاطر په‬ ‫لري‬ ‫لړي و دیل‬ ‫داسي حال کی چې دلیسي څخه یی یو چپړاسي یی هم د ځان سره ملګري کل‬


‫‪122‬‬

‫لي‬ ‫لابط د چپړاسل‬ ‫لو ظل‬ ‫ته راغلل چې ګوري په دیره کي قریب الرحمن ویده دي ‪ ،‬نل‬ ‫څخه پوښتنه وکړه چې استاد دادي ؟ نوهغه ورته وویل چې هو! نو ظابط پللرې‬ ‫غږ وکړ استاد قریب الرحمن راپاڅه ‪ .‬کله چې استاد راویښ شونو دخپللل کللټ‬ ‫لت ؟‬ ‫لي یاسل‬ ‫له راغلل‬ ‫لې څنګل‬ ‫ګرد چاپیر یی عسکر و کتل نو ترې پوښتنه یی وکړه چل‬ ‫له‬ ‫له ده لل‬ ‫هغوې ورته وویل چې ولسوال صاحب له تاسي سره څه خاص کار لری هیلل‬ ‫مونږ سره ولړ شي ‪ .‬استاد ورته وویل چې تاسو کینئ تر څو چللاې راوړ م ‪ ،‬ظللابط‬ ‫په ځواب کې وویل چې ولسوال صیب یو ضروري کار درلللوده ‪ ،‬نللو پلله دې خللاطر‬ ‫هلته ځو اوچاې به په ولسوالۍ کي وڅښو ‪ .‬نوپه دې وخت کې ورته استاد په سختۍ‬ ‫لې‬ ‫له وو چل‬ ‫لو ‪ .‬همغل‬ ‫له ولړ شل‬ ‫لا بل‬ ‫سره وویل چې کینئ‪ ،‬ترڅو چاې همدلته و څکو بیل‬ ‫لې را‬ ‫لال کل‬ ‫لې حل‬ ‫له داسل‬ ‫لان پل‬ ‫لی ځل‬ ‫استاد د عسکرو دپنجې ځان خلص او مؤلف ته یل‬ ‫ورساوه چې خولۍ اوڅادریی هملته په دیره کي پري ایښي وو‪ .‬مؤلف ورته خپله‬ ‫خولۍ او څادر ورکړ ل او شل افغانۍ یی ورته د چانه قرض راواخستي او دکللوټ‬ ‫په لور دتللو له پاره یی ورته لرښوونه وکړه ‪ .‬مؤلف سمدستي دخپلي دیري په‬ ‫لوي‬ ‫لن مخنیل‬ ‫لب الرحمل‬ ‫لور ولړ چې هسي نه چې ولسوال خبر نه شي او د استاد قریل‬ ‫لداې‬ ‫لو دخل‬ ‫لخته وي ‪ ،‬خل‬ ‫وکړي ‪ .‬دسرطان دمیاشتي ګرمي په هغه دښتو کې ډیره سل‬ ‫نصرت د استاد ملګری وو‪ ،‬چې هغه یی کوټ ته ورساوه اوبیا دکوټ څخه ددوه شپو‬ ‫د تیرولو وروسته نادرکوټ اوبیا هزاناو اوبلخره دپاکستان سرحد ته ورسید‬ ‫اوپه دې ترتیب د دښمن د پنجې څخه یی نجات بیا موند‪.‬‬ ‫لي ل‬ ‫لره کل‬ ‫له دیل‬ ‫لکر پل‬ ‫لې عسل‬ ‫خو کله چې مؤلف خپلي دیرې ته ورسید نو ویی کتل چل‬ ‫هماغسي هیبت وهلي ناست دي ‪ ،‬دمؤلف کشر ځوې سلیم الرحمن چاې راوړ ‪ ،‬عسکرو‬ ‫په داسي حال کی چې دمؤلف په را تلویی په رګونو کې وینه تازه شوي وه د چاې د‬ ‫څکلو په وخت یی دهغه څخه د هغه د زوي قریب الرحمن په اړه بوښللتني شللروع‬ ‫کړې ‪ ،‬مؤلف ورته وویل چې سهار خو همدلته وو ‪ .‬ظابط وویل چې مونږ خونه دي‬ ‫لې‬ ‫لیدلي مګر چپړاسي تیره شوی قصه وکړه ‪ .‬اودغرمي ‪ ۱۲‬بجې شوي په دې وخت کل‬ ‫لړئ ‪،‬‬ ‫لم ګیرکل‬ ‫لی هل‬ ‫لې پلر یل‬ ‫نور سپاهیان راغلل او د ولسوال دا حکم یی راوړ چل‬ ‫هماغه وه چې عسکر و مؤلف له ځانه سره دیوه سخت مجر م بندي په شکل روان کړ‬ ‫لول‬ ‫اود زندان په توره کوټه کی یی ور واچاوه ‪ ،‬په دې وخت کې د مؤلف څخه خپل ټل‬ ‫خپلوان بیزاره شول ‪ .‬اوکله به چې ځیني دوستان را مخامخ هم شول نو شا بلله‬ ‫یی راوګرځوله او مخ به یی واړاوه‪ .‬خو دخداي فضل و چې دري میاشللتو او لسللو‬ ‫ورځو سخت قید نه وروسته بیرته د بندي خانې څخه ازاد شو‪.‬‬ ‫خو د مؤلف د نیولو سره سم یی دهغه بل زوې خلیل الرحمن رحماني چللې دزراعللت‬ ‫لي اوازي‬ ‫لړې وو اوداسل‬ ‫لائب کل‬ ‫دپوهنځي محصل وو دشپي په لسو بجو نیولی او غل‬ ‫شوې چې ګویا هغه یی شهید کړي دي ‪ .‬خلیل الرحمن رحماني وایی چې ما د اکللثره‬ ‫دوستانو اوخپلوانو کورونو ته به چي تیلفون وکړ نو زما دپیژنللدګلوئ څخلله‬ ‫به یی انکار کاوه ‪ ،‬نو اکثره وخت به مو ویل‪ :‬ای خدایه ! ته زمونږ مللل او‬ ‫لو‬ ‫لن مل‬ ‫لتان وو ‪ ،‬نل‬ ‫ملګرې شې ‪ ،‬دا څه حال دې چې هغه خلک چې تر پرونه پورې دوسل‬ ‫دپیژندګلوۍ څخه انکاري دي ‪ .‬خلیل الرحمن رحماني یی دکابل دمحبللس څخلله د‬ ‫جلل اباد محبس ته راوړي وو ‪ .‬په داسي حال کي چې حفیظ الرحمن ورپسی دکابل‬ ‫د محبس دروازي ټکولي ‪ .‬او دا دلته کوټه قلفي وو ‪ .‬ددوو میاشتود تیریدو‬ ‫وروسته دسیمي د یوه مشهور شخصیت حاجي مطیع ا خان په بسپنه زمونږ کللورته‬ ‫لوه‬ ‫لونږد یل‬ ‫لالي مل‬ ‫لږو‪ .‬کل‬ ‫خبر ورکړل شو ترڅو رحماني ته دغاړي کالي ور ولیل‬ ‫عسکر په لس په پټه ور ولیږل ‪ .‬خودرحماني دغاړي کالي چې پللوره دوه میاشللتي‬ ‫یی دسختي ګرمۍ په وخت کي د هغه په غاړ ه کې تیر کړي وو‪ ،‬داسي وراسته شللوي وو‬ ‫چې ان د نیولو په وخت کې به هم بوخي بوخي کیدل ‪ ،‬خو لوي خداي جل جلله فضللل‬ ‫وکړ اوهغه هم وروسته له لږي مودې را خلص شو ‪.‬‬ ‫ددې وروسته مو د تحریک دمشرانو انجنیر ګلب الدین حکمتیار او قاضللي محمللد‬ ‫امین وقاد سره درابطي په خاطر څو ځله پاکستان ته سفر وکړ ‪.‬‬ ‫لو ل‬ ‫له مل‬ ‫لډو څخل‬ ‫لږه موده وروسته ‪ ،‬په داسي حال کې چې دداودي رژیم دبرقي ډنل‬ ‫وجودونه نه وه ساړه شوي او پرهارونه مو ل نه و راټول شوي چې د روسانو په‬ ‫کومک دهغوې مزدور تره کي په حکومت کیناست او د پرمونږ یوځل بیا دازمیښت‬ ‫بله دوره شروع شوه ‪ ،‬ځکه چې دهریانو د مؤلف پخوانۍ وینا ګاني ثبت کړي وي‬


‫‪123‬‬

‫‪ .‬هماغه وو چې په اولو شیبو کې یی و نیوه او د جلل اباد دفرقي قصللاب خللانې‬ ‫له‬ ‫لوده اونل‬ ‫ته یی حواله کړ ‪ .‬تر دوو میاشتو پورې نه ده د چا څخه احوال درلل‬ ‫له‬ ‫لې پل‬ ‫لی وي چل‬ ‫له ده څخه چا اګاهي درلوده ‪ .‬خو یواځي دحفیظ الرحمن هلي ځلل‬ ‫دریمه میاشت ترې خبر شو ‪ .‬لیکن لوې خداې فضل وکړ او دفرقي څخه یللی ازاد‬ ‫لی د‬ ‫لج دفریضل‬ ‫لور دحل‬ ‫له لل‬ ‫لت ال پل‬ ‫کړ ‪ .‬دبند څخه د راوتلو سمدستي وروسته دبیل‬ ‫لته دده دوه‬ ‫لږ وروسل‬ ‫له لل‬ ‫اداکولو په خاطر ولړ ‪ .‬دبیت ا څخه د راستنیدو نل‬ ‫زامن جمیل الرحمن او حفیظ الرحمن داسلمي تحریک سره دارتباط په بهللانه و‬ ‫نیول شول ‪ .‬جمیل الرحمن یی هملته په ولسوالۍ کې بندي کړ اوحفیظ الرحمللن‬ ‫لو‬ ‫له مل‬ ‫لې لړ ‪،‬ل تراوسل‬ ‫یی د ننګرهار دپوهنتون دلیلیی څخه یوړ ‪ .‬اوهماغه چل‬ ‫بیا نه دې لیدلي ‪ ) .‬خداې دې مل اوسي او روح دې ښاد وی (‬ ‫د شهیدحفیظ الرحمن دنامعلومه برخلیک او ژوند په اړه خلیل الرحمن رحماني‬ ‫د»بي سرنوشتانو« په نو م یو وړوکې کتاب هم لیکلي‪ .‬جمیل الرحمللن ددرې‬ ‫میاشتو قید څخه وروسته د بندی خانې څخه ازاد شو ‪.‬‬ ‫یو څو ورځي وروسته مؤلف بیا د تره کی حکومت په خل ف دیوي بیانیی په اساس و‬ ‫لن دور‬ ‫لې دامیل‬ ‫له چل‬ ‫لو کلل‬ ‫نیول شو خو د تهدید اواخطار وروسته یی را خوشی کړ خل‬ ‫راغې زندګي نوره هم ترخه شوه ‪ .‬اما دملعون ببرک اوروسیانو راتګ دې ته و‬ ‫لوی‬ ‫لاې لل‬ ‫لو ځل‬ ‫هڅاوو چې خپل زوې حفیظ الرحمن دخپل نا معلومه برخلیک سره یل‬ ‫خداي جل جل له ته وسپاري او دهجرت لره غوره کړي ‪ .‬په همدي وخت کللې مؤلللف‬ ‫دخپلو کوچنیانو سره یوځاې په یوه عالم آه او فریاد د اوښکو پلله څپللو کللې‬ ‫دګنداب د لرې پاکستان ته راغی او دخپلوپخوانیو ملګرو سللره یللو ځللاې شللو‬ ‫اوداسلمي تحریک دفعال ساتلو په خاطریی هلي ځلې شروع کړې ‪،‬له دې ځایه یو‬ ‫ځل بیا مؤلف دافغانستان د اسلمي تحریک دمشر انجنیر ګلب الدین حکمتیللار‬ ‫په اجازه یی دمولوی سید اقا تره خیل‪ ،‬مولوی عبدالمجیدکوتیخیل ‪ ،‬اومولللوی‬ ‫عبدا سره یوځاې د بیت ا په لور سفر وکړ ‪،‬خو کله چې دحج دفریضي د ادا کولو نه‬ ‫وروسته بیرته پاکستان ته راستون شو نو دحللزب اسلللمي افغانسللتان پلله دار‬ ‫لو‬ ‫لوځلي دخپلل‬ ‫لی څل‬ ‫الفتاء کی یی د مفتي په حیث په کارپیل وکړ ‪ .‬ددې ترڅنګ یل‬ ‫مجاهدینو دګرمو سنګرونودکتلو په خاطر دغه سنګرونو ته هم سفرونه کړي ‪.‬‬ ‫وروسته بیا نوموړي دافغانستان دمجاهدینو د اسلمي اتحاد په دارالفتاء کی‬ ‫د تدقیق المسائل درئیس په څیر مسؤلیت په غاړه درلود ‪.‬‬ ‫نوموړي دټولو نابرابرو شرایطو دشتون سره سره د سختي ګرمۍ په وخت کې پلله‬ ‫دغه رساله باندي کار وکړ ‪ .‬اوپه داسي حال کی چې وجود یی د لیکلو توان للله‬ ‫لسه ورکاوه ‪ ،‬د څوکسو شاګردانو په بسپنه یی دا رساله د ډیر زحمت ګللاللو‬ ‫وروسته بشپړ کړه ‪.‬‬ ‫له‬ ‫له املل‬ ‫نوموړې د ‪ ۱۹۹۶‬کال داپریل دمیاشتی په ‪۲۷‬مه دناڅاپي ناروغتیا لل‬ ‫په پیښور کې وفات شو ‪ ،‬او د نبوی ص سنتو سره سم هملته خاورو ته وسپارل شو ‪.‬‬ ‫روح دي یی ښاد وي ‪ ،‬او ا تعالي دی یی د شهیدانو اوصادقینو په ډله کي د ټولو‬ ‫مسلمانانو مرحومینو سره یو ځاې حشر کړي ‪ .‬جعل ا الجنة مثوا‪ ،‬امین(‬

‫مولوي ګل رحمن دیوبندي‬ ‫د ويکيپېډيا لخوا‬ ‫مولوي ګل رحمن دیوبندي )‪ ۱۹۳۲‬ز‪ ۱۹۹۶ - .‬ز‪) (.‬انګرېزي‪ (Mawlawi Gul Rahman Dewbandi :‬د‬ ‫افغانستان يو ديني يمخور عالم‪ ،‬پښتون يمجاهد‪ ،‬د افغانستان د اسليمي ګوند د علماؤ غړی‪ ،‬شاعر او ليکوال ؤ‪.‬‬

‫مخينه‬


‫‪124‬‬

‫نويموړی د غل م رسول خان زوی د ننګرهار د روداتو د ولسوالۍ د يمرکز حصارشاهي په شاه رسول نويمي )کوچيانو(‬ ‫کلي کې په ‪ ۱۹۳۲‬زيږيز کال کې زيږيدلي دی‪ .‬په قو م نته خيل )يمويمند( او په خټه پښتون دی‪.‬‬

‫زده کړې‬ ‫يمولوې ګل رحمن خپله لمړنۍ ښوونه د پيښور په ديني يمدرسو کې تر سره کړي‪ .‬خپلې لوړې زده کړې يې د هند په‬ ‫يمشهورې يمدرسې ديوبند کې سر ته رسولي او بيا ېې خپله پيژندنه د همدې يمدرسې پورې اړونده کړې او د يمولوي ګل‬ ‫رحمن ديوبندي په نايمه شهرت و يموند‪ .‬نويموړی په خپل کلي کې د کلي )د کوچيانو د يمولوي صاحب( په نايمه هم ياديده‪.‬‬

‫ځانګړتياوې‬ ‫يمولوي ګل رحمن ديوبندي هلته په د يوبند کې د خپلو ديني زده کړو تر څنګ په يوناني طب کې هم تخصص پيدا کړ او‬ ‫ورسره يې د فلسفې او سياست پوهه هم تر لسه کړه او بيرته د پيښور له لرې خپل ټاټوبي ته را ستون شو‬

‫دندې‬ ‫يمولوي ګلرحمن ديوبندي د ديوبند نه د فراغت وروسته په خپلې ولسوالۍ کې د يو ښه يمدرس په څير ديني زده کونکو‬ ‫طالبانو ته د درس او تدريس لړۍ پيل کړه خو د وخت د غوښتنو او اقتصادي ستونزو د حل په خاطر يې د روداتو د‬ ‫ولسوالۍ په بازار کې يو کتاب پلورنځی پرانست او تر څنګ يې د يوناني طب دنده هم پيل کړه‪ .‬همدا راز يې د ولسوالۍ د‬ ‫ستر يمرکزي جويمات په خطابت او ايمايمت کې هم پوره بسپنه کوله‪.‬‬ ‫په ‪ ۱۹۷۸‬زيږيز کال کې يې د کمونستي رژيم د بربريت نه د خلصون په خاطر پاکستان ته ليږد وکړ او دلته يې د‬ ‫يمجاهدينو په صفوفو کې هم د جنوب شرق د حوزي د يمجاهد په څير او هم يې د حزب اسليمي افغانستان د علماؤ په يمنځ‬ ‫کې د يمفتي په حيث کار وکړ‪.‬‬ ‫دخپل ژوند په آخري وختونو کې يې د اتحاد العلماء افغانستان د شوری غړی او د هغوي د فتوی د څانګې يمشر و‪.‬‬

‫لستونزې او بندي خانې‬ ‫د ديوبند په يمدرسه کې د فلسفي د زده کړې او هلته د سوسياليز م او اسل م تر يمنځ د يمقايسوي يمطالعې وروسته ‪ ،‬کله چې‬ ‫په هيواد کې د خلق او پرچم د ډلو له خوا د سوسياليز م له پاره تبليغات پيل شول نو ښاغلي يمولوي ګلر حمن د نورو ديني‬ ‫علماؤ په پرتله د اسل م له آنده د سوسياليز م او کمونيز م په هکله دپوره يمعلويماتو په درلودلو او داسل م پر خل ف د هغوې‬ ‫د يمنفی تبليغاتو د يمخنيوی په جر م د وخت دکمونستې رژيم له اړخه بندی او تري تم شو‪ .‬ان تردې چې دنوروترې تم شوو‬ ‫بنديانو په څيريې دشهادت دعا هم واخستل شوه ‪ .‬خو د ددووکالو نه پس په داسې حال کې ددننګرهار د يولسمې فرقي د‬ ‫پليګون څخه را خوشي کړل شو چې کالي يې په تن کې رژيدلې او د ډيرې کمزورتيا له لسه يې د تګ وړتيا يې له لسه‬ ‫ورکړې وه ‪ .‬او بيا هلته د ولسوالۍ په يمرکز کې يې د لږې ديمې وروسته د خپلې پاته کورنۍ سره دپاکستان په لور ليږد‬ ‫وکړ‬

‫کورنۍ‬ ‫کورنۍ يې د کمونست رژيم لخوا د هغه د نيولو او تري تم کولو سره سم د هغه درې نور زايمن‪ ،‬هر يو خليل الرحمن‬ ‫) پي‪ ،‬ايچ ډي(‪ ،‬جميل الرحمن )د اقتصاد يماسټر(‪ ،‬حفيظ الرحمن د انجينرۍ د پوهنځي د آخري سمسټر يمحصل هم د‬ ‫کمونست رژيم د واکدارانو لخوا ونيول شول‪ .‬خو خليل الرحمن او جميل الرحمن د يوه کال او شپږ يمياشتو د بندي کيدو‬ ‫وروسته را پريښول شول ايما انجنير حفيظ الرحمن د کمونستانو لخوا د اسليمي غورځنګ د زيات شمير نورو فعالينو سره‬ ‫يو ځای په نايمالويمه ځاې کې په ډله ايزه توګه په شهادت ورسېد‪.‬‬ ‫يمولوي ګل رحمن ديوبندې پنڅه زايمن لري چې د هغې له ډلې څخه يې يمشر زوې قريب الرحمن سعيد نويمېږي چې د‬ ‫جهاد په ليکو کې او هم په فرهنګي ايمورو کې ځانګړی ځای لري او تر ټولو کشر يې د اقتصاد ديپلو م لرونکی سليم‬


‫‪125‬‬

‫الرحمن »يمولوي زاده« دی چې په هغه وخت کې د عمر د کمښت له ايمله د کمونسټانو د رژيم د نيولو څخه په ايمن پاتې‬ ‫شوی‪.‬‬

‫ليکنې‬ ‫يمولوي ګلر حمن ديوبندې ددينې او فلسفي علويمو تر څنګ د ليکوالۍ او شاعرۍ وړتيا هم درلوده‪ .‬خپلې زياتې ليکنې به‬ ‫يې ‪،‬چې د ادبي او ديني کيسو په څير ترتيبولې ‪ ،‬د هغه وخت د ننګرهار ورځپاڼې ته ېې ليږلي‪ .‬د يمولوي ګل رحمن د‬ ‫اشعارو ټولګه چې په يوې سترې ليکچه کې يې پخپله ليکلي و هلته په روداتو کې د نويموړي په کور دبمباريؤ له کبله بې‬ ‫درکه شوه ‪ .‬خو هغه خپل دکډوالۍ ژوند د يمجاهدينو په خديمت او دهغوې د پوښتنو په ځوابولو کې تير کړ ‪ .‬په کډوالۍ کې‬ ‫ېې د سنګر ديمفتي )يمفتي سنګر( ترنايمه دوه ټوکه کتابونه په دواړو پښتو او دري ژبو وليکل چې ډير زيات د يمجاهدينو او‬ ‫يمهاجرينو په يمنځ کې خپاره او شهرت ېې ويموند ‪.‬‬

‫مړینه‬ ‫يمولوي ګلرحمن ديوبندې هملته د هجرت په ديار کې په ‪۱۹۹۶‬زيږديز کال د اپريل د يمياشتې په ‪۲۷‬يمه د ورپيښې ناروغۍ‬ ‫له ايمله ددې فانې نړۍ د ژوند څخه سترګې پټې کړې او د ا ج درحمت غيږې ته ورستون شو‪ .‬اوبيا دهغه د دينې‬ ‫وصيت سره سم هملته د هجرت په ديار کې خاورو ته وسپارل شو‪.‬‬

‫دشعر نمونه یې‬ ‫کينډۍ‪:‬د شعر پای‬ ‫شات خواږه دي خو مریض ته به دا څه‬ ‫معلوم شي‬ ‫چې لمر راخیژي رڼا کاندې جهان ټول‬ ‫یو محمد دې چې رهبر د ټول جهان دې‬

‫دا خو مریض دی خو مریض ته به ترخه معلوم‬ ‫شي‬ ‫شوپرک ته به د لمر وړانګه په څه معلوم شي‬ ‫اې ګل رحمانه موعند ته به دا څه معلوم‬ ‫شي‬ ‫‪:‬وېشنيزې‬ ‫پښتانه •‬ ‫پښتانه شاعران •‬ ‫پښتانه ليکوال •‬ ‫افغانان •‬ ‫افغاني ليکوال •‬

(فتاوی:«مفتي سنګر»)  

(فتاوی:«مفتي سنګر») (مؤلف: شيخ الإسلام المجاهد الحاج مولوي ګل رحمن «دیوبندي») (غفرالله له وجعل الله الجنة مثوا، امین)