Page 1

bilig 2003 Kg Sayt 24

Slav Dillerinin Gagauzcaya Etkisi

Dr. Astrid MENZ

Ozet:Balkanlarda konuguian Tiirkiye TiirkEesinin bir afzr olan Gagauzca, yaprsal bak-rmdan Tiirkgenin ortak cjzelliklerinden farklrlagan gok ilginq ci$eler tagrmaktadrr. Yaztda, hem yazrL metinler hem de bir alan aragtrrrnasrnda konugma dilinden topladr$rm metinler temelinde Slav dilleri etkisi altrnda olugan bu de$girnler kod kopyalama kuramr i) e Eciztim len r-I-r ek tedir'

Anahtar kelimeler: Batr Ofruzcasr, Dil Iligkisi (language contact), Cilrnle Bilgisi, Kod Kopyalama, Gagitttzt:a'

Ama ntifus sa)4mrnda belirtilmedikleri, daha doirusu Bulgar kabul edildikleri igin bunlann kag kigi olduklan bilinmemektedir. Romanya ve Yunanistan'da kiiEilk Gagauz gruplan bulundu$undan sciz edilmekteyse de sayrlan belli de$ildir. Ttirkiye'ye yerlegen gruplar da olmugtur; bunlar, dilin yakrnh$ ytiziinden olsa gerek krsa zamanda asimile olmuqlardrr. Eski Sovyetler Birli$i srrurlarr igindeki Kazakistan ve Kafkasya'da da Gagauz kciyleri bulunmaktadrr. Gagauzca

dilbilim agrsrndan Tiirkiye Ttirkqesinin bir a$zrdrr' Kowalski ve Pokrovskaya'ru.n tezlerine kargrn, Doerfer'in (1959 ve 1965) gcisterdigi gibi IQpEak Tiirk dilleriyle alakasr yoktur. 1,957'de o zamanki Sovyetler Birli$i'nde yazr dili olarak resmi stati.i kazanmlq, 1996'ya kadar Kril harfleriyle yazrlmrqtrr, fakat ashnda tam manaslyla higbir zaman yagayan bir yazt dili olmamrqhr. Sovyetler zamarunda Moldavya'run bazr okullannda, sadece tig y1i igin, haftada iiE saat (1958-L961) ana dili dersi okutulmugtur. Bu yiizden hemen hemen hiq kimse Gagauzcayr giindelik hayahnda yazr dili olarak kullanmaz. Sadece Gagauzca

birkag gazeteci ye yazar Gagauzca yazmaktadlr. Flatta gcizlemle-rime gcire Gagauzca kitaplar da fazla okunmamaktadrr. Ancak Sovyetler Birli-

ciRi$ Gagauzlar Kimdir? Gagauzlar bilindigi gibi ortodoks l-Iristiyan bir'l'ii |l< toPltrltrfudur. Gagauzlann etnik bal<rmdan nasrl ve ne zarnan oltt;tttl<lirrt t;rrillqiler ve Tiirko-

loglar tarafrndan halen tarhgrlmaktadrr. Defiyik lt'z.lt'ri iizct olarak goyle verebiliriz (ayrrntrlan iEin bkz. Gringcir/ Argurr;alr l1)9 I ): I l|isliyan oiduk'l'iirl<lt';rrri1 Ilulgar ya lan iqin bazr bilim adamlan tarafindan Gagauzlarrrt da Yunanhlardan olugtuklan, yine ayru sebeptcn bitz.tlltt'ttrt:it cla Kumanlann torunlan olduklart ileri silrtilmiigttir. Bir bagka tcz.c 1',iirt: (iagauzlar 13. asrrda Bizanda srirnan bir SelEuklu grubunun tortttrl;trttlrr- Ay|.rca bu etnik grubun isminin etimolojisi de tarhgmahdrr. Iralcat, ('agattzt:irrrtrt llah Oiuzcasr grubuna ait oldu$-u agrkhr (Doerfer' 1965)' 'Bu topluluiun en btiyiik bcjli.imii - 1989 nr,ifus sayrrlrnr 1"til.r' l()7.(xx)'i ( eski Sovyetler Birli$i slrurlan iEincle yer alan bugiinl<ti Moltlirvyrr trnrltttriyeti'nin giineyinde (153.000) ve lJkrayna',nrn giinrylr:tlr:;tttrl,t v,rr;.ttrrrktadrr. ikinci biiyrik grup halen Bulgaristan'da vallri',rrrr r;iir'rliirrrrcl<tedir' bilig + Krg 2003

*

23

SaYr 24:23-44

$i'nin da$lmasrndan sonra kurulan Moldavya Cumhuriyeti'nin Gagauz koylerindeki okullarda temel dersler Rusga verilse de, btitr.in Gocuklar zorunlu olarak haftada iig saat Gagauzca dersi almaktadn. 1996 Ocak ayrnd.a Gagauzca igin Latin alfabesi kabul edilmigtir. Sovyetlerin da$rlmasryla birlikte Gagauzca yayrnlar da qo$almrg ya da canlanrrugtrr. Gagauzcayr inceleyen biiim adamlanmn hemen hemen hepsi bu dil tizerinde Slav dillerinin btiyiik etkisi oldu$-unu yazmrgtrr. Hatta Doerfer Fundamenta'daki yazrsrnda "Gagauzca sentaks bakrmrndan tamamen gayri TiirkEedir ve Slavlagmrghr" der "syntaktisch ist das Gagausische vcillig unttirkisch und slawisiert" - 1959:270).Bu ve buna benzer iddialar ilgi gekicidir. Gayri Trirkge bir sentaks nasrl bir geydir ve Gagauzcantn sentaksr ne kadar gayri Trirkqedir? Sentaksrn ti.imti mii Slavlagmrghr yoksa Tiirk dillerinin yaprsrna ozelbazt aynnhlan korunmug mudur? Ti.irkge gibi bir dil, yapr bal,:rmrndan gok uzak olan bir dil grubunun etkisi altrnda kaldr$r zaman dilde neler de$igebilir, neler de$igmezya da de$iqemez? Doktora tezime temel olan araghrmama, bu ve buna benzer sorulara cevap bul-


bilig 2003 Ktg Sayr 24 Menz, Slaa Dillerinin Gagauzcaya Elkisi

mak igin bagladrm ve ilk cince yayrmlanmlg mensllr metinleri inceledim. Daha Eok ciimle yaprslyla ilgilendi$im igin manzum metinleri bu aragtrrrnarun drgrnda tuttum. Halk edebiyahnda Eaidag giindelik konugma dilinde Eok nadir rastlanan ya da hiq rastlanmayan kelimeler, ekler ve yaprlar halen gciriilmektedir. Yazrh metinler: ilk Gagauzca metinler, Mopkov'un Besarabya'da topladranf,r ve 1904'te yayrnladrfrr malzemelerdir. Bu kitapta Eok sayrda masal, scizliik bir latr, atascizii ve bilrnece yer ahr; ekinde ise Gagauzca-Rusqa vardrr. Manov'un 1938'de ilk basrmr yaprlan etnografi ve tarihle ilgili yaprhnda da Varna civarrnda topladrBr bir kag masal, atasdzii, bilmece ve

tiirkii bulunur.

l, 9

60'lar d,a Zajaczkowski Bulgaris tan'

d

a

Ga

gauzca mas al,

bilmece, atasozri ile cjrf ve adetler hakkrnda derlemeler yaPm$hr. Bunlar ashnda konugma dili cirnekleridir. ilk gergek yazrh metinler bir Gagauz din adamr olan Mihail Qalcr'rn terci.imeleridir. Kendisi daha sonra Gagauzlann bir tarihirri de yazmrg ve kiiEiik bir scizltik hazrrlamrgtrr. Tarih kitabl L934'te basrhnrgtrr. Bu yazrlarda Latin alfabesini kullanmrg ancak Romence imla sistemine yalon bir imla sistemi kurmugtur. Bu sistemde o ve r-j seslerini io ve irr harfleri ile I sesini de r? harfi ile gostermigtir. Agrk e igin ae harflerini kullanrmghr. Unsiizlerde ise durum g6yiedir: lK/ , yaru otiimsiiz artdamak kapanhh sesi c, ancak k'cien sonra ince bir

iinlii gelirse ch, /G L yani citiimlii artdamak kapanhh

sesi g, ancak sonunda ince

gelirse gft, /Ql , yant ohimsiiz, digdamak, stirtiinmeli sesi ci ya da

bir rinlii

ce,

lC/ , yani otr,imlii, digdamak, siirtr-inmeli sesi dj harfl eri ile gcisterilmi gtir. Aga$rda verdi$im cirnekler kullandr$ sistemi agklamaktadrr:

tiurc : Tiirk ichi : iki ghibi : gibi hangd : hangr (:hangi) necin : negin (niEin)

tiurccea bacal6m ghiuneg

hici urumdjea

: : : : :

Ttirkqe bakahm giineF

hiq urumce

(,

.,r'r.rrnca)

Mikail Qal:rr'rn ilk yaprtlan kutsal metinlerin terciimeleridir. Oysa yazrus oldu$u tarih kitabr sadece onun ilk kitabl degil, aym zamanda bilinen tek serbest yazt. ve herhalde Gag4uzca yazrlmrg ilk serbest metindir. E$itimini Romence ve belki de Rusqa gcirdiif,-ti igin yaprtlarrnda bu dillerin etkisi Eok bellidir. Bence bu etkinin en cinemli cirnefri onun metinlerinde ilk defa rastlanan ilgi adrhdrri bunu ileride aynntrh olarak inceleyece$im. Bunlarrn drgr.nda 1957 senesine kadar Gagauzca bir qey yayrnlanmamrgtrr. Sovyetler donerninde ve sonralart dizyazt yazanlann en tanrnmrglarrndan7922 doSumlu Diyonis Tanaso$lu oyktiier yamnda tek Gagauzca roman olan l.Izun Keroar?'r yazmrgtrr. 1933 doiumlu C1984) Dimitri KaraEobano$lu ciykriler kaleme almrghr. 1953 do$umlu Stepan Bulgar hem edebi ciykiiler hem de tarihi qahgmalar yazmrgtlr, 1928 do$umlu Nikolay BaboSlu folkor ve qocuk kitabr yazmaktadrr. Flatta son scizti edilenin Gagauzca ders kitaplarr da vardrr. $iir ve tr-irkii yazmak Gagauzlar arasrnda Eok yaygrndrr, fakat yukarrda da belirtildi$i gibi ben giir dilini araghrmamn drgrnda tuttum. Dil, daha doirusu sentaks balqmrndan bu metinler arasrnda farkhhklar gciriilebilir. Ttirkiye TtirkEesine en yaktn olanr, Bulgaristan'da konuqulan Gagauzcadrr. Mogkov'un metinleri arada kahr en uza$r ise Mihail Qalcr ile baglayan modern yazr dilidir. Aynnhlara biraz ileride de$inece$im. Alan araqtrrm;un: Yayrnlanmrg olan metinleri inceledikten sonra gaSdag konugma dilini merak etmigtim. Muhtemelen Mogkov zamanrndan bu yana dilde de$iqiklikler olmugtu. Bunu tespit etmek igin 1995'te Moldavya Cumhuriyeti'nde bir alan aragtrrmasr yaph.m. Dcjrt hafta boyunca Tomay kdytinde kaldrm ve malzemenin Eoffunu orada topladrm, ama bagka kciylerden derledi$im malzemeler de vardrr. Masal ve folklor malzemesi epeyce iyi kayda geEmig ve folklor metinleri yapr bakrmrndan ve dolayrsryla kullanrlan dil bal:rm,rndan bir derece sabit olduSu igin, bir amacrm da bunlann drgrnda metin tr-irleri elde etmekti. Mesela atasdzlerinde giindelik dilde kullarulmayan eski scizctikler geEer; masallarda zaman eklerinin britiin varyantlan kullarulmaz. Kciye geldigimde ilk ilgimi Eeken o yciredeki (yani Moldavya'daki) tonlamarun (intonasyonun) Tiirkiye TiirkEesinden Eok farkh oldu$uydu. Metinleri okudu$um zanl.an hiE zorluk gekmiyordum. Hatta ctimle yaprsl ytiziinden ana dili Ti.irkiye Tiirkgesi olanlardan daha koiay terciime edizo

25


bilig 2003 Ktp Sayr 24 Meru,

SIaa Dillerinin Gagauzcaya Elkisi

yordum. Konugma dilini anlayabilmem iEinse bir kaE giin ahsma stiresi gerekti. oysa, bu alan araghrmamdan iki yrl cince, Bulgaristan'daki aragtrrmam srrasrnda dinlediiim Gagauzcanrn tonlamasrm Tiirkiye Ti.irkgesine daha yakrn bulmugtum. Alan aragtrrmasr boyunca farkh kigilerden metin topladrm. Genelde diyalektoloji gahgmalannda kaynak kigi olarak okumamrg ihtiyar kadrnlar tercih ediliyor (aynnhlar iqin bkz. Demir 1999). Bunun birinci nedeni genellikle okumamrg kadrnrn do$duiu ycirede kalmasr, "yabanct" bir giveyle temas etmemig olmasr; ikincisi, standart dil ile temas etmemesi; tiEtinctisii de ihtiyar kadrnlann go$u toplumda muhafazakar olmalan ve eski kelimeleri kullanmalarr. Bciylece bunlardan derlenen malzeme-lerde, dilin ya da a$zrn tarihini biraz da olsa gcirebiliriz. ote yandan bu yaklagrmrn dezavantajlan da vardrr: IJer geyden cince dil degigmeyen bir nesne def,ildir; her nesil kendi defigikliklerini dile katmaktadlr ve dilde, nesilden nesile nelerin, nasrl ve hangi ycinde degigtisini araghrmak da son derecede cinemlidir. Aynr zamanda Gagauzca glbi az kayda gegmig bir dilin sadece masallan ve atascizlerini toplamak, okumug olanlardan ka;nt yapmamak dilin cinemli bir tabakasrnt goz ardr etmek olur. Aynca her dilin de$igik iislup ve tarzlan vardrr; cirneiin arkadaglan arasrnda bir iislubu kullanan $irenci riniversitede hocasryla konugurken bagka bir i.islup kullarur. Bunlardan birisi citekinden onemlidir diyemiyoruz. Bundan dolayr kaynak kigileri okumamrg yagh kadrnlar arasrndan olduSu kadar, okumug, fakat Gagauzcayr sadece aile iginde konuganlar ile okumug ve Gagauzcayryazr dili olarak da kullananlar arasrndan seEtim. Anlahlanndaki konular arasrnda hatrralar, politik desigmeier, bir Moskova gezisi, ikinci Diinya Savagr'nda kciyde olup bitenler varcirr. Bir defa da bir anne-krz arasrndaki diyaloiu kaydettim. Fonetik ve fonoloji tizerine gahgmadr$m igin anlatrlanlarr bilgisayara pek aynnhh olmayan bir transkripsiyon sistemiyle aktardrm. Qiiziimleme igin kuramsal yaklagrmlar Bir dil bir bagka dilin etkisi altrnda kaldr$r zaman ne kadar ve hangi ydnde defigiklikler olabildiSine dair birkaE kuram vardrr. Bir birey ya da bir toplum iki ya da daha fazla dili ddntigtimlii kullaruyorsa dil iligkisi(lnnguage contact) ortaya Erkmaktadrr. Bu iligkiden def,igik sonuElar doiabilir. Bu sonuglar dilbilimciler tarafindan genelde gciyle srruf27

landmhr (aynntrlar igin bkz. Bechert/Wildgen 1991: 2-5). 1. Her iki dil de de$igmez, fakat sciylemde karrgrk kullaruhr' Buna code' switching yani doniigtimlii kod kullanrmr denir. Hollanda'da konugulan Trirkgeden dcimigiimlii kod kullanrmr igin bir cirnek: (1,) Zijn oader zorla yaptrrmrg (Babasr zorla yaptrrmrg) Backus (1996: 187)'

onun

baba

biri citeki dilin etkisi altrnda de$igir. Genelde prestiji yiiksek olan dil bu durumda etkileyen dil olur. Buna girigim (interferenz) denir. Bu duruma Almanya'da konugulan Ttirkgeden bir ornek: 2. Dillerden

(2) O da gelmesi lAzrm Menz o:yahn hal Almancasr:

(1991,: 4'J.)

ffJ#ffikommen

diiin (genelde etkilenenin) kullammrndan vazgeEilir' Buna dil yitimi (Iangunge loss) denir. Bunun bir cirne$i, Tiirkiye'deki geng Yahudilerin kendilerinden cinceki kuga$n anadili olan Ladino, Fransrzca ya da Almancayr o$renmemesi, ya da sadece pasif olarak o$renmesidir. 4. Her iki dil ayn alanlarda kullamhr; buna iki-dillilik (diglossia) denir' Bc5yle bir durum okumug olan Gagauzlar iEin gegerlidir; ig yerlerinde genellikle RusEa, evde ise Gagauzcayr kullaruyorlar. Ddnli$iimhi kod kullamnumn 3 tilrti vardrr (Johanson 1993). Birincisi simgesel dcinriqiirnlii kod kullarumrdrr. Sciylem bir dilde olugur ve konugan ara srra ctimlenin sonuna cjbiir dilden i.inlemler, krsa sorular vs. ekier. Bu ekleme ise konugamn cibtir dili bilmesinin simgesidir. ikincisi, konugan bir ciimlesini bir dilde bitirir, yeni ctimleyi cjbi.ir dilde olugturur. Buna ciimleden ci.imleye dciniigiimlii kod kullarumr (extracla' u sal co de-sw i t chin g) denir. Ugtinci.isri de ciimle iEi dciniigiimlii kod kullammr ya da kod kangtrrmadn (intraclausal code-sTDitching ya da code-mixing). Daha once verdi$im Hollanda Trirkgesi ciimle bunun bir cirne$idir. Bununla ilgili birkag sorun vardrr. Crimlenin iginde hangi o$eler de$igebilir; konugulan dilin grameribazt deSiqmeleri engelliyor mu ya da bazr de$igimler btitiin dillerde im3. Zamanla bir


bilig 2003 Ktp Soyt 24 Merw, SIar Dillerinin Gagauzcaya Etkisi

kansrz mrdrr? Bu sorulara iligkin bazr tezler cjne siiriilmiigtr"ir. Orne$in, ci.imlede bir o$eye bairmh olan ciielerin, cirne$in fiile baf,l-r olan nesne ya da son takrya baSL olan isim gibi cifrelerin, ayru dilden olrnasr gerekti$i cine si.iriilmiigti.ir. Bir bagka kurama gcire bir scizciiiiin ya da bir deyimin iginde dcintigiimlti kod kullamml olamaz. Ne var ki bu srmrlamalar pek geqerli

deiiller.

Girigimle ilgili problem en qok terimin kendisinden kaynaklaruyor' Interferen"in "karrgma, taciz" gibi bir anlamr vardrr, bu yrizden olumsuzluk qa$rngtrnr. Ayrrca, bu model iki dilden gelen ci$elerin sonradan kolal's6 ayrrt edilebilece$inden hareket eder. Oysa girigim sonucunda yepyeni, iki dilde daha once bulunmayan bir ci$e de olugabilir. Johanson (1992, 1993) ise alternatif bir model cinermigtir: Ahnh, dciniigtimlii kod kullarumr ve girigim yerine kopyalama terimini geligtirmigtir. Bunun bir sebebi, bir dilden bir kelime ahndr$rnda, onun arhk kaynak dile defil ahndrflr dile ait olmasrdrr. Dciniigiimlii kod kullanrmr terimini de bir ciimlenin mutlaka bir dile ait olmasr gerektiii iqin reddediyor. Bir bagka dilden gelen cifeler konugulan dile uyarlanarak kullaruhyor. Daha cinceden

verdiiim

cirneSe donersek:

(1) Ziin aader zorla yaphrmrg. onun baba Burada, Tiirkge terctimesinde belirgin olmayan bir cizellik vardrr: Ziin Hollandaca eril iyelik adrhdrr. Yani Hollandacada erkekler iEin kullaruhr. Oysa burada bir krzdan bahsediliyor. Fakat Hollanda'daki Tiirkler Tiirkge konugurken Hollandaca adrl kullandrklarrnda herkes ve her gey igin sadece eril gekli kullamyorlar. Demek ki Hollandacadan kopyalanan adrllar TiirkEenin bir ozelliSini - cins farkr olmamaslnt - tagtyor.

Bagka cirnekler de Almanya'daki itk nesilden bulunabilir: Genelde ilk kugaf,rn Almancasr srrurhdrr, fakat yine de bazr Almanca kelimeler kullaru-

hr. Ancak bu kelimeler TiirkEenin fonolojisine uyarlamr. Orne$in:

(3) Bahnhof [ba:nho:f] (tren istasyonu) banof Weihnachten[vaynahhn](noel) oaynak olmaktadrr (Johanson 1993:207)

iki rur kopya vardrr, birisi genel kopya @lobal copy), 29

obiJ'r:i- seqilmig kop-

yadt (selectiae copy). Genel kopyalama bir o$enin ahcr dilde biitiin yaprsal niteliklerle kahp olarak kullamlmasr demektir. Ahcr dilde kullarulabilmesi igin bu oselerin uyarlanmasr gerekir ve sadece ahn&$'r dildeki eqdeSeri yerine kullamhr. orne$in Banof Tirkgenin fonolojisine uyarlanmrphr; ctimle iEinde kullanrrken, cirnesin Banofa gittim denirken Tiirkgenin sentaksrna gcire ycinelme hali almaktadrr, oysa Almancada bir ilgeg (zr.r) gerekirdi. SeEilmig kopya bir cisenin sadece bir ya da birkaE yaprsal niteliiinin kopyalanmasr demektir. Bunlar fonetik, morfofonemik, semantik, kombinasyonla ilgili ya da sentaktik nitelikler olabilir. Bununla ilgili cirnekleri daha sonra Gagauzcadan verece$im. Gagauzcada Genel Kopyalar

Dil de$igikiikleri arasrnda ilk goze Earpan tabii ki bi.iyiik sayrdaki genel kopyalardrr. Bunlan titizlikle aragtrnnca en gok adlann kopyalandrft gortili.iyor. Bu kopyalanmrg adlann Arapga, Farsqa, Yunanca, Romence, Bulgarca ve RusEa gibi degigik kaynak dilleri vardrr; fakat ben cizellikle Rusqadan kaynaklanan kopyalardan sozedeceSirn'

Adlar: Hollanda,daki araghrmalann bir sonucu olarak kopyalanan scizciik fiirlerinin ikinci dilin ne derecede bilindiiine ba$h oldu$u ortaya Erkmrgtrr (Boeschoten & Verhoeven 1985). ilk nesil hemen hemen srrf adlan kopyalarken ikinci kugak az saytda olsa bile sfat ve fiilleri de kop-yalamaktadrr. Bunun nedeni ise herhalde Hollandaca ve Trirkgenin yapr bakrmrndan Eok farkh olmasrdrr. Gagauzca iEin tabii ki degigik nesilleri ayrrt edemiyoruz. RusEayr Eok az derecede bilen Gagauz da RusEadan kopyalanan fiil ya da srfatlar kullarur. Bu durum kopyalanan sozciiklere ne kadar ahgrlmrg olunduiunu gcisterir. Yine de Rusqayr gok iyi bilen genE nesil, konuya ba$h qok sayrda Rusgadan kopyalanan sozciik kullanmaktadrr. Kopyalanan acllann gof,-u modern hayatla ilgili, kolxoz, Predsedatyel 'bagkan', astanouka 'otobiis durait' gibi kelimelerdir. Eski ve yaygln ahnhlann sesgil uyarlanmasr oldukga kahdrr. OrneSin Rusqa syaorotka 'kesilmig siitiin suyu'Gagauzca survatka olmugtur. Yeni giren ahntrlarln Gagauzcaya sesgil bakrrndan uyarlanmasr ise daha seyrektir, orne$in t'exnika (< Rus. technika) cinseste damaksrllagmrg iinsiizle telaffuz edilir. SesEil uyarlamaJU


Mem,

bilig 2003 Krg Sayr 24

SIao Dillerinin Gagauzcaya Elkisi

mn derecesi tabii ki konugamn Rusga bilmesine de baihdrr; yani konugamn Rusga bilgi seviyesi yiikseldikge sesgil uyarlama azalmaktadu. Bu durum eski Sovyetler BirliSi'nde konugulan difrer Trirk dilleri iEin de geqerlidir, bkz. Baskakov (1960:29). Qok yaygrn ve Gagauzcaya iyice yerlegmig olan kopyalar ise, konugarun RusEasr Eok grigln de olsa, genelde uyarlanmrg gekilde kullarulrr. Brifiin kopyalanmrq adlar, trpkr Tiirkge adlarda oldufru gibi, hal, iyelik, gof,ul ve sozciik yaprm eklerini alabilirler ve bu ekler rinli uyumu baSh kullamhrlar. Rusgarun qekim ekleri herhangi bir deSigme olmadan kahplagmrg gekilleriyle kahrlar, orneSin palatkalarda 'gadrrlarda', Frusga palatka'dan kaynaklarur. Ayrrca, kopyalanan adlar da Tiirkge adlar gibi srfat iglevini ahp bir adr nitelendirebilirler. Srfatlar: Kopyalanan srfatlara ise adlardan daha az rastlanmaktadrr. Bun-

lann da trimti Rusgadan kaynaklanmaktadrr. Bu srfatlar Rusgadaki bigimiyle yazr diline girmiS, ama Rusgamn srfat tiiretme ekinin tekil eril yahn durumu sabitlenerek aktarrlmrghr. Srfat, di$er cinslerden olan bir ahntr adr nitelendirse de, bu ek desigmez. orneiin grajdanski militsya'sivil milis', Rusqa grajdanskiy ve militsiya sozcriklerden kaynaklaruyot, f.akat militsiya sdzclf.:si digil oldufru igin Rusqada srfatrn da digil eki almasr, yani grajdanskaya militsiya olmasr gerekirdi. Demek ki bu tamlama bir kahp olarak ahnmam_rg, stfat ve ad ayq ayn kopyalanarak yapri,rrrgtrr. Yine cins farkr kategorisi Ttirk dillerinde olmadrS iEin kopyalarunrg scizcriklerin cins eki, iglevi olmayan kahplagmrg bir gekil almaktadrr. Konugma diline ise RusEadan kaynaklanan eski ve yaygln srfatlar eksiz olarak girmigtir; yani sfatlann sadece kcikeni aktarrlmrgtrr. orneiin Rus. prostoy 'bayafi{ Gagauzcada prost, (prost ugaklar 'bayafit !ocuklar'); Rus. interesnty 'ilginE', Gagauzcada interes geklinde kullamlrr (gok interes nuantslar zsardt'gok ilging niianslar vardr'). Topladr$rm malzemelerde Eof,unlukla ekle birlikte aktanlan srfatlara da rastlanmaktadrr. Bunlarrn go$u, kanaatimce gok yaygrn olmayan, belki de konugamn o anda Rusgadan aktardr$r scizci.iklerdir, ornef,in oldu baalanfi kolateralni (< ldi]trs. kollateralnry)'paralel bir baSlanh oldu'. Bu cirnekte kopyalanmrg bir srfat TiirkEe bir adr nitelendirmektedir. Qofu zaman kopyalanmrg srfatlar ahntr adlan nitelendirir, yine de srfatrn eki kahplagmrg olarak kahr ve JA

uyum gcistermez. OrneSin atomniy bomba'atom bombasr' Rus. atomnaya bomba; tsentralisoaani bir gosudarstaa'merkezi bir devlet' (< Rus. tsentralisooannoe gosuddrstao). Bu son ornek, belirsizlik srf.ai bir, Tiirk dillerinin yaprslna uygull olarak, niteleyen srfat ile nitelendirdi$i adrn arasrna kondugu igin de ilgingtir. Zarf iglevinde kullamlan srfatlar da buna benzer <izellikler gcisterir. Ya bespereriu (< Rus. bespererrunry) aaler'durmadan afilryor' cirnefrinde oldugu gibi eksiz kcik Gagauzca ciimleye konulur ya da ben onu togno (< Rus. t6Eno) bilerim 'Ben onu Eok iyi biliyorum' cirne$indeki gibi Rusgarun srfattan zarf ttiretme ekiyle beraber kullaruhr. Bunun yarunda RusEadan kaynaklanan srfat ekiyle beraber kahplagmrg olarak zarf iglevinde kullarulan srfatlara da rastlanrlmaktadrr. Orne$in sora ontTar gitti an kalrystn saabodruy (< Rus. saob1druy) bir tane'Sonra, onlarrn gittiii an serbest kahyorsun, yalntz'. Bu da aErkEa RusEadan kaynaklanan kopyalanmrg scizciiklerin Trirk dillerinin kurallanna gore kullaruldrSmr gcisteriyor.

Fiiller: Rusgadan kaynaklanan fiiller Gagauzcada mastar halinde etmee ve olmaa fllllerinin yardrmryla kullanrhr. Ornefin zaglust etmee (<Frus. zasluji{)'hak etmek'. Bazr gok yaygn ve srk kullamlan ahnh fiillerin gekli gok de$igtirilmigtir. Orne$in zaoflt etmee (<Fius. xtonit')'telefon etmek'. RusEanrn addan tiiremig fiilleri genelde ahntr olarak kullaruhnaz. Bu durumda qo$u zarnarr temel addan yapmaa yardrmcr fiilinin yardrmryla birlegik fiil yaprhr. Orne$in remont yapftiaa'tamir etmek' (< Rus. remont'tamir') kullanrlrr, arna remontirooat' fiili kopyalarullaz. Addan fiil tlireten +LA ekinin konugma dilinden topladr$rm malzemede, genelde Rusga adlara eklendi$i gciri.iltir. Bu sadece ve Eok ender olarak yazr dilinde gdriihir, drnef,in konfuzlama 'birisinin kafasrm kanghrmak' (< Fius. konfuz 'karmaga, gagkrnhk'). Konugma dilinde Romenceden kaynaklanan +LA ekiyle tliremig sadece ve sadece oloylamaa 'ya$lanmak'fiilini buldum. Zatflar; Rusgadan kaynaklanan ahntr zarflar gok azdrr; ancak bunlardan uje 'artrk' ve srazu'hemen' konugma dilinde qok yayginken yazl dilinde ise hig bulunmaz.


}./.enz, SIau

bilig 2003 Kt9 Sayr 24

Dilleinin Gagauzcaya Elkisi

iglevsel sijzciikler: Anlam ta$ryan scjzciiklerin yaru srra iglevsel scizciikler de Gagauzcaya yerlegmigtir. Bunlann arasrnda en Eok Rusga bailaglar kullanrlmakta drr. Ancak b a $la glann G agauzcadaki i glevleri Rusqa-dakinden farkhdrr. Bunlann arasrnda da've', A 'arna, fakat', ili 'yoksa' en yaygrn olan ahnh baSlaglardrr. Da've'RusEada egbaSmh tr-imceleri ba$layan baf,lag olarak kullanrldr$r halde, Gagauzcada sadece btimcenin bagrna geLip sciylernin iE yaprsrru agrklayan edat olarak kullarulrr. Ayru igleve sahip ancak anlamr biraz daha kah olan a'arna' edah Rusgadaki bailaq iglevini Gagauzcada g6stermez, ama konugma dilinde Eok kullaruhr. ili'yoksa'hem iki egba$rmh tiimceyi hem de iki cinerrneyi ba$layabilir' Qok az RusEa bilen Gagauzlar da bunu kullarurlar. Yazt' dilinde ise bu ahntr edata hig rastlamadrm. Buna kargrhk konugma dilinde zaten yaygrn olmalanna raimen ya ile osa topladr$m malzemede gok daha srk geqmektedir.

(5) Gagauzca:

I I

t

(4) O aakrt her bir gey deildi paah ya da

l

Biz deil

musulman My ne musul'mane

(7)

Ben aartncq bizim V'Ian da gidiim

Ben bizim V ile de eidebilirim.

Bu cirnekte var artt nice tek scizciik halinde kaynaqmrg (oarmca) olarak kullamhyor. Bu konugma dilinin bir dzelli$idir.

(8)

Var mt nasi ben htzlaniim aliim gbzlilklerimi?

Kogup alabilir miyim gcizliiklerimi?

vasrdrr: 33

Ma ne musul'manE dir.

Olanak kipi: Gagauzcanln olanak ifade etmek iEin kullarulan yaprsr qok ilginqtir. Bu alanda Bulgarcadan kopyalanmrg Gagauzcaya cizel bir yapr geligmigtir. Ttirkiye Ttirkgesinde -ebil- eW hem yeteriik hem de olanak ifade ederken, Gagauzcada sadece yeterlik ifade etmektedir. Olanak ifade etmek igin aar artt nasil ya da nice artr istek kipi alan fiil ya da cizne kigisiz bir ozneyse, mastar halinde kullamlmaktadrr. Olana$.n olumsuzluiunu ifade etmek iginyok art. nastlf nice artr istek kipi alan fiil kullarulmaktadrr. Once birkaq cirnek verebiliriz:

bkz. Erdal 1999. Pokrovskaja'run gramerinde olumsuzluk edah deil ya da diil'in Gagauzcada her zaman olumsuz laldr$r o$eden cince geldiii belirtilir. Benim konugma dilinden topladrf,rm malzeme bu iddiamn doiru olmadr$m belgelemektedir. Orneklerin gcisterdiSi glbi deil olumsuz loldrgr kelimeden once ya da sonra gelebilir:

bu de$igik sozdizimi RusEa olurnsuzluk ilgecinin pozisyonunun bir kop-

RusEasr

Bu ciimlenin Rusga ciimle ile tek farkt musulman kelimesinin tekil olmasr, yani cizneyle uyum gcistermemesidir. Bciyle cirneklere nadiren rastlamyor. Genel olarak deilkigi ve zaman eki ahyor. Bu nedenle Pokrovskaya'ntn def/ bir ilgeg olmuqtur, geklindeki iddiasrru reddedebiliriz. Edat igtevi yaru srra deil srf.at veya belirteci olumsuz krlabilir. Bu iglevle dei/ slav dillerinde bulunan olumsuzluk ilgegleriyle daha biiyiik yalonhk gcisterir. Bunlann arasrnda qok yaygrn olan diil goktan, yani 'yakrn zamanlardan' ve diil dooru yani'yanhg' gibi olumsuz sfiatlar da vardrr.

Sijzdizimi: Segilmig kopyalara gelince, metinlerde ilk gcize EarPan Tiirkiye Ti.irkgesinden de$igik olan sozdizimidir. Basit tiimcedeki notr olan scjzdizimi nesne-yiiklem def,il ytiklem-nesnedir. Orne frin bilyiik batilmilz (erkek kardeg) almry yakmtg kibridi. Bu sozdizimi giindelik Ttirkiye Tiirkgesinde de miirnktindiir, fakat abimiz kibridi yakmtp ncjtr sozdizimidir ve abimiz yakmtg kibridi ciimlesinin anlamr onunla aym deiildir. Ti.lrkiye Tiirkgesinde scizdizimi de$iqikli$nden kaynaklanan anlam farklarr iEin

Fakat cirneklerin go$unda olurnsuzluk edatr olumsuz l,cldt$ oieden dnce gelir, hatta yazrh metinlerde hemen hemen her zaman cince gelir. Bence

musulman

Bu cirnek iki geyi gcisterir: Scjzdizimi Rusqadan kopyalanmrgb.r; f.akat deil hala Trirkiye Ti.irkEesindeki gibi zarnar.ve kigi eki alabilmektedir. En yaygrn kullaruhgr da budur. Yine de RusEasr gok iyi olan bazr kaynak kigiler, kigi ekinin yerine kigi adrh kullamyor ve bdylece Rusqarun olumsuzluk ilgecinin cizelliklerini tam olarak deil :i.zerine kopyahyor:

(6)

Gagauzcada SeEilmig Kopyalar

Sulan dost deil

Deiliz

J1


Menz, SIau Dillerinin Gagauzcaya Etkisi

bilig 2003 Ktg

Bu cirnekte aar ve nasil araslnda soru eki mI bulunmaktadrr. Genelde oar ve nasil ya da nice araslna sadece soru eki ya da imek fiilinin ttirevleri olan iken, ise, idi ve imig gelebilir. Gegmig zarr.ar. edatr hem aal a hern nasil' a eklenebilir. Orne$in;

{9)

Bu laflan oardt nasil sAlesin saade en iy dost. Bu scizleri sadece en iyi dost sciyleyebilirdi.

(10)Nasr/ ben aar nasildr amazlaytm onu, agan ikimiz da birerde diiilgtiik Ben ona nasrl ihanet edebilirdim gi.inkri biz ayru yerde ddvrigtiik.

Yukanda aErkladrp.m gibi olanak kipinin olumsuzlu$unu ifade etmek igin yok kullarulrr. Orne$in: (LL) Ama batrramadt duygulanru, nasil yoktu nice batrmaa su igine topu.

Ama top su igine bahnlamadrS gibi duygularrm batrramadr.

SaYt 24

drr. Bu da Bulgarcantn ima kak ve nyatna kak kullamhFlna Pafaleldif' ornekleri aragtrnnca nasrl venice kullammr arasrnda bir fark bulamadrm. de kulBazr kaynak kigiler ikisinden birini tercih ederken, baztlan ikisini birkigiler kullanan lanmaktadrr; fakat nastl nice'd'en daha yayglndrr' Nice legtirilmig gekli olan aattncayL tercih ediyordu' Yan ciimleler: Yan ciimlelerde de slav dillerinin etkisini gcirebiliriz. Bilindisi gibi Hint-Avrupa dillerind.e yan tiimceler bashbulunduklarr ciseden gekim sot ra g"li., bir bailaqla baglar ve yiiklemleri zaman ve kigiye gcire Yan gok yaygrndrr' ekleri tagrr. Bu modele uyan tiimceler Gagauzcada TiirkEesindeTiirkiye ci.imlenin yiiklemi, zorunlu olmasa da, Eoiu zaman ki gibi ciimlenin sonundadrr. ozeuitte Ttirkiye Tiirkgesinde srfat fiiI ya da isim fiille olugturulan ciimle tipi Gagauzcada hemen hemen yok olmugtut. zarf. fiille olugturulan crimle tiplerinde durum biraz farkhdrr'

Bu drnek hem -ebfl- ekinin olumsuzu ile ifade edilen yeterlik olmadrf,im hem de olanafrrn olumsuzlu$unu paralel olarak gosteriyor. Fiilin gcisterdi$ geyi olumsuz l,clrnak iEin fiil olumsuzluk eki ahyor, cirne$in

Nesne ciimlesi: G6r-, anla-, diigi)n-, s'oyle- gibi fiillerin nesne ciimleleri Gayagauzcad.aisim fiille olugturulmamaktadrr' Genel Tiirkgeye ait olan bu tagryan gekim eki prrur, yerine yiiklemden sonra bir zarnarrve kigiye gore Lir ytiklemleme gelmektedir. Yan ciimle ise genelde ani ya da bazen ki

(LZ)Fasil, nasil ben var nastldt g'drmeyim seni... Seni nasrl gcirmeyebilirdim, acayipti.

bailacryla baglamaktadrr: (14)Ben giSrdiim ani aar onnardan qok

Bu ilginq yaprrun kayna$r bence Bulgarcadrr. Bulgarca ima'var olmak veya malik olmak' artr kak'nasrl mtimkrin' demektir. Olanak ifade etmek igin bu yapr artr fiilin istek kipi kullamlu. Olumsuziuk ifade etmek igin ima'run yerine nyama kullarulrr. Gagauzcadaki yaprdan farkh olarak kigilik eki ima veya nyama'ya eklenir. Genelde ncitr olan scizdizimi once aar nasil sonra ona baSh olan yiiklemdir. Fakat nadiren devrik scizdizimine de rastlamr. Buna uygun buldu$um biiti.in ornekler ise kigisiz ifadelerdir, cirne$in: (13)Her bir igi de resimlemee yok nice Her bir geyin de fotoirafr gekmek mtimktin

Onlardan gok oldu$unu gcirdiim' (15)Ben annernn ki siz beni kaprcmtz Sizin beni hapse ataca$rmzr anladrm'

Korkmakfiilininnesnectimlesibirbagkaozellikdetagrmaktadrr'Ana ciimle ve yan ciimlenin oznesi ayru ise yiiklernlernenin yiiklemi mastar eki, aynysa istek kipi eki almaktadrr' Bundan baqka cizne ayruysa ba$laq kullamlmaz; cleiigikse yine ani bailacr kullarulrr' Her durumda yiiklemlemenin yiiklemi olumsuzluk eki tagrr:

deiil. ('J.6)

Var nasi ve yok nasi frllslz de kullamhr. Bu durumda anlamr olur ve olmaz-

korker sokmastn

aY

atnt

(inefin) ayaSru sokmasrndan korkuyor'

35 JO


Menz, Slau Dillerinin Gagauzcaya Etkisi

bilig 2003 Kry Sayt 24

(17) Presedatelden korkardtk ani gekigmesin adam ani ana para Trerdim gekuni ahrdr. Bciyle olmamasr, Tiirkgenin, nesne-

Bagkandan, luzacaSrndan korkardrk.

Birden fazla nesne ctimlesi aym yi.ikleme baSh olabilir, o zaman nesne ciimleleri Ircm' v e' egbaSrmhhk ba$lacryla ba$larur: (78) Babu agh kapryt da sityledi, ani Lenka saaselem hem ani Eocucak

ihtiyar kadrn kapryr

aErp Lenka'mn sa$ oldu$unu

iilii duumuE.

ve EocukcaSrzrn

lerin anlagrldrsr zaman tekrarlanmamasr cizelli$inin bu tiir kopyalanmrq crirnle modellerinde de korunduSunu gcistermektedir' Niteleme ctimlesinin bag ismi yer adrysa angt'r:nrr yerinde nereder nereye ve nereden soru sdzciikleri de ilgi adrh olarak kullamlabilir. Baq isim bir adrl ise canlrlar igin kim, egyalar igin ne soru scizciikleri ilgi adrh olarak kulla-

c5lii do$duSunu sciyledi.

rulabilir:

iran'da konugulan Azericede ki baSlacryla baglayan, yriklemden sonra gelen nesne ciirnlesi vardtr, fakat birden fazla egbafimhhk ba$lacryla bafilanamazlar. Bu tiir nesne ciimleleri igin bkz. I(ral (2001., 1,20-121,).

(20)l-Iiirekten inantrdmt sanffdtm olmah bir itbiir diinya

Niteleme ciimlesi: Srfat fiille kurulan niteleme crimlelerine Gagauzcada Eok az rastlanlr. Bunlarrn arasrnda en Eok -(y)En srfat fiiliyie kurulan yan ciimleler vardrr; -dlK sfiat fiili yok denecek kadar az kullaml-rr. Genelde nitelerne ciimlesi ba$rmh olduiu o$eden sonra gelir, kigi ve zamana gcire Eekilen bir yriklemi igerir ve bir baflagla baglar. Bu ci.imle tr-iriinde de cizellikle konugma dilinde anibafrlag olarak kullaruhr. Yazt dilinde ise en Eok angr (hangi) kullamhr. Ang tekil/gof,-ul uyumu gostermek iqin iyelik eki, yan ciimledeki iglevi gcistermek igin hal ekleri alu. Bu durumu gdstermek igin aga$rda 6 ciimle kurdum. Soldaki kahplar konugma dilinde, sa$dakiler ise yazr dilinde daha yaygrndrr.

insanlarrn canlarrrun, suElulann yandrfr bir obrir diinyamn olmasrna ytirekten inamrdrm. Burada suEsuzlar, bu yanda da fenahk yaPanlar' orneklerin Eoiund.a niteleme ciimlesi baq ismin hemen arkasrna gelir, fakat bu zorunlu degildir. Mesela (21) numarah cirnekteki niteleme ctimlesi halk sozcifrrine baihdrr. ESer ilgi ctimlesi, Qocuklar ve knlar sdzctiklerine

(79)

adam ani gdrdiim

(: gelen adam) geler (= gdrdri$rim adam) adam angraru gbrdiim

adam ani para oerdim

adam angrsma para

adam ani geler

adam angrst

oerdim (:para vercii$.m adam)

Bu ornekler ang{nn Rusgadaki ilgi adrh gibi kullamldrSrm gosterir. Tek fark cins ayrrmr gcistermediSidir. Bu adrla ilk olarak lr4ihail Qakrr'rn metinlerinde rastlanz. Konugma dilinde kullarumr genq nesil arasrnda gdrtiliir. 60 yagrndan br,iyrikler ani'yi terclh etmektedirler. Aniba$lacryla baglayan niteleme ciimlesinde bag isim tekrar edilmez. Genelde Hint-Avrupa dillerinde bag isim eSer niteleme ciimlesinde dolayh nesneyse, bag isim kigi adrlr kullamlarak tekrar edilir. Yani adam ani para aerdim (para verdi$im adam) ciimlesi Hint-Avrupa dillerinin yaplsrna uyarlansaydr

rxerede insanlartn canyanda onnar kim fena bu kabaatsular lart nerede sltQlular yanacak I burada yaptt.

ba$h olsaydr, ilgi adrhrun qofula gcire uyum gdstermesi gerekirdi' (2L) Bfu kiiEilk halkm Qocuklart oe krzlan, ang$rna sade gindi aEiler

yol"'

Daha yeni yol agrlan bir ki.iSiik halkrn o$Ianlan ve krzlan."' Arrrag ve sebep ciirnleleri: Amaq ctimleleri de genel olarak ana ctimleden

sonra gelirler. Ana ve yan ciimlenin oznesi ayrl ise yiiklem mastar eki, ayrrysa istek kipi eki ahr. Qo$u zaman yiiklemin ardrndan deyni llgeci gelir; bazen bu tip ciimlenin bagrnda baglag olarak ani ya da kl bulunur: (22) Onu alardtk da atardrk aaztmrza ani i)lmemee deyni

olmemek iEin bunlan (yerde duran busday tanelerini) alrp afiz:rnrza atardrk. (23) Tsentralisoaani bir gosudarstaa upraalyat etsin bizimnen ani biz yagtyaltm

deyni

Yagayabilmerniz igin merkezi bir devlet bize hiikmetsinBu tip yan ciimlenin ba$lacr atrhrsa anlamr desigmez; hatta ikinci cjrnek-

37 38


Merrz, Slau Dillerinin Cagauzctya Etkisi

te oldu$u gibi cizneler ayn olduiu zamatl ya ani ya da dey,.ti ahlabilir, anlam deiigmez. Sebep ctimlesinin iki de$igik trlrii vardrr. Biri Trirkgenin bir tiir sebep ctimlesine benzer ve aynl zamanda daha once bahsettiSim amaq ctimlesi tiiriine yakrndrr. En cinemli fark yan ciimlenin yriklerninin istek kipi deiil, zaman kipi almasrdrr. Bu tip ciimlede de zorunlu olarak yiiklemden sonra yine deyni ge[r. Orne$in:

(24Da gideer nriru gozil gdril,rsa, kanst giilmeer deyi Ve kansr grikntiyor diye gciztiniin gcirdtigri yere gidiyor. (25) ama onnann

familya* V. deyni onu fronda gaartyorlar Ama onlann soyadr V oldu$u iEin onu cepheye qaSrrryorlar.

Orneklerin gcisterdi$i gibi sebep ciirnlesi ana ci.imleden cince ya da sonra gelebilir. ikinci tr-ir sebep ciimlesi yine Slav dillerinden kopyalanan bailagla baglayan yan ciimle tipidir. BaSlag olarak birkag belirteq kullamhr. Bu belirteglerin Eo$u, eski zamanlarda Farsgadan kopyalanrrug olsalar da, genelde TiirkEedir. Yani RusEa belirtegler genel kopyalanrnaz, sadece ozellikleri Ttirkge bir scizctiilin tizerine kopyalanrr. Bunlann arasrnda onun igin, onuEtan, zere, giinkil, negin ki / ani ve ani vardrr. Genelde yan ciimle ana ciimleden sonra gelir, fakat ani, Eiinkii, ve zere'yle baglayan yan ciimleler ana ciimleden cince de gelebilir:

bilig 2003 Ktg

SaYr 24

(28) Aqan gijrdii oni Sintlcnsoram yumu1admt braktr beni

Benim yurnr:gadr$unl

gdrdiiiii

zaman braktr beni'

Yan crimlenin bir ciiesi, gofrr-r zaman ciznesi olur; bazen aEandan cince gelir. Oyle olduiu zaman bu cifrede ozel bir vurgu vardrr: (29) A boba

ctQart

geldi hig ne tuz yemigler ne tuzlanmtglar

Ama babamrn geldiffi zarrlart (sanki) hiq (bir gey o]marnlg Srbi)' ne tuz yemigler ne tuzlanmrglar

tiir kopyalanmrg ciimle modellerinin yam srra Gagauzcada zarf-fiille kurulan bir kag tiir ciimle de yaygrndrr. Bu cizelliiini de Rusga ve Bulgarcada sad.ece bir tek tip zarf-fll|varolmasrna ve bunun da konugrna dilinBu

cle nadiren kullanrlmasrna ra$rnen korumugtur'

Bir baqka Hint-Avrupa

dilinin etkisi alhnda kalan iran Azericesinde, mesela zarf f11l1e kurulan yan ciimle ttiriine arhk rastlanmryor' Gagauzcada ise hem -ip, -erek, -dii gibi, -diinen gibi deffigik zarf fiiller vardrr hem de bunlar konugma dilinde goiu zaman Ttirkiye Tiirkqesindeki gibi ana ctimleden once gelmektedirler: (3O)Ben herzatnan gidip aEaa iqerim birer stakan su

F{er agafrya

gittiiim

zaman bir bardak kadar su igtim'

(26)Bouldum zer ne onuâ&#x201A;Źtan ben korkiim hep sudan Hakikaten (bir defa) bo$uluyordum, onun iEin suclan hep korkanm.

(31)Ben uzandrynan slmaa aldr alttmdan gkemnecii ben Ben (kova1'r) almaya uzarunca altrmdan iskemleciEi aldr'

(27) Ani gagauz yinan yok onnara

(32)Yaamur yaadn gibi o su duret Ya$mur ya$drgr zaman o (ya$mur) su(yu) durur'

Gagauz olduklan iEin onlara griven yok. Zaman, ciimlesi: Ba$lagla baglayan bir hir zaman ciimlesi de vardrr. Bu ciimle tr.irtinrin ba$lacr olarak aQan'ne zaman' soru sozcrigti kullaruhr. Bu soru sozcrigrinii Tiirkiye'deki bazr Karadeniz afizlanndan ve Osmanhcadan da tar:urrz, fakat Gagauzcada zamam sormak igin defrif sadece ba$laE olarak kullaruImaktadrc. Zarnan ciimlesi bailacr olarak aQan'Ln yerirre nezaman ve neaakit de kullarulabilir:

Sonug

Biitiin bu verdifim ornekler slav dillerinin Gagauzca iizerindeki biiyi.ik

etkisini gcistermektedir. sesbilim ve biqimbilim alarunda de$igiklikler azdrr; etkinin a$rrhff. ozellikle kelime hazinesi ve scizdiziminde goriiliir. Slav dillerinin etkisinin altrnda Gagauzca yeni ve ashnda TiirkEenin yaptsrna aykrrr olan yan ciimle ttirleri olugturmugtur' Gene de' bu yaprlarrn ayrrntrlan incelendisi zaman bu yeni ciimle tiirlerinin Tiirkgeye ait bazt yapr ozellikleri tagrdr$nr. gdrebiliriz. 40


Menz, SIaa Dillerinin Gagauzcaya Etkisi

bilig 2003 Krg Sayr 24

Kaynakqa Backus, Ad (1,996), Tzuo in one: Bilingual Speech of Turkishlmmigrants inThe Netherlands. (Studies in Multilingualism 1). Tilburg University Press:

Tilburg. Baskakov, N. A. (1950), The Turkic langtages of Central Asia : Problems of planned culture contact. The Turkic peoples of the USSR ; The deaelopment of their languages and znritirtg. Oxford. Boeschoten, Hendrik E. & Verhoeven, Ludo Th. (1985) Integration nieder-

liindischer lexikalischer Elernente ins Trirkische: Sprachmischung bei Imrnigranten der ersten und zweiten Generation. Linguistische Berichte 98.347-364. (19 3 4), B e s ar ab ie aI fr. G a g au zI ar dn

Cihair, Mihai I

is

to

r ie as

d. Chi ginau.

Demir, Nurettin (1999), A[rz araghrmalannda kaynak kigi meselesi. 3. Uluslar Arast Tilrk DiIi Kurultayt 1996, Ankara: T'DK yay., s. 288-293. Doerfer, Gerhard (7959), Das Gagausische. Deny, Jean & Gronbech, Kaare & Scheel, Helmuth & Togan, Zeki Velidi (Hgg.), Philologiae Turcicae Fundamenta 1, Aquis Mattiacis: Steiner, 260-177. Doerfer, Gerhard (1965), Zur "Kiptschakischen", Schicht des Gagausischen. Central Asiatic lournal, L0.21,-1,27. Erd.al, Marcel (L999), Das Nachfeld im Trirkischen. Johanson, Lars & Jochen Rehbein: Tiirkisch und Deutsch im Vergleich. Turcologica 39, Wiesbaden : Ffarrassowitz. 53-94. Gtingcir, Flarrn & Argunqah, Mustafa (199'1.), Gagauz Tiirkleri (Tarih-dilfolklor ve halk edebiyah). (Knlhir Bakanh$ Yayrnlan 1300.) Ankara: TDK. Johanson, Lars (7992), Strukturelle Faktoren in tiirkisclrcn Sprachkontakten. (Sitzungsberichte der Wissenschaftlicher-r Gesellschaft der J. W. Goethe-lJniversitiit Frankfurt am Main 29:5) Stuttgart: Steiner. Johanson, Lars (1993), Code-copying in immigrant Turkish. Extra, Guus & Verhoeven, Ludo (HSS.) Immigrant languages in Europe. Clevedon,

Philadelphia, Adelaide, L97 -221. Krral, Filiz (2001), "Das gesprochene Aserbaidschanisch aon Iran : Eine Studie zu den syntaktischen,Einfliissen des Persischen", Tut"kologica, 43 Flarrassowitz: Wiesbaden. Manov, Atanas I. (1938), Potekloto na gagauzite i tehnite obigai i iraai : oa dae Easti, Soflja. 47

Menz, Astricl (7991,), Studien zumTiirkisch der zweiten deutschlandtiirkischen Generat ion. Yayrnlanrnamrg Master'I ezi, Mainz lJniversitesi' Men4 Astricl (1999), Gagausische syntax : Eine studie zumkontaktinduzierten Spruchwandel, Turcologica, 41', Flarrassowitz : Wiesbaden' Menz, Astricl (2000), Analytical modal constructions in Gagauz. Gdksel, Aslr & Kerslake, Celia 2000. Studies on Turkish and Tutkic languages: Proceedhrgs of ther Ninth International Conference onTurkish Linguistics,

Lincoln College, Oxford, Augrrst 1'2-14, 'l'998, Turcologica, 46, Wiesbaden : Flarrassowitz. 151-158. Mogkov, V.A. (1904), Naregiyabessarabskih gagauzo? (- Radloff, W': Proben der Volkslitteratur der trirkischen Stdmme, X. Theil) St. Peterburg' Pokrovskaya, Lyudmila A. (L964), Grammatika Gagauzskogo Yazrka: Fonetika i morfologiya. Moskva: Nauka. Zajaczkowski, Wlodzimierz (-1,966), lazyk i folklor Gagauz6zn z Bulgarii. Krak6w.


bilig 2003 Krg SaYt 24

Slavic Language Influence on Gagauz Dr. Astrid MENZ

Abstract: Gaaguz is a Turkish dialect spoken on the Balkans that shows very interesting structural deviations from the comrnon Turkic model. After studying the available published language material as well as data collected in a field study I anaIyzed those deviations triggered by the influence of Slavic languages according to the code-copying modej. The aim of this article is to exemplify the rnain findings of my phD thesis. Key Words: Southern Oghuz, Language contact, s1,ntax, code copying

ll n n n n uc C.zrarl grrcxvrx

xon lra f aray scrcltrir

5l : l,r

Aclpra4 MIIIIIJ, ( ) r i r' t r

!

I

r r

s l i I tt

I tl er

D ut

ts

ch

c

t,

M

r !{tnl

o

iin dis chen G es ells

chaft

fi .tr3LI K, K( rro r'tfi snt netcx 6 a:rKanlcKulnl ,tltt'lKil/ IleceT B Ce6e oqe}Ib lyPerlKoro 4I4A,4r'Kl1)M r4HTcl)(}(llll,tC'r/leMeHTLI/ ()'r'ltr4r'IaIOIJtrHeCg oT O6UlUx 3PeHr4t ocooclliloct'cii TIoPKcKI4x ,l:ir'lKoIJ c rotrKl t rlcroquulKoB ltl4ct';Mâ&#x201A;Źlrlrbrx ocIIoDe FIa crpyKryl)r,r. Ma"rcl)t4itroll r4s ycrr{oil pe'tu, co6Paurrbrx B Pe3yaETare no"/t(:tt()r'() lccAeAor,a:,:'i],/l'| J.'rn 143MelreHr4t, BO3HtlKLU',{e Bclrcr/lcrlf t4 e rJAw trrrrL\ CAaBJI IICKr4X 'I3lr KOB/ aH,aar43vrPyrorca n Prt r ()M () rt \v'f eoPVtT KOflV POBaIIII,I t3bIKOBbIX KOAOB' P e.u

ct

x a:

-t

t'ir t'ay:rcxu

I

r

K/llo,tc 6 trtc cJto 6 a: 3ana4uo-ory 3cK97ir, t3r'rKoBoIZ KolrraKT' c, Ko n I.{PoBaHI4 e KO Aa, r af ay 3 cKvM '{3ll.IK'

cr4 r rra Kc n

bilig +

Krg 2003

*

Sayr 24:23-M

4

Slav dillerinin Gagauzcaya etkisi  

Article published in the journal bilig : journal of social sciences of the Turkish world No 24, 2003, p. 23-44