Page 1


SKOPJE, MACEDONIA

(DE)CONSTRUCTING ARCHITECTURAL MEMORY DO BUILDINGS REMEMBER?

MA Arch Studio: REDESIGN Aleksandra Shulevska

Gunnar Hartmann (studio master) Jovan Ivanovski (second advisor)

2


СКОПЈЕ, МАКЕДОНИЈА

(ДЕ)КОНСТРУИРАЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА ДАЛИ ЗГРАДИТЕ ПАМЕТАТ?

MA АРХ СТУДИО: РЕДИЗАЈН Александра Шулевска

Гунар Хартман (студио ментор) Јован Ивановски (втор ментор)


Content

СОДРЖИНА

PREFACE

ПРЕДГОВОР

9

ACKNOWLEDGMENTS

БЛАГОДАРНОСТ

11

INTRODUCTION

ВОВЕД

13

SKOPJE TODAY - a tour through the city‘s urban artefacts Assembly of the Republic of Macedonia Triumph Arc „Porta Makedonija“ „EVN Makedonija“ and AD „ELEM“ Office building and shopping center „CIty Gallery“ Electric Transmission System Operator of Macedonia „MEPSO“ Archeological Museum / State Archives / Constitutional Court Financial Police Office / Public Prosecution Macedonian Opera and Ballet Old Theatre Macedonian Government

СКОПЈЕ ДЕНЕС - прошетка низ урбаните артефакти на градот Собрание на Република Македонија Триумфална капија „Порта Македонија“ „ЕВН Maкедонија“ и АД „ЕЛЕМ“ Деловен објект и трговски центар „City Gallery“ Македонски електропреносен систем оператор „МЕПСО“ Археолошки музеј / Државен архив / Уставен суд Управа за финансиска полиција / Јавно обвинителство Македонска опера и балет Стар театар Влада на Република Македонија

CATALOG OF TACTICS INVENT FRAME REFACADE EMPHASIZE DISCONNECT RECONSTRUCT BORROW HIDE

КАТАЛОГ НА ТАКТИКИ ИЗМИСЛИ ВРАМИ РЕФАСАДИРАЈ НАГЛАСИ ОДВОИ РЕКОНСТРУИРАЈ ПРЕВЗЕМИ СОКРИЈ

101 109 121 131 143 155 169 179 193

DO BUILDINGS REMEMBER?

ДАЛИ ЗГРАДИТЕ ПАМЕТАТ?

205

BIBLIOGRAPHY

БИБЛИОГРАФИЈА

211

19 25 31 37 45 53 61 69 77 85 93


8

PREFACE

ПРЕДГОВОР

Skopje is the capital of the Republic of Macedonia. Since 2010 there has been an ongoing project in Skopje, called “Skopje 2014”. This thesis is analyzing the actions and effects of that project. The “Skopje2014” project is financed by the Government of the Republic of Macedonia and its most used medium of action is architecture. It is an undertaking that is changing the city’s image by giving it a new ‘older’ appeal. This thesis is dealing with the processes of erasing architectural memory and inventing new one, both actions included in the term ‘(de)constructing architectural memory’. The “Skopje2014” project is erasing architectural representations of real past events and is inventing architectural representations of unreal events in order to change the course of history and to promote a newly-constructed one. The premise of this thesis is that the “Skopje 2014” project is unsuccessful in its attempt to reinvent history. This research will try to prove that premise, through analyzing all of the modifications done on the previously existing architecture and through analyzing the newly-constructed architectural layer of Skopje. Since architecture is the medium used for reinventing history, architectural tools will be used for this analysis. This thesis will not just try to provide architectural evidence for the unsuccessfulness of the “Skopje 2014” project, but will also try to be a starting point for a discussion on the necessity to rethink the position of the architect and the role of architecture in Skopje.

Скопје е главен град на Република Македонија. Во моментов во Скопје во тек е проектот “Скопје 2014”, кој започна во 2010год. Овој труд ги анализира активностите и ефектите на тој проект. Проектот “Скопје 2014” е финансиран од Владата на Република Македонија и неговиот најупотребуван медиум е архитектурата. Тој ја менува сликата на градот, давајќи му нов ‘постар’ изглед. Овој труд се занимава со процесите на бришење архитектонска меморија и измислување нова, и двата вклучени во терминот ‘(де)конструирање архитектонска меморија’. Проектот “Скопје 2014” ги брише архитектонските репрезентации на вистински настани од минатото и измислува архитектотнски репрезентации на непостоечки настани, за да го промени нивниот тек и промовира новоконструрана историја. Оваа теза тврди дека проектот “Скопје 2014” е неуспешен во своите обиди да ја преобмисли исторјата. Истражувањето кое следува ќе се обиде да го докаже тоа преку анализа на модификациите на постојната архитектура, како и преку анализа на новиот архитектонски слој на Скопје. Бидејќи избраниот медиум за преобмислувањето на историјата е архитектурата, таа анализа ќе биде направена со употреба на архитектонски алати. Овој труд не цели само да произведе архитектонски докази за неуспехот на проектот “Скопје 2014”, туку и да отвори дискусија за неопходноста од преобмислување на позицијата на архитектот и улогата на архитектурата во Скопје.

9


10

ACKNOWLEDGMENTS

БЛАГОДАРНОСТ

I would like to thank my tutors, Prof. Gunnar Hartmann and Prof. Jovan Ivanovski, for their guidance throughout this entire process. I thank Prof. Gunnar Hartmann for all of the challenging discussions and radical questions, which pushed me beyond my personal perceptions. I thank Prof. Jovan Ivanovski for his selfless sharing of knowledge, support and motivation throughout all of my professional education. I would like to thank Ana Ivanovska - Deskova, Vladimir Deskov, Metodija Gjorgjiev, Natalija Zafiroska, Bisera Krckovska, Bjanka Zafirovska, Aleksandar Baltazarski, Eleonora Popovska, Aleksandar Vrangaloski and Pavel Veljanovski for helping me gather all the needed information and documentation, as well as for sharing their thoughts. I would also like to thank my family for their help and support. Finally, I thank everyone who entered a discussion which helped my thesis project grow.

Би сакала да им се заблагодарам на моите ментори, Проф. Гунар Хартман и Проф. Јован Ивановски, за нивните насоки низ целиот овој процес. Му се заблагодарувам на Проф. Гунар Хартман за сите предизвикувачки дискусии и радикални прашања, кои ми ги проширија личните прецепции. Му се заблагодарувам на Проф. Јован Ивановски за неговото несебично споделување на знаење, поддршка и мотивација низ целото мое професионално образование. Би сакала да им се заблагодарам на Ана Ивановска – Дескова, Владимир Десков, Методија Ѓорѓиев, Наталија Зафироска, Бисера Крцковска, Бјанка Зафировска, Александар Балтазарски, Елеонора Поповска, Александар Врангалоски и Павел Вељановски за помошта при собирање на целата документација и сите потребни информации, како и за споделување на нивните мислења. Би сакала исто така, да и се заблагодарам на мојата фамилија за помошта и поддршката. И на крај, им се заблагодарувам на сите оние кои учествуваа во дискусиите, кои му помогнаа на овој проект да расте. .

11


12

INTRODUCTION

ВОВЕД

Skopje is the capital of the Republic of Macedonia. It is the largest political, economic, social and cultural center of the country with a population of 506.926 inhabitants (according to the last calculations in 2002), which is ¼ of the country’s population - 2.022.647 inhabitants (2002). It is positioned in the middle of the Balkan Peninsula, on the crossroad of two important axis, the European routes E10 (north-south) and E8 (west - east). The main characteristic of Skopje’s historical development is discontinuity. The present state of its spatial structure is a product of the overlapping of different concepts for its urban development that have often been opposites of their antecedents. In order to understand Skopje’s current spatial structure, one must go over these distinct urban concepts, fully or partly applied through time. Until the end of the 19th century, the city of Skopje is developing on the left side of the river Vardar with a spontaneous approach in its planning. Having the typical form of an Ottoman city, it is a compound of organic continuation of socio-spatial units. With the beginning of 20th century, the first rational urban planning approaches appear. Two years after the end of the Ottoman occupation, in 1914 Dimitrie Leko designs the first plan for the city’s urban development that introduces the idea of ‘Europeization’ of the city’s structure. It is a radical approach that distances Skopje from the Ottoman city concept and cuts its connections with its past. The city’s development is located on the right side on the river Vardar. Dimitrie Leko’s plan is only partly implemented, but it is a major turning point in Skopje’s urban history. In 1929, Josif Mihailovikj designs a new urban plan that respects the previous one from Leko by taking the central square as a main element. It also adds a new characteristic element - the ring, shaping a radial central urban structure. In his plan, Mihailovikj includes again the left side of the river Vardar in Skopje’s growing urban structure. This plan is being implemented until

Скопје е главниот град на Република Македонија. Тој е најголемиот политички, економски, социјален и културен центар на државата. Има 506.926 жители (според последниот попис во 2002год.) што е ¼ од вкупната популација на земјата – 2.022.647 жители (2002). Позициониран е на средина на Балканскиот полуостров, на раскрсницата на две важни Европски оски – Е10 (север-југ) и Е8 (истокзапад). Главна одлика на историскиот развој на Скопје е неговиот дисконтинуитет. Актуелната состојба на неговара просторна структура е продукт на преклопувањето на различни концепти за неговиот урбан развој, кои многу често биле и спротивни од нивните претходници. За таа да се разбере, потребно е да се помине низ нејзините индивидуални етапи, целосно или делумно реализирани. До крајот на 19тиот век, градот Скопје се развива на левата страна на реката Вардар со спонтан пристап при неговото планирање. Како типичен отомански град, тој е продолжение од органски социо-просторни единици. Со почетокот на 20тиот век, се појавуваат и првите рационални пристапи во урбаното планирање. Две години по крајот на отоманската окупација, во 1914год., Димитрие Леко го создава првиот план за урбаниот развој на градот, кој ја воведува идејата за ‘европеизација’ на градската структура. Се работи за радикален пристап, кој го оттргнува Скопје од концептот на отоманскиот град и ја прекинува неговата врска со минатото. Развојот на градот овој пат е лоциран од десната страна на Вардар. Планот на Димитрие Леко е само делумно изведен, но претставува пресврт во урбаната историја на Скопје. Во 1929год. Јосиф Михаиловиќ креира нов урбан план, кој го почитува претходниот од Леко преку превземање на централниот плоштад како главен елемент. Тој исто така и додава нов карактеристичен елемент – рингот, кој формира радијална централна структура. Во овој план, Михаиловиќ повторно го вклучува и делот од левата страна на реката. Планот се имплементира се до почетокот на Втората

1 photo: Skopje city square, 2000 1 фотографија: Градски плоштад, 2000

2 rendering: Skopje city square, 2015 2 рендер: Градски плоштад, 2015

13


the beginning of World War II, after which urban planning stagnates. Regarding the architectural production, this is the first modernization period of Skopje (19141945). The city is absorbing external modernization practices brought by the foreign architects working in the city, characterized with an artistic narrative. It is the period of the Kingdom of Yugoslavia (1929-1945) and the ‘the Yugoslavia Project’ (an idea and a political and social experiment that suffered constant changes, finding itself in a continuously unfinished state).¹ There are two parallel practices. One is a belated response to the European eclectic trends in the architectural expression, with only a few examples and the other one is influenced by expressionism and functionalism. In this period, the plan and program distribution are still historically influenced (symmetry, emphasized central entrance), but there is innovation in the external spatial and volumetric structure (simplification, higher formal clarity, higher level of abstraction, liberation from elements).

1 Findings: Macedo-

nian pavilion 14th international architec-

After the end of World War II, Macedonia, as a part of the Socialistic Federative Republic of Yugoslavia, found itself again in a completely different political, economic and social state. . In 1948, Ludjek Kubeš designed a new plan for Skopje’s upcoming urban planning. This plan purposed a ‘new beginning’, shifting Skopje’s goals of becoming a ‘European’ city to becoming an ‘international’ one. This urban plan is following the planning concepts of modernism, whose expression becomes a symbol for the ‘cultural liberation’. The plan deals with the implementation of functional zones and starts a process of industrialization that will bring fast territorial and demographic growth. In terms of architectural production, this is the second modernization period of Skopje. This is the period of the postwar socialist renewal with a functionalist narrative.

tural exhibition - La Biennale di Venezia 2014, Skopje: Youth Cultural

Center

-

Skopje, Skopje, 2014

14

In 1963 there is a catastrophic earthquake that destroys 80.7% of Skopje’s tissue and a new are of urban transformation is brought upon the city. The post-earthquake renewal of Skopje is the city’s third period of modernization, this time under the symbol of solidarity, as its urban restarting is done with international help and support. It has

светска војна, кога сите процеси на урбан развој преминуваат во состојба на стагнација. Во однос на архитектонската продукција, ова е првиот период на модернизација на Скопје (1914-1945). Градот апсорбира надворешни модернистички влијанија, донесени од странски архитекти, кои работат во Скопје и се карактеризира со артистички наратив. Ова е периодот на Кралстрвото Југославија (19291945) и на проектот “Југославија” (идеја и политички и социјален експеримент, кој минува низ константни промени и неговата состојба е континуирано недовршена)¹ Овој период се одликува со две насоки на продукција. Првиот е закаснет одговор на Европските еклектични трендови, претставен само преку неколку примери. Вториот е под влијание на експресионизмот и функционализмот. Во овој период, планот и програмската дистрибуција се сé уште под историски влијанија (симетрија, нагласен централен влез), но кога станува збор за волуменот и надворешноста постои иновација (поедноставување, повисоко ниво на абстракција, ослободување од елементи). По крајот на Втората светска војна, Македонија како дел од Социјалистичка Федеративна Република Југославија, повторно се наоѓа во нова политичка, економска и социјална состојба. Во 1948, Лудјек Кубеш креира нов план за урбаниот развој на Скопје. Овој план предлага “Нов почеток”, пренасочувајќи ги целите од “европеизација” кон “интернационализација”. Овој план се темели на концептите на планирање на модернизмот, чиј израз станува симбол за ‘културното ослободување’. Планот се занимава со имплементирање функционални зони и со отпочнување на процесот на индустријализација, кои ќе придонесат за брз територијален и демографски пораст. Во однос на архитектонската продукција, ова е вториот период на модернизација на градот. Тоа е периодот на повоена социјалистичка обнова со функционалистички наратив. Во 1963 се случува катастрофален земјотрес, кој уништува 80.7% од ткивото на Скопје и наметнува нова ера на урбаната трансформација. Постземјотресната обнова на Скопје е третиот период на модернизација. Тој е

an extremely strong city-shaping impact. In 1965 an international competition for a new master plan is organizied and Kenzo Tange from Japan (60%) and Radovan Miščević and Fedor Wenzler from Croatia(40%) are its winners. This plan rethinks the previous functionalist approach and influenced by Japanese metabolism, it offers bold, ‘futuristic’ visions of the metropolis and presents a very radical new image of the future city. The plan’s most characteristic elements are the ‘City Gate’ – the city’s entrance and a starting point for a new main city axis, and the ‘City Wall’ – a spatial element which defines the city center. After the earthquake, a new politic of ‘open city’ is undertaking. The city welcomes migration from other cities in the country with the purpose of faster economic healing of Skopje. That provides faster demographic and territorial growth. In 1991, the Republic of Macedonia proclaims its independence, which presents yet another ‘fresh’ start for the city of Skopje. At this moment, all of the previously partly realized concepts of urban development, with different visions for the city, provide a complex mosaic state of the urban tissue. By becoming a capital of an independent and sovereign country, Skopje needs to adjust to the role of being a symbol of the political and economic power of the country. More than twenty years the city is facing post-socialistic transitions which instigate architectural (re)shaping. The end of socialism means the end of its esthetic features, which were also characteristics of modernism. The new approaches are trying to reject the communist ‘heritage’ and orient towards the western production. In this post-socialist period there isn’t one specific style and the production can be understood as postmodern. In the year 2010, a new governmental project is announced, called “Skopje 2014”. It is a four year plan of implementing a layer of architecture with a new narrative and style in the city of Skopje. The project expanded and is still ongoing today. This project brings a process of dramatic reshaping upon the city, especially its central area. It is characterized with large quantity of construction and enormous growth of the built tissue of the city center. Many monuments and buildings, as well as other structures like bridges and fountains, have populated the central area in the last years with great density.

под симболот на солидарноста, бидејќи овој нов почеток е интернационално помогнат. Овој период има силено влијание врз реоформувањето на градот. Во 1965 е организиран интернационален конкурс за нов мастер план за Скопје, на кој победници се јапонецот Кензо Танге (60%) и Радован Мишчевиќ и Федор Венцлер од Хрватска (40%). Овој план го преобмислува претходниот функционалистички пристап и нуди храбра, ‘футуристичка’ визија за метропола, под влијание на јапонскиот метаболизам. Тој презентира една многу радикална слика за идниот град. Неговите најкарактеристични елементи се ‘Градската порта’ – влезот во градот и почетна точка на новата главна градска оска и ‘Градскиот ѕид’ – просторен елемент, кој го дефинира центарот на градот. По земјотресот, отпочнува нова политика на ‘отворен град’. Миграција од други градови од е добредојдена, со цел побрзо економско заздравување на градот. Тоа предизвикува брз демографски и територијален пораст. Во 1991, Република Македонија прогласува независност, што претставува уште еден ‘свеж’ почеток за градот Скопје. Во тој момент, како резултат на сите претходни деулмно реализирани концепти за урбаниот развој, состојбата на урбаното ткиво е во комплексна, мозаична форма. По станувањето главен град на независна држава, Скопје треба да се прилагоди на новата улога на симбол на политичката и економска моќ на државата. Градот се наоѓа во пост-социјалистичка транзиција, која предизвикува реформулирање на архитектурата, повеќе од дваесет години. Крајот на социјализмот значи и крај на неговата естетика, односно на модернизмот. Новите пристапи го отфрлаат комунистичкото ‘наследство’ и се ориентираат кон западната продукција. Овој пост-социјалистички период не се одликува со еден специфичен архитектонски стил и продукцијата може да се карактеризира како постмодерна. Во 2010год. е објавен нов владин проект, наречен “Скопје 2014”. Тој е четири годишен план за имплементирање на нов архитектонски слој во градот, со нов наратив и стил. Проектот подоцна е проширен и денес е сé уште во тек. Тој предизвикува драматично реформулирање на градот, особено на

15


The “Skopje 2014” project doesn’t just mean new production, but it is also dealing with modifying and reshaping the existing architecture in the center. Its main target is buildings which are considered to be important urban artefacts. The project is very disrespectful towards the city’s architectural heritage, which proves its ideological background. This project introduces a new architectural language, unseen before through history. The architectural style is a form of ancient classical and baroque expression. Its production is not a reflection of modern times, but in its essence is the intention to give Skopje an ‘older’ appearance.

2 Chausidis, Nikos.

Proektot

Skopje

2014- skici za edno naredno

istrazhu-

vanje, Skopje: Nikos Chausidis, 2013, p. 16 3 Chausidis, Nikos.

Proektot

Skopje

2014- skici za edno naredno

istrazhu-

vanje, Skopje: Nikos Chausidis, 2013, p.

The archeologist Nikos Chausidis, in his publication called “Proektot Skopje 2014 – skici za edno naredno istrazhuvanje” is referring to Skopje as the city that grows in its underground, the self-destructive city. He is arguing that the reason for Skopje not being a metropolis like other European cities, even though in the past was known to be one of the most beautiful cities in this part of Europe, is its vertical and not horizontal growth. When talking about an European metropolis and its spatial development, he says: “they have grown horizontally, meaning new buildings have been built next to the existing ones…”². He is explaining that in Macedonia on the other hand, buildings have been built on top of the existing ones, destroying them. Chausidis argues that the reason for Skopje’s discontinuity is the lack of respect for its cultural heritage. “ The life and the politics in Macedonia have been so unstable, every new decade a different dynasty ruled with a different ideological system and all of them were denying the previous one, destroying its material traces.”³

градскиот центар. Се карактеризира со голем квантитет на изградба и огромен пораст на процентот на изградено ткиво во центарот. Многу нови споменици и објекти и други структури како мостови и фонтани, го населуваат центарот во последните неколку години. Проектот “Скопје 2014” не подразбира само нова продукција, туку и модифицирање и преобмислување на постоечката архитектура и тоа на постоечките објекти, кои се сметаат за урбани артефакти на градот. Проектот воопшто не го почитува културното наследство на Скопје, што ја покажува неговата идеолошка позадина. Тој воведува нов архитектонски јазик, непознат низ историјата. Архитектонскиот стил е форма на антички класичен и барокен израз. Продукцијата на проектот не го рефлектира денешното време, туку во неговата суштина е намерата да му се даде на Скопје ‘постар’ изглед.

3 rendering: „Skopje 2014“

Археологот Никос Чаусидис, во неговата публикација, наречена “Проектот Скопје 2014 – скици за едно наредно истражување”, го објаснува Скопје како град кој расте во своето подземје, како себе уништувачки град. Тој тврди дека причината зошто Скопје не е метропола, иако порано бил сметан за еден од поубавите градови во овој дел од Европа, лежи во неговиот вертикален раст, наспроти хоризонталниот на европските метрополи, за чиј просторен развој вели: “...растеле во хоризонтала, односно новите градби се граделе покрај постојните, на празните простори лоцирани во градската периферија....”². (стр. 16)Тој објаснува дека во Македонија новите објекти се градат врз постоечките , уништувајќи ги. Чаушидис тврди дека причина за дисконтинуитетот на Скопје е неговото непочитување на културното наследство. “…животот и политиката во Македонија биле толку нестабилни и променливи што секоја деценија со неа владеел некој друг народ, друга династија и друг идеолошки систем, при што секој од нив се стремел да го негира затекнатото, уништувајќи ги сите негови материјални траги.”³

3 рендер: „Скопје 2014“ 4 photo: „Skopje 2014“, 2015 4 фотографија: „Скопје 2014“ , 2015

18

16

17


SKOPJE TODAY

a tour through the city’s urban artefacts

СКОПЈЕ ДЕНЕС

прошетка низ урбаните артефакти на градот

18

19


20

SKOPJE TODAY: a tour through the city’s urban artefacts

сКОПЈЕ ДЕНЕС: ПРОШЕТКА НИЗ УРБАНИТЕ АРТЕФАКТИ НА ГРАДОТ

This section is a brief architectural tour through the newly constructed center of the city of Skopje. It is a tour through the new collage of Skopje’s memory carriers, of Skopje’s urban artefacts. With the previously explained “Skopje2014” project, the image of the city has changed drastically in the last five years. The walk takes place inside the big ring of the center’s urban structure and will include ten buildings. Some of them are new buildings, developed from the project itself with the intention of producing new urban artefacts. Оthers are urban artefacts that have already existed before the “Skopje 2014” project, but have been modified to fit the project’s parameters and help fulfil its goals. One example (there are two more in the city center not included in this tour) is a reconstructed version of a building that was an urban artefact but was destroyed a long time ago. To sum up, this tour goes through modified existing examples of urban artefacts, newly constructed examples of urban artefacts and freshly resurrected examples of old urban artefacts. All of these ten buildings are in some way carriers of memory - urban artefacts (or are longing to be), have been affected by the “Skopje 2014” project (or produced by it) and are located in the central area of Skopje. The location of this tour, the central area inside the two rings of the city, is chosen for the same reasons the “Skopje 2014” project chose it as the area where the most of its implementations would take place. It is the oldest area of the city, being part of all the developing concepts mentioned in the introduction. With that, it is the most symbolically ‘loaded’ area of the city and finally as it’s the central area of the capital, it is also the most representative one. The tour through the changing image of Skopje’s center starts in front of the Assembly building. At the moment you are standing next to the boulevard “11ti Oktomvri”, inside the small ring of the city center. Let’s begin…

Ова поглавје е кратка архитектонска прошетка низ новоконструираниот центар на градот Скопје, прошетка низ новиот збир на носители на меморијата на градот, односно збир на неговите урбани артефакти. Со проектот “Скопје 2014”, поопширно објаснет во воведот, сликата на градот доживеа драматична промена во последните пет години. Оваа прошетка е лоцирана во рамките на големиот ринг на централната урбана структура и вклучува десет објекти. Дел од нив се нови објекти, создадени од самиот проект “Скопје 2014”, со намера да се произведат нови урбани артефакти. Други пак, се веќе постоечки урбани артефакти, модифицирани така што би влегле во параметрите, кои ги задава проектот. Еден од објектите е пример за реконструирана верзија на некогаш постоечки урбан артефакт кој бил уништен многу одамна (постојат три такви примери во центарот на градот). Всушност се работи за прошетка низ модифицирани примероци на урбани артефакти, новосоздадени примероци на урбани артефакти и реконструирани примероци на стари урбани артефакти. Секој од овие десет објекти е на некаков начин носител на меморијата на градот – урбан артефакт (или сака да биде), кој е врзан со проектот “Скопје 2014” и се наоѓа во централното градско подрачје. Рутата на оваа прошетка е сместена во центарот на градот, во внатрешноста на големиот ринг, од истите причини поради кои проектот “Скопје 2014” го избра градското подрачје за област во која ќе го имплементира најголемиот дел од своите продукти. Тоа е најстарата област на градот, која била дел од сите развојни етапи набројани во воведот, а со тоа е и најсимболичната област на Скопје. Како централен дел на главниот град на државата, таа е и најрепрезентативна област. Прошетката низ центарот на променетото Скопје започнува пред зградата на Собранието на Републиката. Во моментов се наоѓате на булеварот “11ти Октомври”, во внатрешноста на малиот ринг на градскиот центар. Да започнеме...

21


22

23


1938 ASSEMBLY OF THE REPUBLIC OF MACEDONIA

FORMER: BANATE ADMINISTRATION VICTOR J. HUDAK

СОБРАНИЕ НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА ПОРАНО: БАНСКА УПРАВА ВИКТОР Ј. ХУДАК

24

25


Assembly of the Republic of Macedonia

Собрание на Република Македонија

The building of the Assembly of the Republic of Macedonia was originally built as a Banate Administration in 1938 by the Czech architect Victor j. Hudak. It is a building that was part of the first modernization period of Skopje, the period of the ‘Yugoslavia Project’, when expressionism and functionalism started to influence the architectural production. It is an example of already existing urban artefact that has been modified by the “Skopje 2014” project.

Објектот на Собранието на Република Македонија на чешкиот архитект Виктор. Ј. Худак е изграден во 1938 за тогашната Банска управа. Тој е дел од првиот период на модернизација на Скопје, периодот на “Проектот Југославија”, кога експресионизмот и функционализмот почнуваат да и влијаат на архитектонската продукција. Овој објект е пример на веќе постоечки урбан артефакт, кој е модифициран во рамки на проектот “Скопје 2014”.

In its plan and program distribution, historical references such as symmetry and emphasized central enterance are still present, but in its exterior, one can see structural simplification and abstraction. Its façade is freed from any historical eclectic decorative elements and has a pure geometrical composition with flat surfaces and simple cut out windows. It belongs to the same modernization period as the National theatre (destroyed in the earthquake of 1963, but recently reconstructed) and the Chamber of Commerce (today an office building), both part of our tour later on. The building’s volume has the shape of a pentagon, forming an inner yard and five external facades. In 1963, it was partly damaged with the earthquake and went under reconstruction in the following years, where new volumes were added to it. After being the home of the local self-government, it became the seat of the whole administration of the Macedonian People’s authorities in 1944. With the newly gained Independence of the Republic of Macedonia in 1991, besides hosting the Assembly of the Republic of Macedonia, the building also became the seat of the Cabinet of the President of the Republic.

Во неговиот план и програмската дистрибуција, сé уште се присутни историски референци како симетрија и нагласен, централно позициониран влез, но неговиот надворешен изглед се карактеризира со упростување и апстракција во изразот. Неговата фасада е ослободена од секакви историски еклектични декоративни елементи и се одликува со чиста геометриска композиција од рамни површини и едноставни отвори. Објекотот на собранието припаѓа на истиот период на модернизација како и Народниот театар (уништен со земјотресот во 1963год., но реконструиран неодамна) и објектот на Стопанската комора (денес деловен објект), и двата вклучени во оваа прошетка. Волуменот на овој објект зема форма на пентагон, формирајќи внатрешен двор и пет фасади ориентирани кон неговата надворешност. Во 1963год. тој е делумно оштетен од земјотресот и во следните години минува низ процес на реконструција, кога и му се додадени нови волумени. Откако најпрво е дом на локалната самоуправа, во 1944год. станува седиште на целата администрација на македонската народна власт. По стекнувањето независност во 1991год., овој објект покрај Собранието на републиката, станува и Седиште на кабинетот на Претседателот на Република Македонија.

Since then it has gone through a few reno-

Од тогаш има минато низ неколку процеси

5 photo: Assembly of the Republic of Macedonia, 2005 5 фото: Собрание на Република Македонија, 2005

6 photo: Assembly of the Republic of Macedonia, 2015 6 фото: Собрание на Република Македонија, 2015

26

27


Assembly of the Republic of Macedonia, 1938, Skopje

vations, the latest one being the addition of three glass cupolas, done in 2013, as part of the “Skopje2014” project. The author of this project is the architect Kosto Mangaroski. This is a shifting step for the building’s identity. This addition doesn’t correspond to the architectural language the building already had. It is an alteration which is trying to rearrange the public perception of the building by presenting it as something that it is not. The new look of the Assembly denies its part in the beginnings of Skopje’s modernization and it’s promoting false historical values. As explained further on, in the section about ‘borrowing’ architectural memory (pp.), there is another ambivalent aspect to this cupolas’ addition - the obvious fact that the newly attached element is ‘borrowed’ from the Reichstag building in Berlin, a building from 1894, originally built with a glass cupola and in a Baroque Revival style. One could interpret this renovation as an acknowledgment-seeking step. This appropriation of historical values could be understood as an attempt to provide a certain verification of this institution.

на реновирање, од кои последниот, во 2013год. значи и додавање на три стаклени куполи. Овој чекор е дел од проектот “Скопје 2014” и неговиот автор е архитектот Косто Мангароски. Оваа адиција е пресвртница за идентитетот на објектот и не кореспондира со дотогашниот архитектотнски јазик на објектот. Се работи за промена која се обидува да ја преуреди јавната перцепција за објектот преку негово презентирање како нешто што тој не е. Новиот изглед на Соранието го порекнува неговото учество во почетоците на модернизацијата на градот и промовира лажни историски вредности. Постои и уште еден амбивалентен аспект на додавање на куполи (повеќе објаснет во делот ‘превземи’ стр.), а тоа е очигледноста дека новиот архитектонски елемент е ‘превземен’ од зградата на Рајхстагот во Берлин, изградена со стаклена купола во 1894год. во стилот на барокната преродба. Ова реновирање би можело да се интерпретира како потрага по одредено одобрување на институцијата, односно присвојувањето на туѓите историски вредности да се сфати како обид да се обезбеди одредена верификација на истата таа институција.

То sum up, The Assembly building is a piece of Skopje’s modernization heritage, whose historical values have recently been reinvented, changing it from a relevant original to a copy of a building from another spatial and historical context, seeking for an identity approval.

Накратко, објектот на Собранието е објект кој е дел од наследството на Скопје од неговиот прв период на модернизација, чии историски вредности, со промената од релевантен оригинал во копија на објект од поинаков физички и историски контекст, денес се преобмислени така што тој е во потрага по одобрување на својот идентитет.

Victor J. Hundak Собрание на република Македонија, 1938, Скопје Reichstag building, 1894, 1999, Berlin Paul Wallot, Norman Foster Објектот на рејхстагот, 1894, 1999, Берлин, Пол Валот, 28

29


2012 TRIUMPH ARC „PORTA MAKEDONIJA“ VALENTINA STEFANOVSKA

ТРИУМФАЛНА КАПИЈА „ПОРТА МАКЕДОНИЈА“ ВАЛЕНТИНА СТЕФАНОВСКА

30

31


7 photo: Triumph Arc ‚Porta

Triumph Arc ‚Porta Makedonija‘

Триумфална Капија „Порта Македонија„

If you turn your back to the Assembly building, across the boulevard, on your left side, stands the Triumph Arc “Porta Makedonija”. Right through it, you can see the main city square “Ploshtad Makedonija” and the new monument “Warrior on a Horse” in the middle of it.

Доколку му завртите грб на Собранието, на левата страна, преку булеварот стои Триумфалната капија “Порта Македонија”. Низ неа може да се види градскиот плоштад “Плоштад Македонија” и новиот споменик наречен “Воин на коњ” на средина.

Makedonija‘, 2013 7 фотографија: Триумфална Капија ‚Порта Македонија‘, 2013 8 photo: Triumph Arc ‚Porta Makedonija‘, 2014 8 фотографија: Триумфална Капија ‚Порта Македонија‘, 2014

Triumph Arc ‚Porta Macedonia‘, 2012, Skopje Valentina Stefanovskaж Триумфална капија ‚Порта Македонија‘, 2012, Скопје Валентина Стефановска Arc de Triomphe, 1836, Paris, Jean-Arnaud Raymond, Louis-Robert Goust, Jean Chalgrin, Guillaume-Abel Blouet, Jean-Nicolas Huyot Триумфална порта, 1836, Париз, Jean-Arnaud Raymond, Louis-Robert Goust, Jean Chalgrin, Guillaume-Abel Blouet, Jean-Nicolas Huyot

32

The Triumph Arc “Porta Makedonija” by the sculptor Valentina Stefanovska (also the author of the “Warrior on a Horse” monument on the main square) is a building from the architectural production of the “Skopje 2014” project and is only three years old. It’s one of the examples of a new building erected for the purpose of becoming an urban artefact of Skopje. Its construction started 2011 and was finished in 2012 with a height of 21m. The client of this project - the Government of the Republic of Macedonia, together with the author, promote it as a classical style piece. This fairly new building is dedicated to the 20 years of Macedonian independence. Its outer surface is covered in 193 m2 of reliefs carved in marble, depicting scenes from the history of Macedonia. It also contains interior rooms, one of which has a function of a state-owned souvenir shop, the other is vertical communication providing public access to the roof. The arc is designed to match the almost equally tall “Warrior on a Horse” monument, erected in the capital‘s central square in 2011, also a construction from the government-funded project. Something that is very noticeable in all of the “Skopje2014” buildings, the newest architectural layer of the city, are their history-telling intentions. As we move further through this tour, you will undoubtedly get hold of their forcefulness in the boosting and publicizing of the city’s history, a rethought (made up) version of it. Regarding the Triumph Arc’s classical sty-

Триумфалната капија “Порта Македонија”, дело на скулторката Валентина Стефановска (исто така автор на споменикот “Воин на Коњ”) е објект од архитектонската продукција на проектот “Скопје 2014” и е само три години стар. Тој е пример на објект изграден со цел да постане урбан артефакт на Скопје. Неговата изградба започнува во 2011год. и е завршена во 2012год. Капијата е висока 21метар. Владата на Република Македонија, која е клиент на овој проект, заедно со авторката го промовираат објектот како дело изградено во класичен стил. Триумфалната капија е посветена на 20те години македонска независност. Нејзината површина е покриена со рејлефи во мермер, кои покажуваат сцени од македонската историја и зафаќаат 193 метри квадратни. Таа содржи две програмски единици. Во неа е сместена продавница за сувенири, чиј сопственик е Владата и вертикални комуникации до покривот. Проектирана е со намера висински да се врзе со скулпурата на воинот на коњ, поставена во центарот на градскиот плоштад во 2011год. и исто така конструирана како дел од проектот “Скопје 2014”. Нешто што е заедничко за сите објекти од овој проект, кои го претставуваат најновиот архитектоснки слој на градот, се нивните намери да бидат раскажувачи на историја. Низ оваа прошетка, без двоумење ќе стане јасно нивното наметнато промовирање на градската историја, односно преобмислување на истата. Кога станува збор за класичниот стил на Триумфалната капија, архитектонскиот јазик кој е употребен сугерира тек на историјата различен од вистинитиот, односно раскажува за период во минатото кога тој архитектонски јазик ја одликувал тековната продукција, иако тоа

33


le, the architectural language being used is implying a different course of history. It appears as if there has been a time in the past when the architectural production in Skopje was speaking that chosen language, when that was not the case. In that sense, this Triumph arc is ‘inventing’ history and architectural memories. (further explained in the section ‘invent’ p.105) This being the case with many buildings, whose construction is densified in a short amount of time, the ‘invention’ of history has a larger scale than just the Triumph arc. This building is one of many, which all together intensively promote this newly constructed course of history and thereby are denying and neglecting the existing one. Another aspect of the Triumph arc “Porta Makedonija”, built in 2012, is its great resemblance of the Parisian one from 1836 (explained in the tactic ‘borrow’ (p.173). It is a shrunk version of a building which comes from entirely different socio-cultural, political, economic, etc. contexts, so even though they look very much alike, they cannot be a representation of the same ideals. The Triumph Arc in Skopje is not a standing representation of a triumph, it doesn’t carry that value, but it simply looks like another building that does. The Triumph Arc also acts as a frame (p.117). Standing here, in front of the Assembly or driving along the boulevard “11ti Oktomvri”, the Arc perfectly frames the new monument on the main city square. So, what we have here is a new building, looking old and framing a new monument at the end of a characteristic sightline. Both the frame and the framed object are part of the “Skopje2014” project. Behind the monument, a new hotel in a classical style is raising (also “Skopje 2014”). These three layers together form a ‘postcard’ image, which promotes the governmental project, thus promoting the newly constructed history. To conclude, the Triumph Arc is an unoriginal new building imported from Paris, trying to mimic someone else’s historical values, while being too new to have any at all and it is framing a monument of governmental value. 34

всушност не се случило. Во таа смисла, Триумфалната капија ‘измислува’ историја и архитектонски сеќавања. (повеќе објаснет во делот ‘измисли’ стр. 105) Бидејќи ова е случајот со повеќе објекти, чија конструкција е сместена во мал временски период, ‘исмислувањето’ историја зафаќа поголеми размери од објектот на Триумфалната капија. Овој објект е еден од повеќето, кои заедно интензивно ја промовираат новосоздадената историја, а со тоа ја порекнуваат и занемаруваат вистинитата. Друг аспект на објектот “Порта Македонија”, изграден 2012, е неговата неверојатна сличност со триумфалната порта во Париз, изградена 1863год. (објаснет во делот ‘превземи’ стр. 173). Таа е намалена верзија на објект кој доаѓа од сосема поинакви социокултурни, политички, економски итн. контексти, па така, иако овие два објекта се многу слични во својот изглед, невозможно е да бидат репрезенти на истите идеали. Триумфалната Капија во Скопје не е репрезент на одреден триумф, туку едноставно само наликува на објект кој ги поседува тие вредности. Овој објект исто така е и во функција на рамка (објаснет во делот ‘врами’ стр. 117). Стоејќи пред објектот на Собранието или возејќи долж булеварот “11ти Октомври”, таа совршено го врамува погледот кон новиот споменик “Вoин на Коњ” на градскиот плоштад. Што значи дека, еден нов објект кој изгледа старо, врамува еден нов споменик поставен на крајот на карактеристичен поглед. Врамениот објект, заедно со рамката, е дел од проектот “Скопје 2014”. Зад споменик никнува нов хотел во класичен стил (повторно “Скопје 2014”). Овие три слоеви заедно формираат ‘слика-разгледница’, која го промовира владиниот проект, односно ја промовира новоконструираната историја. Може да се заклучи дека, Триумфалната Капија е неоригинален објект ‘увезен’ од Париз, кој пробува да имитира туѓа историја, иако е премлад за да може да зборува за историја воопшто и кој преку својата позиција врамува владин споменик. 35


1962 Electric power companies „EVN“ and „ELEM“ former: ELECTRIC POWER COMPANY OF MACEDONIA ‘ESM’ Branko Petričić

„ЕВН Македонија“ и „АД ЕЛЕМ“ порано: ЕЛЕКТРОСТОПАНСТВО НА МАКЕДОНИЈА ‘ЕСМ’ Бранко Петричиќ

36

37


Еlectric Power Companies “ELEM” and “EVN”,

“ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ”

…Passing through the arc “Porta Makedonija”, we are moving along our day tour through the new face of the center of Skopje. The third building we are going to take a look at is the building of the electric power companies “ELEM” and “EVN”, located in the strict center. Before we continue with the explanation about this building we are going to make a short shopping break, as we are in the perfect area for that. Behind you is the City Shopping Center (by the architect Zhivko Popovski from 1973, an example of a typology combining western, capitalist shopping malls with the traditional shopping streets of the Old Bazaar), on your right side is the “City Gallery” shopping center, which will be our next stop later on, and the building in front of you, in the shape of a continues fold, is the shopping center “Lumix” (from 2000, by the architects Minas Bakalchev and Mitko Hadzi Pulja – a fairly new sample of architecture that complements its existing modern surroundings).

...Поминувајќи низ Триумфалната Капија “Порта Македонија”, се придвижуваме кон третиот објект од оваа прошетка низ новото лице на градот Скопје, а то а е објектот на “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ”, кој е лоциран во строгиот центар на градот. Пред да продолжиме со оваа прошетка ќе направиме кратка пауза, бидејќи се наоѓаме во одлична шопинг позиција во градот. Позади вас е Градскиот Трговски Центар (на архитектот Живко Поповски, изграден 1973год., објект кој е пример за типологија која во себе ги комбинира западните, капиталистички шопинг центри со традиционалните трговски улици на Старата Скопје Чаршија). На вашата десна страна се наоѓа трговскиот центар “City Gallery”, кој ќе биде наша следна станица, а објектот пред вас, во форма на континуиран гест на преклопи, е трговскиот центар “Лумикс” (изграден во 2000год., дело на архитектите Минас Бакалчев и Митко хаџи Пуља – релативно нов архитектонски примерок, кој се надоврзува на неговото модерно опкружување).

Now, about the building of the electric power companies “ELEM” and “EVN”:

38

The electric power companies’ building was built in 1962, originally as the building for the Electric Power Company of Macedonia “ESM”, by the architect Branko Petričić. It is another example of already existing urban artefact, modified by the “Skopje 2014” project. In terms of its historical context, it belongs to the period of postwar socialist renewal and industrialization -the second modernization episode of Skopje, when communism needed to gain its foothold and promote itself as the new political actuality. The architect of this building, Branko Petričić was trained in the office of Le Corbusier, when the International Style was at its peak and he was strongly influenced by this architectural thought. Thus the modernism characteristics clearly visible in this example, like its rational thought, lack of historic references, modern architectural vocabulary, abstraction and usage of modern materials etc. This

Сега, повеќе за објектот на компаниите “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ”: Овој објект е изграден во 1962год. и првобитно е дом на “Електростопанство на Македонија ЕСМ”. Дело е на архитектот Бранко Петричиќ и е уште еден пример за веќе постоечки урбан артефакт, модифициран со проектот “Скопје 2014”. Во однос на неговиот историски контекст, то припаѓа на периодот на поствоената социјалистичка обнова и индустријализација – вториата епизода на модернизација на Скопје, кога комунизамот се себепромовира како нова политичка реалност. Архитектот на овој објект, Бранко Петричиќ минал низ обука во студиото на Ле Корбизје, во моментот кога Интернационалниот Стил го достигнува својот врв, па така тој е под силно влијание на оваа архитектонска мисла. Овој објект се одликува со модернистички карактеристики како рационална мисла, отсуство на историски референци, модерен

9 photo: Electric power company of Macedonia 1967 9 фотографија: Електростопанство на Македонија,1967 10 photo: Electric power company of Macedonia 1967 10 фотографија: Електростопанство на Македонија,1967

39


building’s façade with a clear orthogonal grid is its most characteristic feature. It is the first curtain wall example in Macedonia. In its plan, the building shows a simple and rational program distribution and clear division of the offices from the other services. Regarding materiality, it was built with a glass and marble façade. This is a building that is not just valuable because of the influences it has brought, but also because of its influence on the local architectural scene afterwards.

11 photo: Electric power companies „EVN“ and „ELEM“, 2015 11 фотографија: „ЕВН Македонија“ и АД „ЕЛЕМ“, 2015

40

Electric Power Company of Macedonia (today: Electric power companies ‚ELEM‘ and ‚EVN‘) Branko Petri čić 1962 facade recostruction Zharko Chausheski ongoing

Електростопанство на Македонија (денес: ‚ЕВН Македонија‘ и ‚АД ЕЛЕМ‘) Бранко Петричиќ 1962 реконструкција на фасада Жарко Чаушески во тек

Today the electric power companies’ building is going through changes of its exterior appearance. By wrapping a new skin that speaks a different architectural language around it, the building is being reinvented as something new. The old glass and marble modernistic façade is being replaced by a façade that resembles a classical architectural style. The content of the building and its plan however, are not being changed. As there is change inflicted only on the exterior, which is the building’s feature that represents its modernistic roots in the most obvious way, one could conclude that the renovation has deeper ideological goals than maintenance of the building’s materiality. It is the building’s history that is being ‘renovated’ and not its materiality. The façade renovation is currently ongoing and its author is Zharko Chaushevski. To sum up, the building of the electric power companies “EVN” and “ELEM” is an urban artifact. It is a building that is a part of Skopje’s architectural history and is unmistakably a carrier of memories. It was a pioneer and a promoter of the International Style in Skopje, a witness of the postwar socialist modernization of the city, it is a storyteller and an evident part of the architectural image of the city, thus part of its identity. Today this identity is being ‘remodeled’ by redressing this architecture as if it were the 1600’s. It is going through a process of reverse face-lifting, ‘benjamin buttoning’ towards something invented.

архитектонски речник, апстракција, употреба на модерни материјали итн. Неговата фасада со јасна ортогонална мрежа е неговиот најкарактеристичен елемент. Таа е привиот пример на ‘висечка фасада’ во Македонија. Во однос на планот, овој објект се одликува со едноставна и рационална програмска дистрибуција и јасна поделба помеѓу канцеларискиот простор од останатите сервисни функции. Во однос на неговата материјалност пак, тој е изграден со фасада од стакло и мермер. Овој објект не е само значаен поради влијанијата што ги носи во земјата, туку и поради неговото понатамошно влијание на локалната сцена. Денес објектот на “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ” минува низ промени на неговиот надворешен изглед. Преку негово обвиткување со нов надворешен слој, кој зборува поинаков архитектонски јазик, објектот е преобмислен како нешто сосема ново. Првобитната модернистичка фасада од стакло и мермер е заменета со фасада, која наликува на фасада во класичен стил. Од друга страна пак, содржината на објектот и неговиот план не се воопшто променети. Бидејќи промената е нанесена само на надворешноста, на елементот на објектот кој ‘најгласно’ ги преставува неговите модернистички корени, би можело да се заклучи дека ова реновирање има подлабока идеолошка позадина од едноставно одржување на материјалност на објектот. Се ‘реновира’ историјата на објектот, а не неговата архитектура. Реновирањето на фасадата е моментално во тек и е дело на Жарко Чаушевски. Да сумираме. Објектот на “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ” е урбан артефакт. Тоа е објект кој е дел од архитектонската историја на Скопје и несомнено е носител на архитектонска меморија. Тој е пионер и репрезент на Интернационалниот Стил во Скопје, сведок на повоената социјалистичка обнова на градот, раскажувач на историја и значаен дел од сликата на градот, односно дел од неговиот идентитет. Денес тој идентитет е ‘ремоделиран’ преку облекувањето на овој објект како да е 1600та година. Тој поминува низ процес на обратен фејслифтинг, и тоа кон нов измислен изглед. 41


42

43


1933 OFFICE BUILDING

former: CHAMBER OF COMMERCE Milan Zloković

ДЕЛОВЕН ОБЈЕКТ

порано: СТОПАНСКА КОМОРА ЗОРАН ЗЛОКОВИќ

1958 SHOPPING CENTER „CITY GALLERY“ former: DEPARTMENT STORE ‚NA-MA‘ SLAVKO BREZOVSKI

ТРГОВСКИ ЦЕНТАР „CITY GALLERY“

порано: СТОКОВНА КУЌА ‚НА-МА‘ СЛАВКО БРЕЗОВСКИ

44

45


46

Shopping Center ‚City Gallery‘ + Office Buildings

Трговски Центар ‚City Gallery‘ + Деловен Објект

If we continue our walk through changing Skopje towards the center of the main square and face the Stone Bridge, on our right side there is а union of two buildings, the former Chamber of Commerce, today an office building and the shopping center “City Galley”, originally built as the department store “NA-MA”. The Chamber of Commerce was built in 1933, by the architect Milan Zloković, in the first modernization period of Skopje, same as the Assembly building, which we already saw in the beginning of the tour. As previously mentioned, there were two flows of production in this period, one that followed the eclectic production in Europe, which had only a few samples in Skopje and never really bloomed. The other stream was brought by eminent architects (one of them being Milan Zloković form Belgrade) who were educated in studios of famous European modernists. The Chamber of Commerce is a modern building that comes from this second flow of production. It was built simultaneously with the National Bank building next to it (whose reconstructed version is standing on the left side; more about it in the section ‘reconstruct’ (pp.)), but unlike it, the Chamber of Commerce, in its spatial structure and exterior, spoke a modern language. When facing the square, the building is communicating with the public space through its glass ground floor façade and the double height space on the first floor. When facing the river, expressionist influences are visible through its semicircular volume. The façade is a composition of simple flat surfaces, freed from decoration, with its openings in a uniformed rhythm. In plan, the building is asymmetrical and it’s starting a block that closes a segment of the central square and will later on be finished with the attachment of the Department store “NA-MA”. The Department store “NA-MA” by the acclaimed architect Slavko Brezovski was built in 1958, in the second modernization period, as the building of the electric power companies “EVN” and “ELEM” we just saw. This building‘s main characteristics are its simplified volume and the functional open

Продолжувајќи ја оваа прошетка низ променетото Скопје кон средната на градскиот плоштад, кога ќе се свртиме кон Камениот мост, од нашата десна страна се наоѓа унија од два објекти и тоа: деловен објект, кој првиобитно преставувал дом на Стопанската комора и трговскиот центар “City Gallery”, првобитно стоковна куќа “НА-МА”. Објектот на Стопанската комора е изграден во 1933год. и е дел од првиот период на модернизација на градот (исто како и објектот на Собранието-првиот објект од оваа прошетка). Стопанската комора е дело на архитектот Милан Злоковиќ. Како што веќе беше споменато, во овој период има две насоки на продукција. Едниот ги следи еклектичните европски трендови и во Скопје е претсавен со само неколку примери и никогаш не го достигнува својот врв. Другиот тип на продукција е донесен на овој регион преку познати архитектити (еден од нив е и Милан Злоковиќ од Белград), кои минале низ обука во студија на познати европски модернисти. Стопанската комора е продукт на оваа втора насока. Изградена е истовремено со објектот на Народната банка, веднаш до него (чија реконструирана верзија можете да ја видите од левата страна; повеќе за тоа во делот ‘реконструирај’ стр.), но за разлика од него, Стопанската Комора зборува модерен јазик преку нејзината просторна структура и надворешност. Изгледот ориентиран кон градскиот плоштад, низ стаклената фасада на приземјето и двовисинскиот простор над него, комуницира со јавниот простор. Изгледот ориентиран кон реката пак, се карактеризира со експресивен цилиндричен волумен. Фасадата е композиција од едноставни рамни површини, ослободени од декоративни елементи, со отвори во униформиран ритам. Планот на објектот е асиметричен. Стопанската комора започнува блок кој подоцна, со додавањето на стоковната куќа “НА-МА”, ќе затвори и оформи еден сегмент од

12 photo: Chamber of Commerce+Department Store „NA-MA“, 1960 12 фотографија: Стопанска комора+ Стоковна куќа „НАМА„1960 13 photo: shopping mall „City Gallery“, 2015 13 фотографија: трговски центар „City Gallery“, 2015

47


plan solution, as it is a part of the first strong trend of socialist modernization, which promoted rationality, purity of form, abstract expression etc. With its logical organization it communicates with the public. The offering of goods is oriented towards the main square, while all the services are oriented in the back, towards the inner yard of the block. In the next two levels it is implementing a curtain wall element. In its volume, this building shows great sensitivity towards its surroundings. It respects the heights of both of the buildings it is attached to and also, in its white façade and the rhythm of the openings, it continues the expression of the Chamber of Commerce. “The architectural shaping of the building derives from its position, from the urban conditions for its connecting to the neighboring buildings.” – explained the architect Slavko Brezovski in 1958. Today these two buildings are going through major modifications. Treated as a union, they are both gaining three additional levels (which given their position will also impact the square itself) and further on, they will be wrapped with a new layer of skin in an architectural language that corresponds with the “Skopje2014” project, which means giving the buildings an ‘older’ look. This ‘refacading’ along with gaining three more levels, provides larger surface for the new ‘older’ skin than the surface of previous one, which ‘emphasizes’ the new feature and forces its presence (more in the section ‘emphasize’ on p.139).

48

In all of the cases where the “Skopje 2014” project modifies existing architecture, it is a modification that makes the building look ‘older’ and changes its exterior in a different architectural language, implying that that building went through a different course of history from its original one (more in the section ‘invent’ on p.105). The only aspect taken into consideration is the exterior appearance. Usually, no changes of the content are being made. The insides remain as they were originally designed, echoing the architectural language and programming that once corresponded with its exterior. As with the previous example, one could once again conclude that

градскиот плоштад. Стоковната куќа “НА-МА” е дело на реномираниот архитект Славко Брезовски и е изградена во 1958год. како дел од вториот период на модернизација (исто како и објектот на компаниите “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ”). Главните карактеристики на овој објект се неговиот едноставен волумен и функционалното решенија на отворен план. Тој е дел од првиот силен тренд на промоција на социјалистичката модернизација, која промовира рационалност, чистота на форма, апстрактен израз итн. Преку неговата организација, тој комуницира со јавниот простор на градскиот плоштад, односно просторот за трговија е ориентиран кон плоштадот, додека пак сервиските функции кон внатрешноста на блокот. Во вторите две нивои е имплементиран елементот на ‘висечка фасада’. Преку својот волумент, овој објект покажува голема чувствителност кон неговата непосредна околина и ги почитува висините на двата објекти на кои се надоврзува. Преку белата фасада и ритамот на отворите се врзува со објектот на Стопанската Комора. “Архитектонското обликување на објектот е произлезено од неговата функција, од урбанистичките услови за поврзување со соседните објекти.’’ - Славко Брезовски, 1958 Денес овие два објекта минуваат низ големи промени. Третирани како унија, на нив се надградуваат три дополнителни нивоа (што поради нивната позиција, ќе му влијае исто така и на градскиот плоштад) и понатаму ќедобијат нова обвивка со архитектонски јазик кој му одговара на проектот “Скопје 2014”, што значи давање на објектот ‘постар’ изглед. Ова ‘рефасадирање’, заедно со додадените нивоа, резултира со нова фасада што зафаќа поголема површина од претходната, го ‘нагласува’ новиот елемент и го наметнува неговото присуство (повеќе во делот ‘нагласи’ стр. 139). Во сите случаи каде проектот “Скопје 2014” модифицира постојна архитектура, се работи за промена на изгледот на објектот во нов изграз, со различен архитектонски јазик, која го прави објектот да изгледа ‘постаро’ и со тоа предлага дека тој минал низ поинаков тек

the building’s history is being ‘renovated’ and not its materiality. To summarize, the shopping center “City Gallery” and the office building, which used to be the Chamber of Commerce, are both urban artefacts of Skopje, representing a union of a building form the second modernization period respectfully complementing a building of the first modernization period, both shaping the central square of the city. These urban artefacts today have been ‘redressed’ so that they don’t represent those memories anymore, but become representations of an ‘invented’ unreal past.

Department Store ‚NA-MA‘ (today: shopping center ‚City Gallery‘) Slavko Brezovski 1958 + Chamber of Commerce (today: office building) Milan Zloković 1933 facade recostruction (ongoing) Lazar Dimov and Nikola Stakinov

на настани од вистинитиот. (повеќе во делот ‚измисли‘ стр. 105) Единствената карактеристика на архитектурата важна при оваа промена е нејзиниот надворешен изглед. Најчесто не се прават промени на нејзината внатрешност; таа останува во својата првобитна форма и го рефлектира оригиналниот архитектонски јазик и програма на објектот. Како и кај претходниот пример така и во овој може да се заклучи дека се ‘реновира’ историјата на објектот, а не неговата материјалност. Деловниот објект, кој првобитно е дом на Стопанската комора и трговскиот центар “City Gallery”се урбани артефакти, кои претставуваат унија формирана од објект од вториот период на модернизација, кој се надоврзува на објект од првиот период, двете заедно оформувајќи го Градскиот плоштад. Овие урбани артефакти се ‘преоблечени’, така што повеќе не ги рефлектираат овие архитектонски спомени, туку се претвораат во репрезентации на ново невистинито минато. Стоковна куќа ‚НA-MA‘ (денес: трговски центар ‚City Gallery‘) Славко Брезовски 1958 + Стопанска комора (денес: деловен објект) Милан Злоковиќ 1933 реконструкција на фасада (во тек) Лазар Димов и Никола Стакинов

49


50

51


1989 Electric TRANSMISSION SYSTEM OPERATIOR OF MACEDONIA „MEPSO“ former: REPUBLIC TC DISPATCH CENTER ZORAN SHTAKLEV

МАКЕДОНСКИ ЕЛЕКТРОПРЕНОСЕН СИСТЕМ ОПЕРАТОР „МЕПСО“ порано: РЕПУБЛИЧКИ ДИСПЕЧЕРСКИ ТК ЦЕНТАР ЗОРАН ШТАКЛЕВ

52

53


54

Electricity Transmission System Operator of Macedonia “MEPSO”

Македонски Еелектропреносен Систем Оператор ‚МЕПСО‘.

Let’s move on through the main square, heading towards our next stop - the Electricity Transmission System Operator of Macedonia “MEPSO”. On your left side is the main pedestrian street “Makedonija” where you can find many cafés and bars, if you wish to refresh with a drink after the tour...

Да продолжиме преку Градскиот плоштад до следниот објект од оваа прошетка - Македонски Еелектропреносен Систем Оператор ‚МЕПСО‘. На вашата лева страна, се наоѓа главната пешачка улица “Македонија”. Долж неа можете да најдете повеќе кафетерии и барови, доколку сакате да се освежите по оваа прошетка...

The “MEPSO” building was originally built as the Republic Dispatch TC Center, in 1989 by architect Zoran Shtaklev. It is yet another example of an already exiting urban artefact modified by “Skopje 2014”. It’s one of the latest samples of architecture from the third modernization period of Skopje, the post-earthquake renewal of the ‘city of solidarity’, built only two years before Macedonia splits from the Yugoslav Union and proclaims independence. It is the latest example of modernistic pre-independence architectural production in this tour. With its materiality and style it communicates with the building next to it (the Telecommunications Center from 1974 by architect Janko Konstantinov; it is an integral part of Tange’s plan for the post-earthquake reconstruction of the city center). It has two contrasting features; the volume which contains the programe and is completely wrapped with a glass façade with an orthogonal clear grid and a beton brut heavy-looking cover on top of it with is carried by massive columns that are independent from the glass segment. At each of the three edges oriented towards the outside of the block, there is an expressive glass cylinder which contains the vertical communications. In its volume, this building is using as a reference the US Embassy in Athens by Walter Gropius. The US Embassy is an example of making a contemporary memory connection to the ancient architectural style present in the city and in the city’s history. By using this example as a reference for its volume, symmetry and order, the “MEPSO” building hints the antique, filtered through current materials, technologies and expressions that reflect modern times.

Објектот “МЕПСО” примарно е изграден како седиште на Републичкиот диспечерски ТК Центар, во 1989 год. и е дело на архитектот Зоран Штаклев. Овој објект е уште еден пример на постоечки урбан артефакт, променет со проектот “Скопје 2014”. Tој е еден од најдоцните архитектонски примероци од третиот период на модернизација на Скопје, пост-земјотресната обнова на ‘градот на солидарноста’, изграден две години пред одвојувањето на Македонија од Југославија и нејзиното прогласување независност. Во оваа прошетка тој е најмладиот пример од продукцијата пред прогласувањето независност. Преку неговите материјалност и израз тој комуницира со објектот, кој е во неговата непосредна околина (Телекомуникацискиот Центар од архитектот Јанко Константинов, изграден во 1974год; интегративен дел од планот на Танге за пост-земјотресната обнова на градскиот центар). Објектот “МЕПСО” се состои од два контрастни елементи: волуменот, кој ја содржи прогамата и е комплетно обвиткан со стаклена фасада со јасна ортогонална мрежа и покривката од натур-бетон, која изгледа како да натежнува врз стаклениот волумен. Таа е поставена на столбови кои се независни од стаклениот волумен. На секој од трите надворешно ориентирани агли е поставен експресивен застаклен цилиндар, кој содржи вертикални комуникации. Преку својот волумен, овој објект се референцира на Американската амбасада во Атина, дело на Валтер Гропиус. Американската амбасада е пример за формирање на мемориска врска со антиката на градот во кој се наоѓа, онаа од непосредното опкружување. Преку употреба на овој пример како референца, објектот на

14 photo: „MEPSO“, 2011 14 фотографија: „МЕПСО“ 2011 15 photo: „MEPSO“, 2015 15 фотографија: „МЕПСО“ 2015

55


At the moment there is an ongoing renovation of this building’s façade, same as the electric power companies’ building and the shopping center “City Gallery”, together with the office building it is attached to. The building is being ‘redressed’ to look much older in an ‘invented’ architectural language which doesn’t correspond to the city’s existing ones (the phenomenon is further analyzes in the section ‘invent’ on p.---). Only its exterior is being changed. If one for a moment neglects the reasons for reflecting historical styles, the comparison between the old and the new appearance of the building is an interesting one, as they are both hinting some history, but using a very different approach. The original approach of the building, while ‘hinting history,’ is also complementing and respecting its context (physical and historical). The approach of “Skopje 2014” on the other hand, in its ‘hinting history’ is completely denying and neglecting the building’s context (again physical and historical). The author of the façade renovation is unannounced. Another effect from the “Skopje 2014” is the ‘hiding’ and ‘disconnecting’ of the “MEPSO” building from the central square (further analyzed in the sections ‘hide’ (p.189) and ‘disconnect’ (p.151). The “Skopje 2014” project is placing new architecture in front of the “MEPSO” building, on top of a greenary are that used to be a public space which connected the central square and this building. In its size and silhouette, this new architecture completely erases the “MEPSO” building from sight, when being on the main square. In its architectural language, it is promoting the course of history ‘invented’ by the “Skopje 2014” project. One can summarize that the “MEPSO” building is an urban artefact from the last pre-independence, modernistic production that is currently being reinvented into a building whose original interior and newly added exterior do not speak the same architectural language. Same as the previous ‘refacaded’ examples, the background of this change is not material maintenance, but ideology.

56

„МЕПСО“ навестува античка референца, филтрирана низ модерни материјали, технологии и изразување. Во моментов, во тек е реновирањето на фасадата на овој објект. (ист случај како претходните два објекти од оваа прошетка) Објектот е ‘преоблечен’ така што ќе изгледа многу ‘постаро’, со употреба на измислен архитектонски јазик, кој не кореспондира со остнатите веќе постоечки архитектонски изрази во градот(феномен анализиран во делот ‘измисли’ стр.). Само неговиот надворешен изглед се менува. Доколку за момент се занемарат причините за рефлектирање на историскиот стил, споредбата помеѓу првибитниот и новиот изглед на објектот “МЕПСО” е интересна. Двата изгледа изразуваат некаква историска референца, но на многу различен начин. Првобитниот пристап на објектот на ‘рефлектирање историски стил’ исто така вклучува и надоврзување на својата околина и почитување на контекстот (физички и историски). Принстапот на проектот “Скопје 2014” пак, комплетно го занемарува и порекнува контекстот (физички и историски). Aвторот на ова реновирање е необјавен. Уште еден ефект од проектот “Скопје 2014” е сокривањето и одвојувањето на објектот “МЕПСО” од градскиот плоштад. (повеќе во делот ‘сокриј’ стр.189 и делот ‘одвои’ стр.151). Проектот “Скопје 2014” сместува нова архитектура пред објектот “МЕПСО”, на местото на зеленилото кое ги врзува влезот на објектот и градскиот плоштад. Овој нов архитектонски слој, со своите димензии и силуета, сосема го брише објектот “МЕПСО”, од погледот кој постои гледајќи од полштадот. Преку неговиот архитектонски јазик пак, го промовира текот на историјата измислен со проектот “Скопје 2014”. Може да се заклучи дека зградата на “МЕПСО” е урбан артефакт од последната модернистичка продукција пред стекнувањето независност, кој денес е преобмислен во објект, чиј оригинален ентериер и новосоздаден екстериер не го зборуваат истиот архитектонски јазик. Исто како и во претходните ‘рефасадирани’ примери, позадината на оваа промена не е материјално

Republic TC Dispatch Center (today: Electricity Transmission System Operator of Macedonia) Zoran Shtaklev 1989 facade recostruction unannounced author ongoing Републички диспечерски ТК центар (денес: Македонски електропреносен систем оператор) Зоран Штаклев 1989 реконструкција на фасада необјавен автор во тек

57


58

59


2014 ARCHEOLOGICAL MUSEUM / STATE ARCHIVES / CONSTITUTIONAL COURT SLOBODAN ZHIVKOVSKI

АРХЕОЛОШКИ МУЗЕЈ / ДРЖАВЕН АРХИВ / УСТАВЕН СУД СЛОБОДАН ЖИВКОВСКИ

60

61


16 photo: Archeological museum, 2014 16 фотографија: Археолошки музеј, 2014 17 photo: lack of distance , 2015 17 фотографија: недостаток на растојание, 2015

62

The Archeological Museum of Macedonia / State Archives / Constitutional Court of the Republic of Macedonia

Археолошкиот музеј на Македонија / Државниот архив / Уставниот суд на Република Македонија

The new building of the Archeological Museum of Macedonia was built in 2014 by Slobodan Zhivkovski. This building also contains the State Archives of Macedonia and the Constitutional Court of the Republic of Macedonia. Same as the triumph arc “Porta Makedonija”, it is a sample of the new architectural layer of the city, constructed as part of the “Skopje 2014” project. In this tour, it is an example of a newly constructed piece with the goal of becoming an urban artefact, by visually imposing historical values. The Archeological Museum was relocated from the building of the National Museum of Macedonia (a building which contained the archeological, historical and ethnological museums of the country). The People’s Museum of Macedonia is an existing urban artefact, being a building from the post-earthquake renewal of Skopje-the third modernization period. It was built in 1972 by Mimoza Tomikj and Kiril Muratovski. By combining the relocated archeological museum, the state archives and the constitutional court into one container, the government is giving tremendous importance to this new building. This tremendously important building was built in an ancient classical style, meaning all of the historical artefacts and state facts, along with the statehood itself have been placed in a container with an ancient look designed in the 21st century. The scale of the Archeological Museum combined with the architectural language of its façade, its symmetry and emphasized central entrance is trying to fabricate magnificence and produce an image of power and importance. The plan of the building however, does not complement this idea at all. The grand frontal image of the building suggests an enormous building behind it, but it is not followed by one. Once a person enters the museum, they immediately have to turn left or right as they have reached its back. The scale of the new building doesn’t correspond with its surroundings and is very disrespectful towards its physical context. When one makes a circle around the building, one can see that it leaves no distance between itself and the previously existing buildings behind it, which

Новиот објект на Археолошкиот музеј на Македонија е изграден во 2014год. и е дело на Слободан Живковски. Овој објект е исто така и седиште на Државниот архив и на Уставниот суд на Република Македонија. Исто како и триумфалната капија “Порта Македонија”, овој објект е примерок од новата архитектонска продукција, создадена со проектот “Скопје 2014”. Низ оваа прошетка, тој е пример за новоконструирано дело, кое се стреми да постане урбан артефакт преку визуелно наметнување на историски вредности. Археолошкиот музеј е релоциран од објектот на националната институција Музеј на Македонија (која ги содржи археолошкиот, историскиот и етнолошкиот музеј на земјата). Музејот на Македонија е постоечки урбан артефакт, бидејќи е објект од постземјотресната обнова на градот-третиот период на модернизација на Скопје. Изграден е во 1972год. и е дело на Мимоза Томиќ и Кирил Муратовски. Преку сместување на релоцираниот Археолошки музеј, Државниот архив и Уставниот суд во еден заеднички контејнер, владата му дава на новиот објект огромна важност. Овој објект од голема важност е изграден во антички класичен стил, што всушност значи дека сите историски артефакти на државата и нејзините државни факти, заедно со самата државност, се сместени во контејнер со антички изглед, изграден во 21от век. Димензиите на Археолошкиот музеј, во комбинација со архитектонскиот јазик на неговата фасада, симетријата и нагласениот централен влез, се труди да фабрикува величественост и да произведе слика на важност и моќ. Планот на објектот пак, не ја надополнува оваа идеја. Грандиозната фронтална слика предлага огромна, исто толку грандиозна зграда позади неа, но тоа не е случајот. Веднаш по влегувањето во објектот се стигнува и до неговиот крај, па така потребно е веднаш да се заврти десно или лево.

63


shows that the reason for its size is not just to fabricate an appearance of importance, but also to completely cover and erase from sight the buildings behind. As with others, this example again shows ideological goals behind esthetics. The buildings that are hidden are: the building for the bank “Komunalna Banka” from 1955, by Slavko Brezovski (postwar, second modernization period) and the building for a bank as part of the “Cultural Center” project from 1979 by Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic (post-earthquake, third modernization period). The Archeological Museum is also disrespectful towards the river bank and the existing public space which used to be there before it was built. From the lack of physical distance between the previously existing and the newly constructed architectural layer and from the size of the newly constructed one, one can understand that the placement of this new building is forced. Even though there wasn’t enough space for a new building and it erased the public area along the river, it was built, with the purpose to ‘disconnect’ and ‘hide’ (p.189). As the new museum building was built right at the edge of the river Vardar, it then was followed by a bridge construction which provided an entrance for the building. In conclusion, The Archeological Museum / State Archive/ Constitutional Court of the Republic of Macedonia building presents itself as a building of great importance. It is ‘inventing’ historical values by using antique language, which is then ‘emphasized’ in order to visually force this newly constructed values and its importance. It is a building that is very disrespectful to its surroundings, completely erasing the previously existing architecture from sight.

64

Димензиите на објектот не соодветствуваат со неговото физичко опкружување. Доколку се заобиколи зградата, може да се види недостатокот на растојание помеѓу неа и веќе постоечките објекти позади неа, што покажува дека причините за нејзината големина не се само фабрикување изглед кој предлага важност, туку и целосно сокривање од вид на постоечките објекти. Како и со другите примери, повторно се покажани идеолошки цели зад естетиката. Објектите кои се сокриени се: објектот за“Комунална банка” од 1955год., дело на архитектот Славко Брезовски (повоен период на модернизација) и објектот на “Комерцијална банка”, дел од идејата за Културниот центар – проект на Штефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер и Марјан Уршич од 1979год. (постземјотресна обнова, трет период на модернизација). Археолошкиот музеј исто така не го почитува кејот на реката и јавниот простор, кој постоел пред изградба. Од недостатокот на растојание помеѓу новиот и постојниот архитектонски слој, како и од димензиите на новиот, може да се заклучи дека поставувањето на овој објект е наметнато. Иако нема доволно простор за нов објект, тој е изграден со цел да ‘одвои’ и ‘сокрие’ (стр. 189). Музејскиот објект е изграден на работ на реката, па така по неговата, следува и изградба на мост кој овозможува влез во објектот. Од ова произлегува дека објектот на Археолошкиот музеј / Државниот архив / Уставниот суд на Република Македонија се презентира себе како здание од голема важност. Тој ‘измислува’ историски вредности преку употребата на антички израз, кој потоа е ‘нагласен’ за визуелно да ги наметне новоконструираните вредности и својата важност. Тоа е објект кој не го почитува околниот контекст, комплетно бришејќи ја од вид постојната архитектура.

Parthenon, 438 BC, Athens Phidias, Ictinus, Callicrates Партенон, 438 пне, Атина Фидиас, Иктинус, Каликратес

Archeological Museum / State Archives /Constitutional Court, 2014, Skopje Slobodan Zhivkovski Археолошки музеј / Државен архив / Уставен суд, 2014, Скопје Слободан Живковски

65


66

67


2013 FINANCIAL POLICE OFFICE / PUBLIC PROSECUTION DIGPG „POLAR“ DOOEL

УПРАВА ЗА ФИНАНСИСКА ПОЛИЦИЈА / ЈАВНО ОБВИНИТЕЛСТВО ДИГПГ „ПОЛАР“ ДООЕЛ

68

69


70

Financial Police Office / Public Prosecution

Управа за финансиска полиција / Јавно обвинителство

Further along the river bank, the forth “Skopje 2014” construction is the Financial Police Office / Public Prosecution building. Same as the previous example, this building is a sample of the new architectural layer of the city and is an example of a newly constructed piece of architecture with the goal of becoming an urban artefact, by visually imposing historical values. Again, the architectural language being used is implying a different course of history. It appears as if there has been a time in the past when the architectural production in Skopje was speaking that specific language, but that is not the case. In that sense, this building is rethinking history and constructing architectural memories of a time that never was. (further explained in the section ‘invent’ p.105) It was built in 2013 and constructed by „Polar“dooel.

Продолжувајќи долж кејот на реката, четвртиот објект, конструиран од проектот “Скопје 2014” е објектот на Управата за финансиска полиција и Јавното обвинителство. Исто како и во претходниот пример, овој објект е дел од новиот архитектонски слој на градот и е пример за ново архитектонско парче, кое преку визуелно наметнување на историски вредности, се стреми да постане урбан артефакт. Повторно, употребениот архитектонски јазик сугерира поинаков тек на настаните од историјата, односно дека постои период во минатото кога архитектонската продукција го говорела тој јазик, иако тоа не е случај. Во таа смисла, овој објект ја преобмислува историјата и конструира архитектонски спомени од време кое никогаш не било. (феномен анализиран во делот ‘измисли’ стр.105) Објектот е изграден во 2013год. и е изведен од “Полар”дооел. Преку неговиот волумен и архитектонски јазик јасно е дека објектот се обидува да го копира Темпјето Браманте во Рим (Сан Пјетро во Монторио) од Донато Браманте, имитирајќи го неговиот ренесансен изглед. Управата за финансиската полиција и Јавното обвинителство се сместени во објект од 2013год. кој имитира мартириум во Рим од 1502год. Тој е зголемена верзија на објект од сосема поинаков социо-цултурен, политички, економски итн. контекст. Па така, иако постои голема сличност во нивниот изглед, тие не можат да бидат претставници на истите идеали. Објектот на Управата за финансиската полиција не е репрезентација на животот на Донато Браманте, не ја носи во себе таа историска вредност, туку само наликува на вистинскиот објект-носител. Овој пример на превземен објект покажува драматична разлика во негоите димензии, во однос на оригиналот. Матириумот е три пати зголемен за да може да ја смести во себе програмата доделена од проектот “Скопје 2014”. Ова покажува дека во процесот на ‘превземање’, стилот и силуетата се важни, но не и димезиите и програмата. (повеќе

In its volume and architectural language this building is clearly trying to copy the Tempietto Bramante in Rome (San Pietro in Montorio) by Donato Bramante, mimicking its renaissance appearance. The Financial Police Office and Public Prosecution in Skopje are placed in a building from the year 2013 that is imitating a martyrium in Rome from the year 1502. It is an enlarged version a building which comes from an entirely different socio-cultural, political, economic, etc. context, so even though they look very much alike, they cannot be a representation of the same ideals. The Financial Police Office in Skopje is not a standing representation of Donato Bramante’s life, it doesn’t carry that historical value, but it simply looks like another building that does. This example of a ‘borrowed’ building shows drastic difference in size from the original. The martyrium is enlarged three times so that it can constrain the new program “Skopje 2014” planned for it. This shows that style and silhouette are taken as important, both scale

18 photo: Financial Police Office 2014 18 фотографија: Управа за финансиска полиција, 2014 19 photo: Financial Police Office 2014 19 фотографија: Управа за финансиска полиција, 2014

71


and content are neglected in the process of ‘borrowing’(the section ‘borrow’ p.175). This is another example which shows that the “Skopje 2014” is dealing only with exteriors. By neglecting other aspects of architecture and using only the images of it, the project shows its ideological goal. It’s not dealing with the physical buildings, but just with the image they are constructing. Another aspect of this building‘s presence is its position. Same as the example of the Archeological Museum, it is positioned in a way that, together with the buildings next to it (also “Skopje 2014”) it is hiding and erasing from sight the existing architecture behind it and is disconnecting this architecture from the river bank (sections ‘hide’ p.189 and ‘disconnect’ p.151). Behind the Financial Police Office/ Public Prosecution is the Macedonian Opera and Ballet building (part of the ‘Cultural Center’ project in 1979 – the post-earthquake, second modernization period of Skopje), which will be the next stop in this tour. The platform in front the Opera and Ballet building was gradually lowering its level towards the river and forming the entrance square. Today it doesn’t exist anymore. The physical presence of the new architecture is disrespectful towards these surroundings. It erased the opera and ballet’s entering platform and took over the public space along the river. As it was built right at the river’s edge, it then was followed by the construction of a bridge that is leading towards the buildings entrance. Further on, this tour will examine an example of the hidden, previously existing architecture, behind the examples of the new architecture that hides.

72

во делот ‘превземи’ стр.175). Ова е уште еден показател дека проектот “Скопје 2014” се грижи само за надворешноста. Со запоставувањето на други архитектонски аспекти, проектот ги покажува неговите идеолошки цели. Тој не се занимава со самите физички објекти, туку со сликата, која тие ја конструираат. Друг важен аспект е позицијата на овој објект. Исто како и во примерот на Археолошкиот музеј, тој е поставен така што, заедно со објектите покрај него (исто така објекти од проектот “Скопје 2014”), ја сокрива постојната архитектура и ја двои од кејот на реката. (повеќе во деловите ‘сокриј’ стр.189 и ‘одвои’ стр.151) Зад Управата за финансиката полиција / Јавното обвинителство се наоѓа објектот на Македонската опера и балет (дел од идејата за ‘Културниот центар’ од 1979год.- од постземјотресната обнова, третиот период на модернизација), кој е следен во оваа прошетка. Платформата пред Mакедонската опера и балет постепено се снижуваше кон нивото на реката, формирајќи плоштад пред влезот на објектот. Таа денес повеќе не постои. Новите објекти не го почитуваат своето физичко опкружување воопшто. Тие ја избришаа влезната платформа на опеарата и го превземаа јавниот простор покрај реката. Овој објект е изграден наработ на самата река, па така по неговата изградба следува и изградба на мост кој води до неговата влезна партија. Понатаму, оваа прошетка ќе истражи пример на веќе постоечки објект ‘сокриен’ од новиот архитектонски слој.

Tempietto (San Pietro in Montorio), 1502, Rome Donato Bramante Темпјето (Цан Пјиетро во Монторио), 1502, Рим

Financial Police Office / Public Prosecution, 2013, Skopje DIGPG „Polar“ dooel Управа на финансиска полиција / Јавно обвинителство, 2013, Скопје ДИГПГ „Полар“ дооел

73


74

75


1979 MACEDONIAN OPERA AND BALLET

FORMER: MACEDONIAN NATIONAL THEATER (CULTURAL CENTER) STEFAN KACIN, JURIJ PRINCES, BOGDAN SPINDLER, MARJAN URSIC

МАКЕДОНСКА ОПЕРА И БАЛЕТ

ПОРАНО: МАКЕДОНСКИ НАРОДЕН ТЕАТАР (КУЛТУРЕН ЦЕНТАР) СТЕФАН КАЦИН, ЈУРИЈ ПРИНЦЕС, БОГДАН СПИНДЛЕР, МАРЈАН УРШИЧ

76

77


Macedonian Opera and Ballet

Македонска опера и балет

The Macedonian Opera and Ballet building was originally built as the Macedonian National Theatre in 1979 by Slovenian architects Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler and Marjan Ursic. It is an urban artefact of the city that dates from its post-earthquake renewal – the third modernization period and is one of the most distinctive and radical designs in the city. As a building, it plays a great role in the architectural identity of Skopje. Its creation was a part of the idea for the ‘Cultural Center’, an idea for a setting, a union of segments, each of them with a specific program (philharmonic, opera, ballet, music and ballet schools, cinema, trade). These segments are all opened toward one platform which unites them - the ‘cultural square’. In terms of volume, the Macedonian Opera and Ballet cannot be perceived as one object, but as a configuration of fractured volumes coming out of a folded, wrinkled platform, lowering down towards the river Vardar. The continuity is also expressed with the monochrome treatment of this artificial topography. The homogeneousness material and the absence of color also emphasize the abstract character of the configuration and no classical architectural elements are recognized in the final form. The white landscape offers a completely new spatial experience, creating a wide open public space, oriented towards the southern side. The building and its background are entering into a dynamic relationship and could be perceived as one surface that fragments and folds with different intensities (Minas Bakalchev, Violeta Bakalcheva)¹

Македонската опера и балет е првобитно изградена како објект на Македонскиот народен театар, во 1979год. од словенечките архитекти Штефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер и Марјан Уршич. Тоа е објект – урбан артефакт на градот, кој датира од неговата постземјотресна обнова – третиот период на модернизација на градот и е еден од најдистинктивните и најрадикалните објекти на градот. Како објект тој е важен дел од архитектонскиот идентитет на Скопје. Примарно е создаден како дел од идејата за ‘Културниот центар’, идеја за поставка, конфигурација, сочинета од повеќе сегменти, секој од нив со специфична програма (филхармонија, опера, балет, музичко и балетско училиште, кино, трговија). Секој од овие сегменти е ориентиран и се отвора кон платформата која ги обединува – ‘културниот плоштад’. Во однос на волуменот, овој објект не може да биде доживеан како единствен, туку како конфигурација од фрагментирани волумени, кои никнуваат од една платформа полна преклопи. Оваа платформа постепено го снижува своето ниво кон реката. Континуитетот на оваа вештачка топографија е искажан и преку неговиот монохромен третман. Хомогената материјалност и отсуството на боја го нагласуваат апстрактниот карактер на конфигурацијата, при што не можат да бидат препознаени типични архитектонски елементи во финалниот волумен. Овој бел пејзаж нуди едно сосема ново доживување, притоа создавајќи отворен јавен простор ориентиран кон јужната страна. Зградата и нејзината позадина навлегуваат во динамична корелација и можат да бидат перцепирани како една единствена површина, која се превиткува и фрагментира со различни интензитети (Минас Бакалчев, Виолета Бакалчева). ¹

In the period 2011-2014, the “Skopje 2014” project produced three new buildings along the river bank, right in front of the opera and ballet building, overlapping with the building’s entering platform, which was

Во периодот 2011-2014год. проектот “Скопје 2014” создава три нови објекти долж кејот на реката, точно пред објектот на операта, завземајќи ја нејзината влезна платформа, која комуницира со јавниот простор покај реката. Со бришење

20 photo: Macedonian Opera and Ballet, 2000 20 фотографија: Македонска опера и балет, 2000 21 photo: Macedonian Opera and Ballet, 2015 21 фотографија:

78

Македонска опера и балет, 2015

79


making a connection with the river bank. By erasing the public area in front of it, the building itself is being erased from the public perception. These new buildings are hiding the opera and ballet building from sight and are erasing it from the center’s image. One of these three building is the Financial Police Office / Public Prosecution building that was already seen in this tour. (sections ‘hide’ p.189 and ‘disconnect’ p.151). To sum up, the Macedonian Opera and Ballet is unmistakably an important urban artefact that has been hidden from sight and with that denied from its importance to the city, by the “Skopje 2014” project.

на оваа јавна платформа е избришан и самиот објект од јавната перцепција. Новите објекти ја кријат операта од видно поле и ја бришат од сликата на градскиот центар. Еден од овие три објекти е претходно споменатиот објект на Управата за финансиската полиција / Јавното обвинителство. (повеќе во деловите ‘сокриј’ стр.189 и ‘одвои’ стр.151) Од ова може да се заклучи дека објектот на операта без двоумење е важен урбан артефакт, кој е сокриен од вид а со тоа и оттргнат од својата важност за градот, од страна на проектот “Скопје 2014”.

Macedonian National Theatre, 1979, Skopje (today: Macedonian Opera and Ballet) Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic Македонски Народен Театар, 1979, Скопје (денес: Mакедонска Опера и Балет) Стефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер, Марјан Уршич

from left: 1. Independet Macedonia Colonnade, 2014, Skopje 2. Financial Police Office / Public Prosecution, 2013, Skopje DIGPG „Polar“ dooel 3. Ministry of Foreign Affairs, 2011, Skopje Blagoja Stojanovski, Lidija Stojanovska од лево: 1. Колонада Независна Македонија, 2014, Скопје 2. Управа за финансиска Полиција / Јавно Обвинителство, 2013, Скопје ДИГПГ „Полар“ дооел 3. Министерство за Надворешни Работи, 2011, Скопје Благоја Стојановски, Лидија Стојановска

80

81


82

83


2013 old theatre

national theater, dimitrie m. leko, 1927 destroyed 1963, reconstructed 2013 Jovan stefanovski - zhan

стар театар

народен театар, димитрие м. леко, 1927 уништен 1963, реконтруиран 2013 јован стефановски - жан

84

85


Old National Theatre

Стар народен театар

Continuing the walk back towards the Stone Bridge, still along the left side of the river, after passing the new Museum of the Macedonian Struggle for Sovereignty and Independence (from 2011, by Zoran Jordanovski , as part of the “Skopje 2014” project), the building of the Old Theater appears.

Оваа прошетка понатаму продолжува назад кон Камениот мост, сé уште на левата страна од реката Вардар. Поминувајќи го Музејот на македонската борба за државност и самостојност (дело на Зоран Јордановски, изградено во 2011год. како дел од проектот “Скопје 2014”), се пристигнува до објектот на Старот театар.

The newly reconstructed building of the Old National Theatre was designed by Jovan Stefanovski – Zhan and the theater was opened in 2013. It is an example of the revival of an old urban artefact of the city, which was destroyed in the earthquake in 1963, forming a gap of fifty years between its destruction and resurrection. This reconstruction is also a part of the “Skopje 2014” project. The original National Theater building was built in 1927, on this exact same location. The project was started in 1914 by J. Bukovac and went through many redesign processes until it was finally finished by Dimitrie Leko, the architect who also designed the first post-ottoman urban plan from Skopje. The theatre was a classical academism example, being one of the few buildings from the first modernization period that followed the European eclectic production. Architecturally, it was well known for its interiors. Its relief ornaments were a great achievement of the local craftsmanship of the time. The reconstructed building of the theater also contains a museum of ornaments. Its interiors are filled with ornament samples brought from all over the country. There are fragments taken from different archeological localities in Macedonia, a fragment of the iconostasis from the church “Sv. Spas” in Skopje, details taken from the early Christian localities Stobi and Heraclea, marble pieces from the church “Sv. Sofija” in Ohrid, the only, unique iconostasis in Macedonia made by the group of Petre Filipovski – Garkata etc. The interior of the Theater has become a museum on its own, collaging Macedonian history. 86

Реконструираниот објект на Стариот народен театар, отворен во 2013год., е дело на Јован Стефановски –Жан. Тој е пример за оживување на стар урбан артефакт, уништен со земјотресот во 1963год. формирајќи временската дистанца од педесет години помеѓу уништувањето и реконструкцијата. Оваа реконструкција е дел од проектот “Скопје 2014”. Оригиналниот објект на Народниот театар е изграден во 1927год. на истата оваа локација. Преоктот е започнат уште во 1914год. од страна на Ј. Буковац и минува низ повеќе фази на преработка за да биде финализиран од Димирие Леко, архитектот кој исто така и го прави првиот план за урбаниот развој на Скопје по распадот на Османлиската Империја. Театарот е редок пример за класичен академизам и е од првиот период на модернизација, кој ги следи европските еклектични тенденции. Од архитектонски аспект, тој е познат по својот богат ентериер. Неговата рејлефна орнаментика е големо своевремено достигнување на локалните мајстори. Реконструираната верзија на театарот исто така содржи и музеј на орнаменти. Неговата внатрешност е полна со примероци донесени од различни предели на Македонија и фрагменти од различни археолошки локалитети во земјата. Меѓу нив има фрагмент од иконостасот на црквата “Св. Спас” во Скопје, детали превземени од ранохристијанските локалитети Хераклеа и Стоби, мермерни примероци од црквата “Св. Софија” во Охрид, единственот иконостанс од тајфата

21 photo: National Theatre, 1927 21 фотографија: Народен театар, 1927 22 photo: Old National Theatre, 2014 22 фотографија: Стар театар, 2014

87


Two other examples of this period are the Army Hall and the National Bank, both destroyed in the earthquake in 1963 and both reconstructed in the last five years. All of the tree reconstructions have a different approach in forming a memory connection with their long-gone originals. The example of the Old Theater is a more accurate copy of its original, style and silhouette-wise, than the National Bank reconstruction, but not as accurate as the Army Hall reconstruction. Its volume has been mirrored, turning the entrance of the building to face the Stone Bridge and it has also been emphasized in scale (sections ‘reconstruct’ p.165 and ‘emphasize’ p.139). The reconstruction is focusing on reviving the architectural style of the building, but it is also altering other aspects of the architecture. This is showing the “Skopje 2014”project’s use of the image for ideological purposes. The project is not reviving the theatre’s architecture, but is reviving the image of it, which will produce longing for those past times. This architecture originates from a period in time that is an antecedent of the time from which all of the modified buildings originated. To conclude, the reconstructed theater, in its revival of the old one, is accurate only in the style of the building and not in the entire architecture of it. Putting the accent on the image, its purpose is to produce longing for the times of its original, giving priority to chosen history.

на Петре Филиповски – Гарката итн. Ентериерот на театарот станува музеј на овој колаж на македонската историја. Други два примери од овој период се Офицерскиот дом и Народната банка, и двата упиштени со земјотресот во 1963год. и реконструиирани во последните пет години. Сите три реконструции имаат различни пристапи во формирањето на мемориска врска со нивните дамнешни оригинали. Зборувајќи за стилот и силуетата, примерот на Стариот театар е поточна копија на својот оригинал од реконструкцијата на народниот театар, но не е толку точен пример на копирање како Офицерскиот дом. Неговиот волумен е огледално поставен во споредба со оригиналот, насочувајќи ја влезната партија кон Камениот мост. Театарот е исто така и со поголеми димензии од првобитниот објект. (повеќе во деловите ‘реконструирај’ стр.165 и ‘нагласи’ стр.139) Реконструкцијата се фокусира на оживување на архитектонскиот израз, но менува други архитектонски аспекти. Ова ја покажува употребата на сликата што архитектурата ја создава за идеолошки цели, од страна на проектот “Скопје 2014”. Проектот не ја оживува архитектурата на објектот, туку сликата која тој ја конструира, а со тоа и содзава копнеж по овие минати времиња. Оваа архитекура потекнува од време, кое му претходи на времето од кое потекнуваат модифицираните објекти. Може да се заклучи дека оживувањето на првобитнот објект на Народниот театар е прецизено само кога станува збор за архитектонскиот стил на објектот, но не и целата негова архитектура. Ставајќи акцент на сликата, целата на оваа реконструкција е да се произведе копнеж по минатите времиња кога овој објект постоел и со тоа да им се даде предност пред други минати времиња.

National Theatre, 1927, destoyed 1963, Dimitrie M. Leko (final stage), Skopje Народен театар, 1927, уништен1963, Димитрие Леко (последна фаза), Скопје

Old Theatre, recustructed 2013, Jovan Stefanovski - Zhan, Skopje Стар Театар, реконструкција 2013, Јован Стефановски - Жан, Скопје 88

89


90

91


1970 MACEDONIAN GOVERNMENT

FORMER: CENTRAL COMMITTEE OF THE COMMUNIST PARTY OF MACEDONIA PETAR MULICHKOVSKI

влада на република македонија

порано: централен комитет на комунистичката партија на македонија петар муличковски

92

93


Macedonian Government

The walk continues further across the bridge “Goce Delchev” to its last stop, the building of the Macedonian Government that will appear on your right side…

94

The building of the Macedonian Government was built in 1970 by architect Petar Mulichkovski. In that time it was originally built as the Central Committee of the Communist Party of Macedonia, which makes it an important part of the country’s ideological history. It is one more example of the post-earthquake buildings that represent the third modernization period. This complex spatial structure attempts to establish distance from the orthodox principles of the functionalism and explore new typological solutions. In its architectural essence is the principle of fragmentation of the volume in individualized units. The building’s composition has seven individual segments (six in its original state, the seventh one added later on). All of the segments have the same footprint, but variate in height and are connected with the communications segment – a uniting base. Structure-wise, this building was a novelty. All of its segments are ‘floating’ volumes with a reinforced concrete core, and all of them are treated equally in their façades. The building’s facade also stands for the experimentation with technological achievements. In 2014, within the “Skopje 2014” project, the Government building is stripped from its original façade and it is wrapped in a new one, with an architectural language that does not correspond its structure and planning. The façade reconstruction is done by Zharko Chausheski and Filip Bogatinov. This is yet another example which shows that the “Skopje 2014” is dealing only with exteriors, which shows the project’s ideological goal. It’s only dealing with the image the building is constructing and not with

Влада на Република Македонија

Прошетката продолжува преку мостот “Гоце Делчев” и од неговата десна страна е последниот објект, објектот на Владата на Република Македонија... Објектот на Валдата е дело на архитектот Петар Муличковски од 1970год., првобитно изграден како седиште на Централниот комитет на комунистичката партија на Македонија, со што е значаен дел од идеолошкото минато на државата. се работи за уште еден објект од постземјотресната обнова и третиот период на модернизација на градот. Оваа комплексна просторна структура се обидува да се оддалечи од тогаш типичните принципи на функционализмот и да истражи нови типолошки решенија. Во неговата архитектонска суштина е фрагментацијата на волуменот во посебни единици. Композицијата на објектот е сочинета од седум сегменти (шест во првобитната состојба, седмиот додаден подоцна). Сите сегменти имаат ист отпечаток во основа, но варираат во висина. Тие се поврзани преку волумен –подлога, кој ги обединува. Во однос на конструкцијата, овој објект е новитет во своето време. ‘Лебдечките’ сегменти се поставени на централно армиранобетонско јадро, и сите се одликуваат со истот третман на фасадата. Фасадата на објектот исто така е претставник на технилошките достигнувања од тоа време.

23 photo: Macedonian Government, 2001 23 фотографија: Влада на Република Македонија, 2001

Во 2014 год. во рамките на проектот “Скопје 2014”, оригиналната фасада на објектот на Владата е отстранета и тој е обвиткан со нова, која зборува архитектонски јазик кој не кореспондира со контрукцијата и просторното планирање на објектот. Фасадната реконструкција е дело на Жарко Чаушески и Филип Богатинов. Ова е уште еден пример за фокусот на проектот “Скопје 2014” само на надворешноста на

24 photo: Macedonian Government, 2015 24 фотографија: Влада на Република Македонија, 2015

95


the actual building itself. (section ‘refacade’ p.127). The great resemblence the new façade has with the White House by James Hoban, built in 1800 in Washington, makes the newly renovated building of the Macedonian Government another example of mimicking someone else’s historical values whilst denying its own ones. (section ‘borrw’ p.175) To conclude, the Government building is an urban artefact of Skopje’s modernization history and a unique example of architecture in the city. Today this urban artefact has lost its identity because it has been ‘redressed’ in an exterior layer ‘borrowed’ from a foreign historical context. This has been done by the “Skopje 2014” project with an intention of masking the ideological history the building represents.

објектите. Користењето единствено на ја сликата, која тие ја создаваат, ја покажува идеолошката цел на проектот. (делот ‘рефасадирај’ стр.127) Огромната сличност во изгледот со Белата куќа од Џејмс Хобан, изградена во 1800год. во Вашингтон, ја прави реновираната зграда на Владата уште еден пример за имитирање нечија туѓа историја и поради тоа, истовремено откажувајќи се од својата. (делот ‘превземи’ стр.175) Како заклучок може да се каже дека објектот на Владата е урбан артефакт од историјата на модернизаија на Скопје и уникатен примерок од архитектурата на градот. Денес овој урбан артефакт е преоблечен во надворешен слој превземен од туѓ историски контекст. Ова е дело на проектот “Скопје 2014” со намера да ја маскира идеолошката историја на овој обејкт.

Central Committee of the Communist Party of Macedonia (today: Macedonian Government) Petar Mulichkovski 1970 facade reconstruction Zharko Chausheski and Filip Bogatinov 2014

96

Централен Комитет на Комунистичката Партија на Македонија (денес: Влада на Република Македонија) Петар Муличковски 1970 реконструкција на фасада Жарко Чаушески и Филип Богатинов 2014

97


98

99


CATALOG OF TACTICS КАТАЛОГ НА ТАКТИКИ

100

101


CATALOG OF TACTICS

КАТАЛОГ НА ТАКТИКИ

This catalog is a collection of all the tactics used for (de)constructing a certain architectural memory, which have been shown through examples in the previous section. In order to explain its intention and what it is indicative of, I have made a selection of definitions, which explain the meanings of the terms ‘strategy ‘ and ‘tactics’ and the difference between them.

Овој каталог претставува збирка на сите тактики употребени за (де)конструирање на одредена архитектонска меморија, кои се претставени преку конкретни примери во претходното подглавје. Со цел полесно објаснување на неговата намера и она што тој пробува да го покаже, следува селекција на дефиниции, кои ги објаснуваат поимите ‘стратегија’ и ‘тактика’, како и разликата помеѓу нив.

„Strategy Strategy is, like ‘tactics’, a term from a military context, where it refers to long-term war planning in contrast to short-term, more flexible battle planning. ‘Strategy’ means an approach that emerges from the planning desk and the sand table; it works from a position of power that is in a position to force its opponents to accept its conditions and to ignore limitations imposed by circumstances. Strategy plans for its own space, and that is a space of autonomy, where the objects, whether enemy soldiers or one’s own, can be maneuvered at will. The urban-planning equivalent of strategy is the master plan.

Tactics Tactics is, like ‘strategy’, a term from a military context, where it refers to a short-term battle planning in contrast to long-term, less flexible war planning. ‘Tactics’ means an approach from the weaker place, which is not in a position to dictate conditions to an opponent but is compelled to try to exploit relationships to its advantage, by waiting for an opportunity and exploiting it flexibly and quickly. Tacticians have to work in others’ locations. The urban-planning equivalent of tactics is temporary use.

102

Tactical urban planning A strategic approach to urban planning, like that seen in the twentieth century, is no longer possible today. The alternative is tactical urban planning: goals must be formulated and partners sought for their implementation who have similar, or at least compatible, goals. –Peter Arlt“ ¹

„Стратегија Стратегија, исто како и ‘тактика’, е поим употребуван во воен контекст и се однесува на долготрајно планирање на војна, наспроти краткотрајно, пофлексибилно, планирање на битка. ‘Стратегија’ подразбира пристап кој произлегува од планирање ‘на маса’; функционира од позиција на моќ и е во можност да го принуди противникот да ги прифати неговите услови и да ги игнорира ограничувањата наметнати од околностите. Страгија е планирање на свој терен и подрзабира автономен простор, каде субјектите, без разлика дали се противнички војници или свои, можат да бидат раководени. Еквивалент на поимот ‘стратегија’ во урбанистичкото планирање би бил мастер планот. Тактика Тактика, исто како и ‘стратегија’, е поим употребуван во воен контект и се однесува на краткотрајно планирање на битка, наспроти долготрајно, помалку флексибилно, планирање на војна. ‘Тактика’ подразбира пристап од послаба позиција, односно од позиција без можност за диктирање на услови на противникот, од позиција на принудно барање начини за да се дојде до предност, преку чекање на можност и нејзино искористување флексибилно и брзо. Тактичарите оперираат на туѓи териротии. Еквивалент на поимот ‘тактика’ во урбанистичкото планирање би бил ‘привремена употреба’.

1. ‘Temporary Urban Spaces, Concepts for the Use of City Spaces’, CHRONICLE BOOKS, 2006, pp.16

103


„Strategy (MG) (strategy, stratagem and tactic) The strategy is a logic, the tactic a criterion, the stratagem a means. Strategy refers to the global logic – an abstract system – capable of directing operations; the tactic is the set of rules and relationships – the operative device – necessary to facilitate their logical evolution; the stratagem is a contingent application, or intelligent instrument. “ With what incredible speed it moved, how determent it was in its strategies, how flexible in its tactics, how surprising in its stratagems!” (paraphrasing McCOLLOUGH, Colleen, Cesar, Barcelona: Planeta, 2000) Tactic (MG) A tactic is a concrete application of a strategy; A strategy applied by means of cleverness. “Tactics is knowing what to do when there is something to do. Strategy is knowing what to do when there is nothing to do.” Savielly Tartakover, Polish Chess Grand Master.“²

2. ‘the Metapolis dictionary of Advanced Architecture’, Actar, 2003, pp.573, 609

104

If a ‘strategy’ is the general goal, the preplanned, long-term idea, than the strategy of the ‘Skopje2014’ project would be the censoring of a certain period in history. The strategy answers the question ‘What?’. What does the ‘Skopje2014’ project want to achieve? By analyzing which existing architecture has been going through changes in the last years, the answer that emerged is: Forgetting the Socialistic Federative Republic of Yugoslavia as part of Skopje’s history. The ‘tactics’ used to complete the general goal, on the other hand, would be the answer to the question ‘How?’. How does one forget a specific period of history? By erasing all the visual reminders of it, by deconstructing the architectural memories one carries from that period in history and by constructing (inventing) new ones. Specifically about the ‘Skopje2014’ project, by erasing all of the postwar modernization architecture which was built in the time

Тактичко урбано планирање Стратешки пристап во урбаното планирање, како оној од дваесетиот век, не е веќе возможен денес. Алтернативата е тактичко урбано планирање: формулирање на целите и наоѓање на партнери со слични или компатибилни интереси, со цел нивно имплементирање. – Петер Арлт“ ¹ „Стратегија (МГ) (Стратегија, стратегем, тактика) Стратегијата е логика, тактиката е критериум, а стратегемот е сретсво. Стратегијата се однесува на севкупната логика – апстрактен систем - способен за режирање на операции; тактиката е збир на правила и односи – оперативен уред – неопходен за логична еволуција на тие операции; стратегемот е условена апликација, интелигентен инструмент. ‘Со која неверојатна брзина се движеше, колку решителен беше во своите стратегии, колку флексибилен со своите тактики, кој непредвидлив со своите стратегеми!’ (парафразирање на McCOLLOUGH, Colleen, Cesar, Барселона: Planeta, 2000)

of SFRY and constructing new architectural memories as if there has been another course of history. This is a catalog of all the methods, all the ‘tactics’, all the concrete applications of the general strategy, planned one step at a time and used to erase the visual reminders of the postwar architecture produced in the time of SFRY. The examples chosen for every tactic are not the only existing examples in the city, as the ‘Skopje2014’ project is currently ongoing.

Југославија , како дел од историјата на Скопје. ‘Тактиките’ пак, употребени за постигнување на оваа цел, би го дале одговорт на прашањето ‘Како?’. Како може да се заборави одредено парче историја? Преку бришење на сите визуелни потсетници, преку деконструирање на архитектонските спомени од тој период и преку конструирање (измислување) нови. Конкретно во случајот на проектот ‘Скопје2014’, преку заборавање на модерната архитектура од повоениот период, која е создадена во времето на СФРЈ и преку конструирање на нови архитектонски спомени како да историјата имала различен тек. Ова е каталог на сите тактики, сите конкретни методи на аплицирање на оваа стратегија, испланирани чекор по чекор, употребени со цел бришење на визуелните потсетници на повоената архитектонска продукција во времето на СФРЈ. Бидејќи проектот ‘Скопје2014’ е сé уште во тек, посочените примери за секоја од тактиките во овој каталог, не се и единствените во градот.

Тактика (МГ) Тактика е конкретната примена на стратегијата; применета стратегија преку снаодливост. ‘Тактиката подразбира знаење што да се направи, кога има нешто што треба да се направи. Стратегијата подразбира знаење што би требало да се направи, иако нема потреба нешто да се направи.’ - Savielly Tartakover, полски гранд мастер во шах.“² Ако ‘стратегија’ е крајната цел, претходно испланираната, долготрајна идеа, тогаш стратегијата на проектот ‘Скопје2014’ би била цензорирање на одреден период од историјата. Стратегијата дава одговор на прашањето ‘Што?’. Кон што се стреми проектот ‘Скопје2014’? Преку анализа на постојната архитектура, која минува низ промени во последните години, може да се заклучи дека одговорот на тоа прашање е: Заборавање на Социјалистичката Федеративна Република

105


INVENT ИЗМИСЛИ FRAME ВРАМИ REFACADE РЕФАСАДИРАЈ EMPHASIZE НАГЛАСИ DISCONNECT ОДВОИ RECONSTRUCT РЕКОНСТРУИРАЈ BORROW ПРЕВЗЕМИ

106

HIDE СОКРИЈ


INVENT ИЗМИСЛИ

108


„The thing that makes the ‚Skopje2014‘ project diffrent from all architectural production in the region today, is, of course, the style of all of its buildings. Even though its authors and their apologists refer to it as baroque, antic or classical, none of these terms can be truly justified because of one simple reason. Exept for some formal elements (coloums, capitals, tympanums, domes) , any essential characteristics of these styles cannot be seen(structure, planning, composition, proportion etc.).“

verb to make up a new style that will look like it witnessed a different course of history than the currently familiar one and will reinvent the past

-Nikos Chausudis, „ПРОЕКТОТ СКОПЈЕ 2014 – СКИЦИ ЗА ЕДНО НАРЕДНО ИСТРАЖУВАЊЕ“, Skopje, p.76

synonym: fake, make up, misinform, deceit, fabricate, forge, falsify antonym: create, discover, design, concieve, establish

„Она по што проектот „Скопје 2014“ се издвојува од сето друго што во недамнешното минато и во поблиското опкружување е направено во доменот на архитектурата е секако стилот кој се провлекува низ речиси сите негови објекти. Иако авторите и нивните апологети најчесто го определуваат како барокен, антички, класичен или класицистички, ниту еден од овие епитети не може вистински да се оправда, од едноставна причина што освен одделните формални елементи (столбови, капители,тимпанони, куполи), во досегашните објекти не се применети суштинските карактеристики на овие стилови (структура, организација, композиција, пропорции на градбите итн).“

IN · VENT

ИЗ · МИС · ЛИ глaгол да се присвои споменик, објект или архитектонски елемент од сосема поинаков просторен и историски контекст синоними: замисли, нашминкај, дезинформирај, фабрикувај, измами, фалсификувај антоними: создади, откриј, креирај, зачни, основај

-Никос Чаусидис, „ПРОЕКТОТ СКОПЈЕ 2014 – СКИЦИ ЗА ЕДНО НАРЕДНО ИСТРАЖУВАЊЕ“, 2013, Скопје, стр.76 110

111


112

INVENTING ARCHITECTURAL MEMORY

ИЗМИСЛУВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

‘Invent’ is the principal tactic for (de)constructing architectural memory, used in the past decade in the center of Skopje, its usage escalating in the most recent few years. It is the leading method towards the dominant goal of the ‘Skopje2014’ project’s strategy. In the essence of the term ‘(de)constructing’ lies the construction of something new as a parallel action to the decomposition of something existing. The creation of new architecture and the invention of a meaning behind it, does not only conceal existing realities inside the city and take away their spotlight, but it also implements new ones. Its usage is easily combined with all of the other tactics, in order to enhance the effect. The more intense the presence of the ‘invented’ architecture becomes, the more other actualities become neglected and forgotten. That intensity is achieved when tactics are being combined (for e.g. ‘invent’ + ‘frame’, ‘invent’ + ‘borrow’, ‘invent’ + ‘refacade’, ‘invent’ + ‘emphasize’ etc., explained more later on). ‘Invent’ can be a tactic which deals with modifications and adjustments of existing architecture or can be a tactic implemented while creating new architecture. When existing architecture is being modified, ‘inventing’ new memories behind it means destroying the existing ones. That is being done through changing architecture’s appearance. Buildings are modified to look older and their exteriors are being redone in a different architectural language, implying that they went through a different course of history. When creating new architecture, the architectural language being used is again implying a different course of history. The new buildings appear as if there has been a time in the past when the architectural production in Skopje was speaking that chosen architectural language, when actually that was not the case, thus ‘inventing’ architec-

‘Измисли’ е водечка тактика за (де)конструирање архитектонска меморја, користена во изминатата декада во центарот на Скопје. Нејзината употреба ескалира во последните неколку години. Таа е најупотребуваниот метод за постигнување на примарната цел на проектот ‘Скопје2014’. Во суштината на поимот ‘(де)конструирање’ лежи креирањето на нешто ново, како паралелно дејствие на уништувањето на нешто постоечко. Создавањето на нова архитектура и ‘измислувањето’ на значење зад неа, не само што ги прикрива постоечката реалност на градот и ја одзема нивната важност, туку и имплементира нови. Употребата на оваа тактика лесно се комбинира со други за да се нагласи нејзиниот ефект. Колку поприсутна станува новата ‘измислена’ архитектура, толку повеќе други актуелности стануваат занемарени и заборавени. Такво интензивно присуство се постигнува со комбинирање на тактики (на пр. ‘измисли’ + ‘врами’, ‘измисли’ + ‘превземи’, ‘измисли’ + ‘рефасадирај’, ‘измисли’ + ‘нагласи’ итн., објаснети понатаму). ‘Измисли’ како тактика, може да се занимава со модифицирање и прилагодување на постојна архитектура или може да биде тактика за креирање на нов архитектонски слој. Во првиот случај, ‘измислување’ на нови сеќавања позади модифицираната архитектура подразбира уништување на постојните. Тоа се постигнува со промена на надворешниот изглед. Објектите се здобиваат со обвивка која ги прави да изгледаат постари и која зборува поинаков архитектонски јазик, што предлага дека тие просведочиле поинакви настани во минатото. Во случаите кога се работи за ‘измислување’ на нова архитектура, повторно, употребениот архитектонски јазик предлага поинаква ‘измислена’историја. Изгледот на новите објекти прoсочува дека во историјата на

tural memory. This faking of history is massively produced in the last years, so it is becoming more and more the only visually present history-telling architecture in Skopje. The architecture from the period that is being neglected and forgotten on the other hand, is either concealed or modified to complement the newly invented one. Going through the next examples, one can get a clearer view of how the tactic ‘invent’ can make drastic changes. The term most used in the media, when spoken about the style of the newest layer of architecture in the city, is ‘Baroque’. This collage of used decorative elements shows how inconsistent this layer is in its efforts to present itself as baroque. (p.114) One could not read at all a specific architectural style from it. It is another level of ‘inventing’. But, if we indulge the creators and take the term ‘baroque’ for granted, one other issue appears. Baroque is a style that emerged in the 16th century and lasted until the 18th. In this period in time, Macedonia was a completely different context. While baroque was taking over parts of Europe, Macedonia was under the Ottoman Empire and going through a post-byzantine period of sacral production. When ‘inventing’ doesn‘t involve creating, is it a legitimate way of forming ones identity?

градот имало период кога архитектонската продукција зборувала одреден јазик, но тоа всушност не е вистина и се работи за ‘измислен’ период. Во последните неколку години се случува масовно фабрикување на историја, користејќи ја архитектурата како медиум. Оваа архитектура станува едиствениот, визуелно присутен, наратор. Архитектурата пак која потекнува од она минато кое треба да се занемари и заборави, се прикрива или е прилагодува на онаа ‘новоизмислената’. Следните примери даваат појасна слика за тактиката ‘измисли’ и драстичните промени кои таа може да ги предизвика. Најупотребуванот збор во медиумите, кога се разговара за стилот на новиот архитектонски слој на градот, е ‘Барок’. Овој колаж од употребените декоративни елементи покажува колку новиот архитектонски слој е неконзистентен во своите напори да се презентира како барокен. (стр.114) Воопшто не може да се прочита одреден специфичен архитектонски стил од него, што претставува уште едно ниво на ‘исмислување’. Но, доколку го занемариме тоа прашање за момент и слепо поверуваме дека се работи за барок, се појавува друг проблем. Барок, како архитектонски стил, се појавува во 16тиот век и трае до 18тиот. Во овој период, Македонија е сосема поинаков контекст. Додека во некои делови на Европа се шири барокната продукција, Македонија е дел од Отоманската Империја и минува низ поствизантиски период на сакрална продукција. Кога ‘измислувањето’ не вклучува создавање, дали може да биде легитимен начин на oформување идентитет?

113


INVENTED ARCHITECTURAL MEMORY /NEW ARCHITECTURAL LAYER ИЗМИСЛЕНА АРХИТЕКТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА / НОВ АРХИТЕКТОНСКИ СЛОЈ

Triumph Arc ‚Porta Macedonia‘ Valentina Stefanovska 2012 Триумфална порта „Македонија“ Валентина Стефановска 2012

Financial Police Office / Public Prosecution „Polar“ dooel 2013 Управа за финансиска Полиција / Јавно Обвинителство „Полар“ дооел

Agency for Electronic Communications “Neimar Engineering“ - Skopje 2012 Агенција за Електронски Комуникации “Неимар инженеринг“- Скопје 2012

Ministry of Foreign Affairs Blagoja Stojanovski, Lidija Stojanovska 2011 Министерство за Надворешни Работи Благоја Стојановски, Лидија Стојановска 2011

The Museum of the Macedonian Struggle for Sovereignty and Independence Zoran Jordanovski 2011 Музеј на македонската борба за државност и самостојност Зоран Јордановски 2011

Hotel оn square Macedonia ongoing construction Хотел на плоштад Македонија изведба во тек 114

Archeological Museum / State Archives / Constitutional Court Slobodan Zhivkovski 2014 Археолошки музеј / Државен архив / Уставен суд Слободан Живковски 2014 115


INVENTED ARCHITECTURAL MEMORY / MODIFYING EXISTING ARCHITECTURE ИЗМИСЛЕНА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА / ПРОМЕНИ НА ПОСТОЈНА АРХИТЕКТУРА

Electric Power Company of Macedonia (today: Electric power companies ‚ELEM‘ and ‚EVN‘) Branko Petri čić 1962 Електростопанство на Македонија (денес: ‚ЕВН Македонија‘ и ‚АД ЕЛЕМ‘) Бранко Петричиќ 1962

Republic TC Dispatch Center (today: Electricity Transmission System Operator of Macedonia) Zoran Shtaklev 1989 Републички диспечерски ТК центар (денес: Македонски електропреносен систем оператор) Зоран Штаклев 1989

Central Committee of the Communist Party of Macedonia (today: Macedonian Government) Petar Mulichkovski 1970 Централен Комитет на Комунистичката Партија на Македонија (денес: Влада на Република Македонија) Петар Муличковски 1970

116

facade recostruction Zharko Chausheski ongoing реконструкција на фасада Жарко Чаушески во тек

facade recostruction unannounced author ongoing реконструкција на фасада необјавен автор во тек

facade reconstruction Zharko Chausheski and Filip Bogatinov 2014 реконструкција на фасада Жарко Чаушески и Филип Богатинов 2014

117


COLLAGE OF INVENTED ELEMENTS / ORNAMENTS КОЛАЖ НА ИЗМИСЛЕНИ ЕЛЕМЕНТИ / ОРНАМЕНТИ

118

119


FRAME ВРАМИ

120


122

„These mental representations, along with the actual city, contain many unique elements, which are defined by Lynch as a network of paths, edges, districts, nodes, and landmarks. (...) (...)The fourth element, nodes, are points or strategic spots where there is an extra focus, or added concentration of city features. Prime examples of nodes include a busy intersection or a popular city center.“

frame

-Ethan Sundilson, Kevin Lynch: City Elements Create Images in Our Mind. 1960

synonyms: showcase, exhibit, promote, heighten, boost, magnify antonyms: ignore, diminish, weaken, dismiss, conceal, neglect, forget

„Овие ментални слики, заедно со самиот град, содржат многу уникатни елементи, дефинирани од страна на Линч како мрежа од патеки, рабови, дистрикти, јазови и споменици. (...) (...)Четвртиот елемент, јазови, подразбира точки или стратешки позиции, каде се забележува посебен фокус или има концентрирано присуство на градски елементи.“

вра · ми

-Ethan Sundilson, Kevin Lynch: City Elements Create Images in Our Mind. 1960

синоними: изложи, презентирај, промовирај, зајакни, посочи антоними: игнорирај, разнебитни, ослабни, прикриј, занемари, заборави

verb to create a postcard-worthy image by strategically framing objects with others so that they enhance and promote each other‘s presence

глагол да се создаде слика-разгледница, преку стратешко врамување на објекти со други, така што тие взаемно ќе си го зајакнат присуството

123


124

FRAMING ARCHITECTURAL MEMORY

ВРАМУВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

‘Framing’ architecture, as a tactic for (de) constructing the city’s architectural memories, is also one of the methods used by the ‘Skopje2014’ project to achieve its main strategic goal. It deals with the positioning of the new architecture in the city’s center. This new architecture is being produced for the specific purpose of achieving that main goal (forgetting a certain time in the past and rearranging the course of history), so therefor, the new architecture is inventing a new past (as explained with the previous tactic ‘invent’). Even though it is the newest architectural layer of the city, it appears much older than the one it is trying to take the focus off. By layering the new monuments, landmarks and buildings in a way that they enhance each other’s presence, the new architecture is becoming visually more and more available, taking all the attention and becoming the leading history teller. This tactic does not directly modify the existing architecture, but it is a logistics tool that deals with strategic placement and characteristic sightlines. It is a tactic that provides a new attitude and identity for the city, by creating ‘postcard’ images on particular positions in the center, which promote the newly constructed Skopje. Through the ‘Skopje2014’ project in the last couple of years, a lot of new monuments have appeared in the center of the city. They have populated it in a way that there is a monument to be seen at the end of every sightline. The new ‘old’ architecture is then positioned in a way that it frames a monument and creates this ‘postcard’ image. The monument is being framed and the architecture is the frame. The following two examples of ‘framing’ architectural memory will clarify this tactic.

‘Врамување’ архитектура, како тактика за (де) конструирање архитектонска меморија, е уште еден метод на проектот ‘Скопје2014’ за постигнување на својата финална стратешка цел. Тој се занимава со позиционирањето на новата aрхитектура во градскиот центар. Оваа нова архитектура е креирана со цел заборав на одредено минато време и реорганизирање на историските текови. Таа измислува ново минато (како што е објаснето со претходната тактика ‘измисли’) и изгледа многу постаро од постојната архитектура, од која се труди да го одвлече вниманието (иако е најновиот архитектонски слој на градот). Преку поставување на нови споменици на начин што тие взаемно си го нагласуваат своето присуство, новата архитектура станува се повеќе визуелно достапна и со тоа и главен наратор на историјата на градот. Оваа тактика не подразбира дирекно модифицирање на постојната архитектура, туку е логистичка алатка, која се занимава со стратешко позиционирање и користење на карактеристичните градски погледи. Ова е тактика која овозможува преобмислување на идентитетот на градот, преку креирање на ‘разгледници’ на избрани позиции, кои го промовираат новокреираното Скопје. Преку проектот ‘Скопје2014’, во последните години многу нови споменици го населија центарот на градот. На крајот на секоја карактеристична градска визура, никнува споменик, кој понатаму е ‘врамен’ со новата ‘стара’ архитектура и така е креирана сликаразгледница. Следните два примера на ‘врамување’ ја разјаснуваат оваа тактика.

THE FRAME РАМКА

Triumph Arc ‚Porta Macedonia‘ Valentina Stefanovska 2012 Триумфална Порта ‚Македонија‘ Валентина Стефановска 2012

The Museum of the Macedonian Struggle for Sovereignty and Independence - Museum of VMRO - Museum of the Victims of the Communist Regime Zoran Jordanovski 2011

Музеј на македонската борба за државност и самостојност - Музеј на ВМРО - Музеј на жртвите од комунистичкиот режим Зоран Јордановски 2011

Archeological Museum / State Archives / Constitutional Court Slobodan Zhivkovski 2014

Археолошки музеј / Државен архив / Уставен суд Слободан Живковски 2014

125


FRAMED VIEW ВРАМЕН ПОГЛЕД

LAYERS OF FRAMING СЛОЕВИ НА ВРАМУВАЊЕ

Founitain / Monument ‚Warrior on a horse‘ Valentina Stefanovska 2011 Фонтана / Спомени ‚Воин на коњ‘ Валентина Стефановска 2011

Founitain / Monument ‚Warrior‘ Valentina Stefanovska 2013 Фонтана / Спомени ‚Воин‘ Валентина Стефановска 2013

126

127


In the first example, the frame is the triumph arc ‘Porta Makedonija’, built in 2012, but is looking like the Parisian one from 1836 (explained in the tactic ‘borrow’ (p.175)), thus the frame being new architecture looking old. This frame is positioned in a way that, when one stands or drives along the boulevard in front if the Assembly building, the triumph arc perfectly frames the main new monument on the ‘Macedonia square’ (the main city square), thus a new monument at the end of a characteristic sightline. Behind this monument a new hotel is being built in a classical style. This would be the third layer in this ‘postcard’ image, the background in a style promoting the newly constructed history. In the second example, the chosen sightline is one of the main characteristic visual axis of Skopje. It is the view a pedestrian has while passing the stone bridge, which connects the main city square with the old bazaar district. Centrally positioned, on the other side of the bridge, there is a new monument which is being framed by two new buildings, placed on both sides of the end of the bridge. On the left side there is the Museum of the Macedonian Struggle, built in 2011 in a baroque style. On the right side is the Archeological museum, built in 2014 in a classical style. If the results from the ‘frame’ tactic are postcards, who is supposed to identify with the new image of the city? The citizens need more than images. They know the age of the landmarks and the buildings. For them there is no sentimental value in it, the landmarks and buildings are new and therefor unfamiliar and foreign. The visitors on the other hand, are just passing by. They can remember the images, buy postcards of them but they won’t identify with them. They are foreigners. So, to whom does this new city belong?

128

Во првиот пример, рамкта е триумфалната капија ‘Порта Македонија’, изградена во 2012год., која изгледа како онаа од Париз од 1836год. (објаснето сотактиката‘превземи’(стр.175)),односнорамката е нова, но изгледа старо. Гледајќи од објектот на собранието или од булеварот пред него, кон градскиот плоштад, оваа рамка го ‘врамува’ погледот кон најзначајниот нов споменик, поставен на средина на градскиот плоштад (‘врамен’ споменик на крајот на карактеристична градска визура). Зад овој споменик никнува хотел во класичен стил. Тој е третиот слој во оваа ’слика-разгледница’, позадина во стил кој ја промовира новоконструраната историја. Во вториот пример, избраниот поглед е долж една од најкарактеристичните визуелни оски на Скопје. Тоа е погледот преку Камени Мост, кој ги врзува градскиот плоштад и старата чаршија. Гледано од градскиот плоштад, централно позициониран од другата страна на мостот, се наоѓа нов споменик, кој пак е ‘врамен’ од две нови згради, поставени од двете страни на мостот. На левата страна се наоѓа Музејот на македонската борба, изграден 2011год. во барокен стил. Од десната страна се наоѓа Археолошкиот музеј од 2014год., изграден во класичен стил. Ако резултатите од тактиката ‘врами’ се разгледници, кој би требало да се идентификува со новата слика на градот? На неговите жители потребни им е повеќе од само слика. Тие ја знаат староста на спомениците и зградите. Спомениците и зградите се нови, непознати, страни, поради што немаат добиено на сентиментална вредност. Посетителите пак, се само минувачи. Тие можат да ги запомнат сликите, да понесат разгледници од нив, но не и да се идентификуваат со нив. Тие се странци. Па така, чиј е овој нов град?

129


REFACADE РЕФАСАДИРАЈ

130


„Camouflage (MG) The term ‘camouflage’ is of relevance for its sense of reinterpretation – and of reformulation – rather than of obscuring. As with certain military artifices – paint, patterns, coverings or fabrics – camouflage is generally achieved through an international manipulation of reality… …This alludes to a tactical dissolution of the object based upon the blurring of its silhouettes and the dissolution of its former solemn presence… …The idea of camouflage is accepted: for its sense of “tactical mechanism” – a mechanism of “recodification” (for the proposal of new codes) and “un-codification” (redefinition of old ones); that is of interchange and multiplication (relational and sematic) through which things eventually become – or may become - other things at them same time. „

RE · FAçADE verb to replace the skin / face / facade of a building with a new one (to hide the current appearance of an object) in order to erase and forget the history it is associated with synonyms: wrap, cover, camouflage, deny, conceal, censor, shroud, forget antonyms: approve, acknowledge, present, allow, show, expose, display, uncover, remember

‘the Metapolis dictionary of Advanced Architecture’, Actar, 2003, pp.95

„Камуфлажа (МГ) Поимот ‘камуфлажа’ е од важност поради реинтерпретациите и реформулациите, повеќе него ли поради аспектот на затскривање. Камуфлажа се постигнува преку манипулација со реалноста, со помож на одредени воени трикови како употреба на бои, текстури и ткаенини... ... Ова алудира на тактичко разнебитување на објектот преку замаглување на неговата силуета и неговото поранешно јасно присуство... ...Идејата позади камуфлирањето е ‘тактички механизам’ – механизам на ‘рекодирање’ (предлог на нови кодови) и редефинирање на старите кодови; се работи за размени и мултипликации (релациски и семантички) преку кои нештата постепено постануваат и други нешта истовремено.“ 132

‘the Metapolis dictionary of Advanced Architecture’, Actar, 2003, стр.95

РЕ · ФА · СА · ДИ · РАЈ глагол да се замени изгледот / лицето / фасадата на еден објект со нова (да се сокрие тековниот изглед на еден објект) за да се избрише и заборави минатото зад него синонуми: обвиткај, покриј, камуфлирај, порекни, цензорирај, заборави антоними: одобри, афирмирај, прифати, дозволи, презентирај, изложи, откриј, запомни 133


134

REFACADING ARCHITECTURAL MEMORY

РЕФАСАДИРАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

‘Refacade’ is the method of manipulating with architectural memory by changing its exterior appearance. It is a tactic for deconstructing architectural memory, by directly modifying existing architecture, concealing and covering it and wrapping it with a brand new skin. This new skin constructs a new architectural appearance, and therefor, an image that suggests the presence of different memories behind that building. ‘Refacading’ architectural memory implies not just changing an existing one, but also inventing a new one as a substitute. There is an exchange of stories being made. In order to ‘refacade’ an architectural history, one needs to produce a new one, which will be wrapped around the old one, completely covering it. Going through these four selected examples of ‘refacading’, in the center of Skopje, some of which already appeared in the previous section, one can get a clearer idea of the outcomes of this tactic.

‘Рефасадирање’ е метод на манипулација со архитектонската меморија преку промена на нејзиниот надворешен изглед. Тоа е тактика на деконструирање на архитектонски сеќавања преку директно модифицирање на постојната архитектура, нејзино сокривање и обвиткување со нов надворешен слој. Новиот надворешен слој има за цел конструирање нов архитектонтски имиџ, а со тоa и слика која предлага присуство на поинакви сеќавања зад конкретната архитектура. ‘Рефасадирање’ архитектонска меморија не подразбира само промена на постоечката, туку и измислување на нова како замена. Се работи за размена на приказни. За да се ‘рефасадира’ архитектонско сеќавање, потребно е да се произведе ново кое ќе биде обвиткано околу постојното, сокривајќи го сосема. Следните четири примери на ‘рефасадирање’, од центарот на Скопје, дел од кои веќе беа посочени во претходното подглавје, даваат појасна слика за резултатите од оваа тактика.

next page, e.g. 1

сл. стр., пр. 1

Department Store ‚NA-MA‘ (today: shopping center ‚City Gallery‘) Slavko Brezovski 1958 + Chamber of Commerce (today: office building) Milan Zloković 1933 facade recostruction Lazar Dimov and Nikola Stakinov ongoing

Стоковна куќа ‚НA-MA‘ (денес: трговски центар ‚City Gallery‘) Славко Брезовски 1958 + Стопанска комора (денес: деловен објект) Милан Злоковиќ 1933 реконструкција на фасада Лазар Димов и Никола Стакинов во тек

Electric Power Company of Macedonia (today: Electric power companies ‚ELEM‘ and ‚EVN‘) Branko Petri čić 1962 facade recostruction Zharko Chausheski ongoing

Електростопанство на Македонија (денес: ‚ЕВН Македонија‘ и ‚АД ЕЛЕМ‘) Бранко Петричиќ 1962 реконструкција на фасада Жарко Чаушески во тек

135


Republic TC Dispatch Center (today: Electricity Transmission System Operator of Macedonia) Zoran Shtaklev 1989 facade recostruction unannounced author ongoing

Републички диспечерски ТК центар (денес: Македонски електропреносен систем оператор) Зоран Штаклев 1989 реконструкција на фасада необјавен автор во тек

Central Committee of the Communist Party of Macedonia (today: Macedonian Government) Petar Mulichkovski 1970 facade reconstruction Zharko Chausheski and Filip Bogatinov 2014

Централен Комитет на Комунистичката Партија на Македонија (денес: Влада на Република Македонија) Петар Муличковски 1970 реконструкција на фасада Жарко Чаушески и Филип Богатинов 2014 136

137


YEAR ГОДИНА

SCALE РАЗМЕР

2015 1933+1958 2015 1962 2015 1989 2014 1970

SILHOUETTE СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


140

From the comparison of the previous and the new skin layers, their architectural language and the silhouettes they form, this tactic could be interpreted as a way of reverse face-lifting, face-lifting which aims to make a building look older. The only aspect taken into consideration is looks, the exterior appearance. No changes of the content are being made. The insides remain as they were originally designed, echoing the architectural language and programming that once corresponded with its exterior. In certain cases this tactic is being combined with another, for e.g. ‘borrowing’, which makes a building resemble one from another place and time (as the ‘refacaded’ government headquarters now resemble the white house in Washington(p.127)). A combination with the tactic ‘emphasize’ is also possible. When ‘refacaded’, the shopping center ‘City Gallery’ (originally department store ‘Nama’), has also gained three more levels, making its new ‘older’ surface larger than its previous one. (p.139)

Преку споредба на претходните и новите надворешни слоеви, нивниот архитектонски јазик и силуетите кои ги формираат, оваа тактика може да биде разбрана како ‘фејслифтинг’, кој се стреми да го презентира објектот постаро. Единствениот аспект земен во превид е надворешниот изглед, додека пак содржината не е подложна на никакви промени. Внатрешностa останува во својата оригинална форма, отсликувајќи ги архитектонскиот јазик и дизајн, кои порано кореспондираа и со надворешноста. Во одредени случаи, оваа тактика може да биде комбинирана со други, на пр. тактиката ‘позајми’, која му овозможува на еден објект да наликува на друг објект од различно време и место (како што ‘рефасадираната’ влада на Република Македонија наликува на Белата Куќа во Вашингтон(стр.127)). Возможна е и комбинација со тактиката ‘нагласи’. Со додавање на три нови нивои на ‘рефасадираниот’ трговски центар ‘City Gallery’ (поранешна стоковна куќа ‘Нама’), тој се здобива со повеќе нова ‘постара’ надворешна површина (стр.139).

‘Refacading’ reminds a great deal of a masquerade ball, of putting on a costume which will make one look like someone / something else, of a pretend game, but all along it is the same person underneath. Is it possible to erase a portion of the past by putting a mask on it? Can one deconstruct an architectural memory by disguising it? And moreover, can one construct a new architectural memory by simply making an existing one look different?

‘Рефасадирањето’ многу потсетува на маскембал, на преправање во нешто или некој друг, но сепак под маската, цело време се наоѓа истата личност. Дали е возможно да се избрише порција од минатото преку негово маскирање? Дали може да се деконструира архитектонско сеќавање преку покривање на архитектурата? Всушност, дали е возможно да се конструира ново архитектонско сеќавање само преку промена на надворешниот изглед на архитектурата?

141


EMPHASIZE НАГЛАСИ

142


„Anabolic steroids stimulate muscle tissue to grow and „bulk up“ in response to training, by mimicking the effect of naturally produced testosterone on the body. Anabolic steroids can remain in the body anywhere from a couple of days to about a year. Steroids have become popular because they may improve endurance, strength, and muscle mass. However, research has not shown that steroids improve skill, agility, or athletic performance.“

EM · PHA · SIZE

http://kidshealth.org/teen/food_fitness/sports/steroids.html#

synonyms: grow, pump up, highlight, point out, enlarge, dramatize, showcase, promote, expose antonyms: conceal, withhold, cover, hide, neglect, ignore, forget

„Анаболни стероиди, при вежбање, симулираат брз раст на мускулното ткиво , преку имитирање на ефектот кој би бил предизвикан од природна процукција на тестостерон во телото. Анаболните стероиди може да останат во телото помеѓу неколку дена и цела година. Стероидите се популарни бидејќи можат да ја зголемат издржливоста, силата и мускулната маса. Но, истражувањата не покажуваат никакво подобрување на вештините, агилноста и атлетскиот перформанс.“

НА · ГЛА · СИ

http://kidshealth.org/teen/food_fitness/sports/steroids.html#

144

verb to highlight a building using its size in order to force its presence into the public perception

глагол да се потенцира објект со помош на неговата големина, за да се наметне неговото присуство во перцепцијата на јавноста

синоними: зголеми, напумпај, потенцирај, посочи, драматизирај, изложи, промовирај, презентирај антоними: прикриј, повлечи, сокриј, запостави, игнорирај, заборави

145


EMPHASIZING ARCHITECTURAL MEMORY

НАГЛАСУВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

To ‘emphasize’ architecture means to play with its scale, to point to a building, to give importance to it and to present it as a leading narrator of the city’s story. ‘Emphasizing’ architecture produces impressiveness, intensity, power, sometimes even fear. ‘Pumped up’ buildings are very often mistaken for grand and monumental. In the case of Skopje, the tactic ‘emphasize’ produces architecture that is trying very hard to force itself into the identity image of the city. When it comes to newly invented architecture, visual force is one of the few ways for it to be noticed enough so that it can be mistaken for having importance which levels heritage.

Да се ‘нагласи’ архитектура подразбира игра со нејзиниот размер, нејзино посочување, давање важност, а со тоа и нејзино презентирање како водечки наратор на приказната на градот. ‘Нагласувањето’ архитектура предизвикува импресивност, интензитет, моќ, понекогаш дури и страв. ‘Напумпаните’ згради многу често се погрешно интерпретирани како грандиозни и монументални. Во случајот на Скопје, со помош на тактиката ‘нагласи’ се создава архитектура која насилно се обидува да се вметне во карактеристичната слика на градот, во сликата која го доловува неговиот идентитет. Кога станува збор за свежо измислена архитектура, визуелното наметнување е еден од ретките начини нејзината присутност да стане толку забележителна, со што нејзиното значење би било погрешно изедначено со културно наследство.

‘Emphasizing’, as a tactic, always follows another tactic. In this section there are three types of examples: the tactic ‘emphasize’ following the tactics ‘refacade’, ‘reconstruct’ and ‘borrow’. (tactics that follow) In the example of ‘emphasize’ following ‘refacade’, the shopping center ‘City Gallery’ (originally: department store ‘NA-MA’, 1958) is currently going through changes. It is not just being ‘refacaded’, but also three more levels are being added, so that the new skin (in an ‘invented’ style) would have an ‘emphasized’ surface. The ‘reconstructed’ examples in scale are bigger than their originals, forcing back the memories of the Skopje they used to be a part of, forcing their resurrected presence upon the citizens’ nostalgia.

146

The ‘borrowed’ examples are buildings that incredibly resemble buildings from other cities, but show the most drastic difference in size. One could say the copies are trying to compensate with size for the fact that their meanings are stolen form a different city. Can the Financial Police Office be as significant as Bramante’s tempietto, even

‘Нагласи’ е тактика која секогаш е следбеник на друга тактика. Во овој дел се презентирани три типови на ‘нагласување’, и тоа: ‘нагласи’ како следбеник на ’рефасадирај’, ’реконструирај’ или на ’превземи’.(дел од тактиките кои следуваат)

though his dead body isn’t in it, if it is three times bigger? There are architectural examples through history which prove the ‘emphasize’ tactic; massive staircases leading to courtrooms have created fear and tension and heights have fabricated magnificence. By using the term ‘force’, it is already implied that this tactic will succeed. It is not a question of if forcing a visual will produce presence. It will. Bigness is loud. But can a forced listener become a believer? Force usually creates the opposite effect. If one is forced to look at an image long enough, will one start believing that that image is reality?

‘Превземените’ примери се објекти кои неверојатно наликуваат на објекти од други градови, но покажуваат најдрастични разлики во нивниот размер. Би можело да се рече дека, со својата големина копиите се обидуваат да го надоместат фактот дека нивните значења се украдени од други градови. Дали може Управата за финансиска полиција да биде еднакво значајна како Темпјетото на Браманте, иако неговите останки не лежат внатре, ако е три пати поголема од оригиналот? Низ историјата постојат архитектонски примери кои ги докажуваат ефектите на тактиката ‘нагласи’; масивни скалишни краци кои водат до судници предизвикувале страв и тензија и височини фабрикувале величественост. Со самата употреба на зборовите ‘наметнато’ и ‘принудно’, веќе се навестува успехот на тактиката. Нема дилема дали визуелното наметнување произведува присуство. Да, произведува. Големината е гласна категорија. Но дали принудениот слушател ќе поверува? Присилностa најчесто го има спротивниот ефект. Доколку некој е принуден да гледа во слика доволно долго, дали ќе почне да верува дека таа слика е реалноста?

Во првиот пример (‘нагласи’ по ‘рефасадирај’), трговскиот центар ‘City Gallery’ (порано: стоковна куќа ‘НА-МА’, 1958) во моментов минува низ промени. Тие промени не се само креирање на нова обвивка, туку и доградување на дополнителни три ката, со што таа нова обвивка, со архитектонски јазик кој се обидува да конструира нова архитектонска меморија, би завземала поголема површина. Во примерите на ‘нагласи’ по ‘реконструирај’, реконструираните објекти се поголеми од своите оригинали, со што присилно ги оживуваат сеќавањата за она Скопје од кое тие биле дел и принудно го вметнуваат своето воскреснато присуство во носталгијата на граѓаните.

147


EMPHASIZING ARCHITECTURAL MEMORY НАГЛАСУВАЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА REFACADE + EMPHASIZЕ РЕФАСАДИРАЈ + НАГЛАСИ Chamber of Commerce, 1933, Milan Zloković Skopje Стопанска комора, 1933, Милан Злоковиќ Скопје

Department Store ‚NA-MA‘, 1958, Slavko Brezovski Skopje Стоковна куќа ‚НA-MA‘. 1958, Славко Брезовски Скопје

Shopping center ‚City Gallery‘+Office building ongoing refacading, Lazar Dimov and Nikola Stakinov Skopje Трговски центар ‚City Gallery‘+ Деловен објект рефасадирање во тек, Лазар Димов и Никола Стакинов Скопје

RECONSTRUCT + EMPHASIZЕ РЕКОНСТРУИРАЈ + НАГЛАСИ

Old City Hall, 1925, destoyed 1963, William Baumgarten Skopje Офицерски Дом, 1925, уништен 1963, Вилиjaм Баумгартен Скопје

Old City Hall, ongoing reconstruction, Zoran Jordanovski Skopje Офицерски Дом, реконструкција во тек, Зоран Јордановски Скопје

National Theatre, 1927, destoyed 1963, Dimitrie M. Leko (final stage), Skopje Народен Театар, 1927, уништен 1963, Димитрие М. Леко (последна фаза), Скопје

Old Theatre, recustructed 2013, Jovan Stefanovski - Zhan, Skopje Стар Театар, реконструкција 2013, Јован Стефановски - Жан, Скопје

BORROW + EMPHASIZЕ ПРЕВЗЕМИ + НАГЛАСИ

Tempietto (San Pietro in Montorio), 1502, Donato Bramante Rome Темпјето (Сан Пјетро во Монторио), 1502, Донато Браманте Рим

Financial Police Office / Public Prosecution, 2013, „Polar“ dooel Skopje Управа за финансиска Полиција / Јавно Обвинителство, 2013, „Полар“ дооел Скопје

Parthenon, 438 BC, Phidias, Ictinus, Callicrates Athens Партенон, 438 пне, Фидиас, Иктинус, Каликратес Атина

Archeological Museum / State Archives / Constitutional Court, 2014, Slobodan Zhivkovski Skopje Археолошки Музеј / Државен Архив / Уставен суд, 2014 , Слободан Живковски Скопје

148

149


EMPHASIZING ARCHITECTURAL MEMORY НАГЛАСУВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА REFACADE + EMPHASIZЕ РЕФАСАДИРАЈ + НАГЛАСИ YEAR ГОДИНА

1958 2015RECONSTRUCT + EMPHASIZЕ РЕКОНСТРУИРАЈ + НАГЛАСИ

1925 2015-

1927 2013

SCALE РАЗМЕР

SILHOUETTE СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


EMPHASIZING ARCHITECTURAL MEMORY НАГЛАСУВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

YEAR ГОДИНА

BORROW + EMPHASIZЕ ПРЕВЗЕМИ + НАГЛАСИ

1502 2013

438BC 2014

SCALE РАЗМЕР

SILHOUETTE СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


DISCONNECT ОДВОИ

154


„These mental representations, along with the actual city, contain many unique elements, which are defined by Lynch as a network of paths, edges, districts, nodes, and landmarks. First, paths are channels by which people move along in their travels. Examples of paths are roads, trails, and sidewalks. The second element, edges, are all other lines not included in the path group. Examples of edges include walls, and seashores.“

DIS · CON · NECT

-Ethan Sundilson, Kevin Lynch: City Elements Create Images in Our Mind. 1960

synonyms: separate, isolate, detach, cut, disjoin, remove, divorce,ignore, neglect, forget antonyms: connect, attach, join, unite, assosiate, marry, remember

„Овие ментални слики, заедно со самиот град, содржат многу уникатни елементи, дефинирани од страна на Линч како мрежа од патеки, рабови, дистрикти, јазови и споменици. Првиот елемент, патеки се канали преку кои луѓето се движат низ нивните патувања. Пример за патеки се патиштата, пругите и тротоарите. Под вториот елемент, рабови, се мисли на сите останати линии, кои не се вклучени во патеките. Пример за рабови се ѕидовите и кејовите.“

ОД · ВО · И

-Ethan Sundilson, Kevin Lynch: City Elements Create Images in Our Mind. 1960

156

verb to detach an existing object from an extensively used public area, in order to deny /ignore its presence and erase it from the public perception

глагол да се оддели постоечки објект од фреквентно употребуван јавен простор, за да се одрече / игнорира неговото присуство и а да се избрише од прецепцијата на јавноста

синоними: сепарирај, изолирај, оддели, отстрани, разведи, игнорирај, запостави, заборави антоними: поврзај, здружи, соедини, венчај, запомни

157


158

DISCONNECTING ARCHITECTURAL MEMORY

ДВОЕЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

One other tactic for (de)constructing architectural memory is ‘disconnect’. This tactic is usually combined with ‘hide’, the last tactic in this catalog(p.189). It is the method of ‘disconnecting’ architecture that one wishes to be unnoticed and neglected from an important public area of the city center. By ‘disconnecting’ unwanted architecture from the everyday perception of the people, its roots and the memories behind it, it will be forgotten, which is the main strategic goal of this entire project. This is a tactic that doesn’t directly modify the existing architecture, but the deconstruction of memories is actually done by taking the attention away from them. ‘Disconnecting’ is done by placing new architecture between the unwanted one and the public space. These two following examples will clarify the ‘disconnect’ tactic.

Уште една од тактиките за (де)конструирање архитектонска меморија е ‘одвои’. Оваа тактика најчесто оди во комбинација со последната тактика во овој каталог, ‘сокриј’(стр.189). Се работи за метод на ‘двоење’ на архитектурата која треба да стане неприметна и запоставена, од значаен јавен простор на градскиот центар. Преку ‘двоење’ на непосакуваната архитектура од секојдневната перцепција на луѓето, нејзините корени и спомените зад неа би биле заборавени, што всушност е и главната стратешка цел на целиот овој проект. Оваa тактика не ја модифицира директно постојната архитектура, туку деконструирањето на меморија всушност подразбира одвлекување на вниманието на јавноста од неа. ‘Двоењето’ се постигнува со поставување на нов архитектонски слој помеѓу непосакуваната архитектира и јавниот простор. Следните примери на ‘двоење’ ја разјаснуваат оваа тактика.

The first case is the ‘disconnection’ between the Macedonian Opera and Ballet building from 1979 (together with the realized part of the project for a Cultural Center and the building of the Bank ‘Komercijalna Banka’, 1955) and the bank of the river Vardar – a significant public area for the city center. One part of the opera and ballet building was its entering platform, which gradually lowered its level towards the river.. In the period 2011-2014 five new buildings appeared along the river bank, right in front of the mentioned existing buildings. The existing architectural layer was hidden by a new one. These buildings were ‘disconnected’ from the river bank, as well as from sight. The platform in front of the opera and ballet building doesn’t exist anymore. By erasing the public area in front of it, the building itself is being erased from the public perception and in time will be neglected and forgotten. The physical distance between the old and the new architectural layer, or to be more precise, the lack of physical distance

Првиот пример е ‘двоењето’ на Македонската опера и балет од 1979год. (заедно со изреализираниот дел од проектот за Културен центар и објектот на Комерцијална Банка од 1955год.) од кејот на реката Вардар – значаен јавен простор на градот. Дел од објектот на Mакедонската опера и балет беше и нејзината влезна платформа, која постепено го намалуваше своето ниво кон реката. Во периодот од 2011-2014год., долж кејот на реката никнуваат пет нови објекти, точно пред веќе споменатите објекти и точно врз влезната платформата на Македонската опера и балет. Постојниот архитектонски слој е сокриен од новиот, одвоен од кејот на реката и избришан од видно поле. Платформата пре него повеќе не постои. Преку неговото бришење, односно преку бришењето на јавниот простор пред еден објект и тој самиот е избришан од перцепцијата на јавноста, за да со време биде и сосема заборавен. Растојанието помеѓу новокреираниот и постојниот архитектонски слој, или

between them, shows that the placement of this new layer of buildings is forced. Even though there isn’t enough space for new buildings, they were built with the purpose to ‘disconnect’ and ‘hide’. The ‘disconnection’ between the Telecommunications Center from 1974, together with the Electricity Transmission System Operator of Macedonia from 1989, and the main city square is another example of erasing architectural memory from the public perception. Starting from 2011 here is an ongoing construction of a new architectural layer of 3 buildings that are going to ‘disconnect’ the entering portion of the Electricity Transmission System Operator of Macedonia building from the main square. This new layer is going to be massive enough to also erase the existing buildings from sight when walking on the main square. This tactic reasons that in order to construct a new layer of history and reinvent its course, one only needs to feed the public new images. If these images are placed where the everyday paths of the biggest portion of the citizens cross, it would be one step forward to completing the general goal of changing history. If one changes the visuals a person meets every day, will that in time, also change that person’s general perception beyond the visual? When someone gets a new haircut, there is always that point in time when you don’t remember anymore how that person used to look like, but you still are aware that they used to have a different appearance. In time the old images are blurred from one’s memories and are replaced with newer models. When that point in time comes, when the previous appearance of the main square cannot be remembered anymore and the only available image is the current one, will the public start believing in the new stories about the past? Will the previous knowledge of the past be forgotten in time, if it has been visually erased?

попрецизно, недостатокот на потребното растојание помеѓу нив, докажува дека поставувањето на новиот слој е сосема неприродно. Иако нема доволно простор за овој нов слој, тој е изграден со цел стариот да се ‘одвои’ и ‘сокрие’. ‘Двоењето’ на Телекомуникацискиот центар од 1974год. и објектот на Македонскиот електропреносен систем оператор - МЕПСО од 1989год. од градскиот плоштад е уште еден пример за бришење на архитектонска меморија од перцепцијата на јавноста. Од 2011, во тек е изградбата на три објекти, кои сосема ќе ја прекинат врската помеѓу плоштадот и влезната партија на МЕПСО. Овој нов архитектонски слој е доволно голем за да ги избрише постојните објекти и од видното поле на минувачите на плоштадот. Оваа тактика тврди дека за да се конструира нов слој историја и да се измени нејзиниот тек, доволно е само да и се презентираат нови слики на јавноста. Доколку овие слики се поставени каде што патиштата на повеќето граѓани секојдневно се преклопуваат, тоа е еден чекор понапред кон достигнување на главната цел да се примени перцепцијата за историјата. Доколку сликите со кои човек се среќава секојдневно се променат, дали со време ќе се промени и неговата перцепција за она подалеку од визуелното? Кога некој ќе ја промени фризурата, после одредено време повеќе не го паметиме неговиот претходен изглед, но сепак се уште се сеќаваме дека тој изгледал поинаку. Со време старите слики бледеат од нашата меморија и се заменети со понови. Кога ќе дојде тој момент и за градскиот плоштад, кога нема да можеме повеќе да се сетиме на неговиот стар изглед и единствената достапна слика ќе е моменталната, дали јавноста ќе почне да верува во новите приказни за минатото? Дали претходното знаење за минатото ќе биде заборавено со текот на времето доколку е визуелно избришано?

159


DISCONNECTING ARCHITECTURAL MEMORY FROMTHE CITY ДВОЕЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА ОД ГРАДОТ

NEW ARCHITECTURAL LAYER НОВ АРХИТЕКТОНСКИ СЛОЈ

I

160

II

161


DISCONNECTING ARCHITECTURAL MEMORY FROMTHE CITY ДВОЕЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА ОД ГРАДОТ

1 left:.‚Komunalna Banka‘, 1955 Slavko Brezovski right: Bank, 1979 Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic (today: Komercijalna Banka AD Skopje) 2. right: Macedonian National Theatre, 1979 (today: Macedonian Opera and Ballet) Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic

I

162

II

1. лево: Комунална Банка, 1955 Славко Брезовски десно: Банка, 1979 Стефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер, Марјан Уршич (денес: Комерцијална Банка АД Скопје)

NEW ARCHITECTURAL LAYER НОВ АРХИТЕКТОНСКИ СЛОЈ

1. left: Archeological Museum / State Archives /Constitutional Court, 2014 Slobodan Zhivkovski righit: Agency for Electronic Communications, 2012 “Neimar Engineering“ - Skopje 2. left: Independet Macedonia Colonnade, 2014 middle: Financial Police Office / Public Prosecution, 2013 „Polar“ dooel right: Ministry of Foreign Affairs, 2011 Blagoja Stojanovski, Lidija Stojanovska

2. десно: Македонски Народен Театар, 1979 (денес: Mакедонска Опера и Балет) Стефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер, Марјан Уршич

1. лево: Археолошки Музеј / Државен Архив / Уставен суд, 2014 Слободан Живковски десно: Агенција за Електронски Комуникации, 2012 “Неимар инженеринг“- Скопје 2. лево: “Колонада Независна Македонија, 2014 средина: Управа за финансиска Полиција / Јавно Обвинителство, 2013 „Полар“ дооел десно: Министерство за Надворешни Работи, 2011

left: Telecommunications Center, 1974 Janko Konstantinov right: Republic Dispatch TC Center, 1989 (today: Electricity Transmission System Operator of Macedonia) Zoran Shtaklev

from left: 1. Hotel оn square Macedonia, ongoing construction 2. Pavilion on square Macedonia „Temple of Love“, 2011 3. Old City Hall,1925, destoyed 1963, ongoing reconstruction William Baumgarten, reconstrustion: Zoran Jordanovski

лево: Телекомуникациски Центар, 1974 Јанко Константинов десно: Републички диспејчерски ТК Центар , 1989 (денес: Македонски електропреносен систем оператор) Зоран Штаклев

од лево: 1. Хотел на плоштад Македонија, изведба во тек 2. Павилјон на плоштад Македонија „Храм на Љубовта“, 2011 3. Офицерски Дом,1925, уништен 1963, реконструкција во тек Вилиjaм Баумгартен, реконструкција: Зоран Јордановски

163


DISCONNECTING ARCHITECTURAL MEMORY FROMTHE CITY ДВОЕЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА ОД ГРАДОТ

I

164

165


DISCONNECTING ARCHITECTURAL MEMORY FROMTHE CITY ДВОЕЊЕ НА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА ОД ГРАДОТ

II

166

167


RECONSTRUCT РЕКОНСТРУИРАЈ

168


“Invoking Only on images from the past, on pompous and wrongly reanimated coulisses of the buildings that once were, is more than offensive. This type of approach is affirming exactly the opposite of keeping ones identity. It is expressing self-denial in space and time. It is reaching for the surrogates of the reality that once was. It is indulging in the lie.” –Minas Bakalchev, Professor at the Faculty of Architecture, Skopje

‘The only permanent, long lasting thing is change itself. We should strive towards freeing our minds and making creations that give answers to our own time, appropriate to the clothes we wear, the phones we use, the cars we drive.’ – Ana Ivanovska - Ass. Professor at the Faculty of Architecture, Skopje.

RE · CON · STRUCT verb to build again a landmark / building that used to be present but was destroyed, in order to remember / bring back its associations and the times it represents synonyms: rebuild, resurrect, restore, recreate, remake, regenerate, remember antonyms: obliterate, deny, forget

„Nered i Groteska“, Templum & Ploshtad Sloboda, 2010, pp.45,107

170

‘Повикувањето Само на сликите од минатото, на помпезнит и погрешно реанимирани кулиси на некогашнитеобјекти,е повеќе од навредливо. Таквиот Пристап го афирмира токму спротивното од одржувањето на сопствениот идентитет. Го изразува Себеукинувањето во еден одреден простор и време. Подавање кон сурогатите на некогашната стварност, уживање во лагата.’ - Минас Бакалчев, Проф. на Архитектонскиот факултет во Скопје

РЕ · КОН · СТРУ · И · РАЈ

‘Единствено што е трајно и вечно е промената. Она кон што треба да се стремиме е да се ослободи мислата, а она што се создава да биде одговор на своето време, да биде соодветно на облеката што ја носиме, телефоните со кои зборуваме, автомобилите што ги возиме.’ - Ана Ивановска, Асс. Проф. на Архитектонскиот Факултет во Скопје.

синоними: обнови, реизгради, воскресни, врати, регенерирај, реанимирај, запомни антоними: избриши, негирај, заборави

„Неред и Гротеска“, Tемплум & Плоштад Слобода, 2010, стр. 45,107

глагол да се изгради повторно споменик / објект кој постоел, но бил уништен, за да се обноват и запомнат времињата кои тој ги претставува

171


RECONSTRUCTING ARCHITECTURAL MEMORY

One tactic with many variations, noticed in the center of Skopje, is ‘Reconstruct’. ‘Reconstructing’ architectural memory is one of the few tactics that doesn’t have to do with deconstructing an old memory, nor with constructing a brand new one. This is a method of reviving a previously deleted, but an old memory that is connected to real past events. It is a method which seeks for memories that antedated the part of history one wishes to ignore and forget. Reanimating these memories would draw attention to chosen past times and would redirect people’s focus, helping the main strategic goal of manipulating the perception of history. This is a tactic that uses architecture as a medium of choice for exploring city’s roots and people’s past. It uses nostalgia as a tool for influencing citizens’ feelings and opinions. When hinting that times used to be better, nicer, rebuilding heritage from those times, presenting actual physical objects from those times, would straighten the longing for them and would take the attention away from memories of times that followed. I found this tactic to be the ‘blurriest’ of all. More aspects of it remain unclear to me as I couldn’t make strong conclusions analyzing the three following examples.

172

First of all, the method seems to slightly alter in every individual case. The reconstructed version of the National Bank only resembles the original. It contains a different program, it is much bigger in scale, different in style and is only aiming for a memory connection to the old building through the façade composition. The Old Theater building is a more accurate copy of the old one, style and silhouette-wise, but it is mirrored and also emphasized in scale. The Old Coty Hall (Old Army Hall) building is the most accurate copy of all, again speaking style and silhouette-wise, with just

РЕКОНСТРУИРАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

Тактика со многу варијации, забележана во центарот на Скопје, е ‘реконструирај’. ‘Реконструирање’ на архитектонска меморија е една од ретките тактики која не се занимава со деконструирање на постојни сеќавања, нити пак со конструирање на нови. Ова е метод на обновувавње на претходно избришани, стари сеќавања кои се врзани со вистински настани од минатото. Реанимирање на овие сеќавања би го одвлекло вниманието од оние кои се тековно актуелни и би одело во прилог на остварувањето на главната стратешка цел промена на текот на историјата. Ова е тактика која ја употребува архитектурата како медиум за истражување на корените на градот и минатото на луѓето. Таа ја користи носталгијата како алатка за влијаење врз чувствата и мислењата на граѓаните. Кога се алудира на тоа дека некогаш имало подбри времиња, реизградба на наследство и презентирање на физички објекти од тие времиња, би го зајакнале копнежот за нив и би го одвлекле вниманието од сеќавањата за времињата кои следеле. Анализирајќи ги трите примери од оваа тактика дојдов до нејасни резултати. Повеќе аспекти од неа ми остануваат неразјаснети поради отсуството на силни заклучоци. Најпрво, се чини дека овој метод се менува за секој индивидуален случај. Реконструираната верзија на зградата на Народна Банка само потсетува на својот оригинал. Таа е многу поголема, содржи различна програма, е во различен архитектонски стил и цели само кон воспоставување мемориска врска со стариот објект преку композицијата на фасадата. Кога зборуваме за архитектонски јазик, зградата на стратиот театар е пример за ‘поточна’ копија, но таа е исто така и огледално поставена од оригиналот и е негова зголемена верзија. Зградата на офицерскиот дом е најточна копија од наведените примери, со само мали промени, повторно мислејќи на архитектонскиот јазик, но исто така е и зголемена нова верзија. Па, кој е методот?

small alterations, but it is also emphasized in scale. So which is the method? Accuracy or only resemblance? The huge time gap between destruction and resurrection shows that bigger part of the city’s population today doesn’t actually have personal memories from the time when the original buildings were standing. Some do remember bits and pieces, more do not, they were either too young or were not born at all. Same goes for the creators of the reconstructed buildings. Sure there are pictures of them, we know how they looked like, but we don’t actually know what memories they carried. So, in some sense it is like the blind leading the blind. Isn’t it strange that we are longing for an unfamiliar past time and ignoring our present? Who decided that the way to the future lies in looking backwards? Why aren’t we living in our own time?

Прецизност или само наликување? Oгромниот јаз помеѓу уништувањето и реконструкцијата докажува дека поголем дел од популацијата денес всушност и нема лични спомени од времето на оригиналните објекти. Некои се сеќаваат на одредени секвенци, некои не, бидејќи биле премлади или не биле воопшто родени. Истото важи и за креаторите на реконструираните објекти. Секако постојат слики од оригиналните објекти и знаеме како тие изгледале, но не знаеме всушност какви сеќавања носеле зад себе. Па, на некој начин, ова е како слеп човек да му го покажува патот на друг слеп човек. Не е ли чудно што копнееме по непознато минато време, а ја игнорираме сегашноста? Кој одлучи дека патот кон иднината е преку минатото? Зошто не го живееме своето време?

173


RECONSTRUCTING ARCHITECTURAL MEMORY РЕКОНСТРУИРАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

Old City Hall, 1925, destoyed 1963, William Baumgarten Офицерски Дом, 1925, уништен 1963, Вилиjaм Баумгартен

Old City Hall, ongoing reconstruction, Zoran Jordanovski Офицерски Дом, реконструкција во тек, Зоран Јордановски

National Bank, 1927, destoyed 1963, Bogdan Nestorović Народна Банка, 1927, уништен 1963, Богдан Несторович

Office building, reconstructed 2012, Jovica Stefanovski Деловен објект, реконструкција 2012 Јовица Стефановски

National Theatre, 1927, destoyed 1963, Dimitrie M. Leko (final stage) Народен Театар, 1927, уништен 1963, Димитрие М. Леко (последна фаза)

Old Theatre, recustructed 2013, Jovan Stefanovski - Zhan Стар Театар, реконструкција 2013, Јован Стефановски - Жан


RECONSTRUCTING ARCHITECTURAL MEMORY РЕКОНСТРУИРАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

YEAR ГОДИНА

1925 2015-

1927 2012

1927 2013

SCALE РАЗМЕР

SILHOUETTE СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


BORROW ПРЕВЗЕМИ 178


„In order for it to be easily understood, the project for the year 2014 should be renamed from „Skopje 2014“ to „EXPO 2014“. Among architects world exhibitions known under the name of EXPO are experienced as architectural zoos. This comparison fits our project perfectly: many (types of) buildings, built (collected) in a relatively short period of time, placed (squeezed) next to each other, without their real context, producing an artificial state, which is supposed to simulate what is not there.„

verb to adopt a landmark, building or an architectural element from an entirely different spatial and historical context

-Vlatko P. Korobar, Proffesor at the Faculty of Architecture, Skopje

synonyms: copy, appropriate, adopt, clone, import, imitate, take, steal antonyms: discover, design, create, initiate, conceive

„За да се препознае полесно, проектот за 2014 може слободно да се преименува од Скопје 2014 во ЕКСПО 2014. Светските изложби познати под името Експо, во архитектонските кругови се познати како архитектонски зоолошки градини. Таа компарација во целост му одговара на нашиов проект: многу различни објекти (видови), изградени (собрани) во релативно краток период, поставени (притеснети) едни покрај други, без својот вистински контекст, создаваат една артифициелна состојба која треба да го симулира она што го нема.“

ПРЕВ · ЗЕ · МИ

-Влатко П. Коробар, Професор на Архитектонски Факултет, Скопје

180

BOR · ROW

глaгол да се присвои споменик, објект или архитектонски елемент од сосема поинаков просторен и историски контекст синоними: копирај, присвои, клонирај, импортирај, имитирај, земи, укради антоними: создади, зачни, иницирај, откриј

181


182

BORROWING ARCHITECTURAL MEMORY

ПРЕВЗЕМАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

Another tactic for (de)constructing architectural memory is ‘borrow’. This is the method of cloning and adopting landmarks, buildings or even just architectural elements from an entirely different spatial and historical context and adjusting them to any free area in the city tissue or attaching them to any building. It is a procedure of easily appropriating objects from another city, regardless of its meanings, origins, purposes and physical context. The pick is made simply by esthetics and style, freeing one from the burdens of context or content so they would be able to produce their brand new copy. The way this tactic is serving the main strategic goal of forgetting a specific period in history, is by populating the city center with newly constructed, different history, trying to gain all the attention. Going through these selected examples of ‘borrowing’, in the center of Skopje, some of which already appeared in the previous section, one can get a clearer idea of the alternatives of this tactic.

Следна тактика за (де)конструирање архитектонска меморија е ‘превземи’. Ова е метод на клонирање и присвојување споменици, објекти или архитектонски елементи од друг сосема поинаков просторен и историски контекст и нивно прилагодување на слободна парцела во градското ткиво или додавање на постоечки објект. Се работи за процес на едноставно присвојување на споменик, објект или елемент од друг град, без разлика на неговото значење, потекло, намена или физички контекст. Изборот се прави исклучиво според изгледот и архитектонскиот стил и при тоа, контекстот и содржината воопшто не се земаат во предвид. Преку населување на центарот на градот со новоконструираната историја, се привлекува внимание кон неа и така оваа тактика претставува чекор понапред кон преобмислување на историјата. Следните примери на ‘превземање’, од центарот на Скопје, дел од кои веќе беа посочени во претходното подглавје, даваат појасна слика за алтернативите на оваа тактика.

By comparing certain aspects of the shown examples, we can conclude that the main objective of the ‘borrow’ tactic is two-dimensional, meaning its primary ambition is only the exterior appearance, whereas three-dimensional, spatial values are neglected. Looking at the places and dates of birth of the ‘originals’ and the ‘copies’, it is obvious that they belong to entirely different socio-cultural, political, economic, etc. contexts. An original and a clone landmark/ building, even if they look very much alike, could not possibly represent the same notions. A Triumph arc, cloned in a different place and time, cannot possibly be a victorious representation of the same triumph, and moreover it cannot have the same historical values if there is no triumph to be represented.

Преку споредба на одредени аспекти на приложените примери, може да се заклучи дека главната цел на тактиката ‘превземи’ е дводимензионална, односно нејзина примарна амбиција е надворешниот изглед, наспроти тридимензионалните просторни вредности, кои се запоставени. Ако ги споредиме местата и годините на изведба на ‘оригиналите’ и ’копиите’, очигледно е дека тие припаѓаат на сосема различни социо-културни, политички, економски итн., контексти. ‘Споменикоригинал’ и неговата ‘копија’, колку и да се слични, невозможно е да претставуваат истите идеали. Триумфална порта, клонирана на поинакво место и во друго време, не може да биде победнички репрезент за истиот триумф, и всушност, невозможно е да има историска вредност доколку не постои одреден триумф, кој таа би го претсавувала.

183


184

The scale comparison on the other hand, shows their spatial context differences. Copied objects are being shrunk or expanded, depending on the location they are supposed to fit in or the size of the building they are going to be attached to. From the evident scale alteration we can conclude that content is also not an important feature of the new buildings. Program, planning and function are not taken into consideration as important values in the architecture that uses the ‘borrow’ design tactic. For Tempietto Bramante (originally a martyrium) to host the institutions of the Financial Police and the Public Prosecution, it needs to be almost three times scaled, after which, these two absolutely different programs will be placed in containers that look very much alike. The silhouette and architectural style comparisons on the other hand, show great attention to accurate cloning. These are features that obviously matter when using the ‘borrow’ tactic. There is strong resemblance, regarding looks, between the originals and the copies in all of the cases, meaning the esthetic factor is the most important.

Споредбата на размерот ја покажува разликата помеѓу просторните контексти. Копираните објекти / елементи се намалени или зголемени, во зависност од локацијата на која треба да бидат сместени или димензиите на објектот на кој треба да бидат додадени. Од покажаната промена на размерата може да се заклучи дека содржината и функцијата не се земаат во предвид како важни вредности на архитектурата создадена со тактиката ‘превземи’. За Темпјето Браманте (оригинално мартириум) да ги вдоми институциите на Управата за финанскиска полиција и на Јавното обвинителство, тоа треба да биде скоро три пати зголемено, по што, овие две сосема различни содржини ќе имаат неверојатно слични контејнери. Споредбите на силуета и архитектонски стил пак, покажуваат огромно посветено внимание на прецизно клонирање. Ова се карактеристики кои очигледно се важни при употребата на тактиката ‘превземи’. Кај сите примери е забележлива голема сличност помеѓу ‘оригиналите’ и нивните ‘копии’, што посочува на фактот дека надворешниот изглед е најважниот фактор.

Another aspect of this tactic is the attempt to provide a certain verification of important institutions by attaching to them architectural element ‘borrowed’ from important institutions of a different political, economic, etc. context. Crowning the Assembly of the Republic of Macedonia with a cupola just like the one on top of the Reichstag building (only scaled to fit the existing building in Skopje) could be interpreted as an acknowledgment-seeking step. But one crucial aspect of this type of ‘borrowing’ is completely neglected and that is the story behind the specific element, its architectural language and its purpose, both literal and figurative. The Baroque Revival, 1894 Reichstag building in Berlin was originally built with a glass-steel cupola that was a great engineering achievement of the time. Destroyed in the war, its current glass cupola was built in 1999 as a reminiscing gesture of the original one. The 1938 Assembly building in

Друг аспект на оваа тактика е обидот за одредено афирмирање на важни институции преку ‘превземање’ на архитектонски елементи од објектите на важни институции од друг политички, економски, итн., контекст. Крунисувањето на Собранието на Република Македонија со купила како онаа на Рајхстагот (само смалена за да се прилагоди на објектот на собранието во Скопје) би можело да биде интерпретирано како обид за барање на одреден легитимитет. Но, во ваквите случаи, е запоставен еден важен аспект, а тоа е приказната позади архитектонскиот елемент, неговиот архитектонски јазик и неговата намена, буквална и фигуративна. Објектот на Рајхстагот, од барокната преродба во 1894год. во Берлин, оригинално е изграден со купола од стакло и челик, која била големо инженерско достигнување во своето време. Поради нејзиното уништување за време на војната, денешната стаклена купола е изградена

Skopje was not built in the Baroque Revival Style, nor did it ever have a glass cupola. Le Corbusier once said that if you want to put a painting on your wall, it’s better to put a copy of a good original, then to put a bad original. He was referring to a painting, not architecture. What these examples are trying to show is that in order to ‘borrow’ architectural memory, one needs to ‘borrow’ its physical representations. The center of Skopje in the year 2015 is offering this recipe, the recipe for remembering past event that never actually happened. If you ‘borrow’ a triumph arc, are you actually ‘borrowing’ the triumph itself or just a poster of it?

во 1999 год. како гест кој ќе потсетува на оригиналната. Објектот на собранието во Скопје од 1938год. не е изграден во барокен стил, ниту пак некогаш имал стаклена купола. Ле Корбизје рекол дека доколку сакате да ставите слика на ѕидот, подобро е да ставите копија од добар оригинал, отколку лош оригинал, мислејќи на слика, а не на архитектура. Она што овие примери се обидуваат да покажат е дека за да се ‘превземе’ архитектонска меморија, потребно е да се ‘превземат’ нејзините физички репрезенти. Центарот на Скопје во 2015год. го нуди рецептот за сеќавање на нешто што никогаш не било. Но доколку се ‘превземе’ триумфална порта, дали всушност го ‘превземаме’ и триумфот или само еден постер од него?

185


BORROWING LANDMARKS / BUILDINGS ПРЕВЗЕМАЊЕ СПОМЕНИЦИ / ЗГРАДИ Siegessäule, 1873, Berlin Heinrich Strack Столбот на победата, 1873, Берлин Хеинрих Штрак

Monument of the Fallen Heroes of Macedonia, 2012, Skopje Споменик на паднатите борци, 2012, Скопје

Millennium Monument Colonnade, 1900, Budapest Милениумска Колонада, 1900, Будимпешта

Colonnade ‚Independet Macedonia‘, 2014, Skopje Колонада ‚Независка Македонија‘‚ 2014, Скопје

Arc de Triomphe, 1836, Paris, Jean-Arnaud Raymond, Louis-Robert Goust, Jean Chalgrin, Guillaume-Abel Blouet, Jean-Nicolas Huyot Триумфална порта, 1836, Париз, Jean-Arnaud Raymond, Louis-Robert Goust, Jean Chalgrin, Guillaume-Abel Blouet, Jean-Nicolas Huyot

Triumph Arc ‚Porta Macedonia‘, 2012, Skopje Valentina Stefanovskaж Триумфална капија ‚Порта Македонија‘, 2012, Скопје Валентина Стефановска

Tempietto (San Pietro in Montorio), 1502, Rome Donato Bramante Темпјето (Цан Пјиетро во Монторио), 1502, Рим Донато Браманте

Financial Police Office / Public Prosecution, 2013, Skopje „Polar“ dooel Управа на финансиска полиција / Јавно обвинителство, 2013, Скопје „Полар“ дооел

Parthenon, 438 BC, Athens Phidias, Ictinus, Callicrates Партенон, 438 пне, Атина Фидиас, Иктинус, Каликратес

Archeological Museum / State Archives /Constitutional Court, 2014, Skopje Slobodan Zhivkovski Археолошки музеј / Државен архив / Уставен суд, 2014, Скопје Слободан Живковски

BORROWING ELEMENTS ПРЕВЗЕМАЊЕ ЕЛЕМЕНТИ CUPOLA КУПОЛА Reichstag building, 1894, 1999, Berlin Paul Wallot, Norman Foster Објектот на рејхстагот, 1894, 1999, Берлин, Пол Валот, Норман Фостер FACADE ФАСАДА The White House, 1800, Washington James Hoban Белата Куќа, 1800, Вашингтон Џејмс Хобан

Assembly of the Republic of Macedonia, 1938, Skopje Victor J. Hundak Собрание на република Македонија, 1938, Скопје Виктор Ј. Хундак

cupolas addition, 2013, Kosto Mangaroski додавање куполи, 2013, Косто Мангароски

Macedonian Government, 1970, Skopje Petar Mulichkovski

facade renovation, 2014, Zharko Chausheski, Filip Bogatinov реновирање фасада, 2014, Жарко Чаушески, Филип Богатинов

Влада на Република Македонија, 1970, Скопје Петар Муличковски


ORIGINAL ОРИГИНАЛ

COPY КОПИЈА

SCALE РАЗМЕР

1873 2012

1900 2014

1836 2012

1502 2013

SILHOUETTE / СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE / АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


ORIGINAL ОРИГИНАЛ

COPY КОПИЈА

SCALE РАЗМЕР

438 2014 BC

CUPOLA

2013 1999 1938 FACADE

2014 1800 1970

SILHOUETTE СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL STYLE АРХИТЕКТОНСКИ СТИЛ


192

HIDE СОКРИЈ


“In the process of way-finding, the strategic link is the environmental image, the generalized mental picture of the exterior physical world that is held by an individual. This image is the product both of immediate sensation and of the memory of past experience, and it is used to interpret information and to guide action” -Kevin Lynch, „The Image of the CIty“, MIT Press, 1960

HIDE verb to eject from sight existing landmarks / buildings, associated with a period of history one wishes to be unnoticed, ignored and forgotten, by strategically placing new landmarks / buildings synonyms: conceal, cover, block, censor, obscure, shroud, deny, forget antonyms: show, expose, present, display, uncover, reveal, disclose, remember

“При процесот на снаоѓање, стратешка улога има сликата на околината, генерализираната ментална слика од надворешниот физички свет, која ја поседува една идивидуа. Оваа слика е продукт на моменталните сензации како и на сеќавањата од минати искуства и интерпретира информации кои имаат цел да водат.“ -Кевин Линч, „The Image of the CIty“, MIT Press, 1960

СО · КРИЈ глагол да се потиснати од видно поле постоечките споменици / објекти, врзани со период од историјата кој треба да биде неприметен, игнориран и заборавен, преку стратешко поставување на нови синоними: затсриј, покриј, цензорирај, разнебитни, порекни, заборави aнтоними: покажи, изложи, презентирај, откриј, запомни

194

195


196

HIDING ARCHITECTURAL MEMORY

СОКРИВАЊЕ АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

The last tactic of this catalog is the tactic ‘hide’. This is the method of ejecting certain landmarks or buildings out of sight. ‘Hide’ is a tactic which (de)constructs architectural memory by not directly modifying existing architecture, but by concealing it or displaying it, depending on its relation to the main strategic goal. The key principal of this method is selecting a crucial, characteristic view of a landmark or building, associated with the history one wants neglected, and blocking it by adding new layers of architecture, which complement the newly constructed history. So, ‘hiding’ architectural memory involves not only neglecting, but also inventing one. There is a swap of stories being made, an exchange of histories. In order to ‘hide’ an architectural memory, one needs to produce a new one, which will be placed in front of it. If the ‘refacade’ tactic was dealing more with reformulating, rather than obscuring, the ‘hide’ tactic is doing the opposite. Going through these three selected examples of ‘hiding’, in the center of Skopje, some of which already appeared in the previous section, one can get a clearer idea of the effects of this tactic.

Последната тактика во овој каталог е ‘сокриј’. Ова е методот на поттиснување на одредени споменици или објекти надвор од видно поле. ‘Сокриј’ е тактика која не (де)конструира архитектонска меморија преку дирекно модифицирање на постојната архитектура, туку преку криење или изложување на архитектура, во зависност од нејзината релација со крајната стратешка цел. Клучниот принцип на овој метод е избирање на карактеристичен поглед кон одреден споменик или објект, врзан со делот од историјата кој треба да биде запоставен, и негово покривање со нови слоеви архитектура, кои се во прилог на новоконструираната историја. Така, ‘сокривање’ архитектонска меморија не е само нејзино запоставување, туку и измислување на нова. Се работи за размена на приказни, размена на истории. За да се ‘сокрие’ архитектонска меморија, треба да се произведе нова, која ќе биде поставена пред старата. Ако тактиката ‘рефасадирај’ се занимава со реформулирање, наспроти криење, тактиката ‘сокриј’ го прави спротивното. Следните три примери на ‘сокривање’ од центарот на Скопје, дел од кои веќе беа посочени во претходното подглавје, даваат појасна слика за ефектите на оваа тактика.

By comparing certain aspects of the shown examples, it can be concluded that the main objective of the ‘hide’ tactic is only appearances. Its primary ambition is the presence of the newly placed architecture in the strategically picked views, constructing a new image, whereas substance and spatial values are neglected. The architectural styles chosen for the newer architecture are creating a much older-looking appearance than the one they are covering, like they are trying to convince the viewer that they have history to tell. But, when comparing the dates of construction, it is obvious that the ‘hidden’ architecture is the one that carries memories from actual history.

Преку споредување на одредени аспекти од посочените примери, може да се заклучи дека главната цел на тактиката ‘сокриј’ е само изгледот, односно новоконструираната карактеристична слика, во која е присутна новата архитектура, додека пак, содржината и просторните вредности се комплетно заборавени. Архитектонскиот јазик на новата архитектура, ја прави таа да изгледа многу постара од онаа која ја сокрива, како да се обидува да го убеди гледачот дека раскажува одредена историја. Но, преку споредба на годините на иградба на новите и скриените објекти, очигледно е дека сокриената архитектура е онаа која носи спомени од реалната историјата.

Looking at the scale and silhouette comparisons, it becomes very clear that the guiding parameter while producing the new silhouette is the complete covering of the previous one. The new buildings have been adjusted so that they conceal the architecture behind them as much as possible.

Проследувајќи ги споредбите на размер и силуета, станува јасно дека водечки параметар при продукцијата на новиот архитектонски слој е комплетното покривање на постоечкиот. Новите објекти се прилагодени така што покриваат колку што е можно повеќе од постојната архтиектура.

‘…Historic fabric is seen as an unbiased, objective witness of events past, allowing for an ongoing interpretation (a human construct) of that fabric that is subjective and changing.’– Gustavo Araoz, President at ICOMOS

‘...Историското ткиво се гледа како непристрасен, објективен сведок на настаните од минатото, кој овозможува непрекината субјективна и променлива интерпретација (човечка конструкција) на тоа ткиво.’ – Gustavo Araoz, Претседател на ИКОМОС

But can an ongoing interpretation start at all, if one is very well aware that the ‘old’ tissue hasn’t witnessed the past it is trying to look like it has, and is actually brand new? And can there be an ongoing interpretation at all, if not for the actual witnesses of events past, because they have been concealed? Newly constructed ‘old’ architecture is more or less like coulisses in a theater play. They are there to fake a story and help us experience it visually, but all along we are aware that it is just a story and not reality. Can there be an ongoing interpretation of coulisses in a play about events past? And furthermore, is visually ‘hiding’ architectural memories actually erasing their existence and stopping the discussion?

Но дали воопшто може да биде започнат процес на непрекинлива интерпретација, доколку сме сосема свесни дека ‘старото’ ткиво не го просведочило минатото на кое според изгледот му припаѓа и е сосема ново? И дали воопшто може да постои процес на непрекинлива интерпретација без ткивото кое просведочило дел од минатото, бидејќи тоа е сокриено? Новоконструираната ‘стара’ архитектура наликува на кулиси од театарска сцена. Тие се лажни прикази, кои се таму за да ни помогнат визуелно да ја доживееме приказната за која сме сосема свесни дека е измислена. Може ли да постои процес на непрекинлива интерпретација на кулиси од театарска сцена за реални настани од минатото? Всушност, дали воопшто визуелното ‘сокривање’ на архитектонска меморија го брише нејзиното постоење и ја прекинува дискусијата?

197


ARCHITECTURAL MEMORY BEING HIDDEN СОКРИЕНА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

NEW ARCHITECTURAL LAYER PLACED IN FRONT НОВ АРХИТЕКТОНСКИ СЛОЈ КОЈ СОКРИВА

I

II

III 198

199


ARCHITECTURAL MEMORY BEING HIDDEN СОКРИЕНА АРХИТЕКТОНСКА МЕМОРИЈА

NEW ARCHITECTURAL LAYER PLACED IN FRONT НОВ АРХИТЕКТОНСКИ СЛОЈ КОЈ СОКРИВА

from left: 1. Independet Macedonia Colonnade, 2014, Skopje 2. Financial Police Office / Public Prosecution, 2013, Skopje „Polar“ dooel 3. Ministry of Foreign Affairs, 2011, Skopje Blagoja Stojanovski, Lidija Stojanovska Macedonian National Theatre, 1979, Skopje (today: Macedonian Opera and Ballet) Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic

I

II

III 200

Македонски Народен Театар, 1979, Скопје (денес: Mакедонска Опера и Балет) Стефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер, Марјан Уршич

од лево: 1. Колонада Независна Македонија, 2014, Скопје 2. Управа за финансиска Полиција / Јавно Обвинителство, 2013, Скопје „Полар“ дооел 3. Министерство за Надворешни Работи, 2011, Скопје Благоја Стојановски, Лидија Стојановска

left: ‚Komunalna Banka‘, 1955, Skopje Slavko Brezovski right: Bank, 1979, Skopje Stefan Kacin, Jurij Princes, Bogdan Spindler, Marjan Ursic (today: Komercijalna Banka AD Skopje)

from left: 1. Archeological Museum / State Archives / Constitutional Court, 2014, Skopje Slobodan Zhivkovski 2. Agency for Electronic Communications, 2012, Skopje “Neimar Engineering“ - Skopje

лево: Комунална Банка, 1955, Скопје Славко Брезовски десно: Банка, 1979, Скопје Стефан Кацин, Јуриј Принцес, Богдан Спиндлер, Марјан Уршич (денес: Комерцијална Банка АД Скопје)

од лево: 1. Археолошки Музеј / Државен Архив / Уставен суд, 2014, Скопје Слободан Живковски 2. Агенција за Електронски Комуникации, 2012, Скопје “Неимар инженеринг“- Скопје

left: Telecommunications Center, 1974, Skopje Janko Konstantinov right: Republic Dispatch TC Center, 1989, Skopje (today: Electricity Transmission System Operator of Macedonia) Zoran Shtaklev

from left: 1. Hotel оn square Macedonia, ongoing construction, Skopje 2. Pavilion on square Macedonia „Temple of Love“, 2011, Skopje 3. Old City Hall,1925, destoyed 1963, ongoing reconstruction, Skopje William Baumgarten, reconstrustion: Zoran Jordanovski

лево: Телекомуникациски Центар, 1974, Скопје Јанко Константинов десно: Републички диспејчерски ТК Центар , 1989, Скопје (денес: Македонски електропреносен систем оператор) Зоран Штаклев

од лево: 1. Хотел на плоштад Македонија, изведба во тек, Скопје 2. Павилјон на плоштад Македонија „Храм на Љубовта“, 2011, Скопје 3. Офицерски Дом,1925, уништен 1963, реконструкција во тек, Скопје Вилиjaм Баумгартен, реконструкција: Зоран Јордановски

201


YEAR ГОДИНА

SCALE / SILHOUETTE РАЗМЕР / СИЛУЕТА

ARCHITECTURAL LANGUAGE АРХИТЕКТОНСКИ ЈАЗИК

HIDDEN ARCHITECTURE СОКРИЕНА АРХИТЕКТУРА

1979 2011/14 1955/79 2012/14 1974/89 2011-

NEW ARCHITECTURE НОВА АРХИТЕКТУРА


204

DO BUILDINGS REMEMBER?

ДАЛИ ЗГРАДИТЕ ПАМЕТАТ?

They do not. Buildings are physical objects. They are materiality, containers of people’s living. People remember. They are the breathing soul of buildings. They remember through images composed by the physical objects. In “The Image of the City” Kevin Lynch said that the generalized mental picture of the exterior physical world held by an individual is the product both of immediate sensation and of the memory of past experience. Therefore, buildings don’t remember, but are reminders. They are physical representations of a city’s history. They are witnesses of events past. Buildings are portrayals of people’s memories. The architectural memory of a city is constructed by people’s perception of its architecture. In order for a building to be an urban artefact of the city, it needs to evoke memories of an important historical event. That can be only done if the building physically witnessed that event.

Не, не паметат. Зградите се само физички објекти. Тие се материјалност, контејнери на живеењето на луѓето. Луѓето паметат. Тие се живата материја на објектите. Тие паметат преку сликите конструирани од физичките објекти. Во неговата книга “The Image of the City”, Кевин Линч вели дека генерализираната ментална слика на една индивидуа од надворешниот материјален свет е продукт на моменталните сензации, како и на сеќавањата од минати настани. Што значи дека зградите не паметат, но се потсетници. Тие се материјални репрезентации на градската историја. Тие се сведоци на минати настани. Тие ги портретираат сеќавањата на луѓето. Архитектонската меморија на еден град е конструирана од човековата перцепција за неговата архитектура. За еден објект да стане урбан артефакт на градот, тој треба да буди сеќавања од важни минати настани. Тоа е возможно само доколку тој е физички присутен за време на тие настани.

The “Skopje 2014” project, as shown through this research, has an ideological goal to promote an invented city past. It wishes to present historical events that have never happened and to forge history. The project’s methods are decomposing, erasing and forgetting the real course of past events and constructing memories of events that have never happened. One of the used mediums is architecture, because remembering requires physical reminders. The flaw of the project and the reason for its unsuccessfulness is the fact that these newly constructed reminders haven’t been able to physically witness the past events they are promoting, because these event have never happened. The project is more successful in deconstructing and erasing existing memories, than in constructing new ones. The construction of new memories is simply a tool, used for the decons-

Како што е покажано низ ова истражување, проектот “Скопје 2014”, со својата идеолошка позадина, промовира невистинити минати настани. Тој се обидува да презентира историски настани, кои никогаш не се случиле и да ја фалсификува историјата. Методите на проектот се разнебитување, бришење и заборавање на вистинскиот тек на минатото и конструирање сеќавања за настани, кои никогаш не биле. Еден од употребените медиуми е архитектурата, заради тоа што за сеќавање потребни се материјални потсетници. Недостатокот на проектот и причината за неговиот неуспех е фактот дека овие новосоздадени потсетници не се сведоци на настаните, кои ги промовираат, затоа што тие настани никогаш не се случиле. Проектот е поуспешен во деконструирањето и бришењето постоечки спомени, отколку во конструирањето нови. Конструирањето нови спомени е

205


truction of the existing ones. The old ones have been erased, since they no more have physical representations and the invention on new ones has failed. Consequently, these buildings that aren’t reminders of any past events, are only physical objects and not urban artefacts. They are only materiality and materiality is temporary. Its change is inevitable. With the project “Skopje 2014”, as with other ‘projects’ before, Skopje is going through one more self-distractive episode. It has ‘benjamine bottoned’. Once again, it is back to age one and has to learn how to keep balance. So how does it proceed?

206

This conclusion isn’t trying to give closure. Its intention isn’t to have the final word, but provide a starting point for this discussion. Unraveling the abortive nature of the “Skopje 2014” project does not mean that it should be ignored as a part of the physical tissue of the city. By erasing it mentally (or even physically), one would be doing the exact same thing as the project itself-denying real part of the city’s history. “Skopje 2014” is a representation. Not of what it intended to be, but of exactly what it tried to erase. Its physical presence stands for its attempt to deconstruct architectural memory, thus its self-denial. This conclusion is arguing that the acknowledgment of its physical presence in the city is very necessary. Accepting the new reinvented state of Skopje will benefit the construction of the following identity-making layers. Because architecture is the chosen medium by the “Skopje 2014” project, the architect’s role should be rethought accordingly to the latest events. The architect now is the one who has the knowledge and the tools to handle the physical products from this project. Therefore, the new city actuality should be part of his education. The architectural tour, given in the first section of this thesis booklet, will not be applicable anymore in two years, when all the ongoing constructions have been finished. One could not stand in front of the building of the electric power companies “EVN” and “ELEM” and refer to it as the first curtain

само алатка за деконструирањето на постоечките. Па така, бидејќи повеќе немаат репрезентации во материјалниот свет, постоечките спомени се избришани, а измислувањето на нови е неуспешно. Како резултат на тоа, овие згради, кои не се потсетници за минати настани, се само физички објекти, а не и урбани артефакти. Тие се само материјалност, а материјалноста е привремена. Нејзината промена е неизбежна. Преку проектот “Скопје 2014”, (што било случај и со други проекти во минатото) Скопје минува низ уште една епизода на себе уништување. Тој се враќа наназад низ времето. Повторно е дете, кое треба да научи да одржува рамнотежа. Како сега градот да продолжи понатаму? Ова е заклучок, кој не се обидува да го има последниот збор и да ја затвори дискусијата, туку да ја започне. Откривајќи ја диструктивната природа на проектот “Скопје 2014” не значи дека тој треба да биде занемарен како физички дел од ткивото на градот. Негово ментално (па дури и физичко) бришење би го имало истиот ефект како и самиот проект – одрекување од дел од историјата на градот. Проектот “Скопје 2014” е репрезентација. Не онаа, која тој ја замислува, туку репрезентација на токму она што се обидува да го избрише. Неговото физичко присуство ги преставува неговите намери да деконструира архитектонска меморија, односно неговото себе порекнување. Овој заклучок тврди дека прифаќањето на неговото физичко присуство во градот е навистина неопходно. Прифаќањето на новата преобмислена состојба на Скопје ќе придонесе при конструирањето на следните чекори кон градење идентитет. Бидејќи во проектот Скопје 2014 архитектурата избраниот медиум, улогата на архитектот треба да биде преобмислена соодветно со последните настани. Сега архитектот е тој, кој го има знаењето и алатите потребни за справување со материјалните продукти од овој проект. Затоа, новата градска реалност треба да

wall façade example in Macedonia, because the curtain wall will not be there anymore. The tour giving concept should be rethought. Chronology will not be the answer anymore. The building then will be a collage of more histories. It will have a plan from the International Style and a façade from the “Skopje 2014” time. Accordingly, the concept of being a collage will be more applicable than chronology. The same applies for the history courses taught at the architecture faculties. The role of architecture itself has to be rethought. Moreover, this research has been done by an architect using architectural knowledge and tools. Skopje’s state and “Skopje 2014” project’s effects on it need to be examined by professionals from many other fields. When it comes to identity, all of society’s layers should be observed. Historians, anthropologists, archaeologies, sociologist etc. need to be involved. That is the necessary approach for accepting the latest self-destructive events of mixing ideology with creativity and to guide the course of the city’s future.

биде дел од неговото образование. За две години, кога сите тековни изградби ќе бидат финализирани, архитектонската прошетка од првото поглавје на овој труд, нема да е повеќе апликативна. Стоејќи пред зградата на компаниите “ЕВН Македонија” и АД “ЕЛЕМ”, нејзино претставување како првиот пример за ѕид-завеса во Македонија, не би имало смисла, затоа што ѕидот-завеса нема да е повеќе таму. Целиот концепт на прошетката треба да биде преобмислен. Хронологија нема повеќе да е соодветен одговор. Објектот ќе претставува колаж од повеќе истории. Со својот план, тој ќе зборува за Интернационалниот стил, а со својата фасада за времето на проектот “Скопје 2014”. Па така, концептот на зграда-колаж би бил посоодветен концепт за прошетката од хронолошкиот. Истото се однесува и за предавањата по историја на архитектонските факултети. Улогата на самата архитектура треба да биде преобмислена. Ова истражување е направено од страна на архитект преку употреба на архитектонско знаење и алати. Состојбата на Скопје и ефектите од проектот “Скопје 2014” треба да бидат истражени од професионалци од многу други полиња. Кора станува збор за идентитет, сите слоеви на општеството треба да бидат набљудувани. Треба да бидат вклучени историчари, антрополози, археолози, социолози итн. Тоа е неопходен чекор кон прифаќање на последните настани на себе уништување преку мешање на идеологија со креативност и кон предводење на текот на градската иднина.

next page: photos 25-29: Skopje, Tomislav Georgiev, 2015 следна страна: фотографии 25-29: Скопје, Томислав Георгиев, 2015

207


208

209


BIBLIOGRAPHY БИБЛИОГРАФИЈА

Findings: Macedonian pavilion 14th international architectural exhibition - La Biennale di Venezia 2014, Skopje: Youth Cultural Center - Skopje, Skopje, 2014 Ivanovski, Jovan. Postsocijalististichkata tranzicija na primerot na Skopje - novite urbani prototipovi i noviot pejzazh na domot. Doktorska disertacija (neobjavena), Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Skopje, Skopje, 2013 Ivanovska Deskova, Ana. Arhitekturata od periodot na post-zemjotresnata obnova na Skopje - vrednosti i sostojba vo ramki na sovremeniot kontekst. Doktorska disertacija (neobjavena), Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Skopje, Skopje, 2015 Bakalchev, Minas. Domuvanje kako urban fragment na primerot na Skopje. Doktorska disertacija (neobjavena), Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij“ - Skopje, Skopje, 2015 Bakalchev, Minas. Balakcheva, Violeta. Fragmenti na sekjavanjata: za arhitekturata na Makedonskata opera i balet, Presing, br.18, Skopje: Komora na ovlasteni arhitekti i ovlasteni inzheneri na Makedonija, 2011 Chausidis, Nikos. Proektot Skopje 2014skici za edno naredno istrazhuvanje, Skopje: Nikos Chausidis, 2013

Nered i groteska - razgovori i satiri za proektot „Skopje 2014“, 13 avtori, edicija gradot, kniga 1, Skopje: Templum & Ploshtad Sloboda, 2010 Kradat grad!- zbornik tekstovi za proektot „Skopje 2014“, 14 avtori, edicija gradot, kniga 2, Skopje: Templum & Ploshtad Sloboda, 2010

210

Arsovski, Tihomir. Tashkovska-Arsova, Nada. Prilozi za urbavata istorija na Skopje od XIX i pochetokot na XX vek, kniga II, Skopje: Gradski komitet za urbanizam i zashtitna na chovekovata okolina, 1988

50 godini od zemjotresot vo Skopje: Skopje - antichko ili moderno. Skopje: Nacionalna i univerzitetska biblioteka „Sv. Kliment Ohridski“ - Skopje, 2014 Tokarev, Mihail. 100 godini moderna arhitektura, Skopje: Mihail Tokarev, 2005 Peshich, Jovan. Skoplje - katastrofa i gradilishte. Belgrad: Sedma sila, 1963 Krishnamurthy, Sukanya. Reading Architecture/ Remembering/ Forgetting Interplay: Development of a Framework to Study Urban and Object Level Cases, Dissertation to conferral of the academic degree. Weimar: Faculty of Architecture of the Bauhaus-Universität Weimar, 2012 Glen, Dzordan. Vedon, Kris. Shto e toa kulturna politika?. Margina, br.41, Skopje: okno.mk, 2014 Sundilson, Ethan. Kevin Lynch: City Elements Create Images in Our Mind. 1960 http://www.csiss.org/classics/content/62 Haydn, Florian. Temporary Urban Spaces, Concepts for the Use of City Spaces. CHRONICLE BOOKS, 2006

The Metapolis dictionary of Advanced Architecture’ Barcelona: Actar, 2003 Lynch, Kevin. The image of the city. MIT Press, 1960

211


I Dessau International Architecture School Anhalt University Department 3 Š 2015

213


Profile for Aleksandra Shulevska

(De)constructing Architectural Memory - Aleksandra Shulevska  

Master Thesis 2015, Dessau Institute of Architecture

(De)constructing Architectural Memory - Aleksandra Shulevska  

Master Thesis 2015, Dessau Institute of Architecture

Advertisement