Page 1

॥ सार्थ र्थ भज गोविविन्दम ।।

- अशोवकार्नंद महार्रार्ज किडिर्थले ,


गुरुकुल भार्गवित आश्रम , िचिचिोंडिी (पार्) अ'नगर

॥भज गोविविंदम॥* श्री शंकरार्चिार्यार्न र्यां ी बरिरचि स्तोवत्रे िलहली कार्व्य कसे असार्विे यार्चिार् आदशर्थ विस्तप ु ार्ठचि आचिार्यार्र्यांनी आपल्यार् कार्व्यरचिनेतन ू दार्खविून िदले आहे .लार्िलत्यपूण र्थ रचिनार् ,गेयतार् अथ र्थभिरत आशय, लय वि शब्दसॊंदयर्थ यार्मुळे ती स्तोवत्रे पटकन पार्ठ होवतार्त. मार्उलिल म्हण तार्त ,"विार्चिे बररविे किवित्वि ।किवित्विी बररविे रिसकत्वि । रिसकत्विे परतत्वि । स्पशुर्थ जॆसार् ॥ यार्प्रमार्ण े आचिार्यार्र्थचिे कार्व्य आहे .अल्प वियार्मध्ये चिार्रिह विेदार्चिे अध्ययन करुन प्रकार्ंडि पंिडितार्नार् विार्दिविविार्दार्मध्ये हरविले. धर्मर्थध्विज फडिकत ठे विलार्. रुतंभरार् प्रद्न्यार् प्रार्प्त असलेलार् हार् महार्त्मार् विेदार्तील तत्विद्न्यार्न सहज कार्व्यार्त प्रगट करतोव आहे आिण त्यार्ंनी केलेले स्तोवत्रे आजिह लार्खोव लोवकार्ंच्यार् मुखोवद्गत आहे त. त्यार्तीलचि एक स्तोवत्र अितशय प्रिसध्द आहे त्यार्चिार् सहज समजेल अशार् पध्दतीने आपण अथ र्थ क्रमश: पहार्ण ार्र आहोवत. भज गोविविन्दं भज गोविविन्दं भज गोविविन्दं गोविविन्दं भज मढ् ु मते ॥ संप्रार्प्ते सिहिन्निहते कार्ले निह निह रक्षतित डिुक्रुयरण े \ भज गोविविन्दं गोविविन्दं भज मुढ्मते ॥१॥

भार्विगंधर् :-

एक म्हार्तार्रार् मनुष्य कार्शीमध्ये गंगेविर घार्टार्विर व्यार्करण घोवकीत बरसलार् होवतार्,त्यार्च्यार्

वियार्कडिे बरघुन आचिार्यार्र्यांनार् नविल विार्टले जेव्हार् पार्ठ पार्ठार्ंतर करार्वियार्चिे होवते त्यार् वियार्त केले नार्िह "बरार्लपण गेले नेण तार् । तरुण पण ी िविषयव्यथ ार् । वुध्दपण ी प्रवितर्थली िचिंतार् । मरे मार्गुतार् जन्म धर्री ॥ आिण आयष्यार्चिार् शेविट आलार् आिण हार् व्यार्करण घोविकत बरसलार् .खरे तर आतार् भगंतार्चिे नार्म घेण े श्रेयस्कर असतार्ंनार् हार् घोवकीत बरसलार् िक जे आतार् पार्ठार्ंतर होवऊ शकत नार्िह. म्हण ुन आचिार्यर्थ म्हण तार्त ,"जेव्हार् भगविंतार्ने िनयोविहिजत केलेिल विेळ म्ह.मत्ु युचिी विेळ येते तेव्हार् तु पार्ठ केलेले व्यार्करण तझ् ु यार् रक्षतण ार्थ र्थ येण ार्र नार्िहत म्हण न ु तु त्यार् गोविविंदार्चिे भजन कर. जगदगुर श्री तक ु ार्रार्म महरार्ज एकार् अभंगार्त म्हण तार्त गोविविंद गोविविंद। मनार् लगिलयार् छं द॥।


मग गोविविंद ते कार्यार् ।भेद नार्िह दे विार् तयार् ॥ खरे तर मार्ण ुस आयुष्यभर िशकत असतोव त्यार्लार् तसे विार्टत नसते हार् भग विेगळार् ,उलच्चििविद्यार्िविभुिषत मार्ण सार्स विार्टत असते िक आपिल िविद्यार् आपण ार्स तार्िरल, पण तसे घडित नार्िह.उललट अहं कार्र आडिविार् येतोव तोव अहं कार्र भार्विनेलार् स्थ ार्न दे त नार्िह, तोव तकर्थट विनवितोव प्रेमभिहिक्तलार् पोवषक रार्ह्त नार्िह त्यार्मुळे समार्धर्ार्न िमळत नार्िह.चिार्र विेद, सतरार् पुरार्ण े , ब्रम्ह्सुत्र,े उलपिनषदे संपार्दन केले परं तु िचित्तार्चिी तळमळ शार्ंत झार्ली नार्िह त्यार्विेिळ त्यार्ंनार् श्री नार्रद महिषर्थ नार्रदार्ंनी भगविार्न श्रीक्रुष्ण ार्च्यार् मधर्रु िललार् विण र्थन करार्यलार् सार्ंिगतले , त्यार्प्रमार्ण े त्यार्ंनी िललार् विण र्थन केल्यार् त्यार्मळ ु े त्यार्ंचिे खरे समार्धर्ार्न प्रार्प्त झार्ले. म्हण ुन हे मार्नविार् तु तकर्थट बरनण्यार्पेक्षतार् गोविविंदार्चिे भजन कर. भजन म्हण जे "भज-भजित म्हण जे भज-सेवियार् म्ह.सेविार् करण े भजन करण े. सेविार् ते आविडिी उलच्चिार्रार्विे नार्म ॥ मार्उलिल म्हण तार्त ," तेथ सेविार् हार् दार्रविंठार् । तोव स्विार्िधर्न किर सुभटार् । विोवळगोविन ॥ " भगवितप्रिहिप्तचिार् मार्गर्थ म्हण जे "भजन " प्रेमार्ने त्यार्लार् आळविण े. तिहिु म्ह करार् घट पटार् । आिहिम्ह न विजोव तयार् विार्टार् ॥ त.ु म. घट, पट, विगॆरे पिरभार्िषक शब्दार्ंच्यार् जंजार्ळार्त आिहिम्ह अडिकण ार्र नार्िह, कार्रण प्रेमार्िविण नार्िह समार्धर्ार्न । ए.म.॥ म्हण ुन हे जीविार् तु गोविविंदार्चिेचि भजन करुन भगवितप्रार्िहिप्त करुन घे.

॥ भज गोविविन्दम-२॥ मूढ जहीिह धर्नार्गमत्रुष्ण ार्म।कुर सदबरुिहिध्द मनिस िवित्रुष्ण ार्म ॥ यल्लभसे िनजकमोपार्त्तं । िवित्तं तेन िविनोवदय िचित्तम ॥२॥ भज गोविविंदम भज गोविविंदम भज गोविविंदम मुढमते॥धु॥ अथ र्थ:- आचिार्यर्थ यार् श्लोवकार्च्यार् आरं भार्लार्चि "मूढ" शब्दार्ने सुरविार्त करतार्त. मुखर्थ लोवक हे अद्न्यार्नी असतार्त , सकार्म असतार्त त्यार्ंनार् धर्नार्चिी संपत्तीचिी हार्वि असते. सार्रार्सार्र िविचिार्र त्यार्ंच्यार् िठकार्ण ी नसतोव.आशार् लोवकार्ंनार् आचिार्यर्थ म्हण तार्त "हे मुखार्र्थ ! (अद्न्यार्नी) िह धर्नत्रुष्ण ार् तु सोवडिुन दे ! मनार्त सद्बरुिहिध्द सतत रार्हार्विी वि यार् िवित्रुष्ण ेपार्सून दरु रार्हार् आिण जे तझ् ु यार् कमार्र्थने तल ु ार् िमळे ल त्यार्त तु समार्धर्ार्नी रहार्. भार्विगंधर् :- मुढ शब्दार्चिार् पार्तंजल योवगशार्स्रार्मधर्े अथ र्थ िदलेलार् आहे .त्यार्त िचित्तार्चिे- िप्क्षतप्त िचित्त,िवििप्क्षतप्त िचित्त, िनरुध्द िचित्त, एकार्ग िचित्त, चिंचिल िचित्त, मढ ु िचित्त असे प्रकार्र सार्ंिगतले आहे त." मढ ु " िचित्त म्हण जे ‘तमोवगुण ार्ने व्यप्त’ असलेले िचित्त.अशार् िचित्तार्च्यार् मार्ण सार्लार् झोवप जार्स्त असते." िकतर्थनी बरसतार् िनद्रे नार्गिविले । मन हे गंत ु ले िविषयसख ु ार् ॥नार्.म.॥ मढ ु िचित्तार्च्यार् व्यिहिक्तलार् श्रविण ार्त गोविडि उलत्पन्न होवत नार्िह. पण प्रार्पंचिीक गप्पार्, पॆशार्चिी चिचिार्र्थ िनघार्ल्यार् िक मग मार्त्र हार् सार्विधर् होवतोव. धर्नार्चिार् लोवभ त्यार्लार् स्विस्थ


बरसू दे त नार्िह. श्रीमदभार्गवित ११विार् स्कंधर्ार्मधर्े कदयुर्थ आख्यार्न आहे . िह कदयुर्थ ब्रार्ह्मण इतकार् कंजुस असतोव की त्यार्च्यार् घरार्तधर्ार्न्यार्चिे कोवठार्रे भरलेली असुनिह मुंगीलार् उलपविार्स , उलं दरार्लार् लंघन घडित होवते.घरच्यार् लोवकार्ंनार् तार्जे अन्निह िमळु दे त नव्हतार् एव्हढार् धर्नलोवभी होवतार्. कार्लार्च्यार् ओघार्त त्यार्चिे होवत्यार्चिे नव्हते झार्ले वि नंतर त्यार्लार् िविरिहिक्त झार्ली वि त्यार्ने त्यार्ने धर्नार्चिे नश्विरत्वि सार्ंिगतले . तोव म्हण तोव धर्नार्च्यार् मार्गे १५ अनथ र्थ आहे त .कार्म. क्रोवधर्,लोवभ,मोवह,मद,मत्सर आदी अनेक िविकार्र फक्त धर्नार्मुळे येतार्त. ज्यार्च्यार्जविळ धर्न असते असार् मनुष्य अितशय अहं कार्िर असतोव त्यार्लार् विार्टते तोव धर्नार्च्यार् बरळार्विर कार्िहिह प्रप्त कर शकतोव जगद्गुर श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्ज फार्र संद ु र सार्ंगतार्त " धर्नमार्न बरळे नार्ठिविसी दे विार् ।मत्ु यक ु ार्ळी तेव्हार् कोवण आहे ॥" िकं विार् तक ु ार् म्हण े धर्न ।धर्नार्सार्ठी दे ती प्रार्ण ॥ धर्न िमळिविण्यार्सार्ठी नरबरळी िदल्यार्च्यार् घटनार् आपण पेपरमध्ये विार्चितोव. आतार् भरपरु पॆसे िमळार्ले असे कधर्ीचि कोवण ार्लार् विार्टत नार्िह. धर्न दार्रार् पुत्र जन । बरंधर्ु सोवयरे िपशुन ।सविर्थ िमथ्यार् हे जार्ण ुन । शरण िरघार् दे विार्सी॥ नार्.म.। हे सविर्थ िमथ्यार् "जार्ण न ु " यार् शब्दार्लार् महत्वि आहे , धर्न टार्कार्यचिे नार्ही तर ते िमथ्यार्, नष्ट होवण ार्रे आहे असे जार्ण ुन त्यार्चिार् िवििनयोवग करार्यचिार्. "विेचिोविनयार् धर्न उलत्तम व्यविहार्रे । उलदार्स िविचिार्रे विेचि करी ॥" त.म. अशार् पध्द्तीने धर्नार्चिार् विार्पर केलार् तर ते धर्न तार्रक ठरते नार्िह तर तेचि धर्न मार्रक ठरते. "म्हण े आिहिज िमयार् । संपत्ती बरहुतेकार्िचियार् । आपुल्यार् हार्ती केिलयार्। धर्न्य नार् मी ॥ मार्उलली॥ धर्नत्रुष्ण ार् मोविठ विार्ईट आहे . असार् मार्ण ुस कंजुस असतोव िविधर्ार्यक कार्मार्सार्िठ कधर्ी विगर्थिण ही दे ण ार्र नार्िह उललट "उलष्ट्यार् हार्ते नुडिविी कार्ग ॥" उलष्ट्यार् हार्तार्ने तोव कार्विळार् सुध्दार् उलड्विीत नार्ही कार्रण हार्तार्तील िशते जर कार्विळ्यार्लार् िमळार्ले तर ?!!! येथ े येउलिन केलेसी कार्यी । िविठल ् ु नार्िह आठिविलार् ॥१॥ अहार् रे मुढार् भार्ग्यिहनार्। गेलार्सी पतनार् मोवह भ्रमे ॥२॥ तार्त्पयर्थ अशार् व्यक्तीलार् मढ ु म्हण तार्त. म्हण न ु आचिार्यर्थ फार्र संद ु र उलपार्य सार्ंगतार्त. ते म्हण तार्त अरे ! जीविार् तु मनार्त सद्बरुध्दी , िविरिहिक्त, िनरार्िभलार्षी होवण्यार्चिार् प्रयत्न कर.व्यविहार्र सोवडिार्यलार् ते सार्ंगत नार्िहत फक्त अिलप्तपण े व्यविहार्र करार्यलार् सार्ंगतार्त."पद्मपत्रिमविार्ंभसार् " कमळार्चिे पार्न पार्ण्यार्त असते परं तु ते त्यार् पार्ण्यार्त िलप्त होवत नार्िह. "मग मी व्यविार्हार्री असेन वितर्थत । जेविी जळार्आत पद्मपत्र ॥तु.म.॥ ह्यार्प्रमार्ण े जीविनार्त रार्िहले तर समार्धर्ार्न प्रार्प्त होवते. प्रतेकार्लार् त्यार्च्यार् कमार्र्थनुसार्र फल िमळत असते. " मनार् त्विार्िचि रे पुविर्थ संिचित केले । तयार्सार्िरखे भोवगण े प्रार्प्त झार्ले ॥ श्री रार्मदार्स स्विार्मी ॥ कमार्र्थनुसार्र संिचित होवते वि संिचितचि पूढे प्रार्रब्धर् म्हण ुन भोवगार्यलार् प्रार्प्त होवते. प्रार्रब्धर्ेिचि जोवडिे धर्न । प्रार्ब्धर्ेिचि विार्ढे मार्न ॥ १॥ प्रार्रब्धर्ेिचि भरे पोवट । तक ु ार् किरनार् बरोवभार्ट ॥ ज्यार्प्रमार्ण े आपण कमर्थ करु त्यार्प्रमार्ण े जर घडित असेल तर आतार् दोवष कोवण ार्लार् द्यार्विार्? म्हण ुन "तक ु ार् म्हण े आतार् दे विार् कार् रुसार्विे । मनार्िस पुसार्विे कार्य केले ?॥"


किलयुगार्त सविार्र्थत सोवपार् मार्गर्थ म्हण जे नार्मस्मरण . शुध्द िचित्त करुन जर नार्मभिहिक्त केिल तर सहज अत्यंितक समार्धर्ार्न प्रार्प्त होवऊन मोवक्षत प्रार्प्त होवतोव.म्हण ुन"ठे िविले अनंते तॆसेचिी रार्हार्विे । िचित्ती असु द्यार्विे समार्धर्ार्न" ॥ हे श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्जार्ंचिे म्हण ने िकती सार्थ र्थ आहे हे पटते. संतार्ंनी जगार्लार् आळसी न बरनवितार् मार्नसीक समार्धर्ार्न(Satisfaction of mind) कसे प्रार्प्त करार्विे हे सार्ंगीतले वि सुखी संसार्रार्चिी गुरिकल्ली आपल्यार् हार्तार्त िदली आहे .

नार्रीस्तनभरनार्िभिनविेशं िमथ्यार्मार्यार्मोवहार्विेशम एतन्मार्ंसविसार्िदिविकार्रं मनिस िविचिार्रय विार्रंविार्रम॥ श्री शंकरार्चिार्यर्थ म्हण तार्त " अरे मढ ू ार् ! िहिस्त्र दे ह म्हण जे स्तन अथ विार् नार्भीदे शचि कार् ?ते शिरर पार्हुन मोवहार्विेशार्ने त्यार्त तू गुंतन ू पडिू नकोवस, कार्रण हार् दे ह हे अवियवि म्हण जे मार्ंस पेशींचिार् समूह आहे . यार्िविषयी लोवभ बरार्ळगु नकोवस. शिरर म्हण जे मार्ंसार्चि गोवळार् आहे यार् दे हार्कार्रार्लार् भल ु ु नकोवस मनार्त विार्रंविार्र िविचिार्र कर, उलगार्चि िविकार्रविश होवऊ नकोवस - गोविविंदार्चिे स्मरण कर. जगदगुरु श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्जार्ंचिार् एक मोवठार् मार्िमर्थक अभंग आहे ते म्हण तार्त,

सार्धर्कार्चिी दशार् उलदार्स असार्विी । उलपार्िधर् नसार्विी अंतबरार्र्थह्य ॥१॥ एकार्ंित लोवकार्ंती िहिस्त्रयार्ंसी भार्षण । प्रार्ण गेल्यार् जार्ण बरोवलु नये ॥२॥ स्त्रीदे ह विार्ईट नार्ही तर त्यार् दे हार्िविषयी असण ार्िर आसक्ती विार्ईट आहे .खरे तर प्रतेक सार्धर्कार्च्यार् सार्धर्नेत बरार्धर्ार् िनमार्र्थण किरत असते. असे अनुभवि प्रतेक संतार्चिे िहिजविनार्त आलेले आहे त. तक ु ार्रार्म महार्रार्जार्ंचिे िहिजविनार्त कार्िह कंटकार्ंनी मद्द र्थ िविघ्न आण ले होवते. एकार् िहिस्त्रलार् मार्हार्रार्जार्ंकडिे पार्ठिविले पण ! महार्रार्जार्ंनी ु ार्म जार्ण ीविपवि ु क संयमार्ने ितलार् उलत्तर िदले," जार्ई विोव मार्ते न किर सार्यार्स ।आिहिम्ह िविष्ण ुदार्स तॆसे नव्होव ॥" आतन ु आसिहिक्त जर गेली तर िहिस्त्र कार्िह किरत नार्िह कार्रण कोवण तार्िह िविषय आगोवदर अंत:करण ार्त उलत्पन्न होवतोव मग तोव इंिद्रयार्द्विार्रे तोव िविषयार्पयर्थत जार्उलन भोवग भोविगत असतोव. िविषय अंत:करण ार्तचि उलत्पन्न झार्लार् नार्िह तर तोव भोवगण्यार्चिी ईच्छार्चि िनमार्र्थण होवत नार्ही . संत म्हण तार्त ," िनिद्रतार्पार्सी / सार्प तॆसी उलविर्थसी ॥" िहिस्त्र िह तपस्विी योवग्यार्चिीिह तपश्चियार्र्थ भंग करते हे खरे नार्िह तर ितच्यार्िविषयी असण ार्िर भोवगविार्सनार्, आसक्ती तपश्चियार्र्थ भंग करते श्री संत एकनार्थ महरार्ज भार्गतार्त फ़ार्र छार्न सार्ंगतार्त. विेदे न किरतार् प्रेरण ार् । िविषयार्विरी सहज विार्सनार् । स्विभार्विे सकळ जनार् । सदार् जार्ण सविार्र्थसी ॥२०८॥ मार्ंससविनार् मद्यपार्नार् । िमथ ुनीभुत मॆथ ुनार् । ये अथ ी सविर्थ जनार् । तीव विार्सनार् सविर्थदार् ॥२०९॥ आविरार्विार्यार् योविनभ्रष्टार् ।मॆथ ुनी िविविार्ह प्रितष्ठार् ।लार्विूिनयार् िनजनीष्ठार् । विण र्थ वििरष्ठार् नेिमले ॥२१९॥


ब्रार्ह्मण जार्तार् रजकीपार्सी । ते तवि कडिु न लार्गे त्यार्सी । रजक जार्तार् ब्रार्ह्मण ीपार्सी । ितखट त्यार्सी तेन लगे ॥२२० ॥अ.५विार्॥ नार्ितस्नेह: प्रसंगॊ विार् कतर्थव्य: क्विार्िप केनिचित।...अ.१७/श्लोव.५२॥ यार्विर श्री नार्थ महार्रार्ज भार्ष्य करतार्ंनार् म्हण तार्त-,"संसार्रद ु:खार्चिे मूळ । िहिस्त्रआसिहिक्तचि जार्ण केविळ ।िहिस्त्रलोवभार्चिे जेथ प्रबरळ बरळ । द ु:ख सकळ त्यार्पार्सी ॥५४७॥आसिहिक्त आिण स्नेहसूत्र । यार् दोवन्हीपार्सार्वि द:खार्सी पार्त्र । संसार्री नर होवतार्ती ॥ ५४८॥ द ु:खार्चिे खरे मुळ म्हण जे आसिहिक्तचि आहे म्हण ुन आसिहिक्तचिार् नार्श करार्यलार् सार्ंिगतले आहे . पंचिदशीमध्ये दोवन स्रिहिु ष्ट सार्ंिगतल्यार् आहे त १/- ईश स्रिहिु ष्ट २/- जीवि स्रष्ु टी जीवि स्रिहिु ष्ट द :ु खार्लार् कार्रण ीभत ु असते. ईश िनिमर्थत स्त्री द ु:ख दे त नार्िह तर "मार्झी" िहिस्त्र द ु:ख दे त.े मार्झेपण ार् आलार् िक द ु:ख होवते. वि आसिहिक्त जर जार्विी असे विार्टत असेल तर जन्म जरार् व्यार्िधर् द ु:ख दोवषार्नद ु शर्थनं॥ विॆरार्ग्यार्िशविार्य आसक्ती जार्ण ार्र नार्िह आिण विॆरार्ग्य हविे असेल तर भोवगार्तील दोवष कळार्विेत दोवष कळार्ले की विॆरार्ग्य होवत असते.भत्रुह र्थ री शतकार्मध्ये श्लोवक आहे तोव म्हण तोव---

स्तनौ मार्स ं गन्थ ी कनककलशार्िवित्युपिमतौ, मख ं े न तुिलतम । ु ं श्लेष्मार्गार्रं तदिप चि शशार्क स्त्रविन्मूत्रिहिक्लन्नं किरविरकरस्पिधर्र्थ जघनमहोव िनन्द्यं रुपं किविजन िविशेषॆगुक्र र्थ ु तम ॥ स्तन म्हण जे मार्ंसार्चिे गोवळे त्यार्लार् कलश , लार्ळेने भरलेले तोंडि त्यार्लार् मुखचिंद्रमार् आिण मुत्रार्ने भरलेल्यार् जार्ंघार्ंनार् गजेद्रार्चिी सोंडि म्हण ण ार्-यार् किविच्यार् अद्न्यार्चिार् िविस्मय होवतोव. िहिस्त्र िह उलपभोवग्य विस्तु म्हण ुन अविमुल्यार्न केले परं तु श्री शंकरार्चिार्यार्र्यांनी त्यार्लार् सुंदर अथ र्थ प्रदार्न केलार् आहे .िहिस्त्र म्हण जे मार्तार्, दे विी यार् रुपार्त ते पार्हार्तार्त.अन्न्पुण ार्र्थस्तोवत्र , भविार्न्यष्टक ,दे व्यपरार्धर्क्षतमार्पन इत्यार्िद स्तोवत्र िह उलत्तम उलदार्हार्रण े आहे त " गितस्त्विं गितस्त्विं त्विमेकार् भविार्िन"॥ िकं विार् " कुपत्र ु ोव जार्येत क्वििचिदिप कुमार्तार् न भविित ॥"मार्तचि े ार् अशार् प्रकार्रे गौरवि क्वििचितचि कुठे केलार् गेलार् असेल. िहिस्त्र िह भोवगविस्तु नसुन ित परु ु षार्ंच्यार् बररोवबरिरने नव्हे तर कार्कण भर पढ ु े चि आहे . खरे तर परु ु षार्पेक्षतार् तीचिी शक्ती जार्स्त म्हण ार्विी लार्गेल कार्रण ती जन्म दे उल शकते., उलत्पत्ती करु शकते. िहिस्त्रिशविार्य पुरुष अपूण र्थ आहे . िशवि-शिहिक्त दोवन नार्िहत, पुरुषप्रक्रुती दोवन नार्िहत(अनभ ु विार्मत ु ार्चिे पिहले ५ श्लोवक विार्चिार्विेत) दयार् क्षतमार्, धुती आदी सार्त शक्ती िविभुतींचिे गीतेतील विण र्थन विार्चिले िक मग िहिस्त्रचिी महती लक्षतार्त येते . आज िहिस्त्रजीविनार्चिे जे िविक्रुत िचित्रण केले गेले आहे त्यार्लार् कार्िह अंशी िहिस्त्रयार् सध् ु दार् जबरार्बरदार्र आहे त. िविक्रुतीलार्चि संस्क्रुती म्हण न्यार्चिी विार्इट पध्द्त अिहिस्तत्विार्त आली आहे . नग्नतेलार्चि सौदयर्थ समजण्यार्त धर्न्यतार् मार्नतार्त. िविक्रुत जार्िहरार्तींनार् िहिस्त्रयार्ंनी प्रितसार्द न दे तार् मयार्र्थदेतील सौदयार्र्थचिार् सन्मार्न केलार् पार्िहजे. असे जर होवइल तर समार्जार्त सुखी समार्धर्ार्नी समार्ज अिहिस्तत्विार्त येइल आिण गुन्हे गार्िर प्रवुिहित्त नष्ट


होवतील.

भज गोविविंदम ॥५॥ श्लोवक:-५ :यार्वििहिव्दत्तोवपार्जन र्थ सक्तस्तार्वििहिन्नजपिरविार्रोव रक्त: । पश्चिार्ध्दार्विित जजर्थदेहे विार्तार्र्यां प्रुच्छित कोविप न गेहे ॥ श्रीमदशंकरार्चिार्यार्र्यांनी यार् श्लोवकार्त एक महत्विार्चिी बरार्बर स्पष्ट केली आहे ती म्हण जे ,"सबर पैसेके भार्ई, अपनार् कोवई निह ।" पैशार्चिी जार्द ु उलभ्यार् जगार्विर चिार्लते, पैसार् नसेल तर कोवण तेिह कार्यर्थ करण े अविघडि आहे .अथ र्थस्य पुरुषोव दार्स : । असे एके िठकार्ण ी म्हटले आहे . परमार्थ ार्र्थतिह धर्नार्विार्चिुन कार्िह होवत नार्िह. आिण आतार् तर एक विेगळे चि फ्यार्डि आले आहे ते म्हण जे दे विार्च्यार् दरविार्ज्यार्विर सोवन्यार्चिार् मल ु ार्मार्, दे विार्चिे िसंहार्सन सोवन्यार्चिे, मखर सोवन्यार्चिे, िविशेष म्हण जे दे विार्चिार् मुकुट सोवन्यार्चिार् आिण तोवही १४-१५ िकलोव विजनार्चिार्, बररे हे सविर्थ एक विेळ िठक आहे असे समजु परं तु त्यार् सोवन्यार्च्यार् रक्षतण ार्सार्िठ पार्हार्रेकिर पार्िहजेत म्हण जे ज्यार् दे विार्लार् आपण रक्षत मार्म परमेश्विर ॥ म्हण ार्यचिे त्यार्लार्चि संरक्षतण हविे. ख-यार् परमार्थ ार्र्थिचियार् चिार्डिार् । कोवण ी विेिचिनार् कविडिार् । भुल कैसी पडिली मुढार् । रोवकडिार् परमार्थ र्थ िविसरले ॥(लघुविार्क्यवुत्ती-) भार्रतीय संस्क्रुितमध्ये धर्न हे दस ु रार् पुरुषार्थ र्थ (धर्मर्थ-अथ र्थ-कार्म-मोवक्षत) म्हटले आहे पैसार् िमळविु नये असे नार्िह िमळविार्विार् पण तोव योवग्य मार्गार्र्थने िमळविलार् पार्िहजे. श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्ज म्हण तार्त "विेचिोविनयार् धर्न उलत्तम व्यविहार्रे । उलदार्स िविचिार्रे विेचि करी॥" सरळ मार्गार्र्थने पैसार् कमार्विार्विार् पण अविार्स्तवि चिैन, हौस भार्गिविण्यार्सार्िठ धर्न आविशक विार्टते आिण ते िमळिविण्यार्सार्िठ विेगविेगळे मार्गर्थ अविलंिबरले जार्तार्त. बररे हे सविर्थ कोवण ार्सार्िठ ? तर हे सविर्थ "मार्झ्यार् कुटुंबरार्सार्िठ, ज्यार्ंनार् मी मार्झे म्हण तोव त्यार् मार्झ्यार् सगे-सोवय-यार्ंसार्िठ करार्यचिे. जविवििर बररविार् चिार्ले धर्ंदार् । तविवििर बरिहण म्हण े दार्दार्॥ पैसे असले तरचि बरिहण सध् ु दार् मार्न दे ते गिरबर भार्विार्कडिे जार्ण ार्र नार्िह."मार्यबरार्पे िपंडि पार्िळयेलार् मार्यार् //मार्येच्यार् पोविट, लोवभार्चिे पोविट सविर्थ नार्तवि े ार्ईक जविळ येत असतार्त. "सोवयरे धर्ार्यरे ,िदल्यार् घेतल्यार्चिे । अंतकार्िळचिे नार्ही कोवण ी ॥त.ु म.॥ जोववििर पैसार् तोववििर बरैसार् िह म्हण खिर आहे . श्रीमंत मनुष्य आलार् तर त्यार् ठीकार्ण ी िकतीही मोवठार् िविव्दार्न उलपिहिस्थ त असअलार् तिर त्यार्लार् मार्न न िमळतार् तोव श्रीमंत मार्ण सार्लार् िमळतोव वि िविव्दार्नार्चिी उलपेक्षतार् होवते. पितरवतेच्यार् गळ्यार्त धर्ोंडिार् । विेश्यार्न ं ार् मण ीहार्र । उलध्दविार् अजबर तझ ु े सरकार्र.... धर्नविंतार्घिर धर्निचि कार्म किर॥ श्रीमंतार्चिे घरी पैसार्चि कार्म किरत असतोव. पैशार्मध्ये अशार् विेगविेळ्यार् प्रकार्रच्यार् शिहिक्त आहे त म्हण ुन पैशार्चिी तार्कद ओळखुन मार्ण सार्ने योवग्यार् िनयोवजन केले तर हार्चि पैसार् त्यार्लार् तार्रण ार्रार् ठरण ार्र आहे . त्यार्तन ु त्यार्लार् चिार्ंगले कार्िह करतार् पण येण ार्र आहे . म्हण ुनचि श्रीमद शंकरार्चिार्यर्थ म्हण तार्त ," हे मार्नविार् !


जोवविर तझ् ु यार्मध्ये धर्न कमार्विण्यार्चिी शिहिक्त आहे तोवपयर्यांतचि तझ् ु यार् घरार्तील तझ ु े आप्त तझ् ु यार्विर फ़ार्र प्रेम करतार्त, तझ ु ी िविचिार्रपुस करतार्त पण ! त्यार्नंतर तल ु ार् म्हार्तार्रपण आल्यार्नंतर दे ह जजर्थर झार्लार् , कार्म करण्यार्चिी शिहिक्त संपली की घरार्त तझ ु ार् कोवण ार्लार्िह उलपयोवग नसतोव मग तझ ु ी कोवण ीिह िविचिार्रपुस किरत नार्िहत त्यार्ंनार् तु नकोव असतोव तझ ु ार् पैसार् हविार् असतोव." श्री तक ु ार्रार्म महरार्ज म्हण तार्त ,"इंिद्रये मार्विळिल म्हण ती आलार् बरार्गुल आजार् "। म्हार्तार्रार् मनुष्य म्हण जे घरार्तील नार्तविार्ंचिे खेळण े होवऊन बरसते. तार्रुण्यार्त शक्ती असते त्यार्मूळे मार्ण ुस म्हण तोव की ," लार्थ मार्िरन ितथ े पार्िण कार्िढन " पण ! एकदार् कार् आयष्ु य उलतरण ीलार् लार्गले िक शिरर थ कते, त्यार्मध्ये रोवग प्रविेश करतार्त, बरिहिु ध्दसध् ु दार् कमजोवर होवते , िविसरार्ळुपण ार् विार्ढतोव, प्रक्रुती चिार्ंगली रार्हत नार्िह, विार्रंविार्र विैद्यार्कडिे जार्विे लार्गते ,शेविटी त्यार्चिार्िह कंटार्ळार् येतोव आिण अऔषधर्ेिह नकोव म्हण तोव अशार्विेळी त्यार्चिी शार्िरिरक वि मार्निसक िहिस्थ ती ढार्सळते मग घरार्ितल लोवकार्ंनार् त्यार्चिार् उलद्विेग येतोव त्यार्लार् द्डिपण येते िभतीने गार्सलार् जार्तोव . खरे तर अशार्विळ े ी त्यार्लार् मदतीचिी , समजन ु घेण्यार्चिी गरज असते.पण ! होवते सार्रे उललटे चि त्यार्लार् तर कोवण ी समजन ु घेत तर नार्िहतचि पण तोव सुध्दार् समजुन विार्गत नार्ही म्हण ुन Generation Gap सुरु होवते. आिण हे एविढे घडिुनिह त्यार्लार् गोविविंदार्चिे भजन करण्यार्चिी बरुिहिध्द होवत नार्िह हे त्यार्चिे दद ु ै वि आहे . जोव पिरविार्र त्यार्लार् पैसे असतार्ंनार् प्रेमार्ने िविचिार्रत होवतार् तोवचि पिरविार्र आतार् त्यार्लार् धर्नार्च्यार् अभार्विार्मुळे, शिररार्च्यार् शिहिक्तिहनतेमुळे त्यार्च्यार्शी बरोवलतिह नार्िहत त्यार्मुळे विार्धर्क् र्थ य न टळण ार्िर गोवष्ट आहे , हे जर आपल्यार्लार् मार्िहत असेल तर त्यार्चिी तजिविज आगोवदरचि कार् करु नये ? बरार्लपण ार्पार्सुनचि परमार्थ ार्र्थचिी सविय लार्विुन घेतली पार्िहजे म्हण जे मग जिर प्रितकूल पिरिहिस्थ ित आली तिर आपलार् तोवल जार्ण ार्र नार्िह .सुखद ु:खे समे क्रुत्विार् लार्भार् लार्भोव जयार् जयौ ॥ हे गीतेचिे तत्विद्न्यार्न समजुन घेतले िक मग कोवण त्यार्िह पिरिहिस्थ तीत आनंद भंग होवत नार्िह. 6 -जिटलोव मुण्डिी लुंिचितकेश: कार्षार्यार्म्बररबरहुक्रुत विेष : ॥ पश्यन्निप चि न पशित मढ ू उलदरिनिमत्तं बरहुक्रुतविेष : ॥ अथ र्थ :-जिटल= जटार्धर्ार्री ; मुंडिी= क्षतौर केलेलार् ; लुंिचितकेश =एक एक केस उलपटुन कार्ढण ार्रार् ; कार्षार्य अंबरर बरहुक्रुतविेष:=भगविी विस्त्रे धर्ार्रण करण ार्रार्;मढ ु : पश्यन अिप न पश्यित = हे (सविर्थ) मख ु र्थ (डिोवळ्यार्नी) पहार्त असन ु सुध्दार् (खरे म्हण जे) कार्ही पहार्त नार्हीत. उलदरिनमीत्तं ही बरहुक्रुतविेष = खरोवखर हे िनरिनरार्ळे (कपट विेष पोवटार्सार्िठ असतार्त) दार्ंिभकतार् िह फार्र पुरार्तन कार्लार्पार्सुन चिार्लत आलेली आहे . सत्य-असत्य हार् सार्पेक्षत धर्मर्थ आहे चि. धर्मार्र्थचिार् खरार् अथ र्थ न समजतार् आपल्यार् पोवटार्सार्िठ धर्मार्र्थचिे सोंग घेतलेली मार्ण से आजही कमी नार्िहत. अंधर्श्रध्दे चिे बरळी ह्यार्चि लोवकार्ंमुळे होवत असतार्त. परमार्थ ार्र्थचिार् खरार् अथ र्थ कळलेलार् नसतोव आिण सोंग मार्त्र करतार्त. "पार्नी िपनार्


छार्नके और गुरु करनार् जार्नके " अहोव ! बरार्जार्रार्त गेल्यार्नंतर मार्ण ुस मडिके घ्यार्यचिे असेल तर ते विार्जविन ू घेतोव मग गुरु करार्यचिार् तर तोव आंधर्ळे पण ार्ने कसार् करार्विार् ? जगार्त भोंद ु लोवकार्ंचिार् भरण ार् तर भरपुर आहे . जगदगुरु श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्ंजार्च्यार् कार्ळार्तिह असे भोंद ु लोवक होवतेचि , महार्रार्जार्ंनी अशार् लोवकार्ंचि बरुरखार् फार्डिलार् आहे ते त्यार्ंच्यार्चि शब्दार्त पार्हु.. लार्ंबरविुिन जटार् नेसोविन कार्सोवटार् । अिभमार्न मोवठार् किरतार्ती ॥१॥ सविार्र्यांगार् किरती िविभुती लेपन । पहार्तार्ती िमष्टार्न्न भक्षतार्वियार् ॥२॥ िकं विार्. दार्िढ डिोवई मूंडिी मुंडिूिनयार्ं सविर्थ । पार्ंघुरती बररविी विस्रे कार्ळे ॥१॥ उलफरार्टी कार्ठी घेउलिनयार्ं हार्ती । उलपदे श दे ती सविर्थत्रार्सी ॥२॥ िकं विार् ऎसे कैसे झार्ले भोंद ु । कमर्थ करोविन म्हण ती सार्धर्ु ॥१॥ अंगार् लार्विुिनयार् रार्ख । डिोवळे झार्ंकुिन करती पार्प ॥२॥ िकं विार् ऎसे संत झार्ले कळी । तोंडिी तंमार्खुचिी नळी ॥१॥ स्नार्न संध्यार् बरडि ु िविली । पढ ु े भार्ंग विोवढविली ॥२॥ भार्ंग भुकार्र्थ हे सार्धर्न । पचिी पडिे मद्यपार्न

॥३॥

तक ु ार् म्हण े अविघे सोंग । तेथ े कैचिार् पार्ंडिुरं ग ॥४ ॥ विरील अभंगार्चिार् िविचिार्र केलार् तर लक्षतार्त येते िक लोवक डिोवक्यार्चिे केस विार्ढवितार्त, दार्ढी विार्ढवितार्त, भगविे कपडिे घार्लतार्त, " िमथ्यार्चिार्र स उलच्चिते " वि लोवकार्ंनार् फसवितार्त, असे हे सार्धर्(ु कु) कमर्थ करुन , िविषय भोवग भोवगुन , अंगार्लार् रार्ख लार्विून पार्प करतार्त आचिार्यार्र्यांनी नेमके विमार्र्थविर बरोवट ठविले दार्ंिभकतेविर त्यार्ंनी सुंदर िविचिार्र मार्ंडिले. जसे गण ु कळार्विे तसे अविगण ू सध् ु दार् कळार्विे लार्गतार्त. कार्रण दोवष जर कळले नार्िह तर ते (दोवष) टार्कतार् येत नार्िहत. आचिार्यार्र्यांनी समार्जार्लार् भोंद ु, दार्ंभीक सार्धर्ु कळार्विे म्हण ुन त्यार्ंनी" जिटलोव मुण्डिी लुंिचितकेश: कार्षार्यार्म्बररबरहुक्रुत विेष : ॥पश्यन्निप चि न पशित मूढ उलदरिनिमत्तं बरहुक्रुतविेष : ॥" ह्यार् श्लोवकार्द्विार्रे स्पष्ट केले आहे . बरुडिते हे जन न दे खविे डिोवळार् । येतोव कळविळार् म्हण ोविनयार् ॥ ह्यार् तक ु ोविहिक्तप्रमार्ण े समार्जार्चिी आचिार्यार्र्यांनार् दयार् आली आिण त्यार्ंनी पोवटार्सार्ठी "बरहुक्रुत विेष " नार्नार् विेष करुन समार्जार्चिी िदशार्भुल करतार्त. यार्मुळे समार्ज अधर्ोवगतीस जार्तोव. समार्ज आचिार्र-भ्रष्ट , िविचिार्र-भ्रष्ट, धर्मर्थ-भ्रष्ट ,होवतार्ंनार् संतार्नी पार्हीलार् आिण त्यार्ंनार् ते बरघविले गेले नार्ही म्हण ुन त्यार्ंनी समार्ज प्रबरोवधर्न केले. "उलजळार्वियार् आलोव विार्टार् । खरार् खोवटार् िनविार्डिार् ॥" ख-यार्-खोवट्यार्चिार् िनविार्डिार् करण्यार्सार्िठ आम्ही आलोव आहोवत.


मार्उलली द्न्यार्नोवबरार्रार्य म्हण तार्त ," तार्पत्रये तार्पली गुरुते िगविसीती । भगविार् दे खोवनी म्हण ती तार्रार् स्विार्मी ॥ ".लोवक ित्रविीधर् तार्पार्ने पोवळलेले असतार्त त्यार्ंनार् कुठे तरी समार्धर्ार्न हविे असते, मग ते लोवक भोंद ु सार्धर्ु , भगव्यार् विेषधर्ार्िर सार्धर्ुलार् खरार् सार्धर्ु समजतार्त वि त्यार्लार् शरण जार्तार्त आिण तोव त्यार्ंनार् फसवितार्त , म्हण ुन संत समार्जार्लार् िविचिार्र दे उलन जार्गे करण्यार्चिार् प्रयत्न करतार्त, प्रबरोवधर्न करुन समार्ज जार्गुती करुन फार्र महत्विार्चिे कार्म संतार्नी केले आहे . सदार्चिार्रसंपन्न समार्ज धर्डिविण्यार्त संतार्चिे फार्र मोवठे योवगदार्न आहे . त्यार्ंचिे समार्जार्विर फार्र मोवठे उलपकार्र आहे त. जगदगुरु श्री तक ु ार्रार्म महार्रार्ज म्हण तार्त," कार्य सार्ंगोव आतार् संतार्चिे उलपकार्र । मज िनरं तर जार्गिविती ॥"


॥ भज गोविन्दम ॥  

श्री शंकराचार्यांनी बरिच स्तोत्रे लिहली काव्य कसे असावे याचा आदर्श वस्तुपाठच आचार्यांनी आपल्या काव्यरचनेतून दाखवून दिले आहे.लालित्यपूर्ण रचन...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you