Page 1

Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n

HARKAITZ CANO

Harkaitz Cano Jauregi.

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contempor谩neo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

BIOGRAFÍA

Harkaitz Cano.

Harkaitz Cano Jauregi nació en Lasarte-Oria el 4 de agosto de 1975. Con 14 años finalizó sus estudios en la Ikastola Landaberri de su localidad natal, y comenzó a estudiar el bachillerato en San Sebastián, en el Liceo Santo Tomás. Su afición por la lectura y los libros le viene de pequeño. Siendo un niño, escribía cuentos en una cartulina, adornados con dibujos, para regalarlos en los cumpleaños. En su casa disponía de una amplia biblioteca de la que el joven Harkaitz fue dando buena cuenta a medida que crecía. Parecía natural que ya en sus primeros años de escuela se ganase el apelativo de “buen escritor”. Sin embargo, esta vocación no quedó en una simple anécdota infantil, sino que la desarrolló hasta convertirse en uno de los escritores vascos más importantes del panorama actual. Sus esfuerzos se vieron recompensados, y siendo todavía estudiante del Liceo fue galardonado durante tres años consecutivos en los premios para escolares Urruzuno que el Gobierno Vasco convoca anualmente, tanto en sus modalidades de prosa como de poesía. Con 19 años formó junto con otros poetas Lubaki Banda (Banda Trinchera), grupo que criticaba la política de publicaciones que se seguía con la literatura en euskera. No se limitaron a las reivindicaciones sobre papel, sino que ofrecieron recitales por distintos lugares de la geografía vasca con la intención de hacer llegar la poesía a un público lo más amplio posible.

2 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Publicó su primer libro de poemas bajo el amparo de la editorial Susa, pero como él mismo cuenta, ese no fue el primer libro que escribió. Antes de ingresar en la universidad probó suerte con una recopilación de poemas en diferentes editoriales. Ninguna se lo quiso publicar, pero en Susa le dieron una segunda oportunidad, y le pidieron que les presentase un nuevo libro. Así en 1994 vio la luz Kea behelainopean bezala, libro de poesías al que siguió Paulov-en txakurrak, mezcla de poesía y narrativa, publicado ese mismo año en la editorial Erein.

Portada del libro Kea behelainopean bezala.

A pesar de que su carrera como escritor ya había comenzado, estudió Derecho en el campus de San Sebastián de la Universidad del País Vasco. A priori esta decisión puede parecer extraña, pero Harkaitz Cano explica en una entrevista que concedió a Urkiri Salaberria1 que no creyó que estudiar una carrera fuese una decisión a la que había que concederle demasiada importancia. Ya sabía que era escritor, al margen de lo que estudiase, por lo que la universidad era para él un mero hobby. Se decantó por esta carrera por eliminación, ya que ninguna otra le convencía. Recuerda que las asignaturas que más le gustaban eran las menos relacionadas con el derecho, y afirma que estos estudios le han servido para aprender a sistematizar las cosas. Cuando se licenció con 23 años, decidió emigrar durante un año a Nueva York. Buscaba vivir solo, y dedicarse exclusivamente a la escritura. Esta estancia no fue baldía. Le sirvió, según sus propias paralabras, para “olvidarse de todo lo que había estudiado en la carrera” y escribir sin parar. En esta época publicó su segunda novela, Pasaia blues. Nueva York está presente en muchas de las obras que Harkaitz Cano ha escrito a lo largo de toda su carrera. Así, a su vuelta se valió de las crónicas sobre la ciudad que había escrito en el periódico Euskaldunon Egunkaria para publicar Piano gainean gosaltzen (2000), libro en el que mezcla cuento y crónica. Un año después, publicó Norbait dabil sute-eskaileran, con poesías escritas durante el año que pasó en los Estados Unidos.

1

Portada del libro Piano gainean gosaltzen.

Urkiri SALABERRIA; Harkaitz CANO. “Irakurtzea eta idaztea ariketa berbera da” [Recurso en línea]. Euskonews & Media. N. 328. (23 diciembre 2005 – 6 enero 2006). Dirección URL: <http://www.euskonews.com/0328zbk/elkar_eu.html> [Consulta: 5 de enero del 2009].

3

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Harkaitz Cano ha tocado diferentes géneros de la literatura. Debutó con un libro de poesía, pero también ha escrito novela, relatos, incluso literatura infantil y juvenil. Pero si tiene que elegir un género, se queda con los cuentos, tanto a la hora de escribir como a la de leer. Considera que la brevedad de los relatos obliga al escritor a prescindir de todos los recursos superfluos, e ir directo al grano.

Harkaitz Cano. Fotografía de Karlos Corbella.

Lector infatigable, afirma que la lectura es un acto naturalmente unido a la escritura; para él un recurso que alterna con la producción literaria. Realiza un símil entre ambas, comparándolas con la circulación natural del torrente sanguíneo mediante los movimientos del corazón, sístole y diástole. La escritura es el acto creativo, que disemina sus creaciones por todo el mundo. La lectura, en cambio, su opuesto, la adquisición e interiorización del conocimiento de otros, en la que él encuentra la motivación para seguir escribiendo.

Harkaitz Cano es una persona polifacética. Además de escritor, es guionista de cine y televisión. Es el autor, junto con Koldo Almandoz del guión del cortometraje A dar ba kar, y ha participado como guionista en las series de ETB Goenkale y Hasiberriak.

Koldo Almandoz.

También participó en el programa de Radio Euskadi Goizean Behin, y fruto de estas colaboraciones son sus dos libros de relatos breves, Radiografiak, de 1995, en el que se recogen las biografías en parte inventadas de 14 personajes famosos, y Bizkarrean tatuariko mapak, de 1998, libro que incluye diversas narraciones ambientadas en 49 ciudades que el escritor no conoce en persona.

4 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Durante unos años tocó la trompeta, pero afirma que es un músico frustrado. Ya que no tenía oído. Sin embargo, la música ha estado muy ligada a su carrera, ya que ha colaborado en diversas ocasiones con compositores vascos que han puesto música a algunos de sus poemas. Así, en el año 2000 vio la luz Uztail oparo ostean, un CD de música y poesía publicado con el cantautor Igor Calzada. Siete años después los dos repitieron la experiencia, y un nuevo album, FasTFatum, vio la luz bajo el sello discográfico Gaztelupeko Hotsak.

Joserra Senperena. Foto: Luis Michelena. Fuente: Diario Vasco.

En el 2005 el cantautor Xabier Muguruza eligió uno de los poemas de Cano para formar parte de su disco Abenduak 29. Y más recientemente, en marzo del 2008, el pianista de Joserra Senperena publicó Dardaren interpretazioa, disco en el que ponía música a algunos de los poemas del libro homónimo de Harkaitz Cano.

Hasta el momento este escritor ha recibido diversos premios, como el Donostia Hiria, en 1993, el Ignacio Aldekoa, en 1998. El año 2005 el Gobierno Vasco le concedió el Euskadi Literatura Saria por su monografía Belarren ahoa.

5 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

POESÍA 2003 2001 1994

Dardaren interpretazioa = Interpretación de los temblores Norbait dabil sute-eskaileran Kea behelainopean bezala

LITERATURA INFANTIL Y JUVENIL 2008 2006 2005 2002 2001

Piztia otzanak (Cómic) Lesterren logika Omar dendaria Aitona eta euria = Grandad and the rain Sorgin moderno bat Itsasoa etxe barruan = El mar en la cocina

CRÓNICAS 2000

Piano gainean gosaltzen (New Yorkeko kronikak) = El puente desfinado (baladas de Nueva York)

NARRACIÓN-POESÍA 1994

Paulov-en txakurrak

RELATOS 2005 2002 2001 1998 1997 1995

Neguko zirkua Enseres de ortopedia inútil Ahotsa da gizakien sukaldea Bizkarrean tatuaturiko mapak Telefono kaiolatua Radiobiografiak

NOVELAS 2004 1999 1996

Belarraren ahoa = El filo de la hierba Pasaia blues Beluna jazz = Jazz y Alaska en la misma frase

ENSAYOS 2008

Zinea eta literatura – begiaren ajeak

6 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

PREMIOS 2005

Euskadi Literatura Saria

1998

Ignacio Aldekoa saria

1993

Donostia Hiria saria

1993

Urruzuno sariak (Prosa y poesía)

1992

Imajina Ezazu Euskadi saria Urruzuno sariak (Poesía)

1991

Urruzuno sariak (Prosa)

7 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

SU OBRA (Selección) Zinea eta literatura - begiaren ajeak (2008) El cine y la literatura. La literatura y el cine. Al fin y al cabo, los dos tienen algo que contar, caa una a su manera. Harkaitz Cano ha realizado una disección de las dos disciplinas, usando su afilado bisturí hasta lo más profundo, hablándonos de las relaciones, contradicciones y uniones que existen entre ellas, siempre, eso sí, desde la atalaya que le ofrece su oficio de escritor. (Traducción de: Elkar)

Neguko zirkua (2005) Este libro está compuesto por 19 cuentos, aparentemente todos diferentes, pero unidos mediante un fino hilo por Harkaitz Cano, llenos de sucesos sorprendentes. (Traducción de: Elkar)

http://www.susa-literatura.com/cgi-bin/liburuok.pl?lib=narr62 Belarraren ahoa (2004) ¿Hitler murió? No. Después de conquistar Europa, parte en buques de guerra hacia Nueva York, a la conquista de América. En la bodega del barco lleva preso a Charles Chaplin. En otro barco, en 1886, como polizón, Olivier Legrand acompaña las piezas que van a constituir la Estatua de la Libertad. Las dos historias se entrelazan y nos hablan sobre literatura, palabras, escritura, soledad, ironía. Una narración poética que construye una alegoría de la libertad personal. (Fuente: Club de lectura. Uned)

8 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Enseres de ortopedia inútil (2002) La variedad de temas y localizaciones –tanto temporales como espaciales– de los cuentos nos permite realizar un interesante recorrido en el que quedan de manifiesto tanto el valor literario de los textos como el particular punto de vista del autor a la hora de acercarse a las situaciones más diversas. Leyendo estos relatos el lector percibe cómo todo lo que sucede a nuestro alrededor y por mínimo que parezca –desde los pequeños detalles de la vida cotidiana hasta el titular de un diario–, puede convertirse en la excusa y estímulo para ahondar en otros mundos, esta vez imaginarios y repletos de sorpresas e ironía. (Fuente: Hiru)

Piano gainean gosaltzen (New Yorkeko kronikak) (2000) Alguien llega a Nueva York con intención de escribir una novela. Pero para cuando quiera darse cuenta, la ciudad misma se le convertirá en libro. La ciudad, sus historias y sus gentes, engullen al narrador, que se dejará llevar a lo largo de una galería llena de personajes en la que puentes y edificios tienen también una dimensión humana. Finalmente, acabará viviendo en un loft de Brooklyn, en compañía de un destartalado piano. Era el año 1998. Las Torres Gemelas aún estaban en pie, aunque ya se rumoreaba que aquellas hermanas gemelas debían de estar enfadadas: llevaban años sin hablarse, dándose la espalda ligeramente. "Todos somos personajes de todos" piensa el escritor, dudando incluso de su propia existencia. Entre la crónica literaria y el diario, ficción y realidad se buscan, a la vez que persiguen al autor, vaticinando una catástrofe, o una salida de incendios a la que tan sólo la escritura puede conducirle. (Fuente: Fnac)

9 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Bizkarrean tatuaturiko mapak (1998) Un viaje puede resultar una experiencia frívola, un pasatiempo consistente en vagar de un lado a otro, sin que te marque para nada. En otras ocasiones, en cambio, se te quedará marcado en la piel, sin poder borrarlo, como un tatuaje. El viajero lleva el mapa de la ciudad tatuado en la espalda, en lugar de mochila, en lugar que no se puede ver. Tal vez por eso parece que está perdido en el mundo. Por eso este libro no contiene ninguna descripción de las ciudades, sino un cuento de cada una de ellas. (Traducción de: Elkar)

Beluna jazz (1996) Esta novela, originalmente Beluna Jazz, utilizando la forma de una novela policíaca, nos traslada a la débil línea, trazada con tiza en el suelo, según el autor, que separa la lucidez de la locura. Utiliza para ello, como escenario, un manicomio, lo que le permite que los personajes puedan decir sus verdades sin máscaras, como lo harían los borrachos, que los hay también, o los niños. (Fuente: Más que libros)

10 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Telefono kaiolatua (2001) Tanto los teléfonos como los espejos nos producen desasosiego. Muchas veces se nos aparecen en nuestras pesadillas. Crean malestar, y nos obligan a tomar pastillas para dormir. En estos relatos la falta de sosiego es patente. Buscar una cabina de teléfonos, y al encontrar una, la angustia que supone descubrir que el hilo telefónico está cortado. Harkaitz Cano mezcla en trece cuentos el género negro con lo absurdo y el surrealismo. (Fuente: FNAC)

11 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n

LETRAS PARA EL ARTE

Harkaitz Cano.

Antoni Muntadas. On translation: El aplauso, 1998. Videoinstalaci贸n.

12 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contempor谩neo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

On Translation: El aplauso, de 1998, forma parte de un amplio proyecto del artista, formado hasta ahora por 27 secciones, que abordan el tema de la traducción y la interpretación de unas lenguas a otras, de unos códigos a otros y la carga de inexactitud, desgaste, manipulación y mentira que se produce en este "traslado". On Translation: El aplauso consiste en una videoinstalación de tres canales: en el centro se alternan imágenes fijas de violencia, especialmente localizadas en Colombia, sin sonido, con secuencias de aplausos. En las dos pantallas laterales, secuencias continuas de sonoros aplausos. El aplauso pone en evidencia el desgaste de la información maquinalmente repetida y la saturación que produce en un espectador que se convierte en involuntario cómplice de las maquinaciones del poder mediático.

HARKAITZ CANO-ren testua Antoni Muntadasen 1998ko bideo-instalazio hau, On Translation sailekoa, triptiko batek osatzen du: hiru pantailako aldibiereko proiekzioa da, beraz. Eskuineko zein ezkerreko pantailetan, bietan, antzoki anonimo batean ikuslego anonimo bati hartutako irudiak ikusten ditugu, non, publikoa, txaloka ari den, nahiz eta guk ez dakigun nori edo zeri. Ohartzen gara, halaber, haiek ere ez dakitela oso ongi. Erdiko pantailan, publiko gehiago, txaloka baita ere. Baina ezberdintasun batekin: erdiko pantaila honetan, beste bietan ez bezala, tartean-tartean, txaloka ari direnen irudiak etetera datoz zuribeltzezko zenbait argazki: 90. hamarkadako Colombian hartutako irudiak dira, aldez edo moldez, bortxakeria mota ezberdinen adierazle direnak. Irudi hauek erdiko pantailan agertzen direnean, ezker zein eskuin aldeko publikoak, anfiteatro batetik bezala, deus gertatu ez balitz legez jarraitzen du txaloka... Txuribeltzezko irudiak desagertu ahala, publikoa agertzen da berriro erdiko pantailan ere txaloka, eta hiruretan publikoa txaloka baizik ez dugu ikusten, hurrenego txuribeltzezko irudia txaloak etetera etortzen den arte. Eta horrela denbora guztian. Txuribeltzezko

argazki

hauek

agertzeak,

publikoaren

txaloen

objektu

bihurtzen du nolabait bortxakeria. Muntadasek aukera zezakeen txaloka ari direnak txalo-egile sutsuak izatea, txalo egile edo txistu egile basatiak. Baina ez da izan hori bere hautua: txalo egile neutro edo gogogabetu samarrak hautatu ditu, eta horrek, indartu egiten du paradoxa, ez baita bortxa “animatu” edo “sustatzen” txalo horien bidez, baizik eta modu erabat alienatu eta axolagabean txalotzen denez, “toleratu egiten dela” esan liteke. Sentipena daukagu beste edozer ere berdinberdin txalotuko luketela. Gogo berberarekin. Gogo falta berberarekin. Tolerantzia berarekin.

13 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Toleratu, hortxe topatzen dugu eguneko lehen hitz arriskutsua. Aspaldi erne zitzaidan susmoa ez ote dioten (edo diogun) “toleratu” aditzari esanahia aldatu. Esaten dugunean “toleratu egiten dela”, zer esan nahi da? Ez zaigula piperrik inporta. “Ez zaigula inporta” esaten dugunean, aldiz, zer esaten dugu? Mespretxatu egiten dugula, gutxietsi. Eta esango bagenu “errespetatu egiten dugula” esan nahi genuke… toleratu egiten dugula, baina justu-justu. Bai, hiztegiak marakak bezala astindu eta orain ez dira hitzak eta haien esanahiak beti parean tokatzen. Beraz, txalogileek, toleratu egiten dute edo ez zaie inporta txalotzen dutena, modu erabat errutinarioan bizi dute. Eguneroko zerbait balitz bezala da haientzat “ikuskizuna” (eta tristeena da badela: milaka baitira urtero gerrillak hildakoak Colombian). Jendea eguneroko albistegietan hilketen irudiak ikustera ohitu zelarik, deigarria da bertako telebistetako agintariak bildu ondoren hartu zuten erabaki ezohikoa: ordutik aurrera, hildakoen irudiak txuribeltzean ematea deliberatu zuten, jendearen kontzientzia piztu eta txuribeltzaren kontrasteak eta ezberdintasunak jendea kontzientziatuko zuelakoan, koloretako

irudi berberek baino gehiago

eragingo zielakoan. Halaxe gertatu zen, sasoi batez. Koloretako kode bisuala bereganaturik

zuen

ikuslegoa,

durduzatuta

geratu

zen

hildako

berberak

zuribeltzean ikustean, eta bolada batez, gehitu egin ziren Colombian bortxakeriaren kontrako protestak eta manifestaldiak, harik eta, berriro ere, jendeak kode hori barneratu eta zuri-beltzezkora ohitu zen arte. Gaur egun, jakina, koloretan ematen dituzte berriro ere hildakoen irudiak. Baina zerrenda dezagun Muntadasen lanean erdiko pantailako txaloak eteten dituzten zuribeltzezko irudiak zein diren: tiroz hildako norbait espaloian luze etzana, Mel Gibsonen irudi bat pistola destatzen duela, zentral nuklearren argazkiak, helikopteroak, armatutako gizonak, diru-sorta handiak pilatuta, militar galoidunen irudiak,

txarrantxa

oldartzen,

eraikinen

hesiak,

konbateko

aurriak,

poliziek

irudiak,

polizia

xaxatutako

manifestarien

zakurrak,

kontra

bonbakatutako

territorioak, hegazkin istripuetako hondakinak, hiletak, desfile militarrak, ohatilan eramanak diren zaurituak, kaleko gatazkak, errebolberraren ahoa, neska bat eskuak buruan dituela “Oh, ez, berriz ez”, katastrofeari eutsi ezinik bere buruari eusteko ahaleginean. Baina horrela esanda ez du efekturik, hitzek horrela ez dute efekturik. Colombiako ikuslegoaren pareko gara gu ere. Muntadasen lana hitzen bidez berreraiki behar banu, irudi horiek inguruan txalo egiten duen audientzia ezaxolati batekin lotu behar ditudanez, horrelako zerbait idatzi behar nuke:

erdiko

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html

14


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

pantailan tiroz hildako norbait espaloian luze etzana (albokoetan txalo: ez dago ahulentzat lekurik!), Mel Gibsonen irudi bat pistola destatzen duela (publikoak dio: hik daukak hik gorringo biko parea!), zentral nuklearren argazkiak (ongi egina!), helikopteroak (ongi inbertitutako dirua!), erdiko pantailan armatutako gizonak (albokoetan txalo: gehiago behar genituzke zuek bezalakoak!), diru-sorta handiak pilatuta (nori axola zaio nondik datozen?), militar galoidunen irudiak (nire semealabak haiek bezalakoak izatea nahi dut!), txarrantxa hesiak (publikoak dio: derrigorrezkoak gure segurtasunarentzat!), pantailan konbateko irudiak (publikoak: denok borrokatu beharko genuke!), erdiko pantailan polizia manifestarien kontra oldartzen (albokoetan txalo: horretarako daude eta erabat dute nire botua eta nire babesa!), pantailan: eraikinen aurriak (publikoak dio: kontrara sortzeko modu bat da suntsipena ere! Gaza nork berreraikiko duen eztabaidatzen ari dira dagoeneko: zementuaren pasteleriak martxan jarraitu behar du, neska-mutilak!), pantailan: poliziek xaxatutako zakurrak (publikoak dio: etxerako hartuko nuke haietako bat!), bonbakatutako territorioak (publikoak dio: zementuzko pastela berriro, esan dut bada, milojas bat dela… ez dira haren geruzak sekula bukatzen!), hegazkin istripuetako hondakinak (publikoak dio: hegazkina behera bota dutenak punteria ona duten seinale!), erdiko pantailan hiletak (albokoetan txalo: ondo, ondo, segi horrela!), erdiko pantailan desfile militarrak (albokoetan: bravo), zaurituak ohatilan eramanak (zerbait egingo zuten txarto!), kaleko gatazkak (Pascali kasu ez egiteagatik: norbere etxeko logelan geldirik ez egoteagatik sortzen direla, alegia, arazo guztiak!), erdiko pantailan errebolberraren ahoa (publikoak: bravo!), erdiko pantailan neska bat eskuak buruan dituela (albokoetan txalo: beste bat, beste bat!) Txalo egiten dutenei beha nago. Simetrikoki daude ezarrita teatroan. Badu honek, badute teatro guztiek, xake taula ongi antolatuen antza, edo diziplina militarraren antza, formazioaren antza. Denak berdin eserita daude, zentzu berean tira egiten duten idiak bezala, eta begien aurrean kartolak dituzten idiak bezala, denak leku berera begira daude gutxi-asko, indar kontzentrazio ongi bideratua da ikuslegoarena. Subertsiorako aukerarik ez du publikoak bere butakatxoan: eserita daude –eserita zaudete–. Peter Handkek errana da eta ez nik, teatroak ez duela kate erreakziorik sortzen, baizik eta publikoa kateatu egiten duela. Zutik geratu izan balira –zutik geratu izan bazinate–, lehenago edo beranduago, aktoreei eteteko –ni eteteko– tentazioa sentituko lukete/zenukete, agian. Giza anatomiari buruz egin diren ikerketen arabera, zutik dagoen gorputz batek bortxarako joera

15 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

handiagoa du eserita dagoen batek baino. Hala dio Handkek eta honela jarraitzen du: “Zuek ezin duzue zuen besaulkietan zutitu. Zuek eserita zaudete. Besaulkiek osotasun bat osatzen duten era berean, zeuok ere osotasun bat osatzen duzue. Ez dago zutikako sarrerarik teatro gehienetan. Eseritako jendeak zutikakoak baino publiko egokiagoa osatzen du. Horregatik eman dizkizuete eserlekuak. Adiago zaudete horrela. Ulerkorragoak zarete. Barkaberagoak zarete aurrean duzuenarekiko. Eserita, zuek lasaiago

zaudete, otzanagoak zarete. Demokratikoak. Aspertzeko joera

gutxiago duzue. Denbora ez zaizue hain luze egiten. Erasotzen eta inbaditzen errazagoak zarete. Buru-argiagoak ere bazarete. Distraituago zaudete. Errazago ahazten dituzue norbere penak. Zuen unibertsoa apurka-apurka difuminatu egiten da.

Anonimotasunean

galdu

egiten

zarete.

Abandonatu egiten duzue zuen

nortasuna. Uko egiten diozue nortasun horri. Batasun bilakatzen zarete, osotasun. Espezie bat bilakatzen zarete. Maneiaerraz bilakatzen zarete. Zentzu kritikoa galtzen duzue. Ikusle bilakatzen zarete. Entzule bilakatzen zarete. Axolagabe bilakatzen zarete. Bi begi eta bi belarri. Ahaztu egiten zaizue erlojuari so egitea zer den. Nortzu zareten ahaztu egiten duzue.” Honaino Peter Handke, “Publikoari irainka” obran, duela berrogei urte. Halaxe amaitzen zen, amaitu ere, Handkeren antzezlana: aktoreek publikoari irain eginez. Teloia jaitsi ondoren, berehalakoan altxatzea proposatzen zuen Handkek; oihala altxatzea, edozein zelarik ere publikoaren erreakzioa. Aktoreek eszenatokian jarraituko zuten artean, baina ezaxolati erabat, publikoari batere kasurik egin gabe. Eta orduan, publikoaren txaloen edo txalo ezaren gainetik, bozgorailuetatik offeko txalo zaparrada bat lehertuko zen: Beatles taldearen kontzertu baten amaierako txalo eta txistu grabatuak eta jendetzaren eromena proposatzen zituen Handkek. Shock tratamentu honen bidez, publikoa isiltasunera behartu nahi zen, irain zerrenda luze eta katartikoa jasan ondoren jada isilik ez bazegoen, behintzat: “azken ikusleak antzokia utzi arte iraun behar lukete offeko oihuek eta intziriek, orduan bakarrik eroriko da, benetan teloia”. Peter Handkek esan nahi zuena zen, besteak beste: “Ez dago laugarren hormarik antzokietan; ez bilatu modelorik, zuek zarete modeloak”. Eta ni, Muntadasen instalazioan txalo egiten dutenei beha nago. Esan dugu lehen ere: ez dute gogotsu txalo egiten. Konbikzioz baino gehiago, konbentzioz txalotzen

dute,

ezaxolati,

konpromisoz,

masan

gainerakoen

ondoan

ez

16 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

nabarmentzearren egiten dute txalo. Agian koldarkeria da txalo egitera bultzatzen dituena, eta ez esker ona. Ez al da horrela izaten beti, (ez soilik areto baten barruan, baizik eta baita metaforikoki ezer edo inor txalotzen dugunean, edota ez dituen mimoak egiten dizkogunean inori?) Txalo egiten duen jendez betetako areto batean, txalorik egiten ez duenak atentzioa emango luke, esker txarrekoa emango luke, eta gainera, ziur aski, azalpenak eman beharko lituzke bere isiltasunaz. Inondik ere, erosoagoa da txalo egitea. Hala gertatu zen Jorge Luis Borgesek 1976an Washingtonen The Riddle of Shakespeare, Shakespeare-i buruzko hitzaldia eman zuenean: aretoa handia izaki, mikrofonoa ipini zioten, baina beretzako altuegi zegoen, nonbait. Hasi zen Borges hizketan eta urrun-urrunean, harako ahots-hari fin eta entzunezina baino ez zuten entzuleek somatu ahal izan… Esaten ari zenetik hitz bat bera ere ez. Borgesekiko errespetua gehiegizkoa zen, ordea, eta inor ez zen ausartu hura eten eta hari ezer esaten, mikrofonoa ahora gertura zezan. Hitzaldiak iraun zuen ordu luzean, isil-isilik geratu zen areto guztia, deus ere entzun gabe ipuingile handiari… Izan zen, malizioski, Borges guztiaren jakinaren gainean zegoela esan zuenik ere, nahita hitz egin zuela, alegia, inork ez entzuteko moduan, isiltasun hura, edo zurrumurru urrun hura zela Shakespeare-i buruz esateko zeukan guztia. Propio egin zuela. Beharbada zurrumurrua zen bere erantzuna, beharbada, isiltasuna zen bere erantzuna. Jendeak, txalo zaparrada handi eta gogotsu batekin agurtu zuen orduko hartan ere Borges, nola ez, isiltasun deseroso hura, esku zarta leherketa –hasieran arritmiko, eta apurka apurka sinkronizatuago– baten bidez amaituz. Borgesekin jarraituz, Arreola idazle mexikarrak, argentinarrarekin izandako hiru orduko elkarrizketaren ondoren, “Borgesekin zer moduz?” galdetu ziotenean, zera erantzun bide zuen, ez ironiarik gabe: “Muy interesante la conversación: pude intercalar

unos

sabios

silencios”.

Ez

baitaude

bi

isiltasun

berdin.

Arreola

mexikarrarena Borgesekin, edo Carverren poema hartako isiltasuna, kasu, ez dago biak alderatzerik: “isilik geratu ginen / inork lorik egin ezin duen etxe bateko isiltasunean” dio Raymond Carverrek. “Isilik geratu ginen, inork lorik egin ezin duen etxe bateko isiltasunean…” Eta zer esan, norbere hizkuntzan isilik egotean, edo hizkuntza atzerritar batean isiltzean sortzen diren isiltasunei buruz? Berdinak dira? Bi isiltasun mota horiek ere ez dute elkarren zerikusi handirik, ala? Ondo asko azaltzen du Max Frischek, Montauk liburuan: “Erabat ezberdina da norbere ama hizkuntzan edo atzerriko hizkuntza batean norbait isilik geratzea: atzerriko hizkuntza batean isiltzen garenean, gauza gutxiago erreprimitzen ditut, memoria

17

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

iragazkorrago bilakatzen da.” Sergei Dovlatov idazlea zen, oker ez banago, etorkizunean isiltasun mota ezberdinen grabazio enlatatuak salduko zirela uste zuena: isiltasuna Bavierako basoan, isiltasuna glaziar batean, isiltasuna Argeliako basamortuan, eta abar. John Cage-ek ongi frogatu zuenez, isiltasuna ez baita existitzen: erabat isolatutako ganbera zigilatu batean sar zezaten eskatu zuen John Cagek, isiltasunaren Houdini bilakaturik nolabait, isiltasunean giltzaperatu zezatela zazpi giltzarraporekin, Houdini ilusionista handiak kaja fuerteetan giltzaperatzea eskatzen zuen era berean. Zein izan zen esperimentuaren emaitza? Zer esan zuen John Cage, isiltasunaren ilusionistak handik atera zenean? Bada, John Cage-ek esandakoa argigarria suertatu zen erabat: “Ez dago isiltasunik inon… hor barruan, nire bihotzaren taupadak entzuten nituen”. Astronautek ere asko hitz egin izan dute espazioko isiltasunaz, espazioan ibili direnak zoratzera omen daramatzan isiltasun kosmikoaz: “zergatik ez daude ilargirako bidaia gehiago; zergatik atzeratu zituzten sine die bidaia haiek guztiak?” galdetzen zuen Mario Benedettik poema batean. Ez ote da zuten zerbait terriblea entzun –isiltasun kosmikoa– lehen astronauta haiek? Ukaezina dena da grabitaterik ezak ezinezko bihurtzen duela txalo zaratatsua espazioan. Gurean ez dago grabitate arazorik. Gatozen txalora berriz. Beha diezaiedan banaka txaloka ari diren horiei. Azter dezadan masako kide bakoitza, eta ez masa bera. Berehala jabetzen naiz lehen begiratuan lirudikena baino askoz ere modu gehiago daudela txalo egiteko. Lehenik eta behin, eskuak non jartzen diren txalo egiteko orduan: zenbaitek, norbere magalaren parean egiten dute txalo ia, oso behetik, eskuek ikaragarri pisatuko baliete bezala, magalean papurrak balituzte bezala, eta papur hauek lurrera uxatu nahian balebiltza legez: ikusi berri duten ikuskizunaren apurrak ari dira uxatzen, edo teatrotik kanpo dute burua eta beren eguneroko bizitzaren papurrak eta miseriak nahi lituzkete magaletik garbitu, hautsak kentzen ari balira bezala. Beste batzuek, kontrara, aurpegiaren parean dauzkate eskuak txalo egiterakoan, edo are gorago, buru gainetik txalo egiten dute, zutitu egiten dira eta eskuak altxata egiten dute txalo, gerturatu egin nahiko lukete euren irrika eta berotasuna ikuskizuna egin duenarengana. Besarkadatik hurbil dauden txaloak lirateke horiek. Bai horixe, txalo mota asko daude: esku bakarrarekin egiten dena, sorbalda kolpatzen duen mainguaren txaloa, adibidez, esku batean ardo kopa dugunean egin nahi genukeen baina eskua okupatuta eduki eta kopa uzteko lekurik aurkitzen ez dugulako egiten ez dugun txaloa, orkestrako bibolinjoleek zapatekin oholtza edo arkuarekin atrilak kolpatuz egiten dutena,

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html

18


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

auto-txaloa edo mahainguru batean norbere buruari ematen zaiona, eszenatoki gainetik artistak publikoa txalotzeko baliatzen duena, luzera jauziko atletak publikoari eskatzen diona, bidaiariek hegazkin pilotuari eskaintzen diotena lurhartze konplikatu bat burutzen duenean egun behelainotsu batean, futbolzelaiaren erditik futbolariak bere zalegoari eskerrak emateko egiten duen txaloa, txalo-tranpa –clownek txalo bero “bat” eskatu eta jendeak txalo bakarra egin ezin duenekoa, clownak haserretu eta behin eta berriro txalotuarazten dute orduan publikoa, denek elkarrekin txalo siku eta bakar hori egiten duten arte–. Masailean ematen den zaplastekoa bera, ez ote da txalo bat? Gizonentzat koketerian sartzeko Troyako zaldia izan den after shavea, adibidez, ez ote ziguten duela hogeita bost urte txaloka saldu? Atzo balitz bezala oroitzen du Williams etxeko after-shave haren telebistako iragarkia, El golpe filmeko piano musikarekin emana, bizarra egin berri zuen Luis Arconada atezainak masailei txalo egiten zien bitartean. Goizero norbere masailari bi kolpetxo ematea, norbere buruari txalo egiteko era bat gehiago da: merezi duzulako, edo, hik balio duk hik, edo, beste iragarki hark zioen bezala: “porque tú lo vales”. Identifikatua sentitzen da entzulea? Txalo egin daiteke erritmoarekin edo gabe. Txalo egin daiteke hatzak elkarri itsatsita edo banatuta, simetriaz edo gabe. Emakumezko gehienek, gizonezkoek baino simetria gehiagoz egiten dute txalo eta hatzak elkarri itsatsiago. Zarata atera daiteke hatzak hatzen kontra txaplakatuz ala esku ahurren bidez, flamenkoek ohi dutenez. Txalo egiten duen jendeari so egiten hasita, halabeharrez, haien eskuetan arreta jartzera goaz oharkabean. Eskuek, beti uste izan dut horrela, eskubide guztia dute aurpegiko atal bat gehiago izateko, belarriak edo sudurra aurpegiko parte diren neurri berean, ikusi besterik ez dago idazleek argazkietako poseetan nola jartzen duten beti eskua okotsean edo hatza lokian. Eta hala ere, eskuak langintzarako, lanerako, sorkuntzarako, plazerrerako, borrokarako eta hilketarako bitarteko ezinbestekoak ere badira. “Norbere eskuekin zerbait egitea/norbait hiltzea” esaten da gazteleraz; de propia mano. Ekintzarako dira eskuak, ezin ukatuko dugu hori. Eta hala ere, txalo egitean, ukatu egiten dugu ekintza: esku horiek ez dute ezertarako balio txalo egiten duten bitartean. Erabat hutsala eta antzua da eskuak txalo egiteko erabiltzea.

19 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

“Esku batek beste eskua garbitzen du, eta bi eskuk aurpegia garbitzen dute”, dio esamoldeak. Bada, txalo egitea, eskuak garbitzeko modu bat ez ote den errezeloa sortzen zaigu batzuetan. Pilatosen askan eskuak garbitu eta gero aurpegia gazte-antxean dudala etxetik irten, faltsuki biziberriturik, freskaturik, eskuak zikintzeari eta ekintzari berari uko eginda. Esan dezagun garbi: txalo egiten dugun bitartean, ezin diogu hizketan ari denari zapatarik jaurti. Erromatarren garaian, ohorerik irrikatuena garaitza zen (triunfo), baina ohore, sari edo loria maximo hau, garaipen handi bat lortzen zuen general-buruari baino ez zitzaion ematen. Triunfadoreak, garaitzaren ohore eta loria erabatekoak jasotzen zituenak, baldintza hauek bete behar zituen: legio erromatarraren buru izan behar zuen derrigor, (ez edozein soldadu arrunt beraz, baizik eta graduazio militar handikoa);

gudu-zelaian gutxien gutxienik 5.000 etsai erail behar zituen,

Errepublika Erromatarraren lurraldeak handitu; bere manupeko tropek inoiz, sekula ere derrota bakarrik ere ez nozitu izana derrigorrezkoa zen. Garaitza honen neurrikoak ez zirenean merituak, saria txikiagoa zen askoz ere: txalo zaparrada bat, hain zuzen ere. Ez gehiago eta ez gutxiago ere, hori zen erromatarren onarpena, txalo zaparradaren ondorengo bustialdi hori: ovatio zeritzon. Txaloa beraz, sari txikia zen, apalagoa, eta berau ematen zen, adibidez, etsaia odolik batere isuri gabe garaitu zen kasuetan, edota garaipen ez hain garrantzitsuen kasuetan. Era honetako garaipentxoa –dei diezaiogun horrela: txoa— lortzen zuena, oinez sartzen zen Erroman, edo zaldi gainean gehienera jota, eta ofrenda gisara ardi bat sakrifikatzen zuen. Aldiz, benetako garaipena erdiesten zuena, lurraldea nabarmen handitzea lortu zuena, odola isuri zuena parrastan,

5.000

hildako baino gehiago eragin zituena, sekula etsaiaren derrotarik jasan ez zuena, benetako triunfadorea zen hura, alegia, hura, zalgurdi batean sartzen zen, eta ardi bat ez, zezen bat sakrifikatzen zuen. Txaloa, honenbestez, gaur egun ere hainbeste erabiltzen den espresio bat aipatzeagatik, eta triunfadoreak bere tropekin Erroman barrena egiten zuen paseo triunfala lortzen ez zutenen kontsolamendua baino ez zen. Triunfadoreak garaitzaren arku bat eraiki zezaten lortuko zuen haren omenez, beharbada, eta gainera, esan dugun bezala, zezen bat sakrifikatuko zuen. Ovatioa jasotzen zuen jeneral xumeagoak, garaipentxoa lortu zuen jeneraltxoak, txaloak eta ardia, zezenaren ordez. Ez dut zezen eta ardien harira, autoen atzealdeetan gaur egun hainbeste ikusten diren pegatina horiekin txisterik egingo, badaezpada…

20 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Teatro munduko jendearekin hitz egitea aski da jakiteko belarri ernea garatu dutela txalo faltsua benetakotik bereizteko. Jada inor ez baita txalorik ez egitera ausartzen, baina aldea dago txalotik txalora: sinzeroa, egiatia izan ote den bereizten ikasi du lerro artean aktorearen belarriak. Gauza bera gertatzen zaio idazleari, bere liburuaren kritika txarrik irakurri ez arren, kritika epeletan interpretatzen baitu, lerro artean, ez zaiola kritiko horri liburua batere gustatu, hori zuzenean aitortzera ausartzen ez den arren, kobardiaz edo errespetuz. Aldea dago lekutik lekurako txaloetan. Operaren mundua ezagutzen duen edonork daki, adibidez, Italian garesti saltzen dela oso txaloa. Madrilgo Teatro Realen ere, ez da kontraste txikia goitik behera soineko farfaildunez, perladun belarritakoz eta frac hertsiz igande jantziz eta larritasuneraino perfumaturik doazenak txalo egin beharrean zapatakadaka zurezko lurra eskolumeak bezala kolpatzen ikustea. Txaloa debaluatu egin da, zierto: lehen irabazi egin behar zen zerbait zen, gaur egun tramite hutsa. Zirku erromatarrean, zezenketatan, txaloaz haraindi, painelu eta bestelako kodeen bidezko gradazio bat eman zaio jendearen estimuaren adierazpenari. Aktore guztiak ados daude, ordea, gauza batean: jendearen txaloa zintzoa denean, hunkiduraren erresorte guztiek jauzi egiten dute, zerbaitek gainezka egiten du gure baitan (aktoreei bakarrik ez, ikusleei ere gertatzen zaie hori: gure aitak, jendaurrean hunkitzeak eta negar egiteak –zinean edo

teatroan

adinbidez–

lotsa

ematen

dionez,

teknika

bitxia

dauka

autokontrolerako: ikusten ari den guztia Corte Inglesaren anuntzio bat dela pentsatzea: funtzionatzen duela dio berak…). Steven Spilbergek aspaldi utzi zuen errana: filma amaitu ondoren, azken climaxaren ondoren, beharrezkoa da lasaialdi bat, koda bat, postdata bat: bere funtziorik nagusiena ez da dramatikoa, ez da istorioa borobildu edo esplikatzea, baizik eta ikusleak malkoak xukatzeko denbora izatea, hartara aretotik duintasun minimo bat mantenduz eta kokotsa gora atera dadin kreditu tituluen ondoren. Txaloa aktoreen gozagarria da, saria, ahaleginarentzako espero dutena. Ez al litzateke, ordea, duinagoa askotan aktoreek azken agurrari uko egitea? Agurrik eta lorerik ez jasotzea? Halaxe uste du Josu Montero idazleak: “azken txaloa puntu eta aparte bat da. Honaino antzerkia izan da eta hemendik aurrera errealitatea hasiko da.

21 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Txalo egin, hemen gertatu den guztiaz ahaztu eta berriro ere nire mundura itzul naiteke. Badirudi, txaloaren bidez publikoa libre uzten dela, liberatu egiten dela, eszenatoki gainean gertatu den ororen erantzule izateari uzten diola. Txaloaren bidez, antzezlana kanpotiko zerbait bihurtzen da, norberari ez dagokiona. Txaloak

dramatik

distantziatu

egiten

gaitu;

txaloen

bidez

gure

gorputzak,

kanporatu eta uxatu egiten du dramak gure baitan geratzeko eta gu kutsatzeko izan zitzakeen aukera oro.” Txaloa koartada bat da, beraz, ke gortina bat, antzezlanaren oihartzunak eta oihuak estaltzen dituen geruza faltsua, kamuflajezko hotsa. Humanoa ere bada txaloak jaso nahi izatea. Buruan daramagu soinu banda hori: txalo enlatatuak daramatzagu buruan artxibatuta… Barre enlatatuak ere badaramatzagun bezala; gure txisteei inguruko inork barrerik egiten ez dienerako, edota gure ekintza onak txalotzen ez dituztenerako. “Emakume hark zuen aurpegi hura… nola esan, barrutik bere txiste pribatuari etengabe barrez joango balitz bezala zen…” entzun genion behin Tony Sopranori, telebistak aspaldiko urteotan eman digun pertsonaiarik literarioenari. Inork ez duela barre egiten? Geronek egingo dugu. Inork ez gaituela txalotzen? Guk geuk geure burua txalotu eta kito. Baina txaloena, “herriaren txaloa”, jendea zure oinetara jartzea, laudatua izatea, onarpen orokorraren grina hori, nabarmenagoa da ogibide batzuetan beste batzuetan baino. Igeltsero batek, adibidez, txaloak espero al ditu igeltso plakak bata besteari josita juntak batere bistaratu gabe sapai bat osatzen duenean? Arropak simetria harrigarriz zintzilikatu dituen amak espero al du txalorik museo batean jarriz gero instalazio dotorea izango litzatekeen hori zein ondo geratu den ikusitakoan?

Agian

eta

gehienez,

txalo

bakar

bat

espero

dute:

sorbaldan

paternalismoz eskua jartzen dietenean jasan behar izaten duten sasi-txalo edo tapakatze ttipi eta batzuetan umiliagarria. Eta aldiz, ez dakigu zergatik, iruditzen zaigu orkestra zuzendariek txaloak esperoko dituztela kontzertuaren ondoren ere, deformazio profesionalez edo, hoteleko gelan biolinista nagusiarekin larrua jotzen dutenean (barka topikoa, baina filmetan, zuzendariak beti endredatzen dira biolinjotzaile nagusiarekin). Tira, agian izango da bakarren bat musikarekin oheratzen denik, eta orgasmoa

Herbert

von

Karajanek

zuzendutako

kontzertu

baten

zuzeneko

grabazioaren azken akordeekin bat etortzea lortuko duenik, horrela bere ahalegina eta maitalearena txalo enlatatuen bidez sarituz (kasu honetan, garai batean

22 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

hainbeste aipatu ohi zen aldibereko orgasmoa edo orgasmo simultaneoa zaildu egiten da, bikoteko bi kideez gain von Karajanekin kontatu behar izango bailitzateke). Aitortzen dut, txalo-menpekotasuna nozitutakoa naizela ni ere. Txikitatik hasi nintzen teatroa egiten intimidadean, eta behin baino gehiagotan, sukaldeko olioa irakiten ari zela entzundakoan, txaloak irudikatzen nituen nik. Txalo haiek niretzat ziren (pentsatzen jarrita, ez da guztiz erkaketa desegokia txaloen eta olio irakinaren artekoa: Erdi Aroan erasotuak zirenean gazteluko harresietan behera jauritzen zutena olio irakina zen, eta olio harexek bezala, erredura larriak sor ditzake txalo pozoituak ere).

14 urterekin, eskolaz aldatu nintzenean, inork

ezagutzen ez ninduen institutu batean erredakzio bat irakurriarazi zidaten klaseko kideen aurrean lehen ostiralean, eta apenas ezagutzen ninduten ikaskideek txalo egin zuten amaitu nuenean. Zergatik naizen idazle galdetzen didatenean, ia ezagutzen ez ninduten ikaskideek 14 urterekin jotako txaloari esker bihurtu nintzela esaten dut batzuetan. Eta agian halaxe da. Marx anaien El hotel de los líos filmea oroituko du agian, bakarren batek: Leo Davis, antzerki-idazle gazteari hasiberriaren banidadeak gain hartzen dio: teatroan bere antzezlana entseatzen duten bitartean, ispilu aurrean entseatzen du berak publikoaren txaloa eta txalo horren ondoren nola atera beharko duen balkoira publikoa agurtu eta hari eskerrak ematera: “Autorea, autorea! Atera dadila autorea!” oihukatzen du komuneko ispiluaren aurrean. Baina, aktoreen munduko esamoldea oroitu dezagun: “entseatzea? Hori kobardeen kontua da!”. Baiki, ez da ona gehiegi entseatzea: halako emozioz eskatuko du gero Leo Davisek estreinaldiko egunean “Autorea, autorea!”… jabetu ere ez baita egingo berak idatzitako antzezlana ez dela oraindik amaitu, bukatu aurretik hasi dela Leo Davis bere protagonismoa laudatu eta bere presentzia eskatzen… Auto-txaloa, berriz ere: obszenoa dela esango du norbaitek, baina ez al da obszenoagoa hautagai politiko bat bere buiruari botoa ematen ikustea, legealdia joan eta legealdia etorri? Ez ote luke etiketak eta dotoreziak, gentleman baten jokaerak, botoa arerioari ez bada, zurian ematea, bederen eskatuko? Auto-txaloaren beste adibide bat, Internetek ematen du, aukera ematen baitu pseudonimo ezbedinen bidez, ez soilik kritika gupidagabeak egiteko edonori, baizik eta norbere lanak laudatzeko

inolako

mugarik

gabe.

Horretan

espezialista

zen

Pulitzer

saria

irabazitako David Vise: promoziorako ona zelakoan, The bureau and the Mole

23 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

liburuaren 20.000 kopia erosi zituen, bai eta bere patrikatik pagatu ere. Psikiatriko batean amaitu zuen jazz musikari baten biografian ere antzeko zerbait irakurri nuen: euriak eroetxe inguruko negutegietako plastikozko sapaien kontra jotzen zuenean, berak, jazz musikari zoro honek, joandako garai onak oroitzen zituela. Inbernaderoetako plastikoaren gaineko tantak barik, euriaren ordez, txaloak entzuten zituen berak. Txaloaren postdataz ere mintzo gaitezke. Kontzertua eta txaloak amaitu direnean geratzen den arrasto garratz horretaz, isiltasun horretara ohitu beharraz, zure unea zen hura amaitu dela sentitu eta eszenatokitik duintasunez jaistearen zailtasunez. Horretaz mintzo da, hain zuzen ere, poema hau: TRASTEAK JASOTZEKO ORDUA Amaitu da garagardoen baltsa: paperezko ahozapiek ez dute edalontzi zikinen barruan arrosa zurien antzarik. Eszenatokia hutsik, aulkiak hutsik. Bihotza hutsik? Ez urdaila bezain. Lokalak txikiago dirudi orain. Zerbitzariak swingik batere gabe zenbatzen ditu kaxako txanponak. Makurtu eta jaso denak: kableak askatu, hildako tigre bati isatsetik zirika egiten dionak bezala. Azken inpresio hitsak gain hartu dio txaloen aparrari. Lokalaren jabea ahozabalka eta lausenguetan uzkur. Mainontzi hutsak ote gara? Ongi jo ote dugu? Guk bakarrik dakigu hori, baina ez zaio inori axola. Geure zauriak miazkatzen ditugun zakur deslaiak gara. Ile motxeko neska, zango hegalarikoa, ohean da honezkero, eskutik helduta zeukan ergelarekin larruz larru. Laguntzen du pentsatzeak neska esnai egongo dela zugan pentsatzen. Zu, xalo hori, izarapean sartu arte. Zure ohea harenetik mila legoatara egon arren, laguntzen du. Leku honek beste leku eta garai bat ekartzen dizkizu akordura. Antzoki guztietan berdina delako agian larrialdietarako irteera. “Izanak gara inoiz lehenago hemen, Charles?” “Ez, gaurkoa da lehen gaua”. Azkena denentz, auskalo. Garbitzailea, erratza eskuan, gu joateko zain dago. Kanpoan euria. Karpetak itxi, tresnei trapua igurtzi,

24 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

giltzatu estutxeak, bukatu da, fini. Geure pausoak arrotz, hiria erbeste. Zerbait jateko ere, dena itxita egongo da kanpoan. Dena, zeure zauriak ez beste. *** Nori edo zeri egiten diogu txalo? Artelanei buruz ari garenean, adibidez? Zer txalotzen dugu? Artelana bera, hark eragin digun emozioa eta hunkidura, ala, ona, ezaguna, eskandalagarria eta modan dagoela esan diguten egilea bera? Azken urteotan gero eta inkietagarriagoa zaidan sentipena da, gaur egun, idazleari ez zaiola eskatzen idazteko, eskulturgileari ez zaiola eskatzen eskultura egiteko, musikariari ez zaiola eskatzen musika egiteko. Figuratu egin behar du, betelana egin (bufoiarena ez bada) komunikabide eta guatekeetan. Pertsonaia bilakatu. Gero, txalo enlatatuek –enlutatuek?– eramango dute batetik bestera… Baina nork fabrikatzen ditu masak modu akritikoan jaulkitzen dituen txalo prefabrikatu horiek? Zein ozeanotan daude tsunami horren sustraiak, non sortzen da jatorrizko olatu hori? Makina txanponjaleak fabrikatzen diren industria berbera ez ote da txalo horien haziak landatzen dituena? Eta, beharbada, denok eta etengabe espero dugu txaloa. Lankideena. Familiarena. Maitalearena. Publikoaren txaloa. Miresten ditugun autoreena. Hildako autoreena.

Maite

ditugunena.

Gorrotatzen

gaituztenena.

Bihar

jaioko

diren

autoreena. Berreheun urte barru jaioko direnen txaloa. Erromatarrek, onespenaren zenbatekoa neurtze aldera, txalo mota edo eskala

ezberdinak

zituzten:

hatzak

elkarren

kontra

igurtzitzea,

esku

ahur

plegatuarekin edo esku ahur tolestuarekin jotzea esku-zartak, togaren faldoia astintzea zen txalo egiteko beste modu bat (Aureliano enperadoreak, orarium izeneko

painelu

batzuk

banatu

zituen

herritarren

artean,

togaren

faldoia

astintzearen ordez painelua astin zezaten aurrerantzean). Erromatar antzerkian, obraren amaieran Valete et plaudite! Oihukatu ohi zuen protagonistak berak, eta hartara, audientziak zalantza izpirik gabe zekien txaloka hasi behar zuela. Grezia klasikoaren garaian ere, itxura guztien arabera, sermoiak txalotzeko ohitura bazegoen IV eta V. mendeetan, batzuetan lihozko arropak astinduz.

25 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Garai batean, hil-beilatan, belatorioetan negar egiten zuten profesionalak zeuden

bezala

(erostariak,

plañideras),

bazeuden

baita

ere

txalo-egile

profesionalak, antzokietara doan sartzen uzten zietenak txalo grinatsuen truk: Frantzian, instituzio txalogile, erakunde txalolari honi la claque, zeritzon: claque, frantsesez masailekoa –esan dugu lehen: Williams!-. Frantziako antzoki

eta

Operatako txalogile profesionalek osatzen zuten erakunde organizatu honetako kideei “claqueur” zeritzen. Baina kontua antzinagotik dator: emanaldi dramatikoak txalotzeko jendea kontratatzea ohikoa zen garai klasikoan. Adibidez, Neronek hitz egiten zuen aldiro, bere adierazpenak bost mila soldaduk abestutako laudorio baten oihartzuna jasotzen zuen (bost mila hildako gutxienez triunfadoreentzat, bost mila soldadu abesten... nik ez dakit zer zuten erromatarrek zenbaki horrekin). Bitxikeria hau izan zen, nonbait, XVI. mendean Jean Daurat poeta frantsesa inspiratu zuena claque modernoa garatzeko. Bere obra baterako sarrera kopuru bat berak erosi eta oparitu egiten zituen, Jean Dauratek, txaloaren promesaren truke. 1820an

etorri

zen

klakeroen

erabateko

profesionalizazioa,

Parisen

haien

zerbitzuak/txaloak saltzen zituen agentzia bat irekitzearekin batera. 1830erako, la claque instituzio bat zen jada. Edozein antzoki edo operatako gerenteak hainbat klakeroren zerbitzuak aloka zitzakeen aldiro, talde hauetako bakoitzak bere chef de claque bat zuela: txalo emaileen jefe edo nagusia, txalo orkestraren zuzendari moduko bat, txalogile kualifikatua, beraz, zeinak, unean-unean erabakitzen baitzuen zein zen txalo zaparraden intentsitateta eta iraupena. Hauen artean, espezializazioa sortzen joan zen: commissaires edo komisarioak zeuden batetik, antzezlana buruz ikasi eta akto batetik bestera zeuden une klabe horiek –gaur egungo beltzuneak–zeintzu ziren seinalatzen zutenak, rieurs edo barregileak bestetik, txantxa eta txisteei modu aparatosoan barre eginda erantzuten zutenak, pleureurs edo negartiak bestetik, normalean emakumezkoak, begien parean paineluei

eutsiz

krokodilo

malkoak

isurtzen

zituztenak.

Chatouilleurs-ak,

audientziairen umore ona mantentzeaz arduratzen zirenak ziren, eta, azkenik, bisseurs-ak esku zartak jo eta

“beste bat” eskatzen zutenak. Benetako txalo-

armada edo txalo-ejertzito profesionala. Ohitura hau, Frantziatik Italiara hedatu zen (bereziki Milango Scalara, itxuraz), eta baita Viena, Londres (Royal Opera Houseera) eta New Yorkeko Metropolitan operara ere2.

2

Eskuarki, etiketak eskatzen du txalorik ez egitea obrak irauten duen bitartean, baina jazza da horren

26

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n

La claque instituzioa endakatzen joan zen, harik eta estortsio modu gisara funtzionatzen hasi ziren arte, halako moldez non opera kantariak, adibidez, chef de claque-arekin harremanetan jartzen baitziren haien debutaren aurretik diru kopuru jakin bat ordaintzeko, oihu, txistu eta desaprobazio keinuen arriskua saiheste aldera. La claque-en sistema perbertso honen kontra agertu ziren, besteak best,e Toscanini eta Mahler. Badirudi, gainera, hau ez dela mendenbaldeko kontua bakarrik: kabuki teatroan, Japonen ere bazegoen la claque erakunde honen pareko bat, omuko zeritzona. Gaur egun desagertua egonagatik, askotan antzerki konpainiako teknikari batek betetzen du txalogilearen funtzioa, beltzune asko dituen antzezlanean amaiera garbi ez dagoenean txaloei ekinez, teknikoa da THE END hitzak eta teloiaren erorrera aurresaten dituena, bere txalo bakarti eta kitzikatzaileei esker. Eta, bestalde, hain nabarmena ez izan arren, ez ote dago txalo-armada hori ordezkatu duen Txalogileen Zerbitzu Sekretu gisakoren bat gaur ere, interes ilunen arabera kudeatua? Antzokietatik kanpo, mitinetan, adibidez, edo zenbait ezkontzatan (eliza barruan txalo egitea debekatuta egon arren) gero eta gehiago txalo egiten da. Txaloak erabiltzen dira sarritan, halaber, minutu bateko isiltasunak amaitutzat emateko. Paradoxikoa suertatzen da gehienetan. Jendeak ez baitu jakiten minutu isila noiz amaitzen den, eta beraz, haustura hori nolabait adierazi behar eta, txaloan hartzen du jendeak aterpe. Oraingoan ere, norentzat dira, baina, minutu bateko isilunearen ondorengo txalo horiek? Hildakoaren omenez? Isilik egon direnen omenez? Azken urteotan zabaltzen ari da hildakoak txalotzearen kontua ere. Erailak izan direnak bereziki. Eliza barruan, elizatik irtetean, elizara sartzean. Jendetzak hilkutxari egiten dio txalo. Ez dut sekula ongiegi ulertu, jendearen erreakzioa espontaneoa izan ohi den arren, badu horrek Muntadasen videoinstalazioaren antzarik, beharbada. Saihestezina zait Tadeusz Kantorren eta heriotzaren teatroarengan ez pentsatzea: ulertzen dugu testuinguruagatik hildakoa goretsi nahi duela jendetzak, baina heriotzari txalo egiten dion ispilukeria, espejismoa sor dakiguke baita ere. Testuingurua edozein delarik ere, nekez imajina dezaket ataut baten aurrean isiltasuna baino omenaldi eta errespetu adierazpen handiagorik.

salbuespen nagusia: indibidualismoaren eta talde lanaren arteko komunio perfektua den horretan, solista bakoitzaren lana txalotzen da, denek elkarrekin jotzen dutenarekin batera.

ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contempor谩neo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentaci贸n Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html

27


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

Berriki, pentsalari talde batek mende berrirako kultur esparru eta esparru politiko berri bat proposatu du: beste hainbat konturen artean, artistaren izena ezabatu edo haren garrantzia erlatibizatzea proposatzen da. Badago poema aldizkari bat ere, poeta ezagunen poemak argitaratzen dituena aldika, baina norenak diren aitortu gabe, era anonimoan. Autorea txalotu beharrean, haren lanan txalotu nahi da. Autorearen pribilegioak deuseztu eta obra azpimarratzeko ahalegina ez da deus berria, egia. Baina noiz edo noiz, gurpil zoroa geratzeko formula bat izan daiteke. Urte luzez, eta bereziki XX. mendean zehar, sormenaren atzean sortzailearen izena azpimarratu izan da beti eta hura txalotu. Garrantzitsua zen izen bat edukitzea. “Izen ona du”, esan ohi zen. Izen ona, Jordi Ballóren ustez, ez dagokio, ordea, soilik ospeari: askatasun promesa bat zegoen haren atzean, ekintza indibidualaren bidez irabazitako lurraldearen promesa. Baina lurralde hori hutsik ez ote dago askotan? Hori esaten digu intuizioak. Horregatik, anonimotasuna hasi dira aldarrikatzen han eta hemen, gero eta ozenago. Ermengol Pessola kultur sustatzaile eta enpresari kataluniarrak, kasu, hil aurretik eman zuen elkarrizketa batean, anonimotasuna aldarrikatzen zuen denborarik galdu gabe gauzak egiteko era bakar bezala. Ospea denbora galtzeko modurik onena zela zioen berak. Bukowskik, bere poemak amaitu eta inork txalorik egiten ez zuenean, berak eskatzen zituen txaloak: “orain jendeak txalo egin beharko luke”, esan ohi zuen poema bukatu eta la claqueak, xalogile profesionalek, beren lana egiten ez zutela ikusirik. Aldiz, beste muturrean, Conan Doyle txaloen erabat kontrakoa zela kontatzen dute (edo tira, ez dakit Sherlock Holmes ez ote zen!): “neure burua txalo egiteko atakan edo tentazio horren pean topatzen dudanero, akordura ekartzen dut errazegia dela hori, eta tximuek ere egiten dutela txalo euren kaiolatan.” Zuek ikusi.

Harkaitz Cano (Artium, 2009ko urtarrilaren 14a)

28 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

RECURSOS RECURSOS EN LÍNEA “Cano, Harkaitz” [Recurso en línea]. Basqueliterature.com: Portal Literatura Vasca. Dirección URL: <http://www.basqueliterature.com/katalogoak/ egileak/cano> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Página web en la que se recogen diversos textos que hablan sobre la biografía y la obra de Harkaitz Cano. “Cano, Harkaitz” [Recurso en línea]. Literaturaren zubitegia. Dirección URL: <http://zubitegia.armiarma.com/egileak/00025.htm> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Página que ofrece una serie de recursos en línea sobre Harkaitz Cano, con críticas aparecidas en diferentes medios de comunicación, enlaces a algunos de sus textos, y un listado de bibliografía. CANO, Harkaitz. Beluna jazz [Recurso en línea]. Lasarte-Oria: Susa, 1996. Dirección URL: <http://www.susa-literatura.com/cgi-bin/liburuak.pl?lib=narr19> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Acceso a la novela de Harkaitz Cano Beluna jazz. CANO, Harkaitz. Kea behelainopean bezala [Recurso en línea]. Lasarte-Oria: Susa, 1998. Dirección URL: <http://www.susa-literatura.com/cgibin/liburuak.pl?lib=poes17> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Acceso a los poemas que conforman el libro de Harkaitz Cano Kea behelainopean bezala. CANO, Harkaitz. Neguko zirkua [Recurso en línea]. Lasarte-Oria: Susa, 2005. Dirección URL: <http://www.susa-literatura.com/cgibin/liburuok.pl?lib=narr62> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Acceso al texto completo de la novela Neguko zirkua. CANO, Harkaitz. Norbait dabil sute-eskaileran [Recurso en línea]. Lasarte-Oria: Susa, 2001. Dirección URL: <http://www.susa-literatura.com/cgibin/liburuok.pl?lib=poes31> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Conjunto de poemas del libro Norbait dabil sute-eskaileran. CANO, Harkaitz. Pasaia blues [Recurso en línea]. Lasarte-Oria: Susa, 1999. Dirección URL: <http://www.susa-literatura.com/cgibin/liburuok.pl?lib=narr37> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Acceso en línea al texto de la novela Pasaia blues. CID ABASOLO, Carlos. “Harkaitz Cano” [Recurso en línea]. Thélème: Revista Complutense de Estudios Franceses. 2002, vol. 17, pp. 89-93. Dirección URL: <http://revistas.ucm.es/fll/11399368/articulos/THEL0202110 089A.PDF> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Artículo en el que se realiza un recorrido por los aspectos más relevantes de la obra de Harkaitz Cano.

29 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

“Harkaitz Cano” [Recurso en línea]. Ikeder. Dirección URL: <http://www.ikeder.es/agencia_literaria/bio-hc-es.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Página de la agencia literaria Ikeder en la que podemos consultar una breve biografía de Harkaitz Cano, su bibliografía, y otros trabajos en los que ha participado el escritor. “Harkaitz Cano” [Recurso en línea]. Las afinidades selectivas. Dirección URL: <http://lasafinidadeselectivas.blogspot.com/2007/02/harkaitz-cano.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Post del blog Las afinidades selectivas que nos ofrece una breve biografía de Harkaitz Cano, junto con algunos de sus poemas traducidos al castellano. “Harkaitz Cano” [Recurso en línea]. Wikipedia, entziklopedia askea. Dirección URL: <http://eu.wikipedia.org/wiki/Harkaitz_Cano> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Artículo de la enciclopedia Wikipedia en euskera que ofrece una breve biografía del escritor vasco, así como un listado con sus producciones bibliográficas. IBARGUTXI OTERMIN, Félix; Carmen IZAGA SAGARDÍA. “Cano Jauregi, Harkaitz”. [Recurso en línea]. Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Entziklopedia. Dirección URL: <http://www.euskomedia.org/aunamendi?idi=eu&op=7& voz=CANO%2520JAUREGI,%2520Harkaitz> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Entrada de la enciclopedia Bernardo Estornés Lasa-Auñamendi en la que se puede describe la vida y obra de Harkaitz Cano. JULIÀ, Estel. “Harkaitz Cano-Basquiat-New York” [Recurso en línea]. Escritores vascos. Dirección URL: <http://www.escritoresvascos.com/index.php?option =com_content&view=article&id=1061:harkaitz-cano-basquiat-new-york& catid=46:colaboraciones&Itemid=142> [Consulta: 7 de enero del 2009]. * Post en el que se repasa la biografía de Harkaitz Cano, y se ofrece un fragmento de su poema Basquiat (Yo soy Basquiat) en euskera y castellano. LAKUNZA, Rosana; Harkaitz CANO. “Esta tregua era la irreversible, ya no soy capaz de analizar más [Recurso en línea]. Deia. (21 enero 2007). Dirección URL: <http://www.deia.com/es/impresa/2007/01/21/bizkaia/kultura/329258.php > [Consulta: 7 de enero del 2009]. * Entrevista a Harkaitz Cano en la que habla de su vida y de su obra literaria. LARRUMBIDE, Gorka. “Joserra Senperena pone música a los poemas del lasartearra Harkaitz Cano en su nuevo disco”. [Recurso en línea]. Diario Vasco. (12 marzo 2008) Dirección URL: <http://www.diariovasco.com/20080312/ cultura/joserra-senperena-pone-musica-20080312.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Artículo en el que se recoge información sobre el último disco de Joserra Senperena, Dardaren interpretazioa, que pone música al libro de poemas homónimo de Harkaitz Cano.

30 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

“Literatura eta zinea, bikote perfektua edo ezinezko bikotea?: Espresiobide bien arteko harremanak aztertu ditu Harkaitz Canok, begirada joera berrietan jarrita” [Recurso en línea]. Diario Vasco. (2 diciembre 2008). Dirección URL: <http://www.diariovasco.com/20081202/cultura/literatura-zinea-bikoteperfektua-20081202.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Artículo que habla del último libro de Harkaitz Cano, Zinea eta literatura. Begiaren ajeak, en el que aúna el cine y la literatura. MEDEL, Elena. “Harkaitz Cano: poeta en Nueva York (otra vez)” [Recurso en línea]. 20 minutos. (29 octubre 2008) Dirección URL: <http://www.20minutos.es/noticia/424131/0/harkaitz/cano/calle20/> [Consulta: 8 de enero del 2009]. * Artículo en el que se presenta la traducción al castellano del libro de poemas dedicados a Nueva York Norbait dabil sute-eskaileran (Alguien anda en la escalera de incendios). MORENO, Aitor. “Harkaitz Cano presenta 'Lesterren logica' [sic], su último cuento infantil” [Recurso en línea]. El Diario Vasco. (8 diciembre 2006). Dirección URL: <http://www.diariovasco.com/prensa/20061208/comarca/harkaitzcano-presenta-lesterren_20061208.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Artículo publicado con motivo de la presentación del libro infantil de Harkaitz Cano Lesterren Logika en la feria del libro vasco de Durango. “Premios Literarios Euskadi 2005: literatura en euskara” [Recurso en línea]. Presidencia del Gobierno Vasco. Dirección URL: <http://www.lehendakaritza.ejgv.euskadi.net/r48-2312/es/contenidos/ informacion/euskadi_litera_2005/es_literatu/autor_euskera.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Breve biografía del escritor Harkaitz Cano, con motivo del galardón Euskadi Literatura Sariak que le concedió el Gobierno Vasco en el año 2005. SALABERRIA, Urkiri; Harkaitz CANO. “La lectura y la escritura son una misma actividad” [Recurso en línea]. Euskonews & Media. N. 328 (23 diciembre 2005 – 6 enero 2006). Dirección URL: <http://www.euskonews.com/0328zbk/elkar_es.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Traducción de la entrevista al escritor Harkaitz Cano en la que el escritor explica su forma de concebir la literatura. SALABERRIA, Urkiri; Harkaitz CANO. “Irakurtzea eta idaztea ariketa berbera da” [Recurso en línea]. Euskonews & Media. N. 328. (23 diciembre 2005 – 6 enero 2006). Dirección URL: <http://www.euskonews.com/0328zbk/elkar_eu.html> [Consulta: 5 de enero del 2009]. * Entrevista en euskera al escritor Harkaitz Cano en la que el escritor explica su forma de concebir la literatura.

31 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

BIBLIOGRAFÍA ADURIZ, Andoni Luis. Bestiarium gastronomicae. A partir de los textos de Gyula Madarăsz; recetas, Andoni Luis Aduriz; ilustraciones, José Belmonte; traducción del húngaro, Herminia Szantho. Donostia: Mugaritz, 2008. * Las recetas se han elaborado a partir de una selección de textos de Gyula Madarăsz realizada por Harkaitz Cano. APALATEGUI, Ur. “Harkaitz Cano en Nueva York o la búsqueda del ethos literario”. Quimera: Revista de literatura. 2003, n. 234, pp. 29-32. CANO,

Harkaitz. Ahotsa da gizakien sukaldea: kokaturiko fartsa. Zarautz: Susa, 2001.

bikoiztaileen

aperitif

batean

CANO, Harkaitz. Belarraren ahoa. Irun: Alberdania, 2004. CANO, Harkaitz. Beluna jazz: errebolberra urazalean. Zarautz: Susa, 1996. CANO, Harkaitz. Bizkarrean tatuaturiko mapak. Donostia: Elkarlanean, 1998. CANO, Harkaitz. Dardaren interpretazioa = Interpretación de los temblores. Madrid: Centro de Lingüística Aplicada Atenea, 2004. CANO, Harkaitz. Dardaren interpretazioa: bilduma bat. Zarautz: Olerti Etxea, Jadiker, 2003. CANO, Harkaitz. El filo de la hierba. Barcelona: Roca, 2007. CANO, Harkaitz. El filo de la hierba. Irún: Alberdania, 2006. CANO, Harkaitz. El puente desafinado: (baladas de Nueva York). Donostia: Erein, 2003. CANO, Harkaitz. Enseres de ortopedia inútil. Hondarribia: Hiru, 2002. CANO, Harkaitz. Ispiluak animalia higuingarriak dira. Donostia: Zabalik, 2003. CANO, Harkaitz. Itsasoa etxe barruan. Dibujos de Mikel Valverde. Donostia: Elkarlanean, 2003. CANO, Harkaitz. Jazz y Alaska en la misma frase. Barcelona: Seix Barral, 2004. CANO, Harkaitz. Jon Mirandek balada bat idazten du Jim Morrisonen omenez. Vitoria-Gasteiz: Diputación Foral de Álava, Departamento de Cultura y Euskera, 1999. CANO, Harkaitz. Kea behelainopean bezala. Lasarte-Oria: Susa, 1994.

32 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html


Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación

CANO, Harkaitz. Lesterren logika. Dibujos, Antton Olariaga. Donostia: Elkar, 2006. CANO, Harkaitz. Neguko zirkua. Zarautz: Susa, 2005. CANO, Harkaitz. Norbait dabil sute-eskaileran. Zarautz: Susa, 2001. CANO, Harkaitz. Omar dendaria. Dibujante, Antton Olariaga. Donostia: Elkarlanean, 2005. CANO, Harkaitz. Omar dendaria. Dibujante, Antton Olariaga. Donostia: Elkarlanean, 2003. CANO, Harkaitz. Pasaia blues. Zarautz: Susa, 1999. CANO, Harkaitz. Paulov-en txakurrak. Donostia: Erein, 1994. CANO, Harkaitz. Piano gainean gosaltzen: (New Yorkeko kronikak). Donostia: Erein, 2000. CANO, Harkaitz. Radiobiografiak. Donostia: Elkar, 1995. CANO, Harkaitz. Telefono kaiolatua. Irún: Alberdania, 1997. CANO, Harkaitz; Antton DUESO. Aitona eta euria = Grandad and the rain. Bilbao: Baigorri, 2005. CANO, Harkaitz; Mikel VALVERDE. Itsasoa etxe barruan = The sea in my house. Bilbao: Gara, 2001. CANO, Harkaitz; Mikel VALVERDE. Sorgin moderno bat = A modern witch. Bilbao: Gara, 2002.

RECURSOS EN NUESTRO CENTRO DE DOCUMENTACIÓN BRUN, Rosa. Rosa Brun. Textos, Harkaitz Cano, Piedad Solans. Donostia-San Sebastián: Gipuzkoako Foru Aldundia, Koldo Mitxelena Kulturuneko Erakustaretoa = Diputación Foral de Gipuzkoa, Koldo Mitxelena Kulturunea, Sala de Exposiciones, 2005. * AR BRU-RO2 4 MUNIATEGIANDIKOETXEA, Manu. Manu Muniategiandikoetxea: behar gorria = primavera azul. Textos, Javier Díaz-Guardiola, Harkaitz Cano, Peio Aguirre. Donostia-San Sebastián: Gipuzkoako Foru Aldundia, Kultura eta Euskara Departamentua = Diputación Foral de Gipuzkoa, Departamento de Cultura y Euskera, 2008. * AR MUN-MA 10

33 ARTIUM- Arte Garaikideko Euskal Zentro-Museoa - Centro-Museo Vasco de Arte Contemporáneo Liburutegia eta Dokumentazio Saila / Departamento de Biblioteca y Documentación Francia, 24 - 01002 Vitoria-Gasteiz. Tf.945-209000

http://www.artium.org/biblioteca.html

Letras para el Arte: Harkaitz Cano elige a Antoni Muntadas  

El programa Letras para el Arte pretende aunar artes visuales y literatura. Para ello, mensualmente se invita a un artista, que dará una con...