Page 1

P36-39 musica y libros-cor

24/4/09

13:58

Página 2

Harkaitz Canok ‘Zinea eta literatura. Begiaren ajeak’ izeneko liburua argitaratu du (Elkar). Espresiobide bien arteko harremanak aztertu ditu, begirada joera berrietan jarrita

Zinea eta literatura. Biei disekzioa egin die Harkaitz Canok (Lasarte, 1975); muinetaraino sartu die bere bisturi zorrotza eta bien artean daukaten harremanez, kontraesanez eta loturez hitz egin digu, bere idazle ofizoaren talaiatik, betiere. Zinea eta literatura. Literatura eta zinea: bikote perfektua edo ezinezko bikotea? Bi joera horien artean kokatzen da Harkaitz Canoren azterketa. ‘Zinea eta literatura’ izenburua argia da. Baina ‘Begiaren ajeak’ azpitituluarekin zer adierazi nahi zenuen? Liburuan, begiaren gaitasun kritikoa ezbaian jartzen da. Hots, etengabe ari gara ikusmenaren bitartez gehiegizko bulkadak jasotzen. Liburuan, bulkada horiek zer eragin izan dezaketen hasunartu dut eta era berean, gu geu ere balizko eragin horietaz jabetuta gauden eta horien aurrean era kritiko batean joka dezakegun. Zinea eta literaturaren arteko lotura dut hizpide batez ere saia-

34

Harkaitz Cano

liburuak

“Gaur egun, literatura gehiago ikusten dut telebistan zinean baino” kera honetan, baina telebista, argazkigintza edo internet ere aipatzen ditut. Milioika irudiz inguratuta bizi gara eta jasotzen dugun irudi oldearekin akritiko

bihurtzeko arriskuan gaude, izan ere nik ez daukat hain garbi, irudiak irentsi bai, baina benetan irudi horiek zentzu kritikoarekin irakurtzeko gai ote garen.

ALDAKETA 16 • 2009ko maiatzaren 4a • 279. zk. • aldaketa16.info


P36-39 musica y libros-cor

24/4/09

13:59

Página 3

OLAIA RAZKIN aldaketa@aldaketa16.info

Nondik sortu da ‘Zinea eta literatura. Begiaren ajeak’ liburua? Beti izan naiz zinemazalea, eta azken boladan, erremediorik gabe kasik, telebistako gidoigile gisa lan egin ez ezik, zinemaren munduan ere murgilduta nabilelako. Hain zuzen ere, Juanjo Olasagarreren Ezinezko maletak liburuaren zinemarako egokitzapena egiten ari gara egun, eta horretaz gain, aspaldi honetan hitzaldi dezente eman ditut zinemaren inguruan, pelikula mordoa aztertzen ibili naizelako. Liburu hau pilatuta nuen material hori guztia nire buruan ordenatzeko aitzakia baino ez da izan. Behar hori nuen, aurretik

egindako lan guztia liburu batean antolatuta ikustea nolabait. Alabaina, berez, sorreran, banuen beste liburu bat idazteko egitasmoa pelikulen bukaerak aztertzen zituena, eta horrexegatik, banituen nire artxiboan ehun pelikula baino gehiago ikusita. Abiapuntua hori izan zen arren, azkenean saiakera hau atera da, literatura eta zinemaren ingurukoa. Hala ere, ez dut baztertu pelikulen amaierei buruzko liburua egiteko asmoa. Zinemak 100 urte bete dituen honetan, zerraldo dagoela diozu. Literatura ere berdin. Zein momentutan daude bada?

aldaketa16.info • 279. zk. • 2009ko maiatzaren 4a • ALDAKETA 16

Liburuko lehen lerroetan diot hori irakurlea hasieratik zirikatzen hasteko. Victor Elicer-en hitzak dira. Berak dio, betidanik ezagutzen duen lan egiteko modua amaituta dagoela. Zinea ez da bu-

sagertzen ari den arraza bat dela benetako literatur irakurleena. Irakurleak, izan ere, urtean 40 liburu inguru irakurtzen dituztenak baitira bere aburuz. Baina egia da gaur egun askoz ere es-

Istorioak kontatzea bizi irauteko modu bat da, eta hori ez da inoiz aldatuko, teknika, sistemak edo euskarriak aldatzen badira ere”

katu, bistan da, baina bai uste dut itzaltzen ari dela XX. mendeko zine humanista eta literatura serio hori. Idazle handi batek dio, Estatu Batuetan urtero 70 irakurle serio hiltzen direla eta bi baino ez direla ordezkatzen. Adierazi nahi du de-

kaintza handigoa dagoela denbora-pasa aldetik eta literaturak garai batean betetzen zituen arketipoak sortzeko abangoardiak funtzio hori galdu egin duela. Orain beste zine eta literatura mota baten aurrean gaude, ona edo txarra den ordea ez dakit.

35


P36-39 musica y libros-cor

24/4/09

13:59

Página 4

liburuak

beste adierazpen artistikoentzat ere istorioa kontatzeko beharra oinarrian dago.

Iraganeko denborak beti dira hobeagoak zure ustez ala? Zine klasikoa gogoko dut baina ez dut esango iraganean egiten zena gehiago maite dudanik. Gertatzen da aldaketak beti direla konplikatuak, gizakia izatez kontserbadorea delako. Zerbait ikasten dugunean asko kostatzen zaigu hori aldatzea, sistema berrietan sartzea, baina hori da hain justu gure funtzioa, aurrera egitea eta ez betiko zuloan gelditzea. Garai batean zinea neskame eta umeentzako dibertimendua zen, gutxietsita zegoen. Horregatik hasi ziren zinemagileak liburuetara jotzen, nolabaiteko maila bat emateko. Hala ere, zineari kosta egiten zaio jendearen pentsamenduak

36

adieraztea eta hor dago gaur egungo erronka. Idazlearen desafioa, berriz, zinera eta beste ezertara egokitu ezin den liburua idaztea da.

diren bitartean, istorio bat kontatzeko behar hori ordea beti izango dugu. Narrazioa gurekin jaiotzen da eta narrazioa da pertsona egiten gaituena.

Surrealistak oso lotuak zeuden literaturarekin, Buñuel adibidez. Pelikula haiek oso ondo funtzionatu zuten gainera”

Zinea eta literaturaren xede nagusia istorioak kontatzea dela azpimarratu duzu. Istorioak iraungo baitu gizaldi eta gizaldietan. Istorio hori kontatzeko teknika, teknologia, sistema, formatua aldatuko

Gure buruari istorioak kontatzen ari gara etengabe, besteei ere istorioak kontatzen dizkiegu, bizi irauteko modu bat da, hori da inoiz aldatuko ez dena, gizakiak historia behar du. Orduan, zinea eta literaturarentzat eta baita

Zein desberdintasun nagusi dago euren artean? Hizkuntza erabat kontrajarriak direla. Bai dialogoak egiten direnean eta baita narrazioa egiten denean ere. Jakin badakigu, hitza dela lehengaia, baina hitza askoz ere dentsoagoa da telebistan edo zinean literaturan baino. Erabat desberdina da aktore batek esateko idaztea, edo nobela batean irakurria izateko idaztea. Sintaxia, erritmoa, oso diferentea da. Paperetik begietara doan bideak eta belarritik burura doanak ez daukate elkarrekin zerikusirik. Horregatik, gerta daiteke nobelagile bat oso elkarrizketagile ona izatea bere nobeletan, baina guztiz traketsa izatea zineko dialogoa prestatzerako orduan. Hori zen Flaubert-i gertatzen zitzaiona. Beti zeukan gidoigile profesional bat bere ondoan, ederregi egiten zituen esaldi horiek mozteko eta moldatzeko. Zineman, azkenean, inportanteagoa da horizonte bat edukitzea, bere kabuz funtzionatuko duelako. Jendea emozionatu egingo da horrekin bakarrik. Hitza bigarren planoan gelditzen da zineman. Liburuan zinema eta literaturaren ezkontzarik onena 50eko hamarkadan gertatu zela diozu. Zergatik?

ALDAKETA 16 • 2009ko maiatzaren 4a • 279. zk. • aldaketa16.info


P36-39 musica y libros-cor

24/4/09

13:59

Página 5

liburuak

Hiru momentu aipatuko nituzke, hori barne. 50eko hamarkada idazle batzuk zinea egiteko interesa agertu zuteneko garaia da. Garai horretan errodatu zuten esate baterako, Hiroshima, mon amour eta orduan hasi zen Marguerite Duras bezalako idazlea gidoiak egiten. Beste momentua surrealistena litzateke. Liburuan ez dut aipatzen baina hurrengo baterako utziko dut. Surrealistak oso lotuak zeuden literaturarekin, Buñuelen lana ikustea besterik ez dago. Horiek oso ondo funtzionatu zuten pelikulak dira. Gaur egun ere haien herentziak funtzionatzen jarraitzen du, ez haien neurri erradikalean, baina printzak ikusten ditugu. Hirugarren momentua berriz, zinemaren hastapenetakoa litzateke. Griffith eta besteek argi eta garbi eutsi zioten XIX. mendeko nobelari.

Hollywoodeko Urrezko Aroa halakoa izan zen zure ustez? Dudarik gabe, orduan sortu zen zinema zine gisa. Alegia, orduan sortu zen literatura ofizioarekin zerikusirik ez zuen ofizioa: gidoilariak. Horixe zen zinea, zine bezala pentsatu eta zine bihurtua. Hau da, nahiz eta askotan nobela bat hartu abiapuntu bezala ez dut ikusten hainbesteko eragin literario hori, baizik eta ofizio berri baten menperatzea, gidoilarien eskola ikaragarria, zuzendariak… Zu zara gidoilari zein literatura idazle. Zer nahiago duzu? Bi ogibide guztiz desberdinak dira. Ezaugarri desberdinak dituzte. Raymond Chandler-ek zioen gidoilari batek zeukan bigarren traje onenarekin lan egiteko prest egin

behar zuela. Horrek esan nahi du, igandetako trajea jantzi nahi duenak kolpe ederra hartuko duela, traje eder hori zikindu egingo baita. Ez da sekula garbi-garbi mantenduko. Zinemako lana taldelana da, eta gidoilaria pieza bat baino ez da. Gidoilari lanak, bada, eskatzen du fedea izatea besteen lanarengan eta baita ere zure lana abandonatzea beste baten esku uzteko, beste horrek horrekin zerbait hobea egingo duen esperatzarekin. Literatura idazlea berriz, ohituta dago bere kaxa idaztera eta idazten duenaren erantzukizun osoa bere gain egon dadin. Ni horrelakoa nintzen, eta kosta egiten da talde dinamika horretan sartzea, gustuko dudan arren. Baina hori bai, aukeratu beharko banu literaturaren eta ikus entzunezkoen

artean argi eta garbi abantaila askoz gehiago ikusten dizkiot, askatasuna aldetik batez ere, literaturaren esparruari.

Zinema eta literaturaren artean dagoen beste lotura bat egokitzapenena da. Baina liburua beti gailendu izan zaio pelukulari, ezta? Ez nator bat. Sarritan pelikula liburua baino hobeagoa izan da. Betiko eztabaida da hori. Nik, dena den, gustukoago ditut ipuinetatik abiatzen diren pelikulak, edota komikietatik abiatzen direnak, hain modan azken boladan. Ipuinak zerikusi gehiago dauka pelikula batekin, eserialdi batean irakurtzen delako, pelikula bat ikusten den bezala. Eta argi daukat ipuin batetik abiatuz egin diren pelikulak oso onak direla,

aldaketa16.info • 279. zk. • 2009ko maiatzaren 4a • ALDAKETA 16

37


P36-39 musica y libros-cor

24/4/09

13:59

Página 6

liburuak

horra hor, La diligencia. Ikusten dudan akatsa da liburuarekiko fidelegi izan nahiak gehienetan pelikula txarrak egitera eramaten duela. Filme bat egiteko jatorrizko liburua traizionatu behar da, zinera eraman eta beste zerbait sortu. Maisulan baten bertsio zinematografiakoa egiteak ez dauka zentzurik. Hitchcockek esaten zuen: “Zertarako egingo

Ofizioa menperatzen Hitchcock errege izan zen. Gaur egun oraindik ere esan dezakegu, zinea egiteko modu bat asmatu zuela. Irudietan pentsatzen maisu bat da. Irudiak ziren bere lehengaia, ez besterik. Psikosi pelikula ikustea baino ez dago. Berak erreflexio asko egin zituen horren harira. Adibidez berak nahiago zituen erdipurdiko libu-

tranpolinak ziren berak nahi zuen lana egiteko, hots, buruan zituen mamu eta obsesioak eransteko. Pelikulak bereak ziren osoki.

dut nik Krimena eta zigorraren bertsio zinematografikoa, hori itxita eta bukatuta dagoen lana baita jada. Hitz bakoitzak bere zentzua dauka, zertarako moldatuko dut hori, liburua liburu gisa artelan itxia bada?”.

ruetatik abiatzea, gerora zine eremuan zerbait bikaina egiteko. Txoriak eta Psikosi filmak egin zituenean onartu zuen behin bakarrik irakurtzen zuela liburua, berehala irudietan pentsatzen hasteko. Ez zela sekula berriro ere liburura itzultzen hari fidela izateko. Berdin zitzaion jada. Liburuak

man egin diren egokitzapen gehienak izan dira ipuin luzeetatik abiatutakoak. Hartzen badugu Hamaseigarrenean aidanez, hori nobelatxo txiki bat da, Ehun metro berdin, Kutsidazu bidea Isabel… Hartzen badugu Obaba, ipuin batzuk josita egindako pelikula da. Montxo Armendari-

Hitchcock mila bider aipatzen duzu liburuan.

38

Zer iruditzen zaizkizu euskal zineman egin diren egokitzapenak? Lehenik eta behin esango nuke gehienak nobela laburretan oinarritu direla, hau da, euskal zine-

zek bere mundutik gertuen dauden historiak hartu ditu, ez urbanoenak edo literarioenak. Alde horretatik nik uste euskal zineman asmatu dela nobelak aukeratzeko garaian eta horrek emaitzak izan ditu. Zure nobela edo narrazioren bat zinemara pasatzea gustatuko al litzaizuke? Ondo legoke, baina ziurrenik nahiago nuke ez parte hartu. Beste norbaitek egitea nahiago nuke. Zure liburu bat zinema gidoi bat bihurtzeak antzekotasun handia dauka itzulpenekin eta niri askotan tokatu zait hori egitea, nire obrak gaztelaniara itzultzi beharra. Horrek badauka zeure burua disekzionatzearen antza. Jada buelta asko eman dizkiozun gauza bati beste mila buelta ematea suposatzen du. Istorio bat beste hizkuntzalengoaia batean jartzea erotzeko modukoa da, bai gaztelaniara pasatzeko orduan eta baita ikus-entzunezko hizkuntzara pasatzeko orduan ere. Alfergura emango lidake eta hobe egingo luke beste batek, fresko egotea ezinbestekoa baita nire ustetan. Hain zuzen, lehen esan dudan bezala Juanjo Olasagarreren Ezinezko maletak ari naiz moldatzen eta uste dut ekarpen berriak egin ditzakedala.

ALDAKETA 16 • 2009ko maiatzaren 4a • 279. zk. • aldaketa16.info

Harkaitz Cano idazleari elkarrizketa  

Harkaitz Cano idazlearen "Zinea eta literatura" liburuaren inguruan