Ով ով է. Հայեր (Հատոր 1.1 - Ա-Դ) Կենսագրական Հանրագիտարան - Հ.Մ. Այվազյան

Page 1



ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱԿԱԴԵՄԻԱ

Տեքստը ճանաչված է ինքնաշխատորեն: Պատճենելիս այն պետք է ինքնուրույն սրբագրել:

Հ Ա Տ Կ Ա Կ Ա Ն Հ Ա Ն Ր Ա Գ Ի Տ Ա Ր Ա Ն Ի Գ Ի Տ Ա Հ Ր Ա Տ Ա Ր Ա Կ Չ Ա Կ Ա Ն Խ Ո Ր ՀՈ ՒՐ Դ Ֆ.Տ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ (նախագահ), Հ.Մ. ԱՅՎԱՋՅԱՆ (նախագահի տեղակալ), Լ Ա . ԱՂԱԼՈՎՅԱՆ, Լ.Ջ. Գ.Ա.

ԱՆԱՆՅԱՆ,

Ս.Ս.

ԲՐՈՒՏՅԱՆ,

ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ,

Է.Ս.

Վ.Բ.

Գ ԱԲՐԻԵԼՅԱՆ,

ԲԱՐԽՈՒԴԱՐՅԱՆ, Ա.Ա.

ԳԱԼՈՅԱՆ,

Լ.Ա. Հ.Ա.

ԲԱՐՍԵՂՅԱՆ, ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ,

Վ.Ե. ԽՈՋԱԲԵԿՅԱՆ, Մ.Մ. ՀԱՍՐԱԹՅԱՆ, Բ.Հ. ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ, Հ.Վ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, Ն.Հ.

ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ,

Է.Մ.

ՂԱՋԱՐՅԱՆ,

Ո.Տ.

ՋՐԲԱՇՅԱՆ,

Ա.Հ.

ՄԱՆԹԱՇՅԱՆ,

Ռ.Մ. ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ, Յա. Հ. ՇՈՒՔՈՒՐՅԱՆ, Յա. Լ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ, Լ.Հ. ՎԱԼԵՍՅԱՆ, Ա.Ա. ՔԱԼԱՆԹԱՐ6ԱՆ

\^րկու Հ ա տ ո ր ո

ԵՐԵՎԱՆ


ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱԳԻՏԱՐԱՆ. ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆ

ՈՎ ՈՎ է ՀԱ Ց Ե Ր Կենսագրական հանրագիտարան ՀԱ ՏՈՐԻ ԳԻՏԱԽ ՄԲԱԳՐԱԿԱՆ ՀԱ Ն ՁՆ Ա Ժ Ո Ղ Ո Վ Հ.Մ. ԱՏՎԱՁՅԱՆ (գլխավոր խմբագիր-տեօրեն), Գ.Վ. ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ (պատասխանատու քարտուղար), Ֆ.Մ. ԱՂԱՄԱԼՅԱՆ, Ս.Ս. ԱՐՄԱՂԱՆՅԱՆ, Հ.Մ. ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ (գլխավոր խմբագրի տեղակալ), Վ.Ս. ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ, Ս.Տ. ՀԱՄԲԱՐՁՈէ՜ՄՅԱՆ

Հա տ որ

ա ռա ջին

Աբալյան-Ղու-շձյան 2005


ՀՏԴ 030 ԳՄԴ92 Ո 580 Հրատարակված է պետական պատվերով

Ով ով է. հայեր (կենսագրական հանրագիտարան: Երկու հատորով) Ո 580 ՀՀ խմբագրական հանձնաժողով' Հ.Մ. Այվազյւսն (գլխ. խմբագիր) և ուրիշներ - Եր: Հայկական հանրագիտարան, հրատարակչություն: 2005: Հ. 1, Աբալյան-Ղուշչյան, 728 էջ: Դիմանկարներ:

5001000000 00 706(01)-2005 13ВЫ 5-89700-026-3

ԳՄԴ 92

Հայկական հանրագիտարան, հրատարակչություն, 2005


ՀՐԱՏԱՐԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ Կենսագրական հանրագիտարանը ժողովրդի պատմության յուրատեսակ ար­ տահայտություն է: Առանձին անձանց կենսագրությունները, զուտ անհատական լինելով հանդերձ, ներկայացնում են նաև ժամանակի հասարակական-քաղաքական կյանքի, մշակույթի, գիտության, գրականության, սպորտի և այլ ոլորտների որոշակի դրսևորումները, որոնց ամբողջությունը ժողովրդի ընդհանրական պատ­ մությունն ու նկարագիրն է: Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան կենսագրական հանրագիտարանի կարիք ու­ նենում է յուրովի: Կենսագրական հանրագիտական հրատարակությունները հայ իրականության մեջ բազմաթիվ և բազմատեսակ Են. սկզբում սրբերի վարքերի, ավելի ուշ նաև նշանավոր մարդկանց կենսագրությունների տեսքով [Մկրտիչ Ավգերյանի «Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն Սրբոց» (հ. 1-12, Վնտ., 1910-15), Մատթեոս Մաղաք-Թեոփիլյանցի «Կենսագրութիւն երեւելի արանց» (Վնտ., 1839), Մինաս Բժշկյանի «Համառօտ նկարագիր վարուց երեւելի արանց» (Վնտ., 1850), Նշան ճիվանյանի «Առձեռն բառարան պատմական, աշխարհագրական եւ դիցա­ բանական յատուկ անուանց յաւելեալ հայկական յատուկ անուանք» (Կ. Պոլիս, 1879), Կարապետ Աքրըյանի «Պատկերազարդ նոր Կաղանդչէք համառօտ կեն­ սագրութիւն երեւելի արանց» (Վնտ., 1891), Հայկ Տեր-Աստվածատրյանի «Բառա­ րան հայ կենսագրութեանց» (Թ., 1904), Մաղաքիա Օրմանյանի «Ազգապատում» (հ. 1-3, Ս. էջմիածին, 2001) և այլն]: Խորհրդային իշխանության տարիներին հրատարակված «Հայկական սովետա­ կան հանրագիտարանում» (հ. 1-12, Ե., 1974-86), որը հայերեն առաջին համազ­ գային համապարփակ հանրագիտարանն է, առաջին անգամ համակարգվել ու ներկայացվել են նաև հայ ականավոր անձանց կենսագրությունները: Բայց, ժամա­ նակի գաղափարախոսաքաղաքական կողմնորոշիչներով պայմանավորված, նրանում տեղ չեն գտել մասնավորապես ազգային-ազատագրական շարժման առանձին մասնակիցներ, սփյուռքահայ հասարակական-քաղաքական գործիչներ, կաթողիկոսներ և այլք: Այդ բացը լիովին չհաղթահարվեց նաև «Հայկական համառոտ հանրագիտա­ րանում» (հ. 1-4, Ե., 1991-2003), որում վերապահումներ արված են արդեն ոչ վաղ անցյալի' խորհրդային շրջանի որոշ գործիչների հանդեպ: Ե'վ անցյալի, և' վերջին շրջանի վերապահումներն այսօր որևէ արդարացում չունեն, մանավանդ, երբ հանրագիտարանի խնդիրը ոչ թե այս կամ այն անձին գնահատական տալն է, այլ փաստական նյութի շարադրումը, նյութի օբյեկտիվության ու ճշգրտության ապա­ հովումը:


Սույն «Ով ով է. հայեր» կենսագրական հանրագիտարանը կոչված է զարգացնե­ լու հայ վարքագրական-կենսագրական բնույթի գրականության լավագույն ավան­ դույթը և ընթերցողին ներկայացնելու առավել ամբողջական ու առավել առարկա­ յական հանրագիտարան: Գիրքն ունի արտահայտված հումանիտար ու մշակութաբանական ուղղվածություն: Հանրագիտարանում չնչին բացառություններով տեղ են գտել ինչպես հայերեն և օտար լեզուներով մինչև օրս հրատարակված համապարփակ և այլ բնույթի հան­ րագիտարաններում ներկայացված հայերը (նրանց ցանկը լրացվել է անցյալում տարբեր պատճառներով չընդգրվածներով), այնպես էլ վերջին շրջանի' շուրջ 20-25 տարիների հայտնի գործիչները, որով ապահովվել է նաև մեր ժողովրդի պատմության շարունակականությունը: Վերջին շրջանի գործիչների ընտրությունը կատարված է ընղհանուր չափանիշներով' հասարակական-քաղաքական կյանքի առաջին դեմքեր, գիտության, գրականության, մշակույթի, սպորտի և մյուս բնագա­ վառների ճանաչված Ներկայացուցիչներ, ովքեր հիմնաղրել կամ զարգացրել Են գիտության, մշակույթի և այլ ոլորտների առանձին ուղղություններ, ունեն գիտու­ թյունների դոկտորի գիտական աստիճան (երբեմն' նաև առանց դրա), նախագծել ու կառուցել են շենքեր, քաղաքներ, գործարաններ և այլն, վայելել արժանի հեղի­ նակություն, արժանացել ԽՍՀՄ և ՀՀ ժողովրդականի, վաստակավորի, ինչպես նաև զինվորական բարձրագույն կոչումների, ՀՀ նախագահի, պետական, գրական և այլ մրցանակների, պարգևատրվել պետական և այլ շքանշաններով: Հատորը պատրաստելիս հրատարակչությունը ձգտել է ապահովել նյութի և ընդգրկման առավելագույն ամբողջականություն, որը հասկանալիորեն դժվար իրականացնելի խնդիր է: Բանն այն է, որ ոչ վաղ անցյալում գաղտնազերծվել է ԽՍՀՄ ռազմական արդյունաբերության ու գիտության ոլորտը, որում աշխատել ու ըստ արժանվույն գնահատվել են նաև բազմաթիվ հայ գիտնականներ ու մաս­ նագետներ, արտերկրում և մասնավորապես նախկին խորհրդային տարածքի երկրներում աշխատել և աշխատում են բազմաթիվ հայ մտավորականներ, որոնց միայն մի մասին է հաջողվել ներկայացնել սույն հանրագիտարանի 1-ին հատո­ րում: Ուստի 2-րդ հատորի պատրաստման աշխատանքներին զուգընթաց հա­ մալրվելու և լրացվելու են նաև այս հատորի այդօրինակ և այլ բացթողումներ, և դրանք, ընթացիկ փոփոխություններով հանդերձ, տրվելու են 2-րդ հատորի վեր­ ջում' Հավելվածի ձևով: Մյուս կողմից' հատորում տեղ գտած հոդվածների մի մա­ սում հնարավոր չի եղել նյութն ամբողջացնել վերջին շրջանի անվերահսկելի տե­ ղաշարժերի և տեղեկատվության աղբյուրների բացակայության պատճառով: Այն դեպքերում, երբ պարզված չէ գործչի մահվան փաստը (տարին, վայրը և այլն), այն արձանագրվել է - ■— պայմանական նշանով: Նկատենք նաև, որ վերջին շրջանի գործիչների մասին հոդվածներում պաշտոնների և տարատեսակ կազմակերպու­ թյունների անդամակցության փաստի արձանագրումը երբեմն առաջացնում է հա­ մարժեք հոդվածների ծավալների, ըստ էության, ավելորդ անհամաչափություն, ինչն առաջիկայում անհրաժեշտ է բացառել:


Ա ԱԲԱԼՅԱՆ Նվարդ Եփրեմի (20.5.1920, Բաքու ֊ 14.12.1994, Երևան), դերասանուհի: ՀԽ ՍՀ վաստ. արտիստ (1956): Սովորել է Բւսքվի հայկ. թատրոնի ստուդիայում (1937): 1937-47-ին' Հա­ յաստանի շրջանային, 1947-60-ին' ԼԵնինականի դրամատիկ., 1960-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնների դերասանուհի: Դերերից են' Ջեմա («Բոռը», ըստ Վոյնիչի), Օլիվիա (Շեքսպիրի «Տասներկուերորդ գիշեր»), Լուիզա (Շիլլերի «Սեր և խարդավանք»), Սուսան (Շրվանզադեի «Նամուս»), Ռուզան (Մուրացանի «Ռուզան»): ԱԲ ԱԼՏ ԱՆՑ Սերգեյ Քրիստ ա փորի [4.2.1907, ք. Մարի (Ուզբեկսւոան) ֊ 5.6.1991, Տաշքենդ], հիդրոտեխնիկ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1959), պրոֆ. (1960): Ուզբ. ԽՍՀ գիտ. և տեխ. վաստ. գործիչ (1957): Ավարտել է Տաշքենդի պոլիւոեխ. ինսւո-ը (1931): 1951-ից'նույն ինստ-ի հիդրոտեխ. կա­ ռույցների ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են գետերի ու ջրանցքների հոսքե­ րի տեսությանն ու հաշվարկին: ԱԲԱԴՅԱՆ Արմեն Արտավւսզդի (1.1.1933, Ստեփանակերտ - 18.11.2005, Մոսկվա), ատոմ. էներ­ գետիկայի բնագավառի գիտնական: Տեխ. գիտ. դ-ր (1977), պրոֆ. (1985): ՌԳԱ թղթ. անդամ (1997): Ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտաֆիզ. ինստ-ը (1956): 1964-ից աշխատում է ՌԴ ատոմ. էներգետիկայի նախարարությունում, 1984-ից' ՌԴ ԱԷԿ-ների շահագործման Գ Հ հ (Մոսկվա) գլխ. տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են ԱԷԿների շահագործման անվտանգության ու հուսա­ լիության խնդիրներին: Ա-ի ղեկավարությամբ մշակվել Են անցումային և վթարային ռեժիմնե­ րում ԱԷԿ-ների բլոկների մաթ. մոդելները, ստեղծ­ վել ԱԷԿ-ների խափանումների, դադարների և վթարային վիճակների վերաբերյալ տվյալների կուտակման տեղեկատվ. ճյուղային կենտրոններ: Ռ Դ Հայրենիքին մատուցած ծառայություն­ ների համար 2-րդ աստիճանի շքանշան, ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ: ԱԲԱՂՏԱՆ ՀԵնրիկ Ոստ անի (ծ. 7.7.1931, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1985): Ավարտել է Ե Պ Հ (1955): 1967-ից' ՀՀ ԳԱԱ Ֆիզ. հետազոտությունների ինստ-ի գիտաշխատող: Ուսումնասիրել է մագնիս, ռադիոսպեկտրոսկոպիայի մեթոդով ֆիզ. ներգործությունների ազ­

դեցությամբ օրգ. և անօրգ. նյութերում առաջա­ ցող պարամագնիս. կենտրոնները: Հետազոտել է ֆիզ. և մեխ. ներգործությունների համատեղ ազդեցությունը պինդ ածխաջրերի վրա: ԱԲԱԴՅԱՆՑ Հայկ Ավագի (22.11.1902, Թիֆլիս ֊ 20.4.1964, ԼԵնինգրադ), ջերմատեխնիկ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1951), պրոֆ. (1952): Ավարտել է Լեևինգրադի ռազմածովային բարձրագույն ճարտարա­ գյուտ. ուսումնարանը (1928): 1952-54-ին աշխատել է ԵՊհ-ում, 1956-ից' Լենինգրադի նավաշին. ինստում (1960-64-ին' միջուկային էներգետիկայի ամ­ բիոնի վարիչ): Հետազոտել է ջերմափոխանցմւսՆ շարժընթացները նավային և միջուկային շոգեգեներատորներում, միջուկային ռեակտորներում: Երկ. Р а б о т а я д е р н ы х п а р о п р о и з в о д я щ и х у с т а ­ н о в о к н а п е р е м е н н ы х р е ж и м а х , Л., 1963.

ԱԲԱՄԵԼԻՔ Դավիթ Սիմեոնի (1774-1833), ռուս, իշխան, բանակի գեներալ-մայոր (1818): Աբամելիքների իշխան. (Х\/11-)0< դդ.) տոհմից: հ. Ս. Աբամեփյշի եղբայրը, Ա.Դ., Ս.Դ. Աբամելիք-Լ ազար Անե­ րի ու Ա.Դ. Աբամելիք-Լ ազար Սայի հայրը: Մաս­ նակցել ԷՆապոլեոն 1-ի դեմ 1805-07-ի և 1812-ի պատերազմներին, պարգևատրվել Ս. Աևնայի I աստիճանի ադամանադակուռ շքանշանով: ԱԲԱՄԵԼԻՔ հվւսն Սիմեոնի (1768, Ս. Պետերբուրգ - 1829, Ս. Պետերբուրգ), ռուս, բանակի հրետանու գեներալ-մայոր (1817): Դ. Ս. Աբամելիքի եղբայրը: Նապոլեոնի դեմ պատերազ­ մում աչքի է ընկել Աուստեռլիցի (20.11.1805), Բորոդինոյի (26.8.1812) ճակատամարտերում, մասնակցել ռուս, բանակի 1813-14-ի արտասահմ. արշավանքին, մտել Փարիզ (18.3.1814): Եղել է Կիևի, Ս. Պետերբուրգի զինանոցների պետ: ԲԵռլինում սովորել է հրանոթաձուլություն, զգալի աշխատանք կատարել ռուս, հրե­ տանու կատարելագործման ասպարեզում: ԱԲԱՄԵԼԻՔ-ԼԱՏԱՐԵՎ Արտեմ Դավթի (20.10. 1823-1885), ռուս, բանակի գեներալ-մայոր (1880): Դ. Ս. Աբամելիքի որդին, Ս.Դ. Աբամելիք֊Լա զա րևի և Ա.Դ. Աբամելիք-Լ ազար և այի եղբայրը: Ավարտել է սպաների գվարդ. դպրո­ ցը և ծառայել հուսար, գնդում: ԱԲԱՄԵԼԻՔ-ԼԱՏԱՐԵՎ Սիմեոն Դավթի (15.10. 1815, Ս. Պետերբուրգ - 25.4.1888, Ս. Պետ երբուրգ), ռուս, բանակի գեներալ-մայոր (1850):


Ա ԲԱ Մ ԵԼԻՔ -------------------------8

Դ.Ս. Աբամելիքի որդին, Ա.Դ. Աբամելիք-Լազարևի և Ա.Դ. Աբամելիք-Լա֊ զարևայի եղբայրը: Զին­ վոր. ծառայություն է կատարել մինչև 1859-ը, 1871-78-ին' Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի պատվ. հոգաբարձու, ունեցել է ընդարձակ կա լվածքներ Տուլայի, Կ ա մենեց-Պոդոլսկի, Վյատկայի, Վոլինի նահանգներում: ԱԲԱՄԵԼԻՔ-ԼԱՏԱՐԵՎ (Աբա մելիք-Լա զա րյան) Սիմեոն Սիմեոնի (1857, Մոսկվա - 1916, Կիսլովոդսկ, թաղված է Ս. Պետերբուրգում), հնագետ, երկրաբան, կալվածատեր և արդյու­ նաբերող: Ռուս, իշխան: Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի համալսարանի պատմաբանասիր. ֆակ-ը: 1882-ին Պալմիրայում պեղել է «Պալմիրայի տարիֆ» երկլեզվյան արձանագրու­ թյունը («Պալմիրա», 1884, ռուս.), 1895-ին Պաղեստինում ուսումնասիրել է Ջերաշի հուևահռոմ. հուշարձանների ավերակները («Ջերաշ», 1897, ռուս.): Հետազոտել է ծծմբի հան­ քավայրեր Կովկասում և Սիցիլիայում: Եղել է Լազարյան ճեմարանի խնամակալ և պատվ. հոգաբարձու, Ուրալում ունեցել է երկաթի ձուլ­ ման գործարաններ: Հռոմումնրա «Վիլլա Աբամելիք» դղյակը այժմ Ռ Դ սեփականությունն է: ԱԲԱՄԵԼԻՔ-ԼԱՑԱՐԵՎԱ (Լազարյան) Աննա Դավթի (ամուսն. ազգանունը' Բարատինսկայա, 1814, Ս. Պետ երբուրգ - 1889, Ս. ՊԵւոերբուրգ), թարգմանչուհի: Դ. Ս. Աբամելիքի դուստրը, Ա.Դ. և Ս.Դ. Աբամելիք-Լազարևների քույրը: Անգլ., ֆրանս., գերմ. թարգմանել և Եվրոպայում հրատարակել է Ա. Պուշկինի, Մ. ԼԵրմոնտովի, Ֆ. Տյուտչևի, Ա.Կ. Տոլստոյի, Ն. Նեկրասովի ստեղծագործություններից: Ռուս, է թարգմանել Հայնեի, Շիլլերի առանձին գործեր: ԱԲԱՄԾԼԻՔՈՎ Սողոմոն (1853-1909), ՈՈԼԱ. բանակի գեներալ-մայոր (1907): 1907-09-ին եղել է Կովկասյան բերդա պահ հրետանու հրամանատար: ԱԲԱ93ԱՆ Գ և որ գ Հա մբարձումի [25.12.1920, գ. Շնող (այժմ' ՀՀ Լոռու մարզում) - 8.10.2003, Երևան], թատերագետ, գրականագետ: Բանա սիր. գիտ. թեկնա ծու (1956): ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1972): Վ.Հ. Աբաջյանի եղբայ­ րը, Վ.Կ. Վարդերեսյանի ամուսինը: Ավարտել է Լենինականի մանկավարժ, ինստ-ը (1941): 1945-ից' Լենինականի թատրոնի դերասան, 1957-76-ին աշխատել է ՀՀ հեռուստառադիոպետկոմում, 1979-89-ին' Սփյուռքահայության հետ մշակութ. կապի կոմիտեում, 1995-2000ին' Հա յոց ցեղա սպա նությա ն թանգարանինստ-ում: Աշխատությունները նվիրված են հայ թատ­ րոնի պատմության և առանձին դերասանների ստեղծագործությունների հարցերին: Երկ. Իսահակ Ալիխանյան, Ե., 1967: Վահրամ Փափազյան, Ե., 1988: Թատերական ակնարկներ, Ե., 1996:

Վ. Հ. Աբաջյան

Աբգար Թոխաթեցի

ԱԲԱՏՅԱՆ էդուարդ Գարեգինի (ծ. 21.2.1941, Լենինական), նկարիչ: Ավարտել է Լենինակա­ նի գեղանկարչ. դպրոցը (1956), ԵԳՈՒ (1963): Գործերից են' «Սերունդ» (1976, կոմպոզիցիա), «ժոկեյներ» (1981, կոմպոզիցիա, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա), «Շուշիի աղ­ վեսը» (1997, Նաիրա Սահակյանի դիմանկա­ րը), «Արարատյան դաշտի առավոտը» (2002), «Լճակ» (2003, բնանկարներ), «ժամանակի մե­ քենա» (2003, խորհրդանշ. պատկեր) ևն: Անհատ, ցուցա հա նդեսներ' Ե րևա նում (1996, 2003): ԱԲԱՏՅԱՆ Վլադիմիր Համբարձումի [ծ. 27.11. 1927, գ. Ղոնախղռան (այժմ' գ. Շիրա կ' ՀՀ Շիրակի մարզում)], դերասան: ՀՀ ժող. արտիստ (1984): Գ.Հ. Աբաջյանի եղբայրը: Ավարտել է Ե Թ Ի (1951): 1951-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնի դերասան: Դերերից են' Սեյրան (Շիրվանզադեի «Նամուս»), Օսեփ (Սունդուկյանի «Քանդած օջախ»), Աբելյան (ժ. Հա ­ րությունյանի «Խաչմերուկ»), Սա գա դա և (Աբդուլինի «13-րդ նախագահը»): Ա. ճանաչված է ասմունքի բնագավառում. Երկացանկում' հայ միջնադար., դասական և ժամանակակից բա­ նաստեղծների (Գ. Նարեկացի, Ն. Քուչակ, Սայաթ-Նովա, Հ. Թումանյան, Ա. Իսահակյան, Վ. Տերյան, Պ. Սևակ, Հ. Սահյան և ուր.) գործեր: ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ (1998): ԱԲԱՍ (ծ. թ. անհտ - 596), Աղվանից մա րզ­ պանության եպ իսկոպ ոսա պետ 552-ից: Կրել է «Կաթողիկոս Աղվանից, Լփնաց և Չողայ» տիտղոսը: Պ ա րսից Սասանյան արքունիքի հովանավորությամբ ա ռա նձնա ցել է Հայոց մայր Եկեղեցուց և ա թ ոռա նիստ ը հիմնել Պա րտ ա վ քաղաքում: Նրան են ենթարկվել 8 եպիսկոպոս, թեմեր: Սակայն Ա. ընդունել է Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու գա ­ հերեցությունը, պ ա յքա րել Բյուզա նդիա յից պ ա րտ ա դրվող քա ղկեդոնակա նությա ն (երկաբնակություն) դեմ: ԱԲԱՍ Ա (ծ և մ թթ. անհտ), Լոռիի վերջին թա­ գավորը (1090-1113)' Կյուրիկյանների (ճ-ճ\\ դդ.) արքայատոհմից: Կառավարել է Եղբոր' Դավթի հետ: Խուսափելով սելջուկյան թուրքե­ րի ասպատակություններից' 1113-ին հեռացել է Տավուշ և հիմնել առանձին իշխանություն' հա­ մանուն կենտրոնով: 1145-ին, Գանձակի ամի­


րայի կողմից Տավուշի նվաճումից հետո, Ա.Ա ապաստանել է Մածնաբերդում' եղբոր մոտ: ԱԲԱՍ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ (ծ. և մ.թթ. անհտ), Հա ­ յոց սպ ա րա պ ետ 862-892-ին: Աշոտ Ա-ի կրտսեր Եղբայրը, Սմբատ Ա-ի հորեղբայրը: Հզորացնելով արքունի բանակը (40 հզ.զինվոր)' պայքարել է արաբ, ամիրայությունների դեմ: 890-ին ըմբոստացել է Սմբատ Ա-ի դեմ, հաջողության չհասնելով' հաշտվել և շարու­ նակել է վարել սպարապետությունը: Վ երա ­ կառուցել է Կարս բերդաքաղաքի ամրություն­ ները, հիմնել ապարանք: ԱԲԱՍ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ (ծ.թ.անհտ ֊ 953), Հա ­ յոց թագավոր 929-ից: Սմբատ Ա-ի կրտսեր որ­ դին: Հա ջորդել է ավագ եղբորը' Աշոտ Բ Երկա ­ թին: Կրել է «Շահնշահ Հայոց և Վրաց» տիտ­ ղոսը: Մինչև գահակալումը' Հայոց սպ արա­ պետ: Կարս բերդաքաղաքը դարձրել է արքա­ յանիստ, հիմնել Ս. Առաքելոց Եկեղեցին (ցարդ կանգուն է): Ա. Բ-ու նախաձեռնությամբ Հայոց կաթողիկոսի աթոռանիստը Աղթամարից փո­ խադրվել է Արգինա (948): Հա կահարվա ծ է տվել արաբ, ամիրայություններին, զսպել Ափխազաց թագավորության ոտնձգությունները Հայաստանի ազդեցության ոլորտում գտնվող Քա րթլիի (Արլ. Վրաստան) նկատմամբ, իր զորքերով հսկել Ալանաց դուռը: ԱԲԱՍ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ (ծ թ անհտ ֊ 1029), Կարսի (Վանանդի) թագավոր 984-ից: Հայոց թագավոր Աբաս Բագրատունու թոռը: Հա ջոր­ դել է հորը' Մուշեղ Ա-ին: Բարեկարգել է Կա ր­ սի թագավորության տնտ. վիճակը, ստեղծել մշտական բանակ, ռազմաքաղ. սերտ հարա­ բերություններ հա ստ ա տ ել Բագրատ ունյաց գա հա կա լող ճյուղերի հետ: Մ ա սնա կցել է Ատրպատականի ամիրայության դեմ համա­ տեղ պայքարին և 998-ի Ծումբի ճա կա տ ա ­ մարտին: Ստեփանոս Տարոնեցին Ա. Բ-ուն բնութագրել է իբրև «փառահեղ մարդ' լի հան­ ճարով և իմաստությամբ»: ԱԲԱՐՏԱՆ Ալեքսանդր Ավագի [16(28). 12. 1897, Դերբենդ - 25.1.1967, Լենինական], ռե­ ժիսոր: ՎԽ ՍՀ (1948), ՀԽ ՍՀ (1964) արվ. վասւո. գործիչ: 1921-36 -ի ն ' Կիսլովոդսկի, Բաքվի, Թ բիլիսիի հայկ. թա տ րոնների դերասան, 1930-37-ին' Թբիլիսիի պատանի հանդիսատե­ սի հայկ., 19 37-44-ի ն ' հայկ. դրամա տ իկ. (1954-ից' ռեժ.), 19 4 7 -5 3 -ի ն ' Լենինա կանի պետ. թատրոնների գլխ. ռեժ.: Բեմադրել է Ջանանի «Շահնամե», Գուլակյանի «Արշալույ­ սին», Գորկու «Թշնամիներ» ևն: Գրկ. Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն յան, Ե., 1969:

Ս., Ալեքսանդր Աբար-

ԱԲԳԱՐ Դիանա (Աղաբեկյան Անահիտ Հով­ հաննեսի) [1854, Կալկաթա - 8.7.1937, Ցոկոհամա (ճապոնիա)], գրող, հրապարակախոս, դիվանագետ: 1919-20-ին' ՀՀ դեսպան ճա պ ոնիայում և Հեռավոր Արևելքի այլ երկրներում: ճապոնիայի անգլ. մամուլում տպագրել է հայ ժողովրդին, Մեծ եղեռնին վերաբերող հոդ­

վածներ: Լույս է ընծայել ԱԲԳԱՐԻՈՍ «Հազար ու մի պատմու- -------------------------թյուններ» պատմվածքնե9 րի ժող., «Մենավոր խաչակիրը» վեպը, «Իմպերիալիզմը և օրենքը», «Եվրոպա յի խաղաղությունը», «Խա ղաղու­ թյան հիմնահարցը», «Խաղաղություն և ոչ խաղաղություն» աշխատությունները: ԱԲԳԱՐ ԹՈԽԱԹԵ9Ի, Ս ա ֆ ւ ս ր Ա բ գ ա ր , Ա բ գ ա ր Ե վ դ ո կ ա ց ի , Ա բ գ ա ր Դ պ ի ր (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVI դ. տպագրիչ, հոգևորա ­ կան, հաս-քաղ. գործիչ: 1562-ին ազգ-ազատագր. գործերով մեկնել է Հռոմ: 1565-ին Վենետիկում տպագրել է «Խառնայ փնթուր տումա­ րի...» օրացույցը և Սաղմոսարան (1565-66): Ապա տեղափոխվել է Կ.Պոլիս և տպագրել ևս 6 գիրք' 1567-68-ին' «Փոքր քերականութիւն», 1568-ին' «Տօնացոյց», «Պա րզա տ ումա ր», «ժամագիրք» և «Պատարագամատոյց» (եր­ կուսը միասին), «Տաղարան», 1569-ին' «Մաշ­ տոց»: Լատ. թարգմանությամբ մեզ է հասել Ա.Թ-ու հեղինակած դավանագիրը: Գրկ. Լ ե ո , Հայկական տպագրություն, հ. 1, Թ., 1904: Լ ե վ ո ն յ ա ն Գ., Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958: Ի շ խ ա ն յ ան Ռ., Հայ գրքի պատմություն, հ. 1, Ե., 1977:

ԱԲԳԱՐԻՈՍ Ալիս Ցուհաննայի (1886, Բեյրութ - 1952, Բեյրութ), մանկավարժ, սկաուտիզմի հիմնադիրն արաբ, իրականության մեջ: Ցու.Հ. Աբգա րիոսի դուստրը: Սովորել է Բեյրութի գերմանական դպրոցում (1891-99): 1900-12ին գործել է Կահիրեում, 1912-14-ին' Անգլիայում: Վերա դա ռնա լով Լիբա նա ն' կա զմել է սկաուտական խմբեր, զբաղվել աղջիկների մարմնակրթությամբ: 1917-ին հիմնել է մահմեդ. բարձրագույն Ահլիա դպրոցը, ապ ա' Դամասկոսի արաբ, վարժարանը և Տրիպոլիի իգական դպրոցը: 1923-ին նշանակվել է Լի­ բանանի և Սիրիայի սկաուտ, ընդհանուր մարզպան: Լիբանանի Արժանյաց շքանշան: ԱԲԳԱՐԻՈՍ Իսքանդար Հակոբի (1826, Բեյրութ - 1885, Բեյրութ), բանաստեղծ, պատմա­ բան: Սովորել է Բեյրութում, ապա' Անգլիայում: Գ րել է խոհափիլ. բանաստեղծություններ, պատմագր. աշիսատություններ: Հայտնի է «Շա հրիա ր առյուծակերպ անհաղթ արքայի պատմության մասին մտքերի բուրմունք» (1880) դյուցազներգությամբ: Արաբ ժողովրդի պատմությանն ու գրակ-յանն Են նվիրվա ծ «Արաբների պատմության ասպարեզում ցան­ կությունների լրումը» (1852), «Արաբ քերթող­ ների դասակարգման գրական ծաղկաստան» (1858), «Հոգու ըղձանքը Անթար Աբսի քերթ­ վածներում» (1864), «Ցանկությունների ճ ո ­ խացված լրումը» (1867), «Արտասովոր անցու­ դարձեր Լեռնային Լիբանանի կյանքում» (1869, հայ. հրտ.' «Սարսափներու գիրքը», 1935) աշ­ խատությունները: Արժեքավոր Են «Խըդիվ հբրահիմի արժանիքներն ու սխրանքները»


(1883) ներբողը, «Հոգու զբոսանք գեղեցկա զա րդ էջերում» բա նա ստ եղծու­ թյունների ժող.: ԱԲԳԱՐԻՈՍ Ցուհաննա (Հովհաննես, Ջ ա ն ) Հակոբի [1832, Բեյրութ - 1886, Այթեթ (Լիբանան)], պետ. գործիչ, գրող, թարգմանիչ: Ի.Հ. Աբգարիոսի եղբայրը, Ա. Ցու. Աբգարիոսի հայրը: Եղել է Բեյրութի անգլ. հյուպատոսու­ թյան թարգման, Հոլանդիայի հյուպ ատ ոսը Եգիպտոսում: Գրել է բարոյախրատ. պատմ­ վածքներ և նորա վեպ եր (արաբ.), կա զմել անգլ-արաբ. բառարան (հրտ.' 1887):

Ա ԲԳԱ ՐԻՈՍ

Գրկ. Վ ա ր ժ ա պ ե տ յ ա ն նի մեջ, Բեյրութ, 1951:

Ս. Հ., Հայերը Լիբանա­

ԱԲԳԱՐՅԱՆ Գևորգ Կարապետի (1888, ԿԵսարիա - 1967, Երևան), քանդակազարդող վար­ պետ: 1924-ին հայրենադարձել է: Իրականաց­ րել է նշանավոր ճարտ-ների ևքա նդ-ների զարդաքանդակային մտ ա հղա ցումները' Ե ր և ա ­ նում Կառավարական տան (ֆելզիտ), Օպ երա ­ յի և բալետի թատրոնի (գրանիտ, Երկուսն էլ' 1930-ական թթ.), Կառավարական 2-րդ տան (ֆելզիտ , 1950-ական թթ.), «Մայր Հա յա ս­ տան» թանգարանի (սև տուֆ, 1950), «Արա­ րատ» տ րեստ ի մառանների (բազալտ, 1945-63), ՀՀ տարբեր վայրերում' աղբյուր-հուշարձանների և այլ կառույցների քանդակային ձևավորումները: ԱԲԳԱՐՅԱՆ Գ և ո ր գ Վահա գնի (Վարազի) [14.9.1920, գ. Հոռոմ (այժմ' ՀՀ Շիրակի մար­ զում) - 15.5. 1998, Երևան], բանասեր, պատ­ մաբան, ձեռագրագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1965): Ավարտել է Ե Պ Հ պատմ. ֆակ-ը (1946): 1940-ից' Մատենադարանի ավագ գիտաշխա­ տող: Ուսումնասիրությունները նվիրվա ծ են միջնադարյան հայ մատենագրությանը, ձեռա գ­ րագիտությանը, գրքի պատմությանը: Հրատարակել է Փավստոս Բուզանդի, Սեբեոսի, Գրի­ գոր Նարեկացու և ուր. երկեր: Գերմ-ից թարգ­ մանել է հայագիտ. ուսումնասիրություններ: Երկ. Մատենադարան, Ե., 1962: «Սեբեոսի Պատ­ մությունը» և Անանունի առեղծվածը, Ե., 1965:

ԱԲԳԱՐՅԱՆ Կառլեն Արամի [ծ. 4.9.1928, գ. Ամասիա (այժմ' ՀՀ Շիրա կի մարզում) 4.2.1995, Ս. Պետերբուրգ], մաթեմատիկոս, մեխանիկոս: ՏԵխ. գիտ. դ-ր (1966), պրոֆ. (1968), Ռ ԳԱ թղթ. անդամ (1987): Ավարտել է ՄԱԻ (1952), Մ Պ Հ (1964): 1977-79-ին' ՀՀ ԳԱԱ Մե­ խանիկայի ինստ-ի, 1979-86-ին' ՀՀ ԳԱԱ և Ե Պ Հ հաշվող, կենտրոնի տնօրեն: 1986-94-ին աշ­ խատել է ՄԱհ-ում: Աշխատանքները վերաբե­ րում են մատրիցաների տեսությանը, դիֆերեն­ ցիա լ և ինտ եգրա լ-դիֆերենցիա լ հա վա սա ­ րումների ասիմպտոտիկ ինտեգրման և մեխա­ նիկայի տարբեր խնդիրներում (շարժման կա­ յունություն և կառավարվող համակարգերի դի­ նամիկա) դրանց կիրառման հարցերին: Երկ. М а т р и ч н ы е и а с и м п т о т и ч е с к и е м е т о д ы в т е о р и и л и н е й н ы х с и с т е м , М ., 1973.

ԱԲԳԱՐՅԱՆ Հրաչիկ Հմայակի [ծ. 10.9.1949, գ. Պեմզաշեն (այժմ' ՀՀ Շիրակի մարզում)], ֆ իզի­ կոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1999), պրոֆ. (2003): Ավարտել է Ե Պ Հ (1970): 1972-90-ին աշխատել է ԵՖհ-ում, 1990-ից' ԵՊԲՀ-ում, 1996-ից' բժշկ. և կենսբ. ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ: Աշխա­ տանքները վերաբերում են կիսահաղորդչային և պիեզոէլեկտր. միացությունների ֆ ոտ ոէլեկտր. հատկություններին և դրանց վրա էլեկտրոնային ճառագայթման ազդեցություն­ ներին, համակարգերում ինքնակազմակերպման Երևույթների ուսումնասիրություններին: Ռ Դ բնական ԳԱ ակադ. (1998), Կենսա ֆիզի­ կայի համահայկ. ընկերակցության անդամ (2004): ԱԲԳԱՐՈՎԻՅ Կւսետան, Ս ո լ թ ա ն Ա բ գ ա ր [1856, գ. Չեռնյովե (այժմ' Ուկրաինայի հվանոՖրանկովսկի մարզում) - 27.7.1909, Տրուսկավեց], գրող: Ապրել և ստեղծագործել է Լեհա ս­ տանում: Ա. գրել է «Ամուրիների ակումբը» (հ. 1-2, 1892), «Ցա րական կայսրությունից» (1892), «Խաբված հույս» (1894), «Սիրային հա­ մաձայնություն» (1894), «Գյուղական բակից» (1895), «Բավական ուշ է» (1909), «էմիրի մա­ հը» (1909) երկերը: ԱԲԵԼՅԱՆ Ալեքսանդր Հարությունի (5.6.1858, Շամախի - 6.5.1940, Դոնի Ռոստով), դրամա­ տուրգ: Հ.Հ. Աբելյանի եղբայրը: Աշխատակցել է «Մշակ», «Արձագանք», «Տարազ», «Մուրճ» և այլ պարբ-ների: Ա-ի կատակերգություններն ու դրամաները արտացոլում Են մանր արհեստ ա­ վոր. խավի կյանքն ու կենցաղը («Մարվող ճրագներ», «Մկիչի հարսանիքը», 1895, «Նշան­ վածներ», 1911 ևն): ԱԲԵԼՅԱՆ Արտաշես Ղա զա րոսի (2.5.1932, Սալոնիկ - 21.9.2003, Գյումրի), դերասան: ՀՀ վաստ. արտիստ (1989): 1948-ին հայրենադար­ ձել է: Ավարտել է Լենինականի թատրոնի դրա­ մատիկ. ստուդիան (1958): 1958-ից'նույն թատ­ րոնի դերասան: Դերերից են' Սոս («Սոս և Վա ր­ դիթեր», ըստ Պ. Պռոշյանի), Վարազդատ (Լ. Միքայելյանի «Վարազդատ»), Կիպար (Հ. Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար»), Արթին (Ե. Օտյանի «Չարշըլը Արթին աղա») ևն, որոնք աչ­ քի Են ընկել ընդգծվա ծ պլա ստ իկայով և երաժշտականությամբ: Նկարահանվել է կինո­ յում («Քաոս», 1973, «Հին օրերի երգը», 1982, «Ուրախ ավտոբուս», 2000, բոլորը' Հայֆիլմ):


ԱԲԵԼՅԱՆ Հարություն Տիգրանի [13(25).4. 1849, գ. Վարդաբլուր (այժմ' ՀՀ Լո­ ռու մարզում) - 11.10.1921, Ցյուրիխ], քիմիկոս: Պ րոֆ. (1884): Ավարտել է Ցյուրիխի համալսարանը (1872): Աշխատանքները վերա բե­ րում են ածխաջրածիննե­ րի, Երկքլորեթերների և սննդանյութերի վերլուծ. քիմիայի հարցերին: Հ.Հ. Աբելյան Ուսումնասիրել է նավթի բոցա վա ռմա ն շա րժընթա ցը, ստ եղծել դրա ջերմությունը չափող սարք, որը կոչվել է իր անունով: Եղել է Ցյուրիխի հայ գա ղութի պատվ. նախագահ, ԳԵրմ. ընկերության ան­ դամ: Գրել է «Ուղեցույց որակական վերլուծու­ թյան» (գերմ.) աշխատությունը: ԱԲԵԼՅԱՆ Հովհա ննես Հա րությունի [23. 10(4.11). 1865, Շամախի ֊ 1.7.1936, Երևան], դերասան: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1925): ՀԽ ՍՀ աշխատանքի հերոս (1932): Ա.Հ. Աբելյանք7 եղ­ բայրը: 1882-ից խաղացել է Թիֆլիսի, Բաքվի հայկ. և ռուս, թատերախմբերում: 1886-ին բեմարվ-ի ղասեր է առել Պ.Հ. Ադամյանից. 1895ին հիմնել է Թիֆլիսի «Հայոց դերասանական ընկերություն» թատերախումբը, 1901 ֊05-ին Գ.Հ. Պետրոպանի հետ վարել տեղի մշտական թատ երա խ ումբը, 1912-ին գլխ ա վորել հայ թատրոնի հյուրախաղերը Մոսկվայում և Ս. Պետերբուրգում, 1913-ին իր խմբով ելույթներ ունեցել հրանում, Միջին Ասիայում, 1917-ին' «Հայ դրամատիկ, դերասանների միության» (Թիֆլիս) նախագահ: 1920-ին մեկնել է արտա­ սահման: 1925-ին հայկ. թատերախմբերի հետ խաղացել է Կ. Պոլսում, Զմյուռնիայում, Եգիպ ­ տոսում, Փարիզում, Բրյուսելում, Լոնդոնում, ԱՄՆ-ում: 1925-ից' Երևա նի Առաջին պ ետ ­ թատրոնի (այժմ' Սունղուկյանի անվ.), 1927-28-ին' Բաքվի հայկ. թատրոնի դերասան: Պ. Ադամյանից հետո լինելով հայ թատրոնի ամենաակնառու դեմքը' Ա. իր ռեալիստ, խա­ ղով նպաստել է բեմարվ-ի ազգ. ոճի ձևա վոր­ մանը: Շիրվանզաղեի կերպարների' էլիզբարով («Պատվի համար»), Ռուստամ, Բարխուդար (երկրորդը ն ա և ' կինոյում, «Նամուս»), Գ իժ Դանել («Չար ոգի»), անգերազանցելի մարմնավորողն էր: Լավագույն դերերից են ն ա և ' Սվենգալի (Գեի «Տրիլբի»), Շտոկման (Իբսենի «Դոկտոր Շտոկման»), Պեպո (Սունղուկյանի «Պեպո»), Վանահայր (Շանթի «Հին աստվածներ»), Աբիսողոմ աղա, Պաղտասար (Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ», «Պաղտասար աղբար»), Ասլան ամի (Վաղարշյանի «Օղակում»), Օթելլո, Լիր (Շեքսպիրի «Օթելլո», «Լիր արքա»), ժա դով (Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն») ևն: 1936-ին Վանաձորի դրամատիկ, թատրոնը կոչվել է Ա-ի անունով:

Գրկ. Մ ա ր դ ա ն յ ա ն Ֆ., ԱԲԵՂՅԱՆ Հովհաննես Աբելյան, Թ., 1907: --------------------------Մ ե լ ի ք ս ե թ յ ա ն Ս., Հովհան11 նես Աբելյան, Ե., 1954: Ք ա լ ա ն թ ա ր Լ., Հովհաննես Աբելյան (ժող-ալբոմ), Ե., 1965: Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Բ., Հովհաննես Աբելյան. Կյանքի և ստեղծագործության տարեգրություն, Ե., 1987:

ԱԲԵԼՅԱՆ Պողոս Գրիգորի [1877, գ. Գումբուրղո (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան) - 1943, Երևան], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, տնտեսագետ, իրավաբան, գրող: Սովորել է Ախալքալաքի քաղաքային դպրոցում, էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում (1893), ավարտել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1898): 1911-15-ին ու­ սանել է Լազարյան ճեմարանում, միաժամա­ նա կ' Մոսկվայի համալսարանի իրավաբ. ֆակում: XIX դ. վերջին հարել է ՀՀ Դ կուս-յանը, ապա' էսէռներին: Ախալքալաքում հիմնել է ազգ-ազատագր. խմբակ, որի գործունեության բացահայ­ տումից հետո (1897) տեղափոխվել է Թիֆլիս: 1914-ից զբաղվել է հայկ, կամավոր, ջոկատների կազմավորման հարցերով: Եղել է Թիֆլիսի Հա­ յոց ազգ. խորհրդի, Կովկասի հայոց բարեգործ., Հայոց գյուղատնտ. ընկերությունների, Հայ գրող­ ների կովկասյան միության անդամ: Նախաձեռ­ նել է Ախալքալաքի հայրենյաց վարչության ստեղծումը (1918): Քննադատել է վրաց մենշևիկ­ ներին' հայ գաղթականների նկատմամբ ցուցա­ բերած անտարբերության և Լոռու ու Ջավախքի շուրջ սկսած պատերազմի համար: 1921-ին տե­ ղափոխվել է Երևան: 1920-30-ական թթ. պա­ տասխանատու պաշտոններ է վարել ՀՕԿ-ում, Հայկոոպում, Պետհրատում: Զբաղվել է գիտագրակ. գործունեությամբ: 1937-ին ենթարկվել է հալածանքների' «ազգայնականների» հետ կա­ պեր ունենալու մեղադրանքով: ԱԲԵԼՅԱՆ Վարուժան Հմայակի [ծ. 16.4.1954, ք. Ալավերղի (այժմ' ՀՀ Լոռու մարզում), կենսատեխնոլոգ: ԿԵնսբ. գիտ. ղ-ր (1996): Ավարտել է Ե Պ Հ քիմ. ֆա կ-ը (1977): 1984-ից' ՀՀ ԳԱԱ Ման­ րէաբանության ինստ-ի կենսակերպափոխման լաբորատորիայի վարիչ, 1998-ից, միաժամա­ նա կ' «Բիոտեխ» ընկերության հիմնաղիր-նախագահ: Մշակել է բարձրակտիվությամբ և եր­ կարակեցությամբ օժտ վա ծ կենսակատալիզների նոր համակարգ: Երկ. П о л у ч е н и е и п р и м е н е н и е и и м м о б и л о з о в а н н ы х ф е р м е н т о в и к л е т о к м и к р о о р г а н и з м о в , Е., 1989; Cyclodextrins: Production and uses, Y., 2001.

ԱԲԵՂՅԱՆ Արտաշես Գաբրիելի [1.1.1878, գ. Աստապատ (այժմ' Թազաքենղ' Նախ իջևանի Բաբեկի շրջանում) - 13.3.1955, Մյունխեն], բա­ նասեր, մանկավարժ, պատմաբան, հաս-քաղ. գործիչ: ՀՀ Դ անդամ: Ավարտել է Շուշիի թեմա­ կան (1890), Թ իֆ լիսի Ներսիսյա ն (1895) դպրոցները, էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1899): Սովորել է Մարբուրգի, Բեռլինի, Լայպցիգի հա մա լսա րա ններում (1899-1904): 1919-20-ին' ՀՀ խորհրդարանի անդամ: 1920ին մեկնել է Գերմանիա: 1922-45-ին' Բեռլինի և


ԱԲԵՂՅԱՆ Մյունխենի համալսարան-------------------------- ների պրոֆ.: Գլխավորել է 12 1942-ին ԲԵռլինում ստեղծ­ ված Հայ ազգ. խորհուրդը, որի նպատակն էր Գերմանիայի օգնությամբ Հայաստանի ազատագրումը «բոլշևիկյան լծից ու ռուսական տիրապետությունից»: Գրել է պատմաբանասիր. աշխատություններ («Քննութիւն Աստուածաշնչի հին հայերենի թարգմանութեան», 1906, «Թլուատ Դաւիթ», 1902), ուսումնասիրություններ («Քերովբե Պատկանեանը Դորպատում», 1949, «Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ», 1953), կազմել բառա­ րաններ, դասագրքեր: Կատարել ե թարգմանու­ թյուններ (Գյոթե, «Թատերգութիւններ», 1995):

Մ.Խ. Աբեղյան

Մ. Մ. Աբեղյան

խաղիկներ», 1940) և միջնադարյան հայրեննե­ րի («Գուսանական ժողովրդական տաղեր», 1940) գիտ. համահավաք բնագիրը: Անդրա­ Երկ. Հիւսիսային տիպերը Հայաստանում, տես դարձել ե հայ գրակ-յան սկզբնավորմանը, հայ Հայկականութիւն-արիականութիւն, Ե., 2001 (հոդ­ գրակ-գեղարվեստ. մտքի ու դպրության զար­ վածների ժող., թրգմ. գերմ.): ԱԲԵՂՅԱՆ Մանուկ Խաչատուրի [17.3.1865, գ. գացմանը, պատմությանը [«Հայոց հին գրակա­ Աստապատ (այժմ' ԹազաքԵնդ' Նախիջևանի նության պատմությունը» (հ. 1-2, 1944-46)]: Բաբեկի շրջանում) - 25.9.1944, Երևան], բանա­ 1910-ական թթ-ից Ա. զբաղվել է հայ բանաս­ սեր, բանագետ, լեզվաբան, գրականագետ: Փիլ. տեղծության տաղաչափության հետա զոտ(1898) և բանասիր. (1935) գիտ-ների դ-ր: Պրոֆ. մամբ («Հայոց լեզվի տաղաչափություն», 1933): Մեծ ե Ա-ի ներդրումը հայոց լեզվի, մասնա­ (1926): ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (1943): Գիտ. վաստ. վորապես արևելահայ-ի գիտ. ուսումնասիրու­ գործիչ (1935): Մ.Մ. և Ս.Մ. Աբեղյանների հայրը: Սովորել է էջմիածևի Գևորգյան ճեմա րա ­ թյան բնագավառում («Աշխարհաբարի շա րա ­ նում (1876-85), Ենայի, Լայպցիգի, Բեռլինի, հյուսություն», 1912, «Հայոց լեզվի տ եսու­ թյուն», 1931): Ա. հայ-ի նոր ուղղագրության Փարիզի համալսարաններում (1893-98): Ա. Եղել է Երևանի համալսարանի հիմնադիր հիմնադիրն է: Զբաղվել է նշանավոր գրակ. հուշարձաննե­ դասա խ ոսներից, 1923-25-ի ն ' պատմագր. րի գիտ. հրատարակությամբ: Ա-ի անունով են ֆակ-ի դեկան, ամբիոնի վարիչ: Ա-ի անվան հետ է կապվում դաս. հայագի­ կոչվել ՀՀ ԳԱԱ Գրակ-յան ինստ-ը և Երևանի № տության նոր փուլի զարգացումը: Ա. հայ նոր 3 դպրոցը: Երկ. Երկեր, հ. 1-8, Ե., 1966-85: բանագիտության հիմնադիրն է: Գրկ. Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Ս., Մանուկ Աբեղյան, Ե., 1886-ին գրառել է «Սասնա ծռեր» հերոսա­ 1970: Մանուկ Խաչատուրի Աբեղյան (կենսա-մատեվեպի մոկաց նոր տ արբերակը («Դաւիթ եւ նագիտություն), Ե., 1963: Մհեր», 1889) և կատարել առաջին մասնագիտ. ԱԲԵՂՅԱՆ Մհեր Մանուկի [13(26). 1.1909, Վահետազոտությունը («Ազգային վեպ», 1889-90): ղարշապատ - 20.11.1994, Երևան], Մ. Խ. ԱբեղՀետագայում վեպի նորանոր գրառումների հի­ յանի որդին, Ս.Մ. Աբեղյանի եղբայրը: ՀԽ ՍՀ ման վրա ստեղծել է «Սասնա ծռերի» դասա­ ժող. նկարիչ (1960): Ս ովորել է ԵԳ Ա Տ -ում կան տեսությունը («Հայ ժողովրդական վեպը», 1908): Ա. վերականգնել է հայ հին առասպելա- (1922-27), Մոսկվայի Վխոււոեինում (1927-30), բանության և ժող. հավատալիքների ամբող­ Ս. Պեւոերբուրգի Պրոլետ, կերպարվ-ի ինստջական համակարգը և հիմք դրել հայ առաս- ում (1930-31): 19 37-45-ին դասա վանդել ե պելաբանության գիտ. նոր տեսությանը («Հայ ԵԳՈւ-ՈԼմ, 1954-59-ին' ԵԳԹհ-ՈԼմ: 1939-45, ժողովրդա կա ն հաւատալիքը», «Հայ ժ ո­ 1967-68-ին' ՀՆ Մ վարչության նախագահ: Ա-ի ռեալիստ, ինքնատիպ արվ-ը ձևա վոր­ ղովրդական առասպելները Խորենացու Հայոց պատմութեան մեջ», 1899): Հիշյալ աշխատու­ վել է ազգ. գեղանկարչ. ավանդույթների, մաս­ թյունների հիման վրա Ա. գրել ե «Հայ վիպա­ նավորապես Մ. Սարյանի արվ-ի ա զդեցու­ կան բանահյուսություն» (հրտ.' 1966, «Երկեր», թյամբ: Նրա բազմաժանր գործերին բնորոշ են էպիկ, շունչը, վառ գունային և լուսային հագեհ. 1) հիմնարար ուսումնասիրությունը: Մշակել է հայ հին ունոր քնար, բանահյուսու­ ցածությունը («Աշունը Երևա նում», 1942), թյան գիտ. տեսությունը, սկզբնավորել հայ բա­ «Նատյուրմորտ հին հայկական մայոլիկայով», նահյուսության գիտ. տեքստաբանությունը: Կ. 1956, «Բնանկար V դ. հուշարձանով», 1965, Մելիք-Օհանջանյանի ա շխ ա տ ասիրությամբ երկուսն էլ' ՀԱՊ): Ա-ի թեմատիկ ու դիմանկարչ. իրագործել է «Սասնա ծռեր» հերոսավեպի պա­ կտավներից են' «Ամառ» (1959, Տրետյակովյան Մոսկվա), «Հայաստան» տումների գիտ. հրատ. (հ. 1-2, 1936-51), Ա. պ ա տ կերա սրա հ, Ղանալանյանի և Գ. Աբովի ա շխ ա տ ա կցու­ (1975, եռապատկեր), «Չ. Այթմատովի դիմա­ թյամբ կազմել է «Սասունցի Գավիթ» էպոսի նկարը» (1982): Ա-ի գրաֆիկային, մասնավո­ համահավաք բնագիրը (1939), կազմել և հրա- րապես լինոփորագրություններին հատուկ Են տարակել է հայկ. խաղիկների («ժողովրդական մոնումենտալությունն ու արտահայտչականու-


հաննեսի հետ ՎասպուրաԱԲՈՎ կանից գաղթել է Սեբաս- -------------------------տիա, ապա տեղափոխվել 13 Կ. Պոլիս: Բյուզ. արքունի­ քում վստահություն ձեռք բերելով' 1050-ական Գրկ. К а м е н с к и й А . А ., թթ. նշանակվել է Կիլիկիայի հայաշատ շրջաննե­ М е ге р М а н у к о в и ч А б е гян , րի կառավարիչ: Դստերը կնության է տվել ՀԵМ ., 1966; М и к а э л я н К . В., թումյանների նախահայր իշխան Օշինին և նրան М ге р А бегян . Ж ивопись նվիրել (1073) Լամբրոնը' որպես ժառանգական [А л ь б о м ], М ., 1982. կալվածք: Խնամիական կապեր է հաստատել ԱԲԵՂՅԱՆ Սուրեն Մանունա և Կապադովկիա աքսորված ԳագիկԲ-\\ հետ: Գ.Ա. Աբով կի (5.4.1911, Երևա ն - Ա. Ա. հովանավորել է Կիլիկիայի հայերին, ըստ 2.6.1996, Սան Ֆ րա նցիսէության, նախադրյալներ ստեղծել այնտեղ հայկ. կո), թատերագիր, դերասան: Մ.Խ. Աբեղյանի պետության հիմնադրման համար: որդին, Մ.Մ. Աբեղյանի եղբայրը: Ավարտել է Գրկ. Ա լ ի շ ա ն Ղ , Ս իսուա ն , Վ ե տ ., 1885: Սունդուկյանի անվ. թատ րոնի ստուդիան ԱԲԿԱՐՅԱՆ Ստեփանոս, Ա ն կ յ ո ւ ր ա ց ի (ծ. և (1931): 1929-41 ՜ին'նույն թատրոնի դերասան: մ. թթ. անհտ), XVIII դ. մանկավարժ, բնագետ: Մա սնա կցել է Հայրեն, մեծ պատերազմին: Մեզ հասած «Գիրք որ կոչի սկզբունք բնական 1942-ին գերի է ընկել և տարվել Գերմանիա: գիտութեանց» (1796) աշխատությունը դասա­ 1949-ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում: 1954-ին Լոս գիրք է մանուկների համար, որտեղ տեղեկու­ Անջելեսում կազմակերպել է «Նորք» թատերա­ թյուններ Են տրվել աշխարհագրության, Արե­ խումբը: 1954-62-ին թատերախմբի ուժերով գակնային համակարգում Երկրի դիրքի ու կա­ բեմադրել է Գ. Սունդուկյանի «Խաթաբալա», ռուցվածքի, մթն. երևույթների և օրգ. աշխար­ «ՊԵպո», Ա. Շիրվանզադեի «Պատվի համար», հի մասին: «Չար ոգի», Հ. Պարոնյանի «Պաղտասար աղ­ ԱԲՈՅԱՆ Արսեն Հովհաննեսի [ծ. 1.6.1941, գ. բար» և այլ պիեսներ: Գրել է ն ա և թատերգուԲա րա լեթ (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան)], թյուններ («Համբերդի ծաղրածուն», 1988, «Ֆէֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1992), պրոֆ. դայիններ կամ կապոյտ զնգուն հուլունքներ», (1994): Ավարտել է Ե Պ Հ (1966): 1967-ից աշխա­ «Խաւարման գիշեր», 1988, հրտ .' 1996): տում է ՀՊՃՀ-ում, 2003-04-ին' ընդհանուր ֆ ի ­ ԱԲԻԿՏԱՆ Միհրան (1855, Կ. Պոլիս - 1938, Կ. զիկայի ամբիոնի վարիչ: Պոլիս), բառարանագիր: Կրթությունն ստացել է Աշխատանքները վերաբերում են կիսահա­ Կ. Պոլսի Սահակյան վարժարանում: Ուսուցչու­ ղորդչային բյուրեղների անկատարելություննե­ թյուն է արել Կ. Պոլսի հայկ. վարժարաններում: րի ռենտգենագր. և ռենտգենաինտերֆերաՏպագրել է դասագրքեր, բառարաններ [«Առաջ­ չափ. հետազոտություններին: Կիսա հա ղորդ­ նորդ ուղղագրութեան օսմանեան լեզուի» չային սիլիցիումի բյուրեղի հիմքի վրա պատ­ (1884), «Լեթայիֆի ասար» (1894, թուրք.), «Ըն­ րա ստ ել է բա զմապատիկ ինտերֆերաչափ, դարձակ բառարան հայերէնէ տաճկերէն» որով հնարավոր է ստանալ բյուրեղում արատ­ (1891), «Համառօտ բառարան հայերէնէ-տաճների տարածաչափ. ռենտգենյան դիֆրակցիոն կերէն (1891), «Բառագիրք երեքլեզուեան տ աճ­ պատկերները: Հեղինակ է ուս., մեթոդ, ձեռ­ կերէն, հայերէն, գաղղիարէն» (1888)]: նարկների: ԱԲԻՏԱՆՅ (Աբիանց) Վիկւոոր Քրիստափորի Նյու Տորքի ԳԱ ակադ. (1994): ԱՄՆ կեն[18.10.1911, Չեռնոբիլ (Ուկրաինա) - 16.12. սագր. ինստ-ի «Տարվա մարդ» կոչում (1999), 1984, Մոսկվա], ճարտարագետ-մեխանիկոս: Երկրորդ հազարամյակի պատվո ոսկե մեդալ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1958), պրոֆ. (1960): Ավարտել ԱԲՈՎ (Աբովյան) Գևորգ Արշակի (27.11.1897, է ՄԲՏՈՒ (1936): 1940-84-ին աշխատել է ՄոսկԹիֆլիս ֊ 11.3.1965, Երևան), գրող, թարգմա­ վայի Ավիացիոն շարժիչաշինության կենտր. նիչ, գրականագետ: Պրոֆ. (1937): ՀՀ արվ. ինստ-ում, 1978-82-ին' թռչող ապարատների վաստ. գործիչ (1945): Գրական «Երեքի խմբա­ ուժային տեղակայանքների ամբիոնի վարիչ: կի» (Ե.Չա րենց, Ա., Ա. Վշտունի) անդամ, Աշխատությունները վերաբերում են ավիացիոն Խորհրդային Հայաստանի գրակ. առաջին մա­ գազատուրբինների, թիակավոր մեքենաների, նիֆեստ ի' «Դեկլարացիա երեքի» (1922) հեղի­ ավիացիոն շարժիչների տեսության հարցերին: նակներից: 1925-31 ֊ին' Հայաստանի պրոլետ, Երկ. Т е о р и я а в и а ц и о н н ы х г а з о в ы х т у р б и н , 3 գրողների ընկերակցության քարտուղար, изд., п е р е р а б . и доп., М ., 1979. 1928-31 ֊ին, միաժամանակ' Երևանի առաջին Գրկ. К р у п н е й ш и й с п е ц и а л и с т п о г а з о в ы м պետ. թատրոնի տնօրեն, 1940-52-ին' Մատե­ т у р б и н а м , в к н . С а р к и с я н А . Е., А р м я н е -в о е н н ы е у ч е н ы е , к о н с т р у к т о р ы , п р о и з в о д с т в е н н и к и и и с п ы ­ նադարանի տնօրեն: Վաղ շրջանի ստեղծագոր­ тател и X X века, т. 1, Е., 1998. ծություններում («Միայն կինը», 1919, «Դանա­ ԱԲԼՂԱՐԻԲ ԱՐԾՐՈՒՆԻ [ծ թ անհտ - 1080, կը բկին», 1923, բանաստեղծ, ժող-ներ) հետևել թաղվել է Պապեռոն բերդում (Լեռնային Կիլի- է գրակ. ձևապաշտ, հոսանքներին: Հեղինակ է կիա)], պետ. գործիչ: Իշխան Հասանի որդին և ն ա և պատմվածքների, մենագրությունների, («Պատմվածքներ», Խուլ Խաչիկի թոռը: 1021-ին Սեն եք երի մ- Հով- թարգմանությունների թյունը («Սևանա կղզին», 1959, Ա.Ս. Պուշկինի անվ. կերպարվ՜ի թանգարան, Մոսկվա , «Հայկական բնանկար», 1975 ևն):


ԱԲՈՎ

1928, «Սիրո և արդարու­ թյան մեծ երգիչը' Սայաթ14 Նովան», 1945): Մասնակ­ ցել է հայ ժող. էպոսի հա­ մահավաք տեքստի պատրաստմանը: Երկ. Գաբրիել Սունդուկյան, Ե., 1953:

ԱԲՈՎ Տուրի Գեորգիի (ծ. 7.11.1922, Տուապսե), ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1969), պրոֆ. (1984): Ռ ԳԱ թղթ. անդամ (1987): Ավարտել է Մ Պ Հ (1947): Աշխատել է Խ ՍՀՄ ատոմային էներգիայի օգտ ա գործմա ն պետ. կոմիտեի տես. և փորձարար, ֆիզիկայի ինստ-ում (1963ից' լաբորատորիայի վարիչ): Ուսումնասիրել է զույգության խախտման երևույթը միջուկային ռեա կցիա ներում, ա շխ ա տ ա կիցների հետ հայտնագործել նուկլոնների թույլ փոխազդե­ ցությունը միջուկներում: Փորձերով դիտել է գամմա-քվանտների առաքման ասիմետրիան բևեռա ցա ծ նեյտ րոնների ճառագա յթային զավթման (միջուկներով) ռեակցիայում: Սկիզբ է դրել բևեռա ցա ծ նեյտրոնների փնջերով բյու­ րեղներում ռելաքսացիոն շարժընթացների հե­ տազոտման նոր ուղղության' միջուկային մագ­ նիս. ռեզոնանսային սպեկտրաչափության կի­ րառումով: Ստեղծել է գերսառը նեյտրոնների մագնիս, թակարդ, ԽՍՀՄ-ում առաջին նեյտրո­ նային բյուրեղային սպեկտրաչափն ու նեյտրո­ նային դիֆրակտաչափը: Ունի ն ա և ծանր ջրով ատոմային ռեակտորների ֆիզիկային ու տեխ­ նիկային վերաբերող աշխատանքներ: Լենին­ յան մրց. (1974): ԱԲՈՎՅԱՆ (Հարությունյան) Բարսեղ Սահակի [19.4(1.5). 1880, Թիֆլիս - 18.1.1959, Հալեպ], դերասան: Խաղացել է Հ. Աբելյանի և Սիրանույ­ շի (Այսրկովկաս), Սևումյան-Ավետյան (Թուր­ քիա, Բուլղարիա) խմբերում: 1918-ին մեկնել է Պարսկաստան, ելույթներ ունեցել Մերձ. Արլում, Հնդկաստանում, Եգիպտոսում, կազմա­ կերպել դրամա օպերետ. թատերախմբեր: 1948-ից ապրել է Հալեպում: Դերերից են' Զիմզիմով (Սունդուկյանի «Պեպո»), էլիզբա րով (Շիրվանզադեի «Պատվի համար»), Աբիսողոմ աղա («Մեծապատիվ մուրացկաններ», ըստ Պարոնյանի), Օթելլո (Շեքսպիրի «Օթելլո»): ԱԲՈՎՅԱՆ Գ ևորգ Կարապետի [1837, գ. Օձուն (այժմ' ՀՀ Լոռու մարզում) - անհետացել է 1866], մանկավարժ, հաս. գործիչ: Սովորել է Ներսիսյան դպրոցում: Ավարտել է Լազարյան ճեմա րա նը (1854): 1854-60-ին Թ իֆ լիսում զբաղվել է մանկավարժությամբ, կիրառել նոր ծրագրեր և մեթոդներ, մասնակցել հայ թատեր. և երաժշտ. կյանքին: Նրա «Համառօտութիւն հայոց ազգի պատմութեան» (18690 աշխարհա­ բար դասագիրքն ունեցել է չորս հրատ.: ԱԲՈՎՅԱՆ Խաչատուր Ավետիքի [15.10. 1809, գ. Քանաքեռ (այժմ' Երևանի շրջագծում) ֊ ան­ հետացել է 2(14). 4. 1848], գրող, մանկավարժ, բա նա գետ -ա զգա գրա գետ , լուսավորիչ, հայ նոր գրակ-յան ու մանկավարժության հիմնա­ դիր: 1819-22-ին սովորել է էջմիածնի վանա­

Յու Գ. Արով

Խ.Ա. Աբովյան

կան, 1824-26-ին' Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոց­ ներում, 1830-35-ին ուսանել է Դորպ ա տ ի (այժմ' Տարտու) համալսարանում, 1827-28-ին ուսուցչություն է արել Հաղպատի և Սանահինի վանական դպրոցներում, 1829-30-ին էջմիածնում եղել է կաթողիկոսի և սինոդի թարգմանիչ ու քարտուղար: 1829-ի հոկտ. 9-ին Դորպատի համալսարանի պրոֆ. Ֆ . Պա րրոտ ի արշավախմբի հետ Ա. բա րձրացել է Արարատ լեռան գագաթը և այդ «սրբապղծության» համար հա­ լածվել հոգևորականների կողմից: 1837-43-ին' Թիֆլիսի գավառ, դպրոցի տեսուչ և ուսուցիչ, 1843-48-ին' Երևանի գավառ, դպրոցի տեսուչ: 1848-ի մարտին նշանակվել է Թիֆլիսի ՆԵրսիսյան դպրոցի տեսուչ: Իշխանությունները խոչընդոտել Են Ա-ի լուսավորչ. գործունեությու­ նը: 1848-ի ապրիլի 14-ին դուրս է եկել տնից և այլևս չի վերադարձել: Ա. թողել է գրակ. հարուստ ժառանգություն' հայ., ռուս., գերմ.: Առաջին բա նա ստ եղծու­ թյունները (գրաբար) արտացոլել են Ա-ի ռոման­ տիկ աշխարհընկալումը («Կարօտութիւն նախ­ նի վայելչութեանց հայրենեաց իմոց», 1824, «Սրբաճեմ ոտից տեառն գթութեանց», 1824): 1820-ական թթ. գրել է սիրո և կարոտի տաղեր: Նրան մտատանջել են անհատի և հայրենի­ քի ճակատագրերը, Երազանքի և աններդաշ­ նակ իրականության հակադրությունները («Զգացմունք ցաւալի սրտիս...», «Զի՞նչ այս դառն հարուած...», «Գարուն», «Սէր առ հայրե­ նիս», 1831-35): Գրել է առակներ, պատմվածքներ, ուղեգրու­ թյուններ, ճամփորդական խորհրդածություն­ ներ («Պարապ վախտի խաղալիք», 1838-41, «Թուրքի ախչիկը», «Նոր վերելք Արարատի գագաթը», 1847): Հայ նոր գրակ-յան մեջ շրջադարձային Եղավ Ա-ի «Վերք Հայաստանի» (1841, հրտ .' 1858) պատմավեպը: Այն առաջին հայ վեպն է, որով էլ սկզբնավորվել է հայկ. ռոմանտիզմը: Վ ե­ պում պատկերված են հայ ժողովրդի վիճակը Պարսկաստանի ու Թուրքիայի տիրապետու­ թյան օրոք, նրա ազգ-ազատագր. պայքարը և Արլ. Հայաստանի միացումը Ռուսաստանին: Ա. ցույց է տվել հայ ժողովրդի պատմ. ճա կա տ ա գ­ րի ողբերգությունը, հայրենիքի վերածնության հույսը կապել ազգ. համախմբման, կրթության և լուսավորության տարածման հետ:


Ա. ազգապահպան կարևոր գործոն է համա­ րել լեզուն և հավատը, ժողովրդին հասկանալի աշխարհաբարը դարձրել է գրակ, լեզու: Ա. ա ռա ջ է քա շել ընդհանուր գրագիտության խնդիրը, մարդու բարոյական կա տարելագործ­ ման ուղին տեսել գեղեցիկ արվեստների ու լու­ սավորության տարածման մեջ: Ա-ի ստեղծագործություններն արժեքավոր ներդրում են հայ նոր պատմագրության մեջ («Մեկ երկու խոսք էլ հայոց վրա», «Ուղևորու­ թյուն դեպի Անիի ավերակները»): Ըստ նրա' պատմ. անցյալը պետք է դառնա ազատագր. պայքարի արդիական հարցերը լուծելու ազդակ: Ստեղծել է ռուս-հայ. առաջին զուգադր. քերակ-ը: Ա-ի մանկավարժ, ըմբռնումները ձևավորվել են ժ -ժ . Ռուսոյի, Ցո. Պեստալոցիի, Ֆրա նկեի հայացքների ազդեցությամբ: Նրա մանկավարժ, հայացքներն ու սկզբունքները մարմնավորված են «Նախաշաւիղ»-ում, «Պատ­ մութիւն Տիգրանի կամ Բարոյական խրատներ մանուկների համար» վեպում (1840-ական թթ.): Ա. սկզբնավորել է հայ ազգագրությունը («Գիւղական տների կառուցուածքը», 1835, «Ակնարկ Թիֆլիսում ապրող հայերի կեանքի...»,1840), բանագիտությունը, հիմք դրել քրդա գիտ ությանը Հա յաստ անում («Քրդեր», «Եզդիներ», 1846): Թարգմանել է Հոմերոսի, Վ. Գյոթեի, Ֆ. Շիլլերի, Ն. Կարամզինի երկերից: ՀՀ-ում Ա-ի անունով կոչվել են քաղաք, պու­ րակներ, փողոցներ, դպրոց, մեդալ, մրցանակ, կրթաթոշակ, համալսարան (ՀՊՄՀ): Ա-ի արձա­ նը կանգնեցված է Երևանում և Քանաքեռում, որտեղ և գտնվում է նրա տուն-թանգարանը: Երկ. ԵԼԺ, հ. 1-10, Ե., 1947-61: Երկ., Մ., 1897: Դիվան Խաչատուր Աբովյանի, հ. 1-2, Ե., 1940-48: Նախաշավիղ, Ե., 1940: Վերք Հայաստանի, Ե., 1984: Գրկ. Հ ա կ ս տ հ ա ո ւ զ ե ն 0 ., ճանապարհորդու­ թիւն յայսկոյս Կովկասու. այն է ի Հայս Եւ ի Վիրս, Վաղ-պատ, 1872: Տ ե ր տ ե ր յա ն Ա., Աբովյանի ստեղծագործությունը, Ե., 1941: Ղ ա ն ա լ ան յա ն Ա., Աբովյանը և ժողովրդական բանահյուսությունը, Ե., 1941: Շ ա հ ա զ ի զ Ե., Խաչատուր Աբովյանի կեն­ սագրությունը, Ե., 1945: Հ ա կ ո բ յ ա ն Պ., Խաչատուր Աբովյան. կյանքը, գործը, Ժամանակը (1809-1836), Ե., 1967: Ն ո ւ յ ն ի , Վերելք. Ե., 1982:

ԱԲՈՎՅԱՆ Կա ռլոս Շա վարշի, Կ ա լ ո (1.3. 1937, Կիրովական - 5.12.1992, Վանաձոր), նկարիչ: Մասնագիտացել է ինքնակրթությամբ: Ստեղծագործել է հիմնականում դիմանկարի ժանրում: Ա-ի կտավներին յուրահատուկ են խորհրդապաշտությունը, գունային ոչ կաղա­ պարային լուծումները, դինամիկան («Սարոյի թաղումը», «էլենի դիմանկարը», 1982, «Նկար­ չի կնոջ դիմանկարը», 1986, «Ինքնանկար», 1989 ևն): Անհատ, ցուցահանդես' Երևանում (1995, հետմահու): ԱԲՈՎՏԱՆ Մելանյա Հարությունի (ծ. 7.5.1944, ք. Ալավերդի), երգչուհի (քնարակոլորատուրային սոպրանո): Ավարտել է Երևանի կոն­ սերվատորիան (1972): 1972-ից' ՀՀ հեռուստա-

ռադիոյի, 1974-ից' ն ա և Ա ԲՈՎՅԱՆ Հայֆիլհարմոնիայի մենա- -------------------------կատար: 1988-ից բնակ15 վում է ԱՄՆ-ում: Երգացան­ կում են արևմտաեվրոպ., ռուս և հայ դասական­ ների արիաներ, ռոմանսներ, երգեր, հայ ժամա­ նակակից կոմպոզիտորների վոկալ շարքեր, հայ միջնադար, տաղեր ու շարականներ: Հավաքել ու մշակել է ազգագր. երգեր: Ա-ի կատարմամբ հայտնի են «Ծամթել», «Նարոյ-նարոյ», «Ջանիման», «Նանի բալամ», «Մի լա մայրի՛կ» ևն: Աիջազգ. մրցույթների (1971, Մոսկվա, ժող. երգի միջազգ. կոնգրես, 1973, Վորոնեժ, համամիութ. Երգի մրցույթ' ոսկե մեդալ և 1-ին կարգի դիպլոմ, 1973, Բեռլին, համաշխ. 10-րդ փառա­ տոն' ոսկե մեդալ և 1-ին կարգի մրց., 1974, Ալմա Աթա, Ասիայի և Աֆրիկայի երկրների 6-րդ փ ա ռա տ ոն' լավագույն կատարողի դիպլոմ) դափնեկիր: ԱԲՈՎՏԱՆ Տուրիկ Հրաչիկի [1.11.1941, գ. Կարծախ (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան) ֊ 3.12.2005, Երևան], անասնաբույժ: ԿԵնսբ. գիտ. դ-ր (1993), պրոֆ. (1994), ՀԳ Գ Ա թղթ. ան­ դամ (1998): Ավարտել է Ե Ա Ա հ (1965): 1965-ից աշխատել է նույն ինստ-ում, 1974-78-ին' Գ Հ բաժանմունքի ղեկավար, 1994-2002-ին' ՀԳ Ա անասնաբուժ. սանիտար, փորձաքննության, զոոհիգիենայի և անասնաբուժության ամբիոնի վարիչ, 2002-05-ին' անասնաբուժ. բժշկագի­ տության և անասնաբուծության ֆակ-ի դեկան: Աշխ ատ անքները վերա բերում են գյուղատնտ. կենդանիների բնական դիմադրողա­ կանության բարձրացման հարցերին: Ուսում­ նասիրել է միջավայր-գենոտիպ փոխազդեցու­ թյան դերը տավարի օրգանիզմի բնական դի­ մադրողականության վրա: ԱԲՈՎՏԱՆ Ռուբեն Հարությունի (ծ. 26.6.1948, Երևան), նկարիչ: ՀՀ վաստ. նկարիչ (1990): Ավարտել է ԵԳՈՒ (1968): Ա-ի արվ-ին բնորոշ են համարձակ շեշտադրումները, կատարողական բարձր վարպետությունը, քնարականությունը: Ստեղծել է «Երաժիշտներ», «Համբույր», «Առլե­ կին», «Պատուհան», «Դիմակահանդես», «Խա­ ղատուն», «Կոմեդիանտներ» և այլ գործեր: 1997ին տեղափոխվել է ԱՄՆ, 2003-ին' Մոսկվա: Անհատ, ցուցա հա նդեսներ' Մոսկվա յում (1978), Մոնրեալում (1983), Լոնդոնում (1986, 1991), Փարիզում (1997), Երևանում (2001), Նյու Տորքում (1998, 2003) և այլուր: Գործերից պահ­ վում են ՀԱՊ-ում, ԺԱԹ-ում, Տրետյակովյան պ ա տ կերա սրա հում (Մոսկվա), Բիշքեկի գեղարվ-ի ազգ. թանգարանում ևն: ԱԲՈՎՏԱՆ Սարգիս Եսայու [2.1.1869, Ջալալօղլի (այժմ' Ստեփանավան) - 21.6.1942, Երևան], գյուղատնտես, կաթի մշակման և կաթնամթերքների արտադրության տեխնոլոգ: Ավարտել է Լայպցիգի համալսարանի գյուղատնտ. ֆա կ-ը (1895): 1898-ին Լոռիում և Ախալքալաքում ստեղծել է կաթնատնտեսության ֆերմաներ: Անդրկով-


ԱԲՈՎՅԱՆ կասում հիմնադրել է Եվ-------------------------- րոպ. տեսակի պանիրների 16 արտադրություն: 1921-23ին' Հայաստանի հողժող­ կոմի տեղակալ, 1923-30-ին' Երևանի համալ­ սարանի գյուղատնտ. ֆա կ-ի դասախոս, 1930-37-ին' Հ Գ հ տնօրեն: Աշխ ատ անքները վերա բերում Են կաթի մշակման հարցերին: ԱԲՈՎՅԱՆ Ստ եփանոս ԲարսԵղի (ծ. 25.8. 1928, Թիֆլիս), երկրաբան: Երկրբ. գիտ. դ-ր (1975): Ավարտել է Վրաց. պոլիտեխ. ինստ-ը (1950): 1954-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Երկրբ. գիտությունների ինստ-ում, 1976-91 ֊ ի ն 'օպտիկավերլուծ. լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ հիմքա­ յին ու գերհիմքային ապարների ուսումնասի­ րությանը: ԱԲՐԱՀԱՄ (ծ. թ. ւսնհտ - 669), Երուսաղեմի հայոց առաջին պատրիարքը' 638-ից: Արաբ ամիրայապետ Օմարից ձեռք է բերել հրովար­ տակ, որով Երուսաղեմի հայոց պատրիարքու­ թյունը ճանաչվել է հուն-ից անկախ, ստացել Բեթղեհեմի Ս. Ծննդյան տաճարը, Երուսաղեմի Ս. Հակոբյանը վանքը' իր կալվածքներով, Ս. Հարություն տաճարի մի մասը ևն: Ասորիները, ղպտիները և եթովպացիները ենթարկվել Են հայոց պատրիարքությանը, հայերին տրվել է եկեղեցու զանգ հնչեցնելու իրավունք: ԱԲՐԱՀԱՄ (ծ. և մ. թթ. ւսնհտ), X V դ. փորագրիչ և քանդակագործ: 1486-ին քանդակազարդել է Սևանի Առաքելոց եկեղեցու հվ. դուռը (ընկուզա­ փայտ, ՀՊՊԹ), որի ճակատին Ամենակալն է, ներքևում' Բարեխոսության ու Հոգեգալստյան տեսարանները' կատարված պատկերագրու­ թյան և զարդարվ-ի նուրբ զուգորդումով: Հորին­ վածքը եզերված է չափածո արձանագրությամբ: ԱԲՐԱՀԱՄ (ծ. և մ. թթ. ւսնհտ), X V դ. 2-րդ կեսի - XVI դ. սկզբի մանրանկարիչ, գրիչ, կազմող: Աշակերտել է Դանիել Աստվածաբան րաբու­ նապետին (Սևանավանք) և գրիչ Ավագտեր վարդա պետ ին (Բոլորա բերդ անապատ, Սրկղունք, Վայոց ձոր): 1471-1502-ին պատկերազարդել է 10 մատ­ յան [Ավետարաններ (ձեռ. № 3409, 2634, 221, 7770, 6865, 5303), Հայսմավուրք (№ 6268), ճ ա ­ շոց (№ 2781), ճառընտիր (№ 942), Շարակնոց (№ 1579), բոլորը' Մատենադարանում], որոն­ ցում նկատելի են Գլաձորի մանրանկարչության դպրոցի և Թորոս Տարոնացու ազդեցությունը: Գրկ. Ժ Ե դարի հայերեն ձեռագրերի հիշատակա­ րաններ (կազմ.' Լ. Խաչիկյան), մաս 2-3, Ե., 1958-67:

ԱԲՐԱՀԱՄ Ա ԱՂԲԱԹԱՆԵ9Ի (ծ թ անհտ մոտ 613), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 607-ից: Հա ջորդել է Մովսէս Բ Եղիվարդեցուն Եղել է Ռշտունիք գավառի եպիսկոպոսը: Բյուզան­ դիայի դեմ հակաքաղկեդոն. պայքարում նրան քաղ. նկատառումներով աջակցել է Պարսից արքա Խոսրով II Փարվեզը: Ա. Ա Ա. ջանացել է Վրա ց կա թողիկոս Կյուրիոնին հետ պահել

բյուզ. եկեղեցու հետ դավանաբան, միությու­ նից, սակայն' ապարդյուն: Կանխել է Աղվանից եկեղեցու անջատող, ձգտումները: Կաթողիկոս, գահին Ա. Ա Ա-ուն հաջորդել է Կոմիտաս Ա ԱղցեցիԱ ԱԲՐԱՀԱՄ ԱՆԿՅՈՒՐԱՅԻ (ծ. և մ. թթ. անհտ), X V դ. տաղերգու: Գրել է «Ողբ ի վերայ մայրա­ քաղաքին Կոստանդնուպոլսոյ' վասն տիրելոյն տաճկաց» երկը, հոգևոր տաղեր: Կազմել է «Հայոց պատմութեան ժամանակագրութիւն» (ընդգրկում է հայոց ազգաբանությունից մինչև 1358-ի դեպքերը): ԱԲՐԱՀԱՄ Բ Խ ՈՇԱԲԵՅԻ, Բ ա ղ ի շ ե ց ի , Մ շ ե ց ի , Կ ե գ ե ց ի (1677-1734, թաղված է Վաղարշա պատի Ս. Գայանե վանքի բակում), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1730-ից: Հա ջորդել է Կարապետ Բ ՈւլնեցուԱ 1708-ին' Մշո Ս.Առաքելոց վանքի առաջնորդ, 1717-30-ին' Տարոնի Ս .Կարապետ վանքի վանահայր: Նրա օրոք կատարվել Են շին. աշխատանքներ էջմիածնի վանքում (պատկերազարդվել են Մայր տաճարի երկու խորանը, որմերն ու սյուները): Գրել է ներբողներ և հոգևոր տաղեր: Կաթողիկոս, գահին Ա. Բ Խ-ուն հաջորդել է Աբրահամ Գ ԿրետացիԱ ԱԲՐԱՀԱՄ Գ ԿՐԵՏԱՅԻ [ծ. թ. անհտ, ք. Կան­ դիւս (Կրետե կղզի) ֊ 18.4.1737, Վաղարշա­ պատ, ամփոփվել է Ս. Շողա կաթ վանքում], Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1734-ից, պատմա­ գիր: Հաջորդել է Աբրահամ Բ ԽոշաբեցուԱ 1709-34-ին եղել է Թեքիրդաղի (Ռոդոսթո) թեմի առաջնորդ (Թրակիա): Սերտ հարաբերություն­ ներ է հաստատել Նադիր ղուլի խանի (1736-ից' Նադիր շահ) հետ, նրա օգնությամբ վերականգ­ նել էջմիածնի կաթողիկոս, աթոռի կալվածատիր. իրավունքները, գերությունից և աքսորից փրկել բազմաթիվ հայերի: Ա .Գ Կ-ու միջնորդու­ թյամբ Նադիր շահը թույլատրել է Մելիք Հակոբջանյանին Երևանում հիմնել դրամատուն և հա­ տել արծաթե ու պղնձե դրամներ: Նրա «Պատ ­ մագրութիւն անցիցն իւրոց և Նատր-Շահին պարսից» (1796, թրգմ. նա և ֆրա նս.' 1876, բնագիրը նա և ռուս, թրգմ.' 1973) աշխատու­ թյունում նկարագրված են իր կաթողիկոսու­ թյան ժամանակի և Նադիր շահի իշխանության առաջին տարիների իրադարձությունները: Ա .Գ Կ-ու պատմագր. երկերից են «Ցիշատակարանը» և «Պատմութիւն Անի քաղաքին»: Հայտնի Են նրա մի քանի կոնդակները: Կաթողիկոս, գահին Ա. Գ Կ-ուն հաջորդել է Ղազար Ա Ջահվեցին. ԱԲՐԱՀԱՄ ԵՐԵՎԱՆՅԻ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVIII դ. պատմագիր: Անդրկովկասի և թուրքպարսկ. հարաբերությունների պատմության արժեքավոր աղբյուր է Ա. Ե-ու «Պատմութիւն պատերազմացն...» երկը (հրտ.' 1938): Գրքի 2րդ գլխում մանրամասն նկարագրվա ծ է 1724-ի Երևանի պաշտպանությունը: Կան ն ա և տեղեկագր. տվյալներ Երևանի և շրջակա առանձին գավառների մասին:


Աշ.Ա. Աբրահամյան

Ա.Գ. Աբրահամյան

գործիչ (1965): 1944-ից ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ դասախոսել է ՀՊՄհ-ում, -------------------------1978-85-ին' ժամանակա17 կից հայոց լեզվի ամբիոնի վարիչ: 1950-59-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Լեզվի ինստ-ի ժամանակակից հայոց լեզվի, 1978-85-ին' հա­ մաբարբառի բաժինների վարիչ: Ա-ի աշխա­ տությունները («Հայերենի դերբա յները և նրանց ձևաբանական նշանակությունը», 1953, «Բայը ժամանակակից հայերենում», 1962) վե­ րաբերում են հայ-ի բային, նրա բնորոշ ձևերին, բա ռաքերակ. առանձնահա տկություններին, սեռի քերակ. կարգին: Գրել է «Գրաբարի ձեռ­ նարկ» (1952) բուհ, դասագիրքը, աշխարհա­ բարի վերածել Եզնիկ Կողբացու «Եղծ աղանդոցը» (1970), Ստեփանոս Օրբելյանի «Սյունի­ քի պատմություն» (1986) աշխատությունը: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Աշոտ Գարեգինի [31.1. 1903, գ. Ղուշչի (այժմ' Կեչուտ' ՀՀ Կայքի մարզում) 31.4. 1983, Երևան], պատմաբան-աղբյուրագետ: Պատմ. գիտ. դ-ր (1943), պրոֆ. (1944): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1961): Ավարտել է Ե Պ Հ պ ա տ մա տ նտ եսա գիտ . ֆ ա կ-ը (1933): 1944-49-ին' Ե Պ Հ հայ ժողովրդի պատմության, 1968-76-ին' հնագիտության և ազգագրության ամբիոնների վարիչ: «Էջմիածին» ամսագրի խմբագիր (1944, 1949-54): Աշխատություննե­ րը վերաբերում են հայ գրչությանը («Հայոց գիր և գրչություն», 1973, «Նախամաշտոցյան հայ գիր և գրչություն», 1982), հնագրությանը («Հայ­ կական ծածկագրություն», 1978), հայ ազգ-ազատագր. շարժման պատմությանը («Իսրայել Օրի», 1978), հայ գաղթավայրերի պատմությա­ նը («Համառոտ ուրվագիծ հայ գաղթավայրերի պատմության», հ.1-2, 1964-67) ևն: Կազմել և հրատարակել է Անանիա Շիրակացու, Հով­ հաննես Իմաստասերի և Զենոբ Գլակի մատե­ նագրությունները:

ԱԲՐԱՀԱՄ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՂ, Ա բ ր ա հ ա մ Ջ ե ն ա կ ա ց ի [ծ.թ.անհտ, գ. Ձենակս (Տայքի նա ­ հանգ) - մ.թ.անհւո], V դ. մատենագիր: 450-451 ֊ի ազատագր. պատերազմից հետո, 463-ին, ինքնակամ միացել է Պարսկաստան աքսորված հայ նախարարներին և հոգևորա ­ կաններին: Հայաստան վերադառնալուց հետո ձեռնադրվել է Բզնունիք գավառի եպիսկոպոս: Ասոր-ից թարգմանել է Մարութա Նփրկերտ ցու «Վկայք Արևելից» երկը: Թ ովմա Արծրունու վկայությամբ' Ա. հյ. գրել է Վարդանանց պա­ տերազմի մասին երկ, որը չի պահպանվել: ԱԲՐԱՀԱՄ ՄԱՄԻԿՈՆԵԻՅ, Մ ա մ ի կ ո ն յ ա ն (ծ. և մ. թթ. անհտ), VI դ. մատենագիր: Տարոնի հոգևոր առաջնորդ, Հովհաննես Բ Գաբեղենցու աթոռակից կաթողիկոս: Գրել է «Թուղթ առ Վաչագան արքայ Աղուանից» և «Կանոնք Աբրահամու Մամիկոնէից եպիսկոպոսի» խրա­ տականները: Նրան է վերագրվում «Պատ մու­ թիւն վասն ժողովոյն Եփեսոսի» գրվածքը: ԱԲՐԱՀԱՄ ՎԱՆԱԿԱՆ, Ս ր տ ա վ ա զ դ Վ ա ­ ն ա կ ա ն (ծ. և մ. թթ. անհտ), VIII դ. մատենա­ գիր: 737-ին շարադրել է Վահան Գողթնացու վկայաբանությունը' պատկերելով նա և Հայաս­ տանում արաբ, տիրապետության ժամանա­ կաշրջանի իրադարձություններ: Գրկ. Պրոֆ. Ա.Գ.Աբրահամյանի տպագիր աշխա­ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Աբրահամ Ալեքսանդրի (9.3. տությունների մատենագիտություն, Ե., 1979: 1912, Կարս - 8.11.1998, Երևան), ռադիոտեխ­ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արա Արշավիրի [ծ. 15.4.1957, գ. նիկայի և ռա դիոտ եղորոշմա ն բնագավառի Մալիշկա (ՀՀ Վայոց ձորի մարգ)], հաս. գործիչ, գիտնական, ճարտարագետ: Տեխ. գիտ. դ-ր բարերար: Ռուսաստանի հայերի միության (1964), պրոֆ. (1965): Ավարտել է Մոսկվայի (2000-ից), Համաշխարհային հայկ. կոնգրեսի կապի էլեկտրատեխ. ինստ-ը (1936): 1969-89- (2003-ից) նախագահ: Ավարտել ԷՀԳԻ: 1993-ից' ին' Ե Պ Ի ռադիոսարքավորումների ամբիոնի Մոսկվայի «Սոգլասիե» ընկերության հիմնադիրպրոֆ.: Աշխատանքները վերաբերում Են իմ- նախագահը: Ձեռնարկել է ՀՀ և ԼՂՀ դպրոցները պուլսային ռադիոտեղորոշման ազդանշաննե­ համակարգիչներով ապահովելու ծրագիր: րի ոչ համաժամանակային ընդունման, բարձր Ռ Դ նախագահի (1996), ՑՈՒՆԵՍԿՕ-ի (1999, և գերբարձր հաճախությունների ոչ համաժա­ Կրեմլի վերակառուցմանը մասնակցելու հա­ մանակային դետեկտորի տեսության և հաշ­ մար) պատվոգրեր, «Խաղաղության դեսպան» վարկի հարցերին: Նախ ա գծել է (ԽՍՀՄ-ում' պատվ. կոչում (2003), Հայ եկեղեցու Ս. Գրիգոր առաջինը) Երևանի Հանրապետության հրա­ Լուսա վորիչ (2000), Ռ Դ Բարեկամությա ն պարակի գունաերաժշտ. շատրվանների հա­ (2002), Ֆրանսիայի Պա տ վո լեգեոնի (2005) մալիրը: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1978): շքանշաններ, Ռուսաստանի «Տարվա մարդ» ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Աշոտ Արսենի [17.9.1918, ազգ. մրց-ներ (2001, 2003): Շա հրիզ (այժմ' Գեղամա վան' ՀՀ Գեղարքունի- ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արա Ռա ֆիկի (ծ.27.6.1973, քի մարզում) - 16.4.1985, Երևան], լեզվաբան: Գյումրի), ըմբիշ: Ավարտել է Գյումրիի օլիմ­ Բանասիր. գիտ. դ-ր (1963), պրոֆ. (1964), պիական հերթափոխի ուսումնարանը (1991): ՀԽ ՍՀ ԳԱ թղթ. անդամ (1977): Գիտ. վաստ. Սպորտի վարպետ (1996): Շվեդիայի հավա2. Ով ով է. հայեր


ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ քակտեի կազմում դարձել -------------------------- Է աշխարհի կրկնակի չեմ18 պիոն (2001, 2002): ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արամ ԼԼտնի (ծ. 17.2.1960, Երևան), խմբագիր, հրապարակա­ խոս: Արվեստագիտ. թեկնածու: Լ Հ . Աբրահամյա­ նի որդին: Ավարտել է Երևանի պետ. կոնսերվա­ տորիայի երաժշտ. բաժինը (1988): 1986-87-ին աշ­ խատել է ՀՀ հեռուստառադիոպետկոմում, 1987-91 ֊ին' ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի ինստ-ում: 1991-92-ին' «Ա1+» հեռուստաընկերության, 1994ից' «Առավոտ» թերթի գլխ. խմբագիր, 1992-94ին' ՀՀ նախագահի մամուլի քարտուղար: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արամ Հակոբի [31.12.1898 (12.1.1899), Թիֆլիս - 1990, Մոսկվա], ուրոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1949), պրոֆ. (1950): Ռ Խ ՖՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1959): Սոց. աշխատանքի հերոս (1969): Ավարտել է Մ ՊՀ բժշկ. ֆակ-ը (1924): 1930-ից աշխատել է Մոսկվայի մարզ, կլինիկ. Գ Հ հ ուրոլոգ, կլինիկայում, 1950-75-ին' տնօրեն: 1949-ից, միաժամանակ' Խ ՍՀՄ առողջապ. նախ-յան 4-րդ վարչության ուրոլոգ, բա­ ժանմունքի ղեկավար: 1941-45-ին ղեկավարել է Երևանի զինվ. հոսպիտալների ուրոլոգ, բաժան­ մունքները: Աշխատանքները վերաբերում են Երիկամի ջրակալման, ուռուցքների, միզաքարային հիվանդության, միզուկի վնասվածքային նեղացումների վիրաբուժության հարցերին: Ուրոլոգների համամիութ. գիտ. ընկերության նախագահ, Հայաստանի ուրոլոգների գիտ. ըն­ կերության, արտասահմ. մի շարք ակադ-ների ու գիտ. ընկերությունների պատվ. անդամ: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1976): Ա-ի Հայաստանին նվիրա բերա ծ գեղանկարչության հավաքածուի հիման վրա 1984-ին Երևանում հիմնադրվել է Ռուսական արվեստի թանգարանը: Երկ. Г и д р о н е ф р о з ы (эт и о л о ги я , к л и н и к а , л е ч е ­ ние), М ., 1956.

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արամ Սուրենի (ծ. 23.4.1950, Երևան), կենսա ֆիզիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1995): Ավարտել է Ե Պ հ (1972): 1970-ից աշխա­ տում է Ե Պ Բ Հ ֆիզիկայի, 1991-ից' կենսբ. և բժշկ. ֆիզիկայի և ինֆորմատիկայի ամբիո­ ններում, 1979-ից' ավագ գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում են հիպո- և հիպերվոլեմիայի ժամանակ սիրտանոթային հա մա կա րգի ֆունկցիոնա լ վիճա կի, սրտի արատով վիրահատված հիվանդների հեմոդինամիկայի ցուցանիշների համակարգային վեր­ լուծությանը' մաթ. մոդելի օգնությամբ: Երկ. М а т е м а т и ч е с к и е м о д е л и с и с т е м ы к р о в о ­ обращ ения в эксперим ентальной и клинической м е д и ц и н е , Е., 1999 (հա մ ա հեղ ին ա կ).

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արամ Վերդիի [ծ.6.8.1933, գ. Մոխրաթաղ (ԼՂՀ Մարտակերտի շրջան)], ման­ կավարժ, մեթոդիստ: Մանկավարժ, գիտ. դ-ր (1996), պրոֆ. (2002): Ավարտել է Բաքվի ման­ կավարժ. ինստ-ը (1956): 1965-76-ին' ՀԽ ՍՀ Լուսնախ-յան մանկավարժ, գիտ. Գ Հ հ ավագ գիտաշխատող: 1976-ից աշխատում է ՀՊ ՄՀում: 2003-ից' «Մանկավարժահոգեբանական գի-

Ա.Հ. Աբրահամյան

Բ.Լ. Աբրահամյան

տությունների ակադեմիա» հաս. կազմակերպու­ թյան հիմնադիր-ղեկավար: Հեղինակ է դպրոց, ուսումնամեթոդ. ձեռնարկների և դասագրքերի: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արծրուն Աբրահամի [25.10 (7.11). 1909, Արճեշ (Վանի նահանգ) - 17.9.1978, Երևան], քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1971), պրոֆ. (1974): Ավարտել է Հ Պ Մ հ (1931) և Ե Պ հ (1936): 1941-58-ին' Հ Գ Ի ընդհանուր քիմիայի ամբիոնի վարիչ, 1958-78-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Օրգ. քիմիայի ինստ-ի ֆիգքիմ. մեթոդների և օրգ. նյութերի վերլուծության լաբորատորիայի վարիչ: Աշխա­ տանքները վերաբերում Են ՀՀ պեմզաների և տուֆերի մակակլանման հատկությունների ու­ սումնասիրմանը: Ջբաղվել է օրգ. նյութերում տարբեր տարրերի միկրովերլուծության եղա­ նակների մշակման հարցերով: Երկ. Օրգանական միացությունների քանակա­ կան միկրոէլեմենտար անալիզ, Ե., 1963:

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Արտաշես Սահակի [17.9.1921, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 2.5.2003, Երևան], նկարիչ: ՀԽ ՍՀ վաստ. նկարիչ (1980): Ավարտել է Ե Գ հ (1952): Ստ եղծագործել է մոնումենտ ա լ-դեկորա տ իվ գեղանկարչության, մասնավորապես բնանկարի ժանրում («Երե­ կոն Հրազդանում», 1962, «Ագարակաձորի կա­ մուրջը», 1984, «Վաղ գարուն», 1998, «Արա­ րատ», 2002, «Կաքավասար», 2003 ևն): ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Բենիամին Մտնի (ծ. 16.2.1913, Արդահան), մեխանիկոս: Պրոֆ. (1965), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1996, թդթ. անդամ' 1971-ից): Ավարտել է ՄՊՀ (1940): 1965-92-ին' ՀՀ ԳԱԱ Մեխանիկայի ինստ-ի առաձգականության մաթ. տեսության բաժնի վարիչ, 1992-ից' գլխ. գիտաշխատող: Աշ­ խատությունները վերաբերում են ծռման և ոլոր­ ման, հարթ և տարած., ինչպես նաև խառը Եզրա­ յին ու կոնտակտային խնդիրներում զույգ շարք և ինտեգրալ հավասարումների, անվերջ հավասա­ րումների համակարգերի մաթ. եղանակների կի­ րառման տեսությանը: Ա. ՀՀ-ում առաձգականու­ թյան մաթ. տեսության գիտ. դպրոցի հիմնադիրնե­ րից է և առաձգականության տարած, խնդիրների տեսության հիմնադիրը: ԽՍՀՄ ԳԱ տես. և կիրառ. մեխանիկայի ազգ. կոմիտեի անդամ (1956-91): ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Գրիգոր (17.1.1862, Թիֆլիս 12.9. 1894, Թիֆլիս), դերասան: 1880-ից' Թ իֆլիսի Հայոց մշտական դերասանախմբի դերա­ սան, 1883-ից Ս. Սաֆրազյանի, Պ. Ֆա սուլա ճյանի, Փառանձեմի հետ հանդես է եկել Աստրախանում, Անդրկովկասում, Պարսկաստանում:


Լ.Ա. Աբրահամյան

Խ.Բ. Աբրահամյան

1889-90-ին կա տարելագործվել է Մոսկվայի Փոքր թատրոնում: Դերերից են' Զիմզիմով, Բրիլիանտով (Սունդուկյանի «ՊԵպո», «էլի մեկ զոհ»), Վիշնևսկի (Ա. Օստ րովսկու «Եկամտ ա­ բեր պաշտոն»), 8ա գո (Շեքսպիրի «Օթելլո»), Շտոկման (Իբսենի «Դոկտոր Շտոկման») ևն, որոնց բնորոշ էին արտահայտիչ դիմախաղը, հստակ առոգանությունը, հոգեբ. հավաստի վերլուծությունը: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Դերենիկ Նշանի (8.5.1946, Երևան ֊ 2.7.2001, Մոսկվա), հոգեբան: Հոգե­ բան. գիտ. դ-ր (1994), պրոֆ. (1996): Ավարտել է Ե Պ Հ (1970): 1984-89-ին' ՀՀ ԳԱԱ հիմնախնդր. հոգեբանության լաբորատորիայի տնօրեն, 1991 ֊93-ին' Ռ Դ սահմանադր. հանձնաժողովի գլխ. մասնագետ, 1993-97-ին' Ռ Դ Կ Ը Հ նախա­ գահի տեղակալ, միաժամանակ' Ռ Դ ընտրա­ կան համակարգի լավարկման պետ. ծրագրի նախաձեռնող և պատասխանատու քարտու­ ղար, 1997-ից' Ռ Դ սոց. ծառայությունների պետ. ակաղ-ին կից իմիջմեյքերության կենտրո­ նի տնօրեն: 1998-ի ՀՀ նախագահ, ընտրու­ թյունների գիտ. խորհրդատու [նույն կարգավի­ ճակով մասնակցել է նա և Քլինթոնի (ԱՄՆ), Կուչմայի (Ուկրաինա), Ելցինի (ՌԴ) ընտրար­ շավներին]: Աշխատությունները վերաբերում են քաղ. հոգեբանությանը, ընտրական տեխնո­ լոգիաներին, մշակույթի ու սոց. ոլորտին ևն: Խ ՍՀՄ Ժող. պատգմ. (1989-91): Երկ. О б щ е п с и х о л о г и ч е с к и е о с н о в ы х у д о ж е с т ­ в е н н о г о т в о р ч е с т в а , М , 1994.

Ավարտել է Թբիլիսիի կոնԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ սերվատ որիան (1950): -------------------------1961-ից ղասավանդել է 19 Երևա նի կոնսերվա տ ո­ րիայում (պրոֆ.' 1982-ից): Գրել է դաշնամուրա­ յին երկեր' 2 կոնցերտ (1950, 1953), 24 պրելյուղ (1972), սոնատ, ռոմանսներ (ավելի քան 60): Հե­ ղինակ է ն ա և սիմֆ. նվագա խ մբի համար գրված երկերի, երաժշտ. կոմեդիաների ևն: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ էդուարղ Գագիկի (14.11.1924, Երևան ֊ 20.11.2000, Երևան), անասնաբույժ: Կենսբ. գիտ. ղ-ր (1970), պրոֆ. (1973): Ավար­ տել է ԵԱ Ա հ (1958): 1972-94-ին' նույն ինստ-ի զոոհիգիենայի և անասնաբուժության հիմունք­ ների ամբիոնի վարիչ, 1976-83-ին, միաժամա­ նա կ' պրոռեկտոր: Աշխատանքները վերաբե­ րում են կա թնա գեղձի հիվանդությունների, կենսաքիմ. շարժընթացների, բնական պաշտ­ պանող. գործոնների հարցերին: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Լևոն Աբրահամի (11.5.1910, Տաշքենղ - 26.7.1988, Լենինական), դերասան, ռեժիսոր: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1978): 1926-37ին' Տաշքենղի, 19 37-53-ի ն ' Կիրովա բա դի (1946-53-ին' գլխ. ռեժ.) հայկ., 1953-ից' Լենի­ նականի թատրոնների դերասան: Դերերից Են' Սեյրան (Շիրվա նզա ղեի «Նամուս»), ՊԵպո (Սունդուկյանի «Պեպո»), Կարլ Մոոր (Շիլլերի «Ավազակներ»), Ցագո (Շեքսպիրի «Օթելլո») ևն: Գրել է պիեսներ: Գրկ. Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Ս., Մ ո ւ թ ա ֆ յ ա ն Լ և ո ն Ա բրա հա մյա ն , Ե., 1986:

Լ.,

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Լևոն Հա րությունի (ծ. 11.3. 1928, Ախալքալաք), փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. ղ-ր (1968), պրոֆ. (1971): Ա.Լ. Աբրահամյանի հայ­ րը: Ավարտել է Մ Պ Հ փիլ-յան ֆա կ-ը (1950): 1950-ից զբաղվում է գիտ. և դասախոս, գոր­ ծունեությամբ, 1987-ից' Ե Պ Հ տես. փիլ-յան և տրամաբանության ամբիոնի պրոֆ.: Աշխա­ տությունները վերաբերում Են տես. փիլ-յան և փիլ-յան պատմության հարցերին: Երկ. Г н о с е о л о г и ч е с к и е п р о б л е м ы т е о р и и з н а ­ ков, Е., 1965; К а н т и п р о б л е м а з н а н и я , Е., 1979; Г л а в ­ н ы й т р у д К а н та , Е., 1981; Л е к ц и и п о ф и л о с о ф и и , Е., 1996; П и с ь м о о м о р а л и с т а х п р о ш л о го , Е., 2001.

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Եվգենի Արամի (ծ. 3.8.1930, ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Խորեն Բաբկենի (1.4.1930, Թիֆլիս), ճարտարագետ-ֆիզիկոս: Տեխ. գիտ. Երևան - 10.12.2004, Երևան), դերասան, ռեժի­ դ-ր (1968), պրոֆ. (1968): Ավարտել է Մոսկվա­ սոր: ՀՀ (1969), Խ ՍՀՄ (1980) ժող. արտիստ: յի ճարտ ա րագիտա ֆիզ. ինստ-ը: 1970-92-ին' Ավարտել է Ե Թ հ (1951): Նույն թվականից' Խ ՍՀՄ ԳԱ Բա րձր ջերմաստիճանների ինստ-ի Երևանի Սունդուկյանի անվ. (1979-84-ին' գլխ. էլեկտրաֆիզ. հետազոտությունների լաբորա­ ռեժ., 1988-95-ին' գեղ. ղեկ.), 1985-88-ին' Լե­ տորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում նինականի (նաև' գլխ. ռեժ.) թատրոնների դե­ են բարձր էներգիաների արդ. սարքերի և ու­ րասան: ՀԹ Գ Մ նախագահ (1988-95): 1980-95ժեղ հոսանքային արդ. արագացուցիչների հե­ ին ղասավանդել է ԵԳԹհ-ում: Դերերից Են' տազոտման, մշակման և նախագծման հա րցե­ Ռուստամ (Շիրվանզաղեի «Նամուս»), Արամ (Ա. Արաքսմանյանի «Վաթսուն տարի, երեք րին: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1969): Երկ. И н т е н с и в н ы е э л е к т р о н н ы е п у ч к и : ф и з и ­ ժամ»), Արա (Ն. Ջարյանի «Արա Գեղեցիկ»), ка, т е х н и к а , п р и м е н е н и е , М ., 1984 (հա մ ա հեղ ին ա կ); Մյասնիկյան (Ջ. Դարյանի «Հանրապետության П р о м ы ш л е н н ы е у с к о р и т е л и э л е к т р о н о в , М ., 1986. նախ ա գահը», ն ա և կինոյում' «Երկունք», ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ էդուարղ Ասլանի (22.5.1923, 1977), Կորիոլան (Շեքսպ իրի «Կորիոլան», Թիֆլիս ֊ 20.12.1986, Երևան), կոմպոզիտոր, Խ ՍՀՄ Պետ. մրց., 1981): Բեմադրություններից մանկավարժ: ՀԽ ՍՀ արփ վաստ. գործիչ (1965): են' «Հացավան» (ըստ Ն. Ջարյանի), Շեքսպիրի


ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ «Ջոն արքա» (երկուսն էլ' -------------------------- Սունդուկյանի անվ. թատ20 րոնում), Ջա կոմետ տ իի «Ոճրագործի ընտանիքը» (Կորրադո' Ա., ՀՀ Պետ. մրց., 1988, Լենինակա­ նի թատրոն), որոնց բնորոշ են դերասան, խա­ ղի մանրամասների ընդգծումը, զանգվածային տեսարանների անհատականացումը: Նկա րա ­ հանվել է կինոյում [«Առաջին սիրո երգը», «Սարոյան Եղբայրներ» (ՀՀ Պետ . մրց., 1971), «Երևանյան օրերի խրոնիկա», «Մենք ենք, մեր սարերը» ևն]: Խ ՍՀՄ ժող. պատգմ. (1989-91): ՀՀ Ս. ՄԵսրոպ Մաշտոց շքանշան (1998): Գրկ. Բ ա լա յ ան 1983:

Վ., Խորեն Աբրահամյան, Ե.,

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Հենրիկ Մուշեղի [ծ. 15.7.1937, գ. Փուխրուտ (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում)], պատմաբան: Պատմ. գիտ. ղ-ր (1995), պրոֆ. (2000): Ավարտել է Ե Պ Հ (1963): 1964-65-ին աշ­ խատել է ՀԼ Կ Ե Մ Կապանի շրջկոմի առաջին քա րտ ուղա ր, 1968-ից' Ե Պ Հ պատմության ֆա կ-ում, 2001-ից' Հա յաստ անի հարակից երկրների պատմության ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են արդի դա րա շրջա նի քաղ. պատմության հիմնախն դիրներին: Երկ. Հայաստանի կոմկուսի գործունեության քննական վերլուծությունը բանվոր դասակարգի կուլտուր-տեխնիկական մակարդակի և ստեղծագոր­ ծական ակտիվության բարձրացման ուղղությամբ (1965-1980 թթ.), Ե., 1990:

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՀրաՆտ Բարսեղի [ծ. 12.8. 1931, գ. Քերթ (այժմ' ԼՂՀ Մարտունու շրջանում)], պատմաբան, գրող: Պատմ. գիտ. դ-ր (1997), պրոֆ. (1998): Ավարտել է Բաքվի մանկավարժ, ինստ-ը (1954): 1975-ից' Ե Ֆ Կ Պ հ (1997-ից' նաև Երևանի տնտեսագիտաիրավագիտ. համալսա­ րանի) դասախոս: 1991-96-ին ' «Վարանղա» հայրենակց. միության նախագահ: Աշխատանքները վերաբերում են Արցախի ազատագր. շարժման պատմությանը: ԼՂ Հ Եղիշեի անվ. մրց-ներ (1998, 2002): Երկ. Արցախյան գոյամարտ, Ե., 1991: Արցախը կանչում էր Անդրանիկին, Ե., 1995: Թևան, Ե., 1998: Արցախի հերոսամարտ, 1918, Ե., 1998: Արցախի հա­ մար զոհված դիզակցիները, 1988-2000, Ե., 2003: Մարտնչող Արցախը, գիրք Ա (1917-1923), Ե., 2003: Արցախի համար զոհված վարանդացիևերը 1988-2001, Ե., 2003:

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Հրաչ Արմենի (ծ. 25.10.1921, ԹԵհրան), ատամնաբույժ, ղիմածնոտային վի­ րաբույժ: Բժշկ. գիտ. ղ-ր (1951): Ավարտել է ԹԵհրանի պետ. համալսարանի բժշկ. ֆակ-ը (1945): 1951-54-ին աշխատել է Նյու Տորքի «Մեմորիալ» բժշկ. կենտրոնում, 1954-2004-ին'Վաշինգտոնի Ջորջթաուն համալսարանում, 1975-90-ին' ղի­ մածնոտային վիրաբուժության ամբիոնի վարիչ, 1970-ից, միաժամանակ' Վաշինգտոնի կենտր. զինվոր, հիվանդանոցի խորհրդական: Աշխատանքները վերաբերում են ատամնա­ բուժության և ղիմածնոտային վիրաբուժության հարցերին:

Ղիմածնոտային օրթոպեդիկ, հարատամնաբուժության (1960), Ատամնաբույժների (1967), Պրոթեզիստների (1971) ամերիկյան, Ատամնա­ բույժների միջազգ. (1975) ակաղ-ների պատվ. անդամ: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Մարինե Աբրահամի (ծ. 25.11. 1951, Երևան), դաշնակա հարուհի, մա նկա ­ վարժ: Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատո­ րիան (1975): 1975-ից' Հայֆիլհարմոնիայի մե­ նակատար: 1989-ից դասավանդում է Երևանի կոնսերվատորիայում (պ րոֆ.' 1999-ից): Մի­ ջազգ. մրցույթների դափնեկիր (1974, Չեխիա, 1979, Իսպանիա): ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Մարտին Գրիգորի (ծ. 18.3. 1949, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ. (1988): Ավարտել է Ե Պ Հ (1971): 1970-ից աշխատում է նույն համալսարանում, 1991-94-ին ' ընդհանուր ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ: 1994-98-ին, միա ժա մա նա կ' Հ Պ Մ Հ պրոռեկտոր: Աշխատությունները վերաբերում են տես. և մաթ. ֆիզիկային, ա ստ ղա ֆիզիկա ­ յին: Մշակել է գալակտիկաների բազմաբաղադրիչ կառուցվածքի դինամիկ տեսությունը և բացահայտել գալակտիկաների հարթ Ենթա­ համակարգերի վրա գնդակերպ և հալո Ենթա­ համակարգերի կայունացնող ազդեցությունը (ներդրված գրավիտացվող ձևերի տեսություն): Տվել է գալակտիկաներում թաքնված զանգվա­ ծի նվազագույն խտության գնահատականը, ա ռա ջա դրել պ ա րուրա ձև գա լա կտ իկա ների պարուրաթևերի ոչ գծային մոդել: Հեղինակ է «Մեխանիկայի ֆ իզիկա կա ն հիմունքներ» (1997) բուհ, դասագրքի: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Մարտիրոս, Բ ա շ գ յ ա ռ ն ե ց ի Մ ա ր տ ի ր ո ս [1886, գ. Բաշ Գյառնի (այժմ' Գա ռնի' ՀՀ Կոտայքի մարզում) - 1957, Թեհրան, 1990-ին աճյունը տեղափոխվել և ամ­ փոփվել է Գառնիում], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ: Հ Հ Ղ կուս-յան անդամ: 1904ին անդամագրվել է Գայլ Վահանի «Մասիս» ֆիդայական խմբին: 1905-06-ի հայ-թաթար. ընդհարումների ժամանակ' ինքնապաշտպան, ջոկատի հրամանատար (գործել է Կոտայքում), ապա Ղրոյի հրամանատարությամբ մասնակ­ ցել է Սիսիանի և Գողթնի պաշտպանությանը: 1908-ին անցել է Պարսկաստան, մասնակցել Իրան, հեղափոխությանը: Ցար. իշխ ա նու­ թյունները Ա-ին ձերբա կա լել են և 1 9 09-11-ին բա նտարկել Երևանի, ա պ ա' Նովոչերկա սկի բա նտերում: Առա ջին ա շխ ա րհա մա րտ ի (1914-18) ժամանակ (1914-16-ի օգոստ.) եղել է վաշտի հրա մա նա տ ա ր Ղրոյի կամավոր. 2-րդ ջոկատի կազմում, 1918-ին' հեծյալ զո­ րախմբի հրամանատար Բա շ Ապարանի ճա ­ կատամարտում: 1920-ի թուրք-հայկ. պ ա տ ե­ րազմի օրերին պաշտպանել է ռազմավար, հատուկ նշանակության Մարգարայի կա մուր­ ջը: 1920-ի դեկտ. գործել է Ջանգեզուրում, 1921-ին ղեկավար մասնակցություն է ունեցել Փետ րվա րյա ն հա կա խ որհրդ. ա պ ստ ա մբու-


ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

21

Մ.Վ. Աբրահամյան

Մ.Ա. Աբրահամյան

թյւսնը, Հա յրենիքի փրկության կոմիտ եի ստեղծմանը: Նրա զորամա սը գրավել է Քա նաքեռն ու Երևա նը, գրոհել բանտի վրա և ազատել մի շարք քաղ. գործիչների: 1921-ից' վտարանդի, ապրել է Թեհրանում: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ ՄԵդեա Վարդանի (ծ. 8.3.1932, Երևան), թավջուք&ակահարուհի: ՀՀ ժող. ար­ տիստ (1980): Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվա­ տորիան (1956): 1956-ից' Հայֆիլհարմոնիայի մենակատար: 1962-ից դասավանդում է Երևանի կոնսերվատորիայում (պրոֆ.' 1981-ից): Հայ կոմ­ պոզիտորների բազմաթիվ երկերի առաջին կա­ տարողն է: Մենահամերգներով հանդես է եկել արտասահմանում: Հ. Վիհանի անվ. թավջութակահարների միջազգ. մրցույթի (2-րդ մրց., 1955, Պրահա) դափնեկիր: ՀՀ Պետ. մրց. (1973):

Ջ.Զ. Աբրահամյան

խւսւոել է Տաշքենդի ֆիզտեիյ ինստ-ում, 1965-ից' ԵՖհ-ում: Աշխատանքները վերա­ բերում են կիսահաղորդիչ­ ների և կիսահաղորդչային սարքերի ֆիզիկային: Նյու Տորքի ԳԱ անդամ (1999):

Երկ. П о р о г о в ы е х а р а к т е ­ р и с т и к и ф отодетекторов, И К р а д и о м е тр ы и о с н о в ­ ны е материалы совр ем ен ной ф отоэлектрон ики, Е., 2000 (համահեղինակ).

ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Նարեկ Փանոսի [ծ. 4.5.1953, գ. Այնճար (Լիբանան)], Լիբանանի բանակի բրիգադի գեներալ (1998): Ավարտել է ծննդա­ վայրի «Հառաջ Գալուստ Կյուլպենկյան» երկ­ րորդական վարժարանը, Լիբանանի զինվորա­ կան ակադ. (1976), վերա պ ա տ րա ստ վել է (1980, 1987, 1994-95) ԱՍՆ-ի ռազմ, ակադ-ներում: 1976-90-ին մասնակցել է Լիբանանի քա ­ ղաքաց. պատերազմին, 1990-93-ին ղեկավա­ րել է Լիբանանի բանակի դեսանտային-էլիտար գունդը: 1998-ից' պաշտոնաթող: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Ջիվա ն Ջւսվենի [6.7.1961, Երևան - 20.7.1991, գ. Վերինշեն (ԼՂՀ ՇահումԳրկ. Բ ւ ս ր ս ա մ յ ա ն Ա., Ս ա ր յ ա ն Ա., Մեդեա յանի շրջան), թաղված է Եռաբլուրում], ռազմ, գործիչ: Հայաստանի Ազգային հերոս (1996, Աբրահամյան, Ե., 2000: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Մկրտիչ Աշոտի [ծ. 18.12.1939, հետմահու): ՀՀ Ն Գ Ն Հատուկ գնդի առաջին զ. Կարծախ (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան)], վաշտի հրամանատար: ՂԱՊ-ի ժամանակ գոր­ ռազմ, գործիչ: ՀՀ բանակի գեներալ-լեյտե- ծուն մասնակցություն է ունեցել Արարատի նանտ (1997): Ավարտել է Չերեպովեցի (ՌԴ) (Երասխ), Կապանի, Վարդենիսի, Սիսիանի, կապի ռազմ, ուսումնարանը (1962), Խ ՍՀՄ Պ Ն Գորիսի, Նոյեմբերյանի, Վայքի, Տավուշի և ԼՂ Հ կապի ռազմ. ակադ. (1976) և Գ Շ ակադ-ի դա­ Շա հումյա նի շրջա նների ինքնապաշտպան, սընթացները (1985): 1962-89-ին ծառայել է մարտերին: Աչքի է ընկել Շահումյանի շրջանի հյԱՀՄ ԶՈՒ Հյուսիսկովկւսսյան, Միջինասիա- էրքեջ, Բուզլուխ, Մանաշիդ և Վերինշեն գ֊երի կան ռազմ, օկրուգներում, ԳԴՀ-ում տեղակայ­ ինքնապաշտպան, մարտերում: ՀՀ «Հայրենիք» շքանշան (1996): ված զորախմբերում, ԳՇ-ում, 14-րդ բանակի Գրկ. Դ ե վ ր ի կ յ ա ն Վ., Վերջին ճակատամարտը, կապի, Հվ-արմ. զորամիավորումներում' դա­ տես Ավետաբերները (դիմանկարի ժող.) գրքում, Ե., սակի, վաշտի, գումարտակի, գնդի, բրիգադի 1997: հրամանատար, կապի զորքերի պետ: 1992-ի ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Ջուլիետ ա Հւսյկի (ծ. 27.3. փետրվար-հունիսին' ՀՀ Պ Ն Գ Շ-ի պետի առա­ 1934, Լենինական), սնկաբան: ԿԵնսբ. գիտ. ջին տեղակալ, 1992-94-ին և 1995-2000-ին' դ-ր (1990), պրոֆ. (1991): Ավարտել է Ե Պ Հ պաշտպանության նա խ ա րա րի տեղակալ, (1956): 1962-ից աշխատում է կենսբ. ֆակ-ի 1994-95-ին' ՀՀ պԵտնախարարի խ որհրդա­ բուսաբանության ամբիոնում: Աշխատանքնե­ կան, 2000-2002-ին' ՀՀ գլխ. ռազմ, տեսուչի րը վերաբերում Են ՀՀ տարբեր բնակլիմ. գոառաջին տեղակալ: 2002-ից զորացրվել է: տիներում հողային մանրադիտակային սնկե­ Ա. մասնակցել է ՂԱՊ-ի ինքնապաշտպան, և րի բազմազանության ուսումնասիրությանը, ազատագր. մարտերի պլանների մշակմանը, որոշ գործոնների ա զդեցությա նը հողային ՀՀ բանակաշինության, ռազմ, կապի համա­ միկրոմիցետների տարածման և ֆունկցիոնալ կարգի զարգացման աշխատանքներին: գործունեության վրա: Ուսումնասիրել է ա ր­ Ա-ի անունով է կոչվել Կարծախի դպրոցը: մատաբնակ ախտածին և սա պ րոտ րոֆ սնկե­ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Տուրի Արսենի [ծ. 10.6.1932, գ. րի տ եսակային կա զմը և նրա նց դերը Կարմիրգյուղ (այժմ' ԼՂ Հ Ասկերանի շրջա ­ կարևորագույն մշակաբույսերի, ինչպես ն ա և նում)], ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1996): հիմն, ա նտ ա ռգոյա ցնող ծա ռա տ եսա կների Ավա րտ ել է Սա մա րղա նդի (Ուզբեկսւոան) ա րմատ ամերձ շրջանում: Հետ ա զոտ ել է նա և պետ. համալսարանը (1961): 1961-65-ին աշ- տարբեր արդ. նյութերի և սարքավորումների


ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

կենսա վնա սումներ հարուցող սնկերի համակեցությունները և մշա կել պայքարի միջոցներ: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Ռազմիկ Արշալույսի [ծ. 24.8. 1943, գ. Սուլդա (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան)], մանկաբարձ-գինեկոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր, պրոֆ. (1992): ՀՀ ԳԱԱ թղթ. անդամ (2000): ՀՀ֊ում պերինատոլոգիայի հիմնադիրը: Ավար­ տել է Ե Բ Ի (1967): 1975-88-ին' Հանրապետ. կլի­ նիկ. հիվանդանոցի վիրաբուժ. գինեկոլոգիայի բաժանմունքի, 1990-92-ին' Ե Բ հ մանկաբար­ ձության և գինեկոլոգիայի № 2 ամբիոնի վարիչ, 1993-ից' Պերինատոլոգիայի, մանկաբարձու­ թյան և գինեկոլոգիայի գիտ. կենտրոնի հիմնադիր-տնօրեն: Ա. ՀՀ-ում հիմնել է փորձանոթային բեղմնավորման և գինեկոլոգ, ընդերադիտման կենտրոններ, պրենատալ ախտորոշման լաբո­ րատորիա, գինեկոլոգ, ընդերադիտ. վիրաբու­ ժությունը: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀում կանանց վերարտադրող, առողջության, մոր և պտղի բժշկության, գինեկոլոգ, հիվանդու­ թյունների կանխարգելման, ախտորոշման և բուժման հարցերին, գենոֆոնդի առողջացմա­ նը, ծնելիության, բնական աճի ավելացմանը: Հեղինակ է մենագրությունների, դասագրքե­ րի, ուսումևամեթոդ. ձեռնարկների: ՀՀ մանկաբարձ-գինեկոլոգների և նեոնատոլոգների ընկերակցության նախ ագահ (1998), ՀՀ գլխ. մա նկա բա րձ-գինեկոլոգ (1995-98), կանանց վերարտադրող, առողջու­ թյան ազգ. ծրագրի գործադիր-տնօրեն (1996): Վրա ստ ա նի բժշկ. և սոցիալ. (1997), Տեղեկատվայնացման միջազգ. ակադ-Ների, Միջազգ. ակադեմ. ընկերության անդամ: ՀՀ Մխիթար Հերացու մեդալ (2000), «Եվրամիու­ թյան XXI դար» նախագծի «Մալթայան խաչ XXI դարի առաջնորդ» շքանշան (2002), ՀՀ նա­ խագահի մրց. (2004): ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Ռա ֆիկ (Հայրիկ) Աշոտի [12. 10.1929, գ. Ղուշչի (այժմ' գ. Կեչուտ' ՀՀ Վայոց ձորի մարզում) - 16.7.1998, Երևան], պատմա­ բան: Պատմ. գիտ. դ-ր (1982), պրոֆ. (1983): Ավարտել է Ե Պ Հ (1952): 1952-59-ին աշխատել է Մատենադարանում, 1964-72-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Արևելա գիտ ությա ն ինստ-ում, 197 2-7 8-ի ն ' Ե Պ Հ Արևելքի երկրների պատմության ամբիո­ նի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են հայ-հնդկ. հարաբերություններին, հայ գաղթա­ վայրերի պատմությանը: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Ռուբեն Թադևոսի [3.2.1881, գ. Գնիշիկ (այժմ' ՀՀ Վայոց ձորի մարզում) 26.10.1951, Երևան], իրանագետ-լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր, պրոֆ. (1935): Ավարտել է էջմիա ծնի Գևորգյա ն ճեմա րա նը (1899), Երևանի արական գիմնազիան (1906), սովորել Կիևի, Լայպցիգի, Մ. Պետերբուրգի համալսա­ րաններում (1907-11): 1912-20-ին ուսուցչու­ թյուն է արել Թիֆլիսում, 1921-46-ին ' հրանում: 1935-ին Թեհրանի համալսարանում հիմնադ-

-------------------------22

Ռ. Արշ. Աբրահամյան

Ս.Գ. Աբրահամյան

րել է հին պարսկ-ի և պահլավ-ի ամբիոն: 1946ին հայրենադարձել է: Զբաղվել է պարսկ-ի պատմության պարբերացման հարցերով, կազ­ մել «Պա հլա վերեն-պ ա րսկերեն-հա յերեն-ռուսերեն-անգլերեն բառարանը» (1965), որտեղ պահլավ, համարժեքների դիմաց տրված են հայկ. փոխառյալ բառեր: Թարգմանություններ է կատարել պարսկ-ից և պահլավ-ից: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Սա րգիս Ավետ իսի [28.12. 1915, գ. Շոշ (այժմ' ԼՂ Հ Ասկերանի շրջանում) 15.6.1969, Ստեփանակերտ], գրող: Ավարտել է Ադրբեջանի մանկա վարժ, ինստ-ը (1944): 195 5-5 7-ի ն ' Լ Ղ Ի Մ մարզկոմի քարտուղար, 1957-61-ին' մարզկոմի երկրորդ քարտուղար, 1961-63-ին ' մարզկոմի մշակույթի բաժնի վա­ րիչ, 1963-69-ին' կինոֆիկացիայի մարզային վարչության պետ: Լույս Են տեսել Ա-ի «Սերունդների հետ» (1957-58) երկհատոր վեպը, «Մեր քաղաքը» (1963), «Ոլորաններում» (1967), «Հա վատ ար­ մություն» (1967) գրքերը ևն: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Սերգեյ Գյանջումի [14.2.1925, գ. Տումի (այժմ' ԼՂ Հ Հադրութի շրջանում) 3.4.2005, Երևան], լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1966), պրոֆ. (1970): ՀՀ ԳԱ Ա ակադ. (1996): Ավարտել է Ե Պ Հ (1950): 1959-92-ին' ՀՀ ԳԱԱ Լեզվի ինստ-ի ժամանակակից հայոց լեզ­ վի բաժնի վարիչ, 1992-ից' խմբի ղեկավար: Լույս են տեսել «Չթեքվող խոսքի մասերը և նրանց բառական ու քերականական հատկա­ նիշների փոխհարաբերությունը ժամանակա­ կից հայերենում» (1965), «ժամանակակից հա­ յերենի քերականություն» (1969), «ժա մա նա ­ կակից հայոց լեզու» (համահեղինակ, հ. 2-3, 1974-76) աշխատությունները: Գործն, նշանա­ կություն ունեն «ժամանակակից գրական հա­ յերեն» (1981), «Հայերենի կետադրություն» (1999) և այլ աշխատություններ: Խ. Աբովյանի անվ. մեդալ: 2001-ին Ա-ի անու­ նով է կոչվել ծննդավայրի միջնակարգ դպրոցը: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Սիլվա Սամսոնի (ծ. 18.3.1942, Երևան), ձևաբան: Կենսբ. գիտ. դ-ր (2004): Ավարտել է Ե Պ Հ (1966): 1969-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ում: Աշխատանքները վերաբերում են գլխուղեղի կենսաբանորեն ակտիվ նյարդահորմոնների և նոր ցիտոկինների իմունահյուսվածաքիմ. հե­


տ ա զոտ ությա նը' բնականոն և ախտաբան, պայմաններում, ինչպես ն ա և ա ռնետ ների սրտի վրա հիպոթալամուսի կորոնարոակտիվ նյարդահորմոնների ազդեցության ձևաբանաֆունկցիոնալ ուսումնասիրությանը: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Վարազդւսւո Կարապետի (9.7. 1921, Երևան - 9.3.1992, Երևան), Փառքի երեք աստիճանի շքանշանների ասպետ (25.1.1944, 14.9.1944, 15.5. 1946), գվարդիայի կրտսեր լեյ­ տենանտ: Շքանշանների արժանացել է Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամանակ Արմ. Ուկ­ րաինայի ազատագրման, Վիսլայի գետանցման մարտերում և Պրահայի ռազմագործողության ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Վիկտոր Վահանի (ծ. 3.2.1939, Երևան), անասնաբույժ: Անասնաբուժ. գիտ. դ-ր (2002), պրոֆ. (2003): Ավարտել է ԵԱ Ա հ (1962): 1970-91 ֊ին աշխ ատել է ԵԱԱհ-ում, 1980-84-ին' Մամու ք-ում (Գվինեա), 1991-ից' Երևա նի քաղաքապետարանի Անասնաբուժ. սպասարկման կենտրոնի տնօրեն, միաժամա­ նակ, 1996-99-ին' ՀԳ Ա անասնաբուժ. բժշկա­ գիտության ֆակ-ի դեկան, 2000-ից' անասնաբուժ. սանիտարիայի, փորձաքննության և զոոհիգիենայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ոչխարի մսի որակ, ցուցանիշների վրա աղեստամոքսա­ յին նեմատոդների ազդեցության խնդիրներին: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Վլադիմիր Սմբատի [ծ. 25.11. 1941, գ. Բջնի (ՀՀ Կոտայքի մարզ)], նկարիչ: Ավա րտ ել է ԵԳՈ Ւ (1966), Ե Գ Թ հ (1971): 1980-91 ֊ին' ՀՀ ռա դիոհեռուստ ա պ ետ կոմի գրական-գեղ. հաղորդումների բեմադրող-նկարիչ, 1995-99-ին' «Արևիկ» հրատարակչության գեղ. խմբագիր: 1999-ից դասավանդում է ԵԳՈՒում: Գործերից են' «Մտածող կինը» (1972), «Պա ռկա ծ կինը» (1974), «Հա վասա րակշռու­ թյուն» (1987, ԺԱԹ), «Ջրհեղեղ» (1987), «Սպի­ տակ ջարդ. 93» (1993), «Գարուն» (2002) ևն: ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ Վոլոդյա Ղազարոսի [ծ. 20.7. 1939, գ. Փառակա (Նախիջևանի Օրդուբադի շրջան)], ճարտարագետ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1982), պրոֆ. (1984): Ռ Դ բարձրագույն մասնագիտ. կրթության վաստ. գործիչ (2004): Ավարտել է Ե Պ Ի (1962): 1984-94-ին' նույն ինստ-ի ֆ իզի­ կայի, 1994-ից' Ս. Պետերբուրգի կապի ռազմ, ակադ-ի բնագիտ. գիտակարգերի ամբիոնների վարիչ: Զբաղվել է ստատիկ, էլեկտրականաց­ ման մեխանիզմների ուսումնասիրությամբ, այդ երևույթի վնասակարության գնահատման հա րցերով, ինչպես ն ա և արդ-յան տ արբեր բնագավառներում ստատիկ, էլեկտրականու­ թյունից պ ա շտ պ ա նվելու միջոցա ռումների մշակմամբ: Երկ. Статическая электризация сы пучих м а т е р и а л о в п р и и х п р о м ы ш л е н н о й о б р а б о т к е , Е., 1976 (համահեղինակ).

ԱԲՐԱՀԱՄՈՎ Այվազ, Ա վ ր ա մ ո վ է յ վ ա ս , Ի վ ա զ [ծ.թ.անհտ - 1725, Ռեշտ (Իրան)], XVIII դ. 1-ին քառորդի հայ ազգ-ազատագր. շարժման

գործիչ, Իսրայել Օրու և ԱԲՈՒՍԱՀԼ Մինաս Վարդապետի ---------------------զինակիցը: Ցար. արքու23 նիքի հանձնարարությամբ 1707-ին զբաղվել է Իսրայել Օրու դեսպանու­ թյան' Պարսկաստան կատարելիք ուղևորու­ թյան կազմակերպմամբ: 1718-ին Ա. Ռուսաս­ տան է տարել Մինաս Վարդապետին և Պ ետ ­ րոս 1-ին հղված Եսայի Հասան-Ջալալյանի Նա­ մակները, որոնցով խնդրվում էր արագացնել ռազմ, օգնությունը հայերին: Պետ րոս 1-ի պարսկ. արշավանքի ժամանակ (1722-25) Ա. շամախեցի հայերից կազմված իր ջոկատով մասնակցել է Ռեշտի գրավմանը, Հայկական էսկադրոնի գործողություններին: ԱԲՐՈ (Սահակյան Մկրտիչ) [1861, Շապին-Գարահիսար - 1896, թաղված է Գելիեգուզանում (Սասունի գավառ)], հայ ա զգ-ազատ ագր. շարժման գործիչ: Հ Հ Դ կուս-յան անդամ: 1892ին հաստատվելով Բաքվում' աշխատել է նավթագործարանում, հիմնել բանվոր, խմբեր, որոնց հավաքած դրամ, միջոցներով օգնել է Արմ. Հայաստան մեկնող կամավորներին և մտավորականներին: 1895-ին փոքր խմբով անցել է ռուս-թուրք. սահմանը և հասել Տարոն, հիմնել է տեղի դաշնակցական առաջին խմբե­ րը: Նպա տ ակը ժողովրդին զինելն ու ինքնա­ պաշտպանության նախապատրաստելն էր: ԱԲՈՒՍԱՀԼ (ծ. և մ. թթ. անհտ), Սեբաստիայի իշխան (1037-80), Սենեքերիմ-Հովհաննեսի որդին: Սելջուկյան թուրքերի արշավանքներից առաջ մերժել է իր կալվածքների դիմաց այլ հո­ ղեր ստանալու բյուզ. առաջարկը' հարուցելով կայսեր դժգոհությունը: Փոքր Ասիայի վրա Ալփ Արսլանի հարձակումից հետո բյուզ. Ռոմանոս Դիոգենես IV կայսրը Ա-ին և նրա եղբայր Ատա­ մին զրկել է իշխանությունից' թշնամուն գոր­ ծակցելու կեղծ մեղադրանքով: ԱԲՈՒՍԱՀԼ, Ա բո ւ ս ա հ լ Հ ա յ , ա ր ա բ . ' Ա բ ո ւ Ս ա լ ի հ ալ Ա ր մ ա ն ի (ծ. և մ.թթ. անհտ), XII-XIII դդ. մատենագիր: Գրել է Եգիպտոսի եկեղեցիների ու վանքերի 1170-1208-ի պատ­ մությունը, տեղեկություններ հաղորդել Եգիպ ­ տոսի հայերի, ղպտ իների, լիդիացիների, արաբների, նուբիացիների մասին: Գրքի բուն վերնադիրը հայտնի չէ: Փարիզի Ազգ. մատե­ նադարանում պահպանվում է երկի ձեռագիր ընդօրինակությունը (1338): Պատմության բնօ­ րինա կը թա րգմա նվել և հրա տ ա րա կվել է անգլ. (1895), որից Ղ. Ալիշանը քաղել, թարգ­ մանել և ծանոթագրել է հայերին վերաբերող հատվածները: Երկ. Պատմութիւն եկեղեցեաց եւ վանորէից Եգիպտոսի, 2 հրտ., Վնտ., 1933: Գրկ. Մ ը ս ր լ յ ա ն Գ., Ականաւոր հայեր Եգիպտո­ սի մէջ, Կահիրե, 1947:

ԱԲՈՒՍԱՀԼ-ՀԱՄԱ9ԱՍՊ (ծ թ անհտ - 968), Վասպուրականի Արծրունի թագավոր 958-ից, Գագիկ Արծրունու կրտսեր որդին: Հաջորդել է եղբորը' Աշոտ-Դերենիկիև. Բյուզ. արքունիքի բարեկա-


Ա ԳԱ ԹԱՆ Գ Ե Ղ .. -------------------------24

մությունն ու աջակցությունը շահելու ակնկալությամբ ապաստան է տվել և հովա­ նավորել քաղկեդոն, դա­ վանանքի համակիր, 968-ին կաթողիկոս, աթո­ ռից զրկված Վահան Ա Սյունեցուն: ԱԳԱԹԱՆԳԵՂՈՍ (հուն.' բարի հրեշտակ, լրա­ բեր) (ծ. և մ.թթ. անհտ), V դ. պատմիչ, հեղինա­ կը հայ պատմագրության և եկեղեց. մատե­ նագրության հնագույն' «Պատմություն Հայոց» Երկի, որը միջնադարում միջազգ. լայն ճանաչ­ ման արժանացած եզակի երկասիրություննե­ րից է: Առաջաբանում հեղինակը ներկայանում է որպես լատ. և հուն, լեզուների գիտակ հռո­ մեացի, որն արքունի քարտուղարի պաշտոնով եկել է Հայաստան և Տրդատ Օփ հրամանով գրել իր Պատմությունը: Սակայն քիչ հետո Ա. հանդես է գալիս իբրև հայ (ուսումնասիրողնե­ րը նկատել են նա և այլ հակասություններ): Ա-ի և նրա երկի ստեղծման շուրջ կան տարակար­ ծություններ: Իշխում է այն տեսակետը, որ Ա. հայ պատմագիր է, և նրա երկը գրվել է V դ. 1-ին կեսի հյութեղ ու կենդանի հայ-ով: Ա-ի երկն ընդգրկում է III դ. և IV դ. սկզբի դեպքերը' Սասանյանների իշխանության գլուխ անցնելուց (226) մինչև Հայոց Տրդատ Գ Մեծ թագավորի գահակալության վերջին տարինե­ րը: Այն բաղկացած է առաջաբանից (ներառում է երկի շարադրման շարժառիթներն ու նպա­ տակները) և Երեք մասից: Առաջին («Սուրբ Գրիգորի վարքը և պատմությունը») մասում Ա. պատմում է պա րթև Արշակունիների տապալ­ ման և Իրանում գահակալած Սասանյանների, հայ Արշակունիների հանդեպ նրանց թշնա­ մանքի, պարսիկների դեմ Խ ոսրով Ա Մեծի հե­ րոսական կռիվների, նրա դավադրական սպա­ նությունից (259) հետո Հայաստանի նվաճման, այնուհետև մինչև III դ. վերջը Տրդատ Գ Մեծի ու Գրիգոր Ա Լոա ա վորչի գործունեության, վեր­ ջինիս չարչարանքների, Հռիփսիմյանց ու Գայանյանց կույսերի վկայաբանության մասին: Երկրորդ («Վարդապետություն Սուրբ Գրիգո­ րի»)' ամենաընդարձակ մասը, ի տարբերու­ թյուն մյուսների, մեզ է հասել միայն հայ. բնագ­ րով: Այն ընդգրկում է Հին և Նոր կտակարան­ ների ողջ բովանդակությունը, որը ներկայաց­ ված է հիմն, դրվագներով, աստվածաբան. հա րցերում' ներհյուսված հեղինակի գա ղա ­ փարներով ու դատողություններով: Հա մեմա­ տաբար հանգամանորեն է արծարծված Ս. Եր­ րորդության և Արարչագործության, Մարդեղու­ թյան, առաքելական քարոզչության, մեռյալնե­ րի հարության թեմաները: Գրքի Երրորդ («Հա­ յաստան աշխարհիս փրկության դարձը») մա­ սում Ա. հանգամանորեն պատմում է հին հայկ. հեթանոս, տաճարների ու աստվածների անդ­ րիների կործանման, քրմերի կալվածքների ու հարստությունների բռնագրավման, հայ վեր­ նախավի ու ժողովրդի մկրտության, Եկեղեցի­ ների ու վկայարանների հիմնադրման, քրիս­

տոնեության հաստատման, հոգևորականների կարգման և այլ իրադարձությունների մասին: Ա. իր Պատմությունը երկասիրել է քրիստ. դավանանքի ու եկեղեցու ջատագովության դիրքերից' ձգտ ելով հիմնավորել Հայ եկեղեցու ազգ. ինքնուրույնությունը, առաքելական ծա ­ գումը և գերա պ ա տ իվ արժանիքը: Որպես պատմության աղբյուր' այն իր տեսակի մեջ թերևս միակն է, որ տալիս է Հայաստանի դար­ ձը: Ա. արժեքավոր տեղեկություններ է հաղոր­ դում Հայաստանի պատմ. աշխարհագրության, արքունիքի, պետ. գործակալությունների, զին­ ված ուժերի, Նախարար, կարգի, հայոց հեթա­ նոս կրոնի, երկրի ներքին կյանքին վերաբերող այլևայլ հարցերի մասին: «Պատմություն Հայո­ ցը» միջնադարում թարգմանվել է հուն., արաբ., վրաց., հաբեշ., լատ. և ունեցել շուրջ երկու տասնյակ խմբագրություններ' միջնադարի 9 լե­ զուներով: Առաջինը և ամենակարևորը հուն, թարգմանությունն է (VI դ.), որն ամբողջու­ թյամբ հայտնի է միայն մեկ ձեռա գրում և գտնվում է Ֆլորենցիայի Լավրենտյան մատե­ նադարանում (1_ՁԱք6ոէ13ոստ VII, 25): Ա-ի գիրքը նոր ժամանակներում թարգմանվել և հրատա­ րակվել է իտալ., ֆրանս., գերմ. և անգլ.: «Պատմություն Հայոց»-ի գիտ. արժեք ունե­ ցող առաջին հրտ-ը լույս է տեսել Վենետիկում 1835-ին, իսկ քննական հրտ-ը Թ իֆ լիսում' 1909-ին (աշխատասիր. Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանի), ա շխ ա րհա բա ր լիա կատ ար թարգմանությամբ (Ա. ՏԵր-Ղևոնդյան) տպա­ գրվել է 1983-ին Երևանում: Գրկ. Ս ա ր գ ի ս յ ա ն Բ., Ագաթանգեղոս եւ իւր բազմադարեւսն գաղտնիքն, Վնտ., 1890: Ա ն ա ս յ ա ն Հ., Հայկական մատենագիտություն, հ. 1, Ե., 1959, էջ 161-213: Մ ե լ ի ք - Օ հ ա ն ջ ա ն յ ա ն Կ., Ագաթանգեղոսի պատմությունն ու նրա ժողովրդական բանա­ վոր սկզբնաղբյուրները, տես «Մառը և հայագիտու­ թյան հարցերը» ժող-ում, Ե., 1968:

ԱԳԱԹՈՆ ( Ա գ ա դ ր ո ն ա ն հ ա ղ թ փ ի լ ի ս ո ­ փա, Ագադրոն հայրապետ, Սուրբ Ա գ ա դ ր ո ն , ծ. և մ. թթ. անհտ), կեղծանուն հե­ ղինակ: Մեզ է հասել նրա «Վասն ժամանակին, որ հայտնելոց է...» երկը («Բազմավեպ», 1913, № 9-10)' գրված հավանաբար XIII դ. սկզբին: Այնտեղ պատմվում է հայ Արշակունիների թա­ գավորությունը վերականգնելու մասին միջնա­ դարյան Հայաստանում տարածված զրույցը, ըստ որի, մի օր պիտի գա ոմն Վաղարշակ արքա և հռոմեացիների օգնությամբ երկրից վտարի «իսմայելացիներին» (թուրքեր): Ֆլանդրիացի ճանապարհորդ Վ. Ռուբրուքը, 1255-ին լինելով Հայաստանում, վկայում է, որ «ամբողջ Հայաս­ տանում պատմում էին այս մարգարեությունը»: Գրկ. Ս ա ր գ ի ս յ ա ն Բ., Ուսումնասիրութիւնք Հին կտակարանի անվավէր գրոց վրայ, Վնտ., 1898, էջ 156-217:

ԱԳԱՆԵՍՈՎ Ալեքսանդր Գեորգիի (ծ. 13.5. 1951, Մոսկվա), վնասվածքաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1991), պրոֆ. (1994), Ռ Դ բժշկ. գիտ. տեխ­ նոլոգիա ների ակադ-ի անդամ: Ավարտ ել է


Մոսկվայի պետ. բժշկ. ստո­ մատ ոլոգիայի ինստ-ը (1974): 1979-2002-ին աշ­ խատել է Մոսկվայի հ. Մ. Սեչենովի անվ. բժշկ. ակադ-ում, 2002-ից' Ռ Դ ԲԳԱ Վիրա բուժությա ն գիտ. կենտրոնի ողնաշարի վիրաբուժության բա ժա ն­ մունքի ղեկավար: Աշխատանքները վերաՍ.Ք. Ազանով բերում են ողնաշարի և ող­ նուղեղի հիվանդություննե­ րի ու վնասվածքների բուժման խնդիրներին: ԱԳԱՆՅԱՆՅ Ալեքսանդր Հովսեփի [ծ. 17.4. 1931, Սամարղանդ (Ուզբեկսւոան)], ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ զիտ. դ-ր (1991): Ավարտել է Մ Պ Հ (1956): 1957-62-ին աշխատել է Մոսկվայի աերոհիդրոդինամիկայի ինստ-ում, 1962-ից' Ե Ֆ հ ում, 2000-ից' առաջատար գիտաշխատող: Աշ­ խատանքները վերաբերում են ատոմի միջուկի տարր, մասնիկների և բա րձր էներգիայի էլեկտ րոնների ճա ռա գա յթմա ն ֆիզիկային: Հայտնաբերել է էլեկտրոնների ինտենսիվու­ թյունից ոչ գծայնորեն կախված ճառագայթում (գամմա-լազեր): ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1980): ԱԳԱՆՈՎ ՍԵրգեյ Քրիստափորի [1917, ք. Աստրախան ֊ 1.2.1996, Մոսկվա], խորերդ, բանակի ճարտարագիտ. զորքերի մարշալ (1980): Ավար­ տել է Մոսկվայի ռազմաճարտարագիտ. ուսում­ նարանը, Մ. Ֆրունզեի անվ. (1952) և Գ Շ -ի (1955) ռազմ, ակադ-ները: Մասնակցել է խորհրդաֆինն. (1939-40) և Հայրեն. (1941-45) պատե­ րազմներին: Մինչև 1942-ի վերջը եղել է Արմ. ռազմաճակատում սակրավոր, վաշտի հրամա­ նատար, սակրավոր, գումարտակի շտաբի պետ: Մասնակցել է Վորոնեժի, Բրյանսկի, 3-րդ բելոռուս., 1-ին և 2-րդ մերձբալթյան ռազմաճա­ կատների ճարտարագիտ. ապահովման աշխա­ տանքներին, մեծ ներդրում ունեցել Ստալինգրադի (1942-43) և Կուրսկի (1943) ճակա տ ա­ մարտերի հաջողության գործում: 1960-67-ին' Գ Շ ռազմ, ակադ-ի ավագ դասախոս, ճարտ ա­ րագիտ. ամբիոնի պետ, 1967-70-ին' Գերմանիայում տեղակայված խորերդ, զորախմբի ճարտ ա րագիտ. զորքերի պետ, 1970-74-ին' Խ ՍՀՄ Պ Ն ճարտարագիտ. զորքերի պետի տե­ ղակալ, 1975-87-ին' պետ: 1987-ից' Խ ՍՀՄ ՊՆ ռազմ, տեսուչ-խորհրդական: Մասնակցել է Չեռնոբիլի ատոմակայանի վթարի (1986) հե­ տևանքները վերացնելու աշխատանքներին: ԱԳԱՊՅԱՆ Արշակ Սարգսի [20.5.1860, գ. Լալի (այժմ' գ. Վազաշեն' ՀՀ Տավուշի մարզում) 10.10. 1905, գ. Լալի], գյուղագիր, մանկավարժ, հրապարակախոս: Ավարտել է Թիֆլիսի Ալեքսանդրյան ռուս, ուսուցչ. ինստ-ը (1886): Զբաղ­ վել է ուսուցչությամբ: Նախասիրած ժանրը ակնարկատիպ պատմվածքն է («Մուսինի գանգա­ տը», 1888, «Գիւղի ճամփեն», 1896): Գրել է «Մարդասպան» (1896) վիպակը:

Երկ. Երկեր, Ե., 1966: Գրկ. Դ ա ն ի ե լ յ ա ն Ս.. Արշակ Ագապյան, Ե., 1968:

ԱԳՈՒԼՅԱՆ ---------------------------

25

ԱԳՈՆՅ Նուցի Գեորգեի [19.11.1894, Ֆոկշա ն (Ռումինիա) - 19.12.1957, Ցւսսսի (Ռումինիա)], նկարչուհի: Սովորել է Ցասսիի գեղարվ. դպրոցում: Մասնակցել է ցու­ ցա հա նդեսների Հունաստանում, Ֆրա նսիա յում, Բուլղարիայում: Երփ նա գրերից են' «Բնանկար Տուլչեայի մոտ», «Լճափին», «Քա ր­ հանք» ևն: Անհատ, ցուցահանդեսներ' Բուխարեստում (1931, 1968, հետմահու), Տասսիում (1967, հետմահու): ԱԳՈՆՅ Ստեփանոս Գյուվեր [Ագոնց Ամիրա Գրիգորի, 20.11.1740, Ջուրջով (Տրանսիլվանիա) - 29.1.1824, Ս. Ղազար, Վենետիկ], հայա­ գետ, աշխարհագրագետ, Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության աբբահայր 1800-ից: Ուսանել է Ս. Ղազար վանքի դպրոցում: Տիրա­ պեւոել է մի քանի հին և նոր լեզուների, դասավանդել հայոց լեզու, ճարտասան, արվեստ, աշ­ խարհագրություն, աստվածաբանություն: 1785-90-ին' աբբահայր Ստեփաննոս Մելքոնյանի աթոռակալը: 1790-1800-ին դասավանդել և քարոզել է Տրանսիլվանիայի հայկ, գաղութնե­ րում: Ֆրանս, տիրապետության տարիներին (1806-14), երբ վերացվել Են բոլոր կրոն, միաբանությունները, Ա., Նապոլեոն 1-ի հետ բանակ­ ցելով, կարողացել է պահպանել հայկ, միաբա­ նությունը, և կայսեր 1810-ի օգոստ. 17-ի հրո­ վարտակով այն ճանաչվել է գիտ. հաստատու­ թյուն' «Հայկական ճեմարան» անվանումով: Ա. գրել է պատմաաշխարհագր., ճարտասան., կրոնաբարոյախոս. երկեր: «Աշխարհագրութիւն չորից մասանց աշխարհի» տասնմեկհատորանոց (հ. 1,5, 6-ը գրել է Ղ. Ինճիճյանը) Երկում ար­ ժեքավոր տեղեկություններ են տրվում աշխարհի բազմաթիվ երկրների և ժողովուրդների աշխար­ հագրության, պատմության, սովորույթների, քաղ., տնտ., մշակութ. կյանքի մասին: Երկ. ճարտասանութիւն, Վնտ., 1775: Պատմութիւն կենաց և վարուց տեառն Մխիթարայ Սեբաստացւոյ րաբունապետի և աբբայի, Վնտ., 1810: Հասարակա­ խօսութիւն աշխարհագրութեան, Վնտ., 1817: Տեսու­ թիւն պատմութեանց Աստուածաշունչ Սուրբ Գրոց, հ. 1-4, Վնտ., 1819: Տեսութիւն Նոր կտակարանաց Աս­ տուածաշունչ Սուրբ Գրոց, հ. 1-3, Վնտ., 1824: Գրկ. Նկարագիր վարուց Ստեփաննոսի Ագոնց Գիւէր արքեպիսկոպոսի..., Վնտ., 1825:

ԱԳՐԻՊԱՍՅԱՆ Հովհաննես (1866, Վան - 24.5. 1889), հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, առաջին ֆիդայիներից: Սովորել է Վանի, այնու­ հետև Մշո Առաքելոց վանքի դպրոցներում, Վանի Կեդրոն, վարժարանում, որտեղ և տարվել է հեղ. գաղափարներով: 1888-ին Սալմաստում (հրան) կազմակերպել է զինված խումբ և 1889-ին անց­ նելով պարսկա-թուրք. սահմանը' մտել է Վասպուրական: Չուխ գեդուկի լեռնանցքում կռվի է բռնվել թուրք, ոստիկանների հետ և զոհվել: ԱԳՈՒԼՅԱՆ Սոֆյա Լիպւսրիտի [28.7(10.8). 1909, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 1992, Երևան],


Ա ԴԱ ԲԱ ՇՏԱ Ն -------------------------26

գյուղա տ նտ ես-ա յգեգործ: Կենսբ. գիտ. թեկնածու (1953): Ավարտել է Հ Գ Ի (1931): 1935-59-ին' ՀհյԱՀ Խաղողագործության, գինեգործության և պտղա­ բուծության Գ Հ հ Լենինականի հենակետի, 1959-79-ին' պտուղների ընտրասերման և սոր­ տափորձարկման բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են Հայաստա­ նում պտղաբուծության զարգացման, պտղա­ տու տեսակների սորտաուսումնասիրման, դրանց կենսբ. առանձնահատկությունների, ցրտադիմացկունության, սորտափորձարկման և ընտրասերման խնդիրներին: Փորձարկել է 19 սորտ' խնձորենու, տանձենու, սալորենու, հա­ ղարջենու և ելակի, որից շրջանացվել է ելակի 4 սորտ' Լոռի, Ռուբինե, Լենինականի, Արևիկ: «Պատ վո նշան» շքանշան (1959): Խ ՍՀՄ Ժ ՏՆՑ փոքր (1954), մեծ արծաթե (1962), բրոն­ զե (1968) մեդալներ: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1979): Երկ. Հաւոապտղւսյին կուլտուրաներ, Ե., 1969 (համահեղինակ): Հայաստանի պտուղները, հ. 2, Ե., 1970 (համահեղինակ):

ԱԴԱԲԱՇՅԱՆ Ալեքսանդր Արտեմի (ծ. 10.8.1945), սցենարիստ, նկարիչ: Ռ Խ Ս Ֆ Հ (1991-ից' ՌԴ) վաստ. նկարիչ (1982): Ավարտել է Մոսկվայի գեղարվ-ի բարձրագույն ուսումնարանը: Կինոյում աշխատում է 1974-ից: «Անավարտ պիես մեխա­ նիկական դաշնամուրի համար» (ըստ Չեխովի, 1977), «Հինգ երեկո» (ըստ Ա. Վոլոդինի, 1979), «Մի քանի օր հ.հ.Օբլոմովի կյանքից» (ըստ Գոնչարովի, 1980) ֆիլմերի սցենարիստն է (Ն.Միխալկովի հետ) և նկարիչը (Ա. Սամուլեկինի հետ): Համահեղինակ է (Ե. Միխալկովի և Ա. Միխալկով-Կոնչալովսկու հետ) «Տրանսսիբիրյան ճեպընթաց» (1978, Ղազախ. ԽՍՀ Պետ. մրց.) ֆիլմի սցենարի: Ձևա վորել է «Օտարների մեջ յուրային, յուրայինների մեջ օտար» (1974, Ի. Շրետ երի հետ), «Սիրո ստրկուհին» (1976, Ա. Սամուլեկինի հետ) և այլ ֆիլմեր, նկարահան­ վել «Հինգ Երեկո» (1980), «Թռիչքներ երազում և արթմնի» (1983) և այլ կինոնկարներում: Ռեժ. աշխատանքներից են' «Մագո, ց պա­ հանջ» (1992), «Ազազել» (2002) և այլ ֆիլմեր: ԱԴԱԼՅԱՆ Նորայր Մարտիրոսի (ծ.30.7.1936, Սիմֆերոպ ոլ), գրող: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1994): Ռուբեն և Ռ ա ֆ ֆ ի Ադալյանների Եղբայ­ րը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1960): 1982-86-ին և 2004ից' «Գրա կա ն թերթի» գլխ. խմբագիր, 19 8 6-8 8-ին ' Հ Գ Մ վարչության քարտուղար, 1989-94-ին' ՀՀ ԳԱԱ Գրակ. ինստ-ի առա ջա ­ տար գիտաշխատող, 1994-ից' Երևանի դրա­ մատիկ. թատրոնի գրակ. բաժնի վարիչ: Հեղի­ նակ է պատմվածքների, վիպակների, վեպերի («Շոգ ամառ», 1965, «Խաղաղ զորանոցներ», 1973, «Մենախոսության ժամեր», 1981, «Կա­ պույտ Երզնկա», 1985, «Եփրատ», 1990, «Դավայաթաղ», 1997, «Ապ ոկա լիպ սիս», 1999, «Համաճարակ», 2003 ևն), գրաքննադատ, և հրա պա րակա խոս, հոդվածների («Քննադա-

Ն.Մ. Աղարան

Ռոտ .Մ Աղարան

տության ժամանակը», 1978, «ճա մփ ա ներ և ճամփորդներ», 1988, «Սփյուռքի բարեկամիս», 1995, ժող-ներ), «Թոթովենց» (1995) ուսումնա­ սիրության: Ա-ի պիեսները («Ներկաներ և բացականեր», 1985, «Սպանության վկաները», 1991, «Կինը և տղամարդը», 1997) բեմադրվել են Ե րևա նի դրամա տ իկ, թատրոնում: Ա-ի պատմվածքների հիման վրա նկարահանվել է «Վերջին կիրակին» (1984) գեղ. կինոնկարը: Հ Գ Մ Դ. Դեմիրճյանի անվ. (1981), «Վա ­ հագն» համահայկ. (2000) մրց-ներ: Երկ. Թաղման թափոր, Ե., 2000: Բեմական փորձ (պիեսների ժող.), Ե., 2003: Գրկ. Խոսք Նորայր Ադալյւսնի մասին, Ե., 2005:

ԱԴԱԼՅԱՆ Ռ ա ֆ ֆ ի Մարտիրոսի (ծ. 12.6.1940, Երևան), նկարիչ, ջութակահար: Ն.Մ. և Ռ.Մ. Ադալյանների եղբայրը: Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (1966): 1992-ից ապրում և ստ եղծա գործում է ԱՍՆ-ում: Ա-ի գործերը հայկ, ավանգարդիստ. ուղղության աչքի ընկ­ նող երևույթներից են («Չգրված երգ», 1969, «Թափառող ոգիներ», 1980-ական թթ., «Հա­ յաստան», 1987, վերջին երկուսը' նկարաշա­ րեր): Ձևա վորել է «Մեծ աշխարհի մեր անկյու­ նը» (1982, ԵԴԹ) ներկայացումը: Անհատ, ցուցա հա նդեսներ' Երևա նում (1991,2000), Լոս Անջելեսում (1997): Գործերից պահվում են ՀԱՊ-ում, ԺԱԹ-ում: ԱԴԱԼՅԱՆ Ռուբեն Մարտիրոսի (ծ. 10.11.1929, Սիմֆերոպոլ), նկարիչ: ՀՀ ժող. նկարիչ (1990): Ռ. Մ. և Ն. Մ. Աղարանների եղբայրը: Ավարտել է Ե Գ Թ հ (1956): Ա-ի արվ-ին բնորոշ են իրականի և երևակայականի համարձակ կերպափոխումը («Ձիերի ճակատամարտ», նկարաշար, 1972-76), դրամատիզմն ու դինամիկ լարվածու­ թյունը («Հիրոսիմա», 1968, «Գնդակահարու­ թյուն», 1970, երկուսն էլ' ԺԱԹ, Երևան), բնու­ թյան և մարդու ներքին հատկանիշների այլա­ կերպումները («Մետամորֆոզներ», 1965-70, «Հին Երևան», 1978-88, նկարաշարեր): Անհատ, ցուցահանդեսներ' Երևանում (1997,2000, 2004): ՀՀ Պետ. մրց. (2001): Գրկ. Ռուբեն Ադալյան. Ստեղծագործական ճանա­ պարհի արձագանքներ [հոդվ. ժող., կազմ.' Պ. Հայթայան], Ե., 2002:

ԱԴԱԼՅԱՆ Ռուբեն Պողոսի (ծ. 5.7.1955, Բեյրութ), պատմաբան: Պատմ. գիտ. դ-ր (1987), պրոֆ. (1993): 1966-ից բնակվում է ԱՄՆ-ում:


Գ.Լ. ԱդամյաՆ

Կ.Գ. Ադամյան

1978-ին ավարտել է Կալիֆոռնիայի համալսա­ րանը (Լոս Անջելես): 1993-ից դասավանդել է Վաշինգտոնի Ջորջ Վաշինգտոն, Ջորջթաուն, 1996-ին' Միչիգանի (էն երբոր) համալսարան­ ներում: 1995-ին' Քեմբրիջի ժամանակակից հայագիտ. ուսումնասիրությունների և փա ս­ տագրման Ջորյան ինստ-ի տնօրենների խորհրդի նախագահ: 1997-ից' Հայկ. ազգ. ինստ-ի (Վաշինգտոն) տնօրեն, միաժամանակ դասախոսում է Ջոն Հոպկինս համալսարա­ նում: Աշխատությունները վերաբերում Են հայ պատմագրությանը (Նիկողայոս Ադոնց, Մխիթարյան միաբաններ ևն), Հայոց Եղեռնին [«Հա­ յոց ցեղասպանության (1915-1918 թթ.) ԱՄՆ արխիվների ուղեցույցը», 1994, անգլ.], Հայկ. հարցի տարբեր հիմնախնդիրների լուսաբան­ մանը, ՀՀ արտաքին քա ղաքա կանության պատմությանը ևն: Կազմել է «Հայաստանի պատմական բա ռա րանը» («Ասիական-օվկիանյան պատմական ուսումնասիրություննե­ րի մատ ենա շար», ԼԵնհեմ-ՄԵրիլենղ, Օքսֆորղ, 2002, անգլ.), մեծ ավանդ ունի «Ցեղաս­ պանության հա նրագիտ ա րան» (Օքսֆորղ, 1999, անգլ.) երկհատորյակի կազմման, խմբա­ գրման, հրատարակման գործում: ԱԴԱՄՅԱՆ ք ո ւ յ ր ե ր , դաշնակահարուհիներ: Ա.Ա. և Հ.Ա. Ադամյանների քույրերը: Հ ե ղ ի ն ե Ա բ գ ա ր ի (ամուսն. ազգանունը' Հայրանյան) [1881, Բաքու - 1960, ք. ԼԵգնից (Գերմանիա)], Ե վ գ ի ն ե Ա բ գ ա ր ի (ամուսն. ազգանունը' Գարագաշյան) (1883, Բաքու - 1945, Փարիզ): Սովորել են ժնևի երաժշտ. ակաղ-ում (1900-04) և ԲԵռլինի Շտ եռնի կոնսերվատ որիայում (1904-08): Ջուգանվագով հանդես են Եկել Արմ. Եվրոպայի և Ռուսաստանի քաղաքներում, եր­ կացանկում' Բախի, Բեթհովենի, Ռախմանինո­ վի, Լիստի, Շոպենի և այլոց' Երկու դաշնամուրի համար գրված ստեղծագործություններ: ԱԴԱՄՅԱՆ Աշոտ Խաչատուրի (ծ. 10.9.1951, Երևան), նկարիչ, քա նդա կա գործ, մեդա լա ­ գործ, ճարտարապետ, ձևավորող: Ավարտել է Ե Պ հ (1973): Հեղինակ է Երևանի հս. (1973), Արարատի մարզի (1985) մուտքերի, Այնթապի 1920-ի ինք­ նապաշտպանությանը նվիրված հուշարձանի (1983, գ. Այնթապ, ՀՀ Արարատի մարզ), Տիեզե­ րագնացների Զվյոզղնի ք-ի (Մոսկվայի մարգ),

Կիսլովողսկում, ժելեզնոԱԴԱՄՅԱՆ վողսկում, Սոչիում համալիր-ձևավորման, հանգըստի գոտիների: Ա-ի ձևավորած 3-ռուբլիանոց մետաղադրամը և մեդալների խումբը (1989-90,արծաթ, ոսկի, պալադիում) նվիրված Են 1988-ի երկրաշարժին: Հեղինակ է նա և Վեհանձնություն և գթա­ սրտություն մեդալի (1989), ԼՂ Հ «Մարտական խաչ» շքանշանի (1993), արծաթե հուշադրամի (1994) ևն: ԱԴԱՄՅԱՆ Արշակ Աբգարի [22.4(4.5). 1884, Բաքու - 17.2.1956, Երևան], գեղագետ, Երաժըշտագետ: ՀԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1945): Հ.Ա. Ադամյանի և Ադամյան քույրերի եղբայրը: Սո­ վորել է Բեռլինի Շտեռնի կոնսերվատորիայում (1904-06), ավարտել Մ. Պետերբուրգի համալ­ սարանի իրավաբ. ֆա կ-ը (1910): 1921-24-ին' Թ իֆլիսի Հայարտան նախագահ, 1924-26-ին' Երևանի կոնսերվատորիայի տնօրեն, 1936-43ին' ԼԵՆինգրաղի թատրոնի և երաժշտության ինստ-ի գիտ. քարտուղար և կոնսերվատորիա­ յի տ եսա կա ն-կոմպ ոզիտ որ. ֆա կ-ի դեկան: 1950-56-ին դասավանդել է Երևանի կոնսեր­ վատորիայում և ԵԳԹԻ-ում: Գրել է «Միջնա­ դարյան Հայաստանի գեղագիտական հայացք­ ները» (1955, ռուս.) աշխատությունը: Երկ. С т а т ь и о б и с к у с с т в е , М ., 1961; С т а т ь и по э с т е т и к е , Е., 1967; В о п р о с ы э с т е т и к и и т е о р и и и с ­ к у с с т в а , М ., 1978.

ԱԴԱՄՅԱՆ Գուրգեն Լևոնի [7(20). 12.1911, Օդեսա - 28.9.1987, Երևան], թավջութակահար, կոմպոզիտոր: ՀԽ Ս Հ ժող. արտիստ (1968): Ավարտել է Երևանի (1932) և Մոսկվայի (1937) կոնսերվատորիաները: 1932-ից հանդես է եկել մենահամերգներով, 1932-55-ին' Սպենդիարյանի անվ. քառյակի կազմում: 1939-ից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (պ րոֆ.' 1972-ից): Գրել է երկեր թավջութակի և լարային քառյակի հա մա ր' «Կոնցերտ ինո» (1969), սոնատ-պոեմ (1973), «Գարնանային», «Տոնական» ևն, կատարել ժող. Երգերի, պարե­ րի մշակումներ և փոխադրումներ: ԱԴԱՄՅԱՆ Լևոն Իվանի [20.6.1929, գ. Ներքին Կարմիր Աղբյուր (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) 2.6.1989, Երևան], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1988), պրոֆ. (1982): Ավարտել է Մոսկվայի Տիմիրյազևի անվ. գյուղատնւո. ակադ. (1953): 1985ից' ՀԽՍՀ պետագրոարդի կառավարման բարձ­ րագույն դպրոցի տնտեսագիտ. ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են Հայաստա­ նի հողային պաշարների տնտ. գնահատման, ագրարային հարաբերությունների կատարելա­ գործման, լեռնային շրջանների սոցիալ-տնտ. խնդիրներին: Երկ. Հողի գնահատման տնտեսական պրոբլեմ­ ները Հայկական ՍՍՀ-ում, Ե., 1979 (համահեղինակ):

ԱԴԱՄՅԱՆ Կառլեն Գրիգորի (ծ. 19.1.1937, Լե­ նինական), սրտաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1971), պրոֆ. (1985), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1996): Ավարտել


է Ե Բ հ (1959): 1979-ից' Երևանի սրտաբանության 28 Գ Հ Ի տնօրեն, 1995-ից, միաժամանակ' ԱԱԻ կլի­ նիկ. սրտաբանության ամբիոնի վարիչ: Աշխ ատանքները վերա բերում են սրտ ա ­ մկանի սուր ինֆարկտի դեպքում սրտի դիաս­ տոլային ֆունկցիայի խանգարման և ձախ փո­ րոքի ձևափոխման մեխանիզմներին, դրանց կանխարգելման հնարավորություններին: Մշակել է սրտի իշեմիկ հիվանդության և Հ.Ա. Ադամյան Պ.Հ. Ադամյան բնածին արատների դեպքում սրտի ֆունկցիո­ նալ անբա վարա րության հա յեցա կա րգը և Վենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան վարժարա­ առաջարկել արյան շրջանառության անբավա­ նում (1887-93), միաժամանակ հետ ևել Նկար­ րարության մինչկլինիկ. փուլի զարգացման չության մասնավոր դասընթացների: Ստեղծադասակարգում: Կլինիկ, սրտաբանության մեջ գ ո ր ծ ե լէ Կ . Պոլսում, 1897-ից'Փարիզում: 1927ներդրել է կենսառիթմաբանության և իմունա­ ից' Փարիզի գեղ. ազգ. ընկերության անդամ: բանության ուղղությունները, զբաղվել զա րկե­ Ա. ֆրանս. թատրոններում ձևա վորել է ներկա ­ րակային հիպերտոնիայի և սրտի իշեմիկ հի­ յացումներ, հրապարակել հայ ժողովրդի ազավանդության առաջնային և Երկրորդային կան­ տագր. պայքարին նվիրվա ծ գրաֆիկ, գործեր, խարգելման հարցերի ուսումնասիրությամբ: պատկերազարդել ֆրանս. հեղինակների եր­ ՀՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. սրտաբան կեր (շուրջ 150 գիրք): Ստեղծել է ծովային տե­ (1979-2001), Հայաստանի սրտաբանների ըն­ սարաններ («Ծովափին», 1910, ՀԱՊ), պլա­ կերակցության նախագահ (1982-ից), Սրտ ա­ կատներ («Ոտքի ելեք, մեռյալներ», «Ողջունեբանների եվրոպ. ընկերակցության գլխ. ցեք, ահա Վերդենը» ևն): Ա. ինտենսիվ գույնի, ասամբլեայի, (1983-ից), Ա ՊՀ երկրների սրտա­ հատկապես լույսի ճանաչված վարպետ է: Կրել բանների ընկերակցության նախագահության է իմպրեսիոնիզմի ազդեցությունը: Անհատ, (1996-ից) անդամ: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1988): ՀՀ ցուցա հա նդեսներ' Կ. Պոլսում, Փարիզում, Մխիթար ՀԵրացու մեդալ (1998): Բրյուսելում, Ստրասբուրգում: Գործերից պահ­ Երկ. Սրտի իշեմիկ հիվանդություն, Ե., 1984: Սիրվում են Փարիզի Լյուքսեմբուրգյան և այլ թան­ տանոթւսյին համակարգի ֆունկցիոնալ հետազո­ տության ժամանակակից մեթոդներ, Ե., 1990 (հա­ գարաններում, ՀԱՊ-ում: ԱԴԱՄՅԱՆ

մահեղինակ): Н а г р у з о ч н ы е т е с т ы и и ш е м и ч е с к а я б о л е з н ь с е р д ц а , Е., 1984 (համահեղինակ); К л и н и к а и л е ч е н и е н а р у ш е н и й р и т м а с е р д ц а , Е., 1991 (համահեղինակ); Х р о н и ч е с к а я с е р д е ч н а я н е д о с т а ­ т о ч н о с т ь . Е., 2003 (համահեղինակ).

ԱԴԱՄՅԱՆ Կառլեն Նիկոլայի [ծ. 12.11.1934, գ. Ներքին Հոռաթաղ (այժմ' ԼՂ Հ Մարտակերտի շրջանում)], ճարտարագետ, էներգետիկ-մեխանիկոս: Տեխ. գիւո. դ-ր (2000), պրոֆ. (1997), ՀՃԱ ակադ. (1997): Ավարտ ել է Մոսկվայի տեքստիլ ինստ-ը (1957): 1965-69-ին' Երևանի մահուդի Լւ բրդյա նուրբ գործվածքների գործա­ րանի տնօրեն, 1969-74-ից' ՀԽՍՀ թեթև արդ-յան նախ-յան բյուրոյի տնօրեն, 1974-ից' փոխնախա­ րար, 1979- 2000-ին' Խ ՍՀՄ Պետստանդարտների կոմիտեի հայկ. վարչության պետի տեղակալ, 2000-04-ին' «Արցախ» համալսարանի ռեկտոր, ապա' պրոռեկտոր: Աշխատանքները վերաբերում են չափագի­ տության, քվազիմետրային և ստանդարտաց­ ման խնդիրներին: Հեղինակ է ուս. և մեթոդ, ձեռնարկների: Ռ Դ չափագիտության (1999), որակի հիմնախնդիրների (1998) ակադ-ների անդամ: ԼՂ Հ Եղիշեի անվ. մրց. (2002): Երկ. Չափագիտական րումը, Ե., 2002:

ապահովման

կառավա­

ԱԴԱՄՅԱՆ Կարապետ (Շառլ) Մկրտչի (1872, Կ. Պոլիս - 1947, Փարիզ), նկարիչ: Սովորել է

Գրկ. Շ ի շ մ ա ն յ ա ն րիչները, Ե., 1958:

Ռ., Բնանկարն ու հայ նկա-

ԱԴԱՄՅԱՆ Հովհաննես Աբգարի [5(17).2.1879, Բաքու - 12.2.1932, Լենինգրադ, թաղված է Երևանի Կոմիտասի անվ. զբոսայգու պանթեո­ նում], ճարտարագետ, գունավոր հեռուստա­ տեսության և լուսահեռագրության գյուտա­ րար: Ա.Ա. Ադամյանի և Ադամյան քույրերի եղբայրը: Սովորել է Մյունխենի, Ցյուրիխի, Բեռլինի համալսարաններում: 1907-08-ին արտո­ նագրել է երկգույն հեռուստատեսության, իսկ 1920-ին' «Հեռավորության վրա պատկերներ հաղորդելու ապարատի» գյուտերը: 1907-ին իրականացրել է ԲԵռլինից 600 կ մ հեռավորու­ թյան վրա հաղորդալարերով գունավոր պատ­ կերի հաղորդման առաջին փորձն աշխարհում: 1913-ին ա ռա ջա դրել է լուսահեռագրության «Միջանկյալ կլիշեի» համակարգը, 1930-ին իրականացրել առաջին լուսահեռագրի հաղոր­ դումը Մոսկվայից Լենինգրադ: 1925-ին արտո­ նագրել է գունավոր (Եռագույն) հեռուստատե­ սության հաջորդ, համակարգի առաջին նա ­ խ ագիծը' «Անլուսաթափանց արգելքի միջով տեսնելու սարքը», որի գունանջատումև ու գույների միախառնումն ա պ ա հովող բա րե­ փոխված սկավառակը հայտնի է «Ա-ի սկավա­ ռակ» անվամբ: Նույն թվականին Ա. Երևանի հա մալսա րանի հատուկ լա բորա տ որիա յում պատրաստել և ցուցադրել է «Հեռատես» Եռա­


գույն պատկերման սարքը: Ա֊ի եռագույն հե­ ռուստատեսության սկզբունքն առաջին ան­ գամ կիրառվել է 1928-ին' Լոնդոնում: 1945-51ին ԱՄՆ-ի «Կոլումբիա» ռադիոընկերությունը Նյու Տորքում կատարել է փորձն, ցուցադրում, իսկ 1951-53-ին Ա-ի համակարգն ընդունվել է որպես կայուն համակարգ և կիրառվել գունա­ վոր պատկերներ հաղորդելու համար:

Խ ա ղա ցել է ն ա և հայկ. ԱԴԱՄՅԱՆ պիեսներում' Ատրներսեհ -------------------------(Մուրացանի «Ռուզան»), 29 Մասիսյանց, Միքայել (Սունդուկյանի «էլի մեկ զոհ») ևն: 1882-ին հրավիրվել է Շուշի, ապա անցել Նոր Ն ա ­ խիջևան, Դոնի Ռոստով: 1883-85, 1887-88-ի շրջագայությունը (Մոսկվա, Ս. Պետերբուրգ, Գրկ. Հ ա կ ո բ յ ա ն Հ. Ս., Հովհաննես Աբգարի Աստրախան, Կիև, Բաքու ևն) մեծ համբավի է Ադամյան, Ե., 1968: արժանացրել Ա-ին: Հանդես է եկել (երբեմն' ԱԴԱՄՏԱՆ Մանվել (ծ. 16.12.1935, ԲԵյրութ), ֆրանս.) Համլետի, Օթելլոյի (Շեքսպիրի «Համբանաստեղծ: Ավարտել է ԲԵյրութի Աբգարյան լետ», «Օթելլո»), Արբենինի (Լերմոնտովի «Դի­ ազգ. վարժ-ը (1952), Ե Պ Հ (1968): 1971-87-ին' մակահանդես»), Ուրիելի (Գուցկովի «Ուրիել Բեյրութի Սա հա կ-Մեսրոպ յա ն վարժա րանի Ակոստա»), Քինի (Ա. Դյումայի «Քին») դերերով: տնօրեն, միաժամանակ' Հ Բ Ը Մ Երվանդ Հյու­ Ռուս, մամուլը նրան համեմատել է Թ. Սալվիսիսյան համալսարանի դասախոս: Լույս է ըն- նիի և է. Ռոսսիի հետ: Ա-ի արտահայտչաձևերը ծայել «Կռունկները երգեցին» (1963), «Տաք մո­ պայմանավորվել են նրա արվ-ի ինքնատիպ խիր» (1984), «Հատուցում» (1990), «Քարե ծա ­ լեզվով, դերասան, հղկված տեխնիկան' բացա­ ղիկ» (1991) բանաստեղծությունների, «Փաս­ ռիկ տվյալներով (թավշյա ձայն, հարուստ դի­ տեր և մտորումներ» (1997) հրապարակախոս, մախաղ, մարմնի պլաստիկա ևն): Ա. գրել է հոդվածների ժող-ները: նա և բանաստեղծություններ, ստեղծել գեղաԱԴԱՄՅԱՆ Մարտին Սիրեկանի (ծ. 27.7.1927, Կի- նկարչ. և գրաֆիկ, գործեր: 1961-ից Հալեպում րովական), թռչնաբան: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1999): գործում է «Ադամյան թատերախումբը»: Երկ. Երկեր, Ե., 1956: Քերթուածք եւ թւսրգմւսնուԱվարտել է ԵԱԱհ (1953): 1954-57-ին աշխատել է նույն ինստ-ի անատոմիայի ամբիոնում, ստացել թիւնք, Տփղիս, 1880: Քերթուածք հռչակաւոր դերա­ մաշկարձանագործի (տաքսիդերմիստ) որակա­ սան Պետրոս Հ. Աղամյանի (1849-1891) եւ կենսագ­ րութիւն (կազմել է Վ. Հացունին), Վնտ., 1896: Նա ­ վորում: 1957-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱՄ Կենդանա­ մակներ, Ե., 1959: բանության ինստ-ում, 1968-ից' կենդբ. թանգա­ Գրկ. Տ ո ն ա պ ե տ յ ա ն Պ., Քսան և հնգամեա բե­ րանի տնօրեն: Նրա ղեկավարությամբ ստեղծվել մական գործունեութիւն Պ.Հ. Աղամեանի, ԿՊ, 1888: են ՀՀ բնաշխարհում տարածված կենդանիների Զ ա ր յ ա ն Ռ., Աղամյանի արվեստը, Ե., 1960: Ն ո ւ յ ­ ն ի , Աղամյանի կյանքը, Ե., 1961: Ն ո ւ յ ն ի , Պետրոս թանգարանային կենսախմբեր (դիորամներ): Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ թըռչ- Ադամյան, Ե., 1986: Ս ա մ վ ե լ յ ա ն Լ., Աղամյանը և նաշխարհի կարգաբան., բազմացման, սերնդի Շեքսպիրի կերպարները, Ե., 1961: դաստիարակման, չուի և սեզոնային տեղա­ ԱԴԱՄՅԱՆ Սաթենիկ Արտեմի [17(29).9.1875, շարժերի առանձնահատկությունների, թռչուն­ Թիֆլիս - 17(30).7.1915, Բաքու], դերասանուհի: ները որպես կենսբ. պայքարի միջոց օգտ ա գոր­ Սովորել է Ս. Պետերբուրգի դրամատիկ, դա­ ծելու ուսումնասիրությանը: Հեղինա կ է սընթացներում (1901-03): 1898-1901, 1914-15«Հայաստանի թռչունները» [գիրք 1,2], 1985, ին' Բաքվի հայկ. թատերախմբի դերասանուհի: 1988, համահեղինակ' «Հայաստանի թռչուն­ 1908-ին Թիֆլիսում Գ.Կ. Ավետյանք7 հետ կազ­ մակերպել է թատերախումբ: Տարբեր խմբերի ները» ձեռնարկի (անգլ., 1999): Կազմել է Գիլլի լճի թռչնաշխարհի վերա­ հետ շրջագայել է Կովկասում, Թուրքիայում, կանգնման ծրագիր: ՀՀ ԳԱԱ վաստակագիր Բուլղարիայում: Քնարադրամատիկ. կերպար­ ների լավագույն անձնավորողներից էր' Սեդա (1993): Երկ. Հայաստանի թռչունները, դաշտային (Շանթի «Հին աստվածներ»), Սուսան (Շիրվանուղեցույց, 2000 (համահեղինակ): զադեի «Նամուս»), Նատաշա (Գորկու «Հատա­ ԱԴԱՄՅԱՆ Պետ րոս Հերոնիմոսի (21.12.1849, կում»), Օֆելյա (Շեքսպիրի «Համլետ»), Լիգիա Կ. Պոլիս - 4.6.1891, Կ. Պոլիս), դերասան: («Ցո՞ երթաս», ըստ Սենկևիչի) ևն: Գրկ. Ք ա լ ա ն թ ա ր Ե., Սաթենիկ Ադամյան, Ե., 1867-ից խաղացել է Կ. Պոլսի հայկ. թատրոն­ ներում: 1870-ին Թ.Պ. Ֆասուլաճյաևի խմբի 1970: հետ մեկնել է Նոր Նախիջևան, 1872-75-ին ԱԴԱՄՅԱՆ Ստեփան Հովսեփի (ծ. 10.10.1959, գործել Պ.Ա. Մաղաքյանի խմբում, 1879-ին' Ստեփանակերտ), նկարիչ: Ավարտել է Ե Պ հ Թ իֆ լիսի հայկ. թատ երա խ մբում, 1880-ին' (1982), Երևա նի Գեղանկարչ. ստուդիան Ախալցխայում, Ալեքսանդրապոլում: 1880-ին (1992): 1984-93-ին աշխատել է Հայպետնաառաջին անգամ հայ բեմում Ա. կերտել է Համ- խագիծ ինստ-ում: Ա-ի բնանկարներին («Հայ­ լետի (Շեքսպիրի «Համլետ») կերպարը: Ռեա ­ կական տեսարաններ», շարք, 1989), դիմա­ լիստ. ոգով է կերպավորել Ֆրա նցի (Շիլլերի նկարներին («Տատիկիս դիմանկարը», 1998 «Ավազակներ»), ժա դովի (Ա. Օստ րովսկու ևն), նատ յուրմորտ ներին («Հայկական ն ա ­ «Եկամտաբեր պաշտոն»), Չա ցկու (Գրիբոյեդո- տյուրմորտներ», «Կենցաղային նատյուրմորտ­ վի «Խելքից պատուհաս»), Կորրադոյի (Ջակո- ներ», շարքեր, 1989-ից, «Ընկույզով նատյուր­ մետտիի «Ոճրագործի ընտանիքը») դերերը: մորտ», «Սոխերով նատյուրմորտ», երկուսն էլ'


ԱԴԱՄՅԱՆ

1996, «Ծա ղիկներով պար», 2001, «Դաշտային ծաղիկներ», 2002, վերջին չորսը' գրաֆիկա) բնորոշ Են ռեալիստ, և կուբիստ, ոճերի համատեղու­ մը: Անհատ, ցուցահանդես' Երևանում (1999): ԱԴԱՄՏԱՆ Վադիմ Մովսեսի (ծ. 2.12.1938, Օդեսա), ֆիզիկոս: Ֆիզմաթ գիւո. դ-ր (1977), պրոֆ. (1979): Ավարտել է Օդեսայի համալսարանը (1961): 1967-ից աշխատում է նույն համալսարա­ նում, 1979-ից' տես. ֆիզիկայի ամբիոնի վարիչ: Ա. Ադամով Գ.Հ. Ադդարյան Աշխատությունները վերաբերում են ցրման տե­ սության հիմնախնդիրներին, գծային օպերատոր­ Երկ. Theatre, v. 1-4, P., 1953-68. ների տեսության և ֆունկցիաների տեսության Գրկ. Մ խ ի թ ա ր յ ա ն Ս., Ֆրանսերենով արտա­ կապակցված հարցերին, ինչպես նա և պինդ հայտվող հայ արվեստագետներ, Փարիզ, 1969: մարմնի տեսությանն ու պլազմայի ֆիզիկային: T a e g u a r t E., Le theatre de dirision, R , 1974. ԱԴԱՄՅԱՆ Վանիկ Գրիգորի [ծ. 2.10.1946, գ. ՍԵ- ԱԴԲԱՇՅԱՆ Ալեքսանդր Առաքելի [3(16). 10. պասար (ՀՀ Շիրակի մարզ)], ճարտարազետ- 1910, Արտանուջ (Բաթումի մարզ) - 16.7. 1969, մաթեմատիկոս: Տեխ. զիւո. դ-ր (1997), պրոֆ. Բաթում], անասնաբույծ-ընտրասերումնաբան: (2001): Ավարտել է Ե Պ հ (1969): 1969-ից աշխա­ Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1967): Ավա րտ ել է տում է ՀՊ Ճ Հ Գյումրու մասնաճյուղում, 2001-ից' Ե Ա Ա հ (1935): 19 67-69-ին Ուզբեկսւոանի կիրառ. մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ: Անասնաբուծ. Գ Հ հ տավարաբուծության բաժ­ Աշխատանքները վերաբերում են ֆիզ. շա ր­ նի վարիչ: Ղեկավարել է բուշուևյան տավարի ժընթացների և ճարտարագիտ. օբյեկտների ցեղի ստացման աշխատանքները, զբաղվել Ուզբեկսւոանի տավարաբուծության որակ, վե­ հաշվարկմանը և նախագծմանը: Երկ. Ալմագեստ - 2: Գրավիտացիայի երկրաչա­ րափոխման և բարելավման հարցերով: փական տեսություն, Ե., 2004:

ԱԴԱՄՈՎ Արթուր (Ադամյան Հարություն Սուրենի, 23.8.1908, Կիսլովողսկ - 15.3.1970, Փա­ րիզ), թատերագիր, գրող: 1914-ին ծնողների հետ տեղափոխվել է Եվրոպա, 1924-ին հաս­ տատվել Փարիզում: Կրթությունն ստացել է Մայնցում, ժնևում: 1930-ական թթ. մասնակ­ ցել է ֆաշիստ, խմբավորումների դեմ պայքա­ րին: Վիշիի կառավարության դեմ ելույթների համար նետվել է Արժելեի համակենտրոնաց­ ման ճամբարը (1941): 1946-ին հրատարակել է «Խոստովանություն» ինքնակենսագր. վիպա­ կը: Լինելով «աբսուրդի թատրոնի» ղեկավար­ ներից' գրել է «Պարոդիա», «Ներխուժում» (Եր­ կուսն էլ' 1950), «Բոլորը բոլորի դեմ» (1951), «Ուսուցիչ Տարանը» (1952, հայ. հրւո.' «Պ րոֆ ե­ սոր Տարանը», 1983), «Մա րդիկ իրար վե­ րագտնում Են» (1953), «Պինգ-պոնզ» (1955) պիեսները: 1957-ին անցում է կատարել դեպի սոցիալ-քաղ. թատրոնը: «Պա ոլո Պա ոլի» (1957) պիեսում պատկերել է Առաջին համաշ­ խարհային պատերազմին նախորդող տարի­ ների սոցիալ-պատմ. իրականությունը: «Յո­ թանասունմեկի գարունը» (1961) ողբերգու­ թյունն արտացոլել է Փարիզի կոմունայի դեպ­ քերը: Կյանքի վերջին տարիներին համադրել է նախորդ երկու շրջանների գեղագիտ. ըմբըռնումները («Մնացուկների քաղաքականությու­ նը», 1962, «Սրբազան Եվրոպ ա », 1966, «Մուտքն արգելված է», 1966, «Պարոն Չա փ ա ­ վորը», 1968, «Չափից դուրս», 1968 ևն): Ա. ն ա և բա նա ստ եղծ էր, թատրոնի տեսաբան («Աստ և Արդ», 1964), արձակագիր («Այր և Մ ա ­ նուկ», 1968), թարգմանիչ (գերմ-ից, ռուս-ից):

Երկ. Б у ш у е в с к и й с к о т , Т а ш к е н т , 1956.

ԱԴԴԱՐՅԱՆ Գառնիկ Հովսեփի (23.3.1925, Հալեպ - 30.11.1986, Բեյրութ), բանաստեղծ, հրա­ պարակախոս, խմբագիր, հաս-քաղ. գործիչ: Ավա րտ ել է Հա լեպ ի ֆրա նս. վարժարանը: Հանդես է եկել ժողովուրդների սոցիալ-քաղ. ազատությանը, հայ-արաբ. բարեկամությանը, սփյուռքահայության գոյատևմանը վերաբերող հողվածներով: Լույս են տեսել Ա-ի «Պատնեշին վրա» (1957), «Ապրիմ-մեռնիմ» (1968) բանաս­ տեղծությունների ժող-ները, «Մատյան ցավի և հատուցման» (1965) պոեմը, «Սև և կարմիր» (1979) պատմվածքների ժող.: ԱԴԵ ԼՅԱՆ (Դանիելյան) Ազարիա Մարտիրոսի (17.6.1871, Մեղրի ֊ 9.11.1903, Նախիջևան), գրող, գյուղագիր: Ավարտել է Ռիգայի պոլիտեխ. ինստ-ի քիմ. ֆա կ-ը (1901): Ա-ի պատմ­ վածքներում («Ներհակ Առաքելը», «Նրա ցա ­ վը», «Երկու կրակի մեջ») և վիպակներում («Տգիտության զոհեր», «Սկեսուր») պատկեր­ ված են XIX ղ. 70-90-ա կա ն թթ. հայ գյուղի սոցիալ. ներհակությունները: Երկ. Երկ. ժող., Ե., 1950: Գրկ. Դ ա ն ի Ե լ յ ան Ս., Ազարիա Ադելյան, Ե., 1964:

ԱԴԻԲԵԿ-ՄԵԼԻՔՅԱՆ (Հովհաննիսյան) Արտաշես Իսա հա կի [3(15).5.1884, Թ իֆ լիս 28.12.1956, Երևան], քիմիկոս-ճարտարագետ: Ավարտել է ժնևի համալսարանը: Աշխատել է ԺՆևում, Շլիսելբուրգում, Կրասնողարում, Ռոս­ տովում: 1933-ին տեղափոխվել է Հայաստան: Կիրովականի քիմ. գործարանի կա զմա կեր­ պիչներից է, 1933-38-ին' գլխ. ճարտարագետ և տեխ. տնօրեն:


1938-45-ին աշխատել է ՀԽ ՍՀ Ն Գ և տեղ. արդ-յան ժողկոմատ ներում, 19451956-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Քիմիայի ինստ-ի' իր նախ ա ձեռնու­ թյամբ ստեղծված վերլուծ. քիմիայի լաբորատորիայի վարիչ: ԱԴհԲԵԿՅԱՆ Հովհաննես Ալեքսանդրի [ծ. 31.10.1937, Կիրովաբադ (այժմ' ք. Գյանջա ' Ադրբեջանում)], փիլի­ սոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1993), պրոֆ. (1995), Ռ Դ սոցիոլոգիական ԳԱ անդամ (1996): Ավարտել է Ե Պ հ մեքենաշին. ֆակ-ը (1960): 1961-77-ին Ե Պ հ փիլ-յան ամբիոնի, 1977-ից' Պյատիգորսկի պետ. տեխնոլոգ, հա­ մալսարանի դասախոս: Աշխատությունները վերաբերում են գիտու­ թյան սոցիալ-փիլ. և մեթոդաբան, հարցերին: Հեղինակ է բուհ, դասագրքերի:

Մոսկվայի մաթ. ընկերուԱԴՈՆՑ թյան մրց.' 1956), խմբերի -------------------------և կիսախմբերի տեսության 31 ալգորիթմ, հիմնախնդիրներին նվիրված (ԽՍՀՄ ԳԱ նախագահության Պ. ՉԵբիշևի անվ. մրց.' 1962) աշխատություննե­ րի: 1968-ին հրատարակած (ակադ. Պ. Նովիկովի հետ) աշխատություններում լուծված է պարբեր. խմբերի հիմնախնդիրը, որն առաջադրել էր Բեռնսայդը դեռևս 1902-ին: Երկ. О п р е д е л я ю щ и е с о о т н о ш е н и я и а л го р и т м и ­ ч е с к и е п р о б л е м ы д \я гр у п п и п о лугр уп п , М ., 1966; П р о б л е м а Б ер н сай д а и то ж д е с т в а в гр уппах, М ., 1975.

Ա-ԴՈ [Տեր-Մարտիրոսյան Հովհաննես Գրիգո­ րի, 14.1.1867, Նոր Բայազետ (այժմ' ք. Գավա ռ' ՀՀ Գեղարքունիքի մարզում) - 7.2.1954, Երևան), պատմաբան, տնտեսագետ-վիճակագիր: ՀՀ Դ անդամ: Ավարտել է Երևանի թեմ. դպրոցը (1891), սովորել Խարկովի համալսարանի իրավաբ. և ՄՊետերբուրգի հոգենյարդաբան, ինստ-ի հոգեբանության ֆակ-ներում: Ա-ի ուսումնասի­ րությունները վերաբերում են ազատագր. շար­ Երկ. Ф и л о с о ф с к о -м е т о д о л о г и ч е с к и е п р о б л е м ы с о ц и о л о г и и н а у к и , С т а в р о п о л ь , 1990; О с н о в ы м е ­ ժումների պատմությանը («Հայ-թուրքական ընդ­ н едж м ента, те хн ол о ги я управления, П я ти го р ск, հարումը Կովկասում», 1907), Արմ. Հայաստանի 1996; О б щ а я п о л и т о л о г и я с о в р е м е н н о г о м и р а , П я ­ սոցիալ-տնտ. և քաղ. կացությանը, վարչ. կա­ т и г о р с к , 1997; С о ц и о л о г и я в т е о р и и и п р а к т и к е у п ­ ռուցվածքին, բնակավայրերի և բնակչության վի­ р а в л е н и я , П я т и г о р с к , 2003. ճակագրությանը («Վանի, Բիթլիսի և էրզրումի ԱԴԻԲԵԿՈՎ Ալբերտ Աշոտի [ծ. 1.11.1940, ք. վիլայէթՆԵրը», 1912, «Մեծ դեպքեր ՎասպուրաՕրջոնիկիձե (այժմ' Վլադիկավկազ, Հս. Օսիա- կանում. 1914-15 թթ.», 1917): Հեղինակ է նա և Ալանիա, ՌԴ)], խորհրդ. բանակի գեներալ-մա- գրականագիտ. աշխատությունների: յոր (1986): Ավարտել է Օրջոնիկիձեի ՍուվորովԱԴՈՆՑ Հրանտ Տիգրանի (15.9.1914, Բաքու յան ուսումնարանը (1960), Օդեսայի հրամա­ 24.4.1987, Երևան), էներգետիկ: ՏԵխ. գիտ. դ-ր նատար. համազորային ուսումնարանը (1963), (1955), պրոֆ. (1958): ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (1982, Մոսկվայի Մ. Ֆրունզեի անվ. (1972) և Գ Շ թղթ. անդամ' 1963-ից): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. (1981) ռազմ, ակադ-ները: Ծա ռա յել է համազո­ գործիչ (1970): Ավարտել է Բաքվի ինդուստ­ րային միավորումներում (Հյուսիսային, Անդրրիալ ինստ-ը (1940): 1963-78-ին' էներգետիկա­ բայկալյան ռազմ, օկրուգներում): յի հայկ. Գ ՀԻ տնօրեն, 1978-82-ին' Ե Պ հ էլեկտ­ ԱԴԻԼԽԱՆՑԱՆ Արշակ (Աշիկ) Համբարձումի րակայանների, համակարգերի և ցանցերի ամ­ [13.7. 1921, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) բիոնի վարիչ: 1982-84-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ նախագա­ 29.3.1989, Թբիլիսի], դերասան: ՎԽ ՍՀ վաստ. հության ֆիզտեխ. գիտ-ների և մեխանիկայի արտիստ (1984) գրել է բանաստեղծություններ: բաժանմունքի ակադ-քարտուղար: Ա. մշակել է Աշխատել է Թբիլիսիի պատանի հանդիսատե­ էլեկտ րա համա կարգերի բարդ անհամաչափ սի, 1945-ից' հայկ. դրամատիկ, թատրոններում: ռեժիմների տեսությունն ու հաշվարկի մեթոդ­ Դերերից են' Սվիրիդով (Ա. Ս ոֆ րոնովի ներ, էներգա հա մա կա րգերի բեռնվածքների «Աոսկովյան բնավորություն»), Սարգիս (Սունհանգույցների ինքնագործարկման հաշվարկի դուկյանի «Խաթաբալա»), Կզոյան (ժ. ԱՆանյամեթոդների, բազմաբևեռաշղթայի հարաչափե­ նի «Իմ տունը քո տունն է»), Մուշեղ, Կարո (ժ. րի ու ռեժիմների տեսության հիմունքները: Հարությունյանի «Քո վերջին հանգրվանը», Երկ. М н о г о п о л ю с н и к , Е., 1965; Р а с ч е т ы у с т а н о ­ «Բախտավոր մարդիկ») ևն: вивш его ся, о птим ально го и н е си м м е тр и ч н о го р е­ ԱԳՑԱՆ ՍԵրգեյ հվանի [ծ. 1.1.1931, գ. Խաչա­ ж и м о в э л е к т р и ч е с к о й с и с т е м ы , Е. 1984. կապ (Ադրբեջանի Դաշքեսանի շրջան)], մաթե­ ԱԴՈՆՑ Մուշեղ Համբարձումի [3(16).5.1910, մատիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1962), պրոֆ. Բաքու - 2.6.1994, Երևան], տնտեսագետ, պետ., (1968): Ավարտել է Մոսկվայի մանկավարժ, կուս. գործիչ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1958), պրոֆ. ինստ-ը (1952): 1975-ից' ՌԳԱ Մաթեմատիկայի (1961): Ավարտել է Երևանի հայկ. հեռակա ման­ ինստ-ի մաթ. տրամաբանության բաժնի վարիչ: կավարժ. ինստ-ը (1932): 1958-61 ֊ին' ՀԿԿ ԿԿ Աշխատությունները վերաբերում Են հանրա­ քարտուղար: 1966-89-ին' ՀԽ ՍՀ պետպլանին հաշվին, մաթ. տրամաբանությանը և ալգո­ կից Տնտեսագիտության և պլանավորման ԳՀհ-ի րիթմների տեսությանը: Հեղինակ է «Խմբերի մի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են սո­ քանի հատկությունների որոշման պրոբլեմների ցիալիզմի քաղաքատնտեսության, Հայաստանի ալգորիթմական անլուծելիությունը» (1955, տնտեսության և հայ տնտեսագիտ. մտքի պատ-


ԱԴՈՆՑ 32

մության հարցերին: ՀԽՍՀ ԳԽ պատգմ. (1963-67):

Երկ. Սոցիալիստական հասարակարգի ազգային եկամուտը, Ե., 1963: Հայաստանի ժողովրդական տնտեսությունը և հայ տնտեսագիտական միտքը XX դարի սկզբին, Ե., 1968:

ԱԴՈՆՏ (Տեր-Ավետիքյան) Նիկողայոս Գևորգի [10.1.1871, գ. Բռնակոթ (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում) - 27.1.1942, Բրյուսել], պատմաբան, բյուզանդագետ, բանասեր: Բանասիրության դ-ր, պրոֆ. (1916): Ավարտել ԷՍ. Պետերբուրգի համալսարանի արլ. լեզուների և պատմաբանասիր. ֆակ-ները (1899): Դասախոսել է նույն համալսարանում, պրիվատ-դոցենտ' 1909-ից: 1916-17-ին մասնակցել է Վանի, Մուշի և էրզրումի հնագիտ. արշավախմբերի աշխատանք­ ներին: 1920-ից ապրել է Լոնդոնում, Փարի­ զում: 1931-42-ին դասավանդել է Բրյուսելի համալսարանում' միաժամանակ ղեկավարե­ լով տեղի հայագիտության ամբիոնը: Ա-ի շուրջ 100 գիտ. աշխատություններ վե­ րա բերում են հայ ժողովրդի միջնադարյան պատմությանն ու գրակ-յանը, հայ-բյուզ. հա­ րաբերություններին («Պատմական ուսումնա­ սիրություններ», 1948), հայ-հուն. բանասիրու­ թյանը («Դիոնիսիոս Թ՛րակացին և հայ մեկնիչ­ ները», 1915, ռուս.): «Հայաստանը Հուստինիանոսի դարաշրջանում» (1908, ռուս., հայ. հրտ.' 1987) կոթողային մենագրությունում հետազոտել է Հայաստանի պատմաաշխարհագր. և հաս-քաղ. կառուցվածքին, հայ-բյուզ. հարաբե­ րություններին, նախարար, տոհմերին առընչվող խնդիրներ, առաջին անգամ գիտականո­ րեն վերլուծել հայկ. ավատատիրության, հայ գյուղացիության հարցերը: Հատուկ քննության առարկա է դա րձրել հայ գյուղացիության պատմությունը («Հայ հին շինականությունը», 1927): Արժեքավոր, են Ա-ի աղբյուրագիտ. և բանասիր. ուսումնասիրությունները' նվիրված Մովսես Խորենացուն, Փավստոս Բուզանդին, Կորյունին, Եզնիկ Կողբացուն, Մովսես Կաղանկատվացուն, Ղևոնդին: 1930-ական թթ. վերջին Ա. ձեռնարկել է շարադրել հայ ժո­ ղովրդի ա մբողջա կա ն պատմությունը, որի առաջին հատորը լույս է տեսել ֆրանս. (1946) և հայ. (1972): Զբաղվել է նա և գրականագի­ տությամբ: Հայ հաս-քաղ. հարցերում ունեցել է ազգ-պահպանող. կողմնորոշում, կողմնակից է Եղել խաղաղ զարգացմանը, լուսավորությանը' առանց քաղ. ցնցումների: «Քաղաքական հո­ սանքները հին Հայաստանում» (1927) աշխա­ տության մեջ Ա. հին Հայաստանի պատմու­ թյան հիմն, շարժիչ ուժը համարել է ազնվակա­ նությանը: Ա. անդրադարձել է ն ա և Հայ եկեղե­ ցու պատմության զանազան հարցերի («Հայոց առաքելությունը Հոնաց աշխարհում», 1902, «Հայ ծաթերի ծագման մասին», 1911, ռուս., «Պատկերների խնդիրը Հայոց եկեղեցու մեջ», 2003 ևն): «Հայացած Աստվածաշունչն ու նրա

Ն.Գ. Ադոնց

Հ.Ն. Ագատյան

պատմական տարողությունը» (ֆրանս., 1936) Երկում Ա. վերլուծել է Աստվածաշնչի հայ. թարգմանության գրական-գեղարվեստ. ա ր­ ժանիքները: Ա-ի' Հայկական հարցի վերաբեր­ յալ հոդվածները լույս են տեսել «Հայկական հարց» ընդհանուր խորագրով (1999): Գրկ. Տ ո ւ զ բ ա շ յ տ ն Կ., Նիկողայոս Ադոնցի գի­ տական ժառանգությունը, ՊԲՀ, 1962, № 4:

ԱԳՈՒՍՏ Գալուստ Թևոսի [8(21).3.1915, գ. Հին Գորիս (այժմ' ՀՀ Գորիս ք-ի շրջագծում) 15.11.1997, Երևան], կենսաքիմիկոս: Կենսբ. գիտ. ղ-ր (1968), պրոֆ. (1980): Ավարտել է Ե Պ Հ (1941): 1949-ից աշխատել է ՀԽ ՍՀ ԳԱ Ֆ իզիո­ լոգիայի ինստ-ում, 19 53-54-ի ն ' տնօրեն, 19 5 4-5 8-ի ն ' փոխտնօրեն և կենսաքիմիայի բաժանմունքի վարիչ: 1958-61֊ին աշխատել է ՀԽ Ս Հ ԳԱ կենսաքիմիայի բաժանմունքում, 1961-86-ին ' Կենսաքիմիայի ինստ-ի ֆերմենտ ­ ների լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են կենդանի­ ների մոտ ածխ աջրածնաֆոսֆորային փոխա­ նակության որոշ ֆերմենտային շարժընթացնե­ րի առաջացմանն ու կարգավորմանը: Ա9ԱՏՅԱՆ Ալեքսանդր Թ ա դևոսի (ծ. 18.2. 1930, Կիրովական), նկարիչ, գոբելենագործ: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1952), Լենինգրադի գեղարդ ուսումնարանը (1959): 1965-76-ին ղասավանղել է ԵԳԹԻ-ում: Ստ եղծագործում է հիմնակա­ նում ղեկորատիվ-կիրառ. արվ-ի բնագավա­ ռում («Միջնադար», 1974, ՀԱՊ, «Կռունկներ», Սա րդա րա պ ա տ ի ժող. ստ եղծագործությա ն թանգարան, «էլեկտրոնիկա», «Բերքի տոն», «Գարուն», Երեքն էլ' 1980-ական թթ.): ԱՏԱՏՏԱՆ Թորոս Մարտիրոսի, Ա զ ա տ ո ւ ն ի (5.5.1898, գ. Ապուչեխ, Ակնի գավառ - 15.11. 1955, Կ. Պոլիս), բանասեր, բա նա ստ եղծ, խմբագիր, հաս. գործիչ: Սովորել է Ակնի Նարեկյան և Չմշկածա գի վարժարաններում: Աշ­ խատել է Կ. Պոլսի ազգ. պատրիարքարանում, Պեզճյան վարժարանում: Եղել է «Ընդարձակ տարեցույց Ս. Փրկչյան ազգ. հիվանդանոցի» (1921-31), «Մշակույթ», «Աստղաբերղ» տա­ րեգրքերի խմբագիր: Հրատ արա կվել են Ա-ի «Աղբիւր անմահութեան» (1927, 1928, 1933) բանաստեղծությունների շարքերը, «Քառասնակ» (1930) արձակ ժող., «Միսաք Մեծարենց» (1922), «Կոմիտաս վարդապետ» (1931), «Զապել Ել Հրանտ Ասատուր» (1937), «Հայկանուշ


Մառք» (1954) ոաումնասի­ րությունները, «Ակն և ակնցիք» (1943) և այլ բւսնասիր. հետազոտություններ: Ա. հա վա քել է ազգագր. բնույթի և հայ աշուղների ստեղծագործություններ: աա ԱՋԱՏՏԱՆ Հա կոբ Նիկողոաա Ո | սի [26.2(10.3). 1902, Իգդիր I I ա ա ա ՜ 21 -3 -1965’ Երևան], փո^ րագրիչ: ՀԽ ՍՀ վաստ. նկա ­ Վ.Վ. Ագատյան րիչ (1963): Նախ շազարդել է փայտե դեկորատիվ սկա­ հակներ, ընդելուզել կժեր, գավաթներ: Պ ա հա ­ րանի փեղկերի վրա քանդակազարդել է 16 դր­ վագ «Սասունցի Դավիթ» էպոսից (1939): Հեղի­ նակ է նա և «Հայրենիքի համար մղված մար­ տերում» (1948) կոմպոզիցիայի, «Վասպուրական» (1959), «Կիլիկիա» (1963), «Արարատյան դաշտը» (1965) դեկորատիվ սկահակների, ինչ­ պես և «Փայտի գեղարվեստական փորագրու­ թյուն» ձեռնարկի (1961): Գործերը պահվում են ԺԱԹ-ում (Երևան) և այլ թանգարաններում: ԱՋԱՏՏԱՆ Հայկ Նահապետի [25.9(7.10). 1881, Ղարաքիլիսա (այժմ' Վանաձոր) - 13.11.1964, Թբիլիսի, թաղված է Երևանում], տնտեսագետ, հաս-քաղ. գործիչ: Պրոֆ. (1928), ՀԽ ՍՀ ԳԱ թղթ. անդամ (1956): Ուսանել է Բեռլինի հա­ մալսարանի բժշկ. ֆակ-ում (1903-05): 1905-ին մտել է Ռ ՍԴ Բ Կ շարքերը: 1 9 0 8 -11-ին գործել է Բաքվի մենշևիկ, կազմակերպությունում: 1913-ին բանտարկվել է հեղ. գործունեության համար: 1915-17-ին աշխատակցել է «Պայ­ քար» թերթին: 1918-ից հարել է ս-դ. ինտերնա­ ցիոնալիստների խմբակին, 1920-ից' կոմ. կու­ սակցության անդամ: Եղել է ՀԱՄԽ-ի առաջին նախագահը, ՀԿԿ ԿԿ քարտուղար (1921), ՀԽ ՍՀ Կենտգործկոմի նախա գահի տ եղակա լ (1924-28), Հա մ Գ Գ Ա փոխնախ ագա հ (1930) և Անդրկովկասյան մասնաճյուղի տնօրեն (1931-34): Աշխատությունները վերաբերում Են սոց. շին-յան, գյուղատնտեսության կոոպերացման և աշխատավարձի տեսության հարցերին:

Սամարղանդի հիմնադըրԱԶԱՐԻՍ ման 2500-ամյակի «Աֆ- -------------------------րասիաբ» թանգարանը 33 (1970), բնակելի շենքեր' Երևանում, Գյումրիում, Վանաձորում, Հայրեն, պատերազմում զոհվածներին նվիրված հուշ­ արձաններ' ՀՀ մարզերում, Սամարղանդում: Արժեքավոր է Ա-ի «Հայկական շքամուտքեր» մենագրությունը (1987, ռուս.): Համահեղինակ է «Օձուն» (1960), «Գոշավանք» (1974) և հեղի­ նակ «Կարմրավոր» (1996) ալբոմների: ԱՋԱՏՏԱՆ Վիլեն Վա ղա րշի (ծ. 25.3.1931, Երևան), ֆիզքիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1978), պրոֆ. (1985): ՌԳԱ թղթ. անդամ (2000): Ավար­ տել է Մ Պ Հ (1954): 1982-ից' Ռ ԳԱ Կառուցված­ քային մակրոկինետիկայի ինստ-ի (Մոսկվա) տարասեռ և շղթայական ռեակցիաների լաբո­ րատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբե­ րում են գազերի այրման, պայթյունի և ճայթյու­ նի շարժընթացների ֆիզքիմ. ուսումնասիրու­ թյուններին: Հայտնաբերել է այրման ռեակ­ ցիաներում շղթաների տարասեռ շարունակ­ ման և ճյուղավորման երևույթը, գա զա ֆա զ շղթայական և ռադիկալային ռեակցիաների ու մակերևույթի վիճակի փոխադարձ կապը և առաջարկել այդ ռեակցիաների տեսությունը: Հիմնա րա ր և կիրառ. քիմիայի միջազգ. միության, Այրման միջազգ. ինստ-ի, Ռ ԳԱ նա ­ խագահության այրման և պայթյունի գիտ. խորհրդի բյուրոյի անդամ: Երկ. Inhibition of Chain Reactions, L , 2000 (համա­ հեղինակ).

ԱՋԱՏՏԱՆ Վիկտոր Գրիգորի (17.7.1928, Թիֆլիս - 20.7.2000, Երևան), սրտավիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ. (1988): Ավարտել է Ե Բ Ի (1953): 1966-74-ին' Սրտաբանության և սրտային վիրաբուժության Գ Հ Ի սրտի ձեռքբե­ րովի արատների բաժանմունքի (1995-ից' Ա-ի անվ.) վարիչ, 1974-93-ին' Ա. Միքայելյանի անվ. վիրաբուժության ինստ-ի սրտային վիրա­ բուժության բաժանմունքի վարիչ, 1975-78-ին, միաժամանակ' ինստ-ի փոխտնօրեն: Աշխ ատ անքները վերա բերում են սրտի բնածին և ձեռքբերովի արատների վիրաբուժ. բուժման, սրտի արատների ժամանակ արյան Երկ. ԽՍՀ Միության տնտեսական զարգացումը և շրջանառության ախտաբանության տարբեր գյուղատնտեսական կոոպերացիան, Ե., 1926: Աշ­ հարցերին: խատավարձի խնդիրները, Ե., 1929: ԱՋԱՏՏԱՆ Շմավոն Ռուբենի (3.3.1925, Ձաքա- ԱՋԱՐԻԱ ԳՐԻՉ, որդի Կարապետի և Սաղդաթալա - 4.12.1994, Երևան), ճարտարապետ: ՀՀ թի (ծ.թ. անհտ - մ.թ. անհտ, Արճեշ), X V դ. վաստ. ճարտ. (1968): Ավարտել է Ե Պ հ (1949): գրիչ: Գրչության արվ. սովորել է նախ ' հորից, 1958-ից' Երևա ննա խ ա գիծ ինստ-ի ճարտ ., ապա' Հովհաննես Մանկասարենցից և իր հո­ 1969-ից' արվեստանոցի ղեկավար, 1978-93- րեղբայր գրիչ Վարդանից: Գրչությամբ զբաղ­ ին' Մոսկվայի պետ. նախագծ. ինստ-ի Երևանի վել է Վանի և Վասպուրականի վանքերում: մասնաճյուղի կազմակերպիչ, 1984-ից' տնօրեն: Հայտնի են նրա ընդօրինակած (1463-90) 2 Ա-ի նախագծերով կառուցվել են Վանաձորի Հայսմավուրք, 2 ճառընտիր, 4 Ավետարան, 1 քիմ. կոմբինատի մշակույթի պա լատը Մաշտոց, 1 Գանձարան: Դրանցից մի քանիսը (1950-53, վերականգնվել է 2003-ին), Երևանի պահվում են Մատենադարանում (ձեռ. № 428, ուսանող, հանրակացարանի համալիրը Նոր 955, 3857, 4517, 4992): Զեյթունում (1961-64), Մաթ. մեքենաների Գ ՀԻ ԱՋԱՐԻԱ ՋՈՒՂԱՏԵՏԻ, Ա զ ւ ս ր ի ա Ա (1534(1962-70), «երերունի» թանգարանը (1968), 1601), Ասի կաթողիկոս' 1584-ից: Խաչատուր Բ 3. Ով ով է. հայեր


ԱՋԱՐԻԱ Զ եթ ուևցի կա թողիկոսի -------------------------- ա թոռա կիցը, ա պ ա ' հա34 ջորդը: Հռոմի պապի հետ Հայ եկեղեցուն անցանկալի կրոն, բանակցություններ վարելու համար 1586-ին տապալվել է' աթոռը զիջելով Տիրա­ մաւր Ա Սսեցուն: 1591-ին զավթել է Կ. Պոլսի պատրիարք, աթոռը, իսկ 1592-ին' Սսի կաթո­ ղիկոսությունը: Գրել է «Մեկնութիւն քերակա­ նութեան» աշխատությունը: Ենթադրվում է, որ Ա. Ջ. նա և XVI-XVII դդ. Ս.Վ. Ազարյան Է.Ա. Ազարյան հայտնի տաղերգուն է, որի առավել ուշագրավ գործերից է «Տաղ վասն գինւոյ յԱզարիայէ տի վաստ. վարպետ (1954), ՀՀ վաստ. մարզիչ, ասացեալ» երկը: ՀՀ ֆիզկուլտուրայի և սպորտի վաստ. գործիչ Ա8ԱՐԻԱ ՋՈՒՂԱՑԵՑԻ որդի Երիջանի (ծ. և մ. (1967): Է. Ա. Ազարյանի հայրը: Ավարտել է թթ. անհտ), XVI դ. տոմարագետ: Ապրել և գոր­ Ֆ Կ Հ Պ Ի (1956): Եվրոպայի (1955), Ասիական ծել է Ջուղայում: Կազմել է «Ազարիայի կամ խաղերի (1963), աշխարհի (1954, 1958), օլիմպ, Ջուղայեցիների տոմար» անունով հայտնի նոր խաղերի (1956,1960) չեմպիոն: 1964-ից' օրացույց, որտեղ հիմնականում պահպանված Օլիմպ, ռեզերվի մարմնամարզության մասնա­ էր հայկ, նախկին օրացույցի սկզբունքը, տարին գիտա ցվա ծ դպրոցի տնօրեն: անշարժ էր, ուներ 12 ամիս' 30-ական օրով, ու ԱՏԱՐՏԱՆ Արիստակես (1782 ֊1855), բառա­ հավելյալ ամիս' 3 օրով: Նահանջ տարիներին րանագիր, հրատարակիչ: Կրթությունն ստացել 12-րդ ամիսն ունենում էր 31 օր: Ա.Ջ-ու տոմա­ է Տրիեստի Մխիթարյանների վանքում: Որպես րով տարեսկիզբն օգոստոսի 11-ից տեղափոխ­ հոգևոր ա ռաջնորդ' ծառայել է Կեսարիայում: ված էր գարնանային գիշերահավասարի օրը' Եղել է Վիեննայի Մխիթարյան միաբանության մարտի 21-ը: Ամիսների անունները մեծամա­ երկրորդ աբբահայրը: Ա-ի օրոք Վիեննայի սամբ արաբական էին, որոնք հետագայում հայկ. տպարանն այն աստիճան է զարգացում Ա.Ջ. փորձել է փոխարինել հայկականով: Ջու- ապրել, որ 1838-ին հնարավոր է դարձել «Որ ղայեցիների թվականն ստանալու համար մեր օրհնես զայնոսիկ» աղոթքը տպագրել 25 լեզ­ թվականից պետք է հանել 1615' մարտի 21-ից վով: Հիմնադրել է Վիեննայի միաբանության մինչև հունվ. 1-ը, և 1616' հունվ. 1-ից մինչև վանքի դրամագիտության բաժինը: Իր եղբոր' մարտի 21-ը ժամանակամիջոցների համար: Ստեփանոս Ա-ի հետ կազմել է բազմալեզվյան Ազարիայի տոմարը գործածվել է Նոր Ջու­ ընդարձակ բառարան' «Նոր բառգիրք յունաղայի և Հնդկաստանի հայկ, գաղութներում: րէն, իտալերեն, հայերեն, տաճկերեն» (1848): Երկ. Գիրք տօմարաց հայոց, Ազարիայի եւ հռոմաԱ8ԱՐ8ԱՆ Դավիթ Վրույրի (12.3.1952, Երևան ֊ յեցւոց..., Վնտ., 1685: 29.3.2003, Բոստոն, ԱՄՆ), դաշնակահար, կոմ­ Գրկ. Ա ն ա ս յ ա ն Հ., Հայկական մատենագիտու­ թյուն, հ. 1, Ե., 1959, էջ 272-276, 1177-1186: Թ ո ւ ­ պոզիտոր: Ավարտել է Երևանի կոնսերվատո­ ման յ ան Բ.Ե., Հայ աստղագիտության պատմու­ րիայի դաշնամուրային և ստեղծագործ, բաժին­ ները (1975): 1972-75-ին' Ե Ռ Թ երաժշւո. ղեկ., թյուն, գիրք 1, Ե., 1964, էջ 103-105: ԱՏԱՐԻԱ ՍԱՍՆԵՑԻ Հ լ ո ւ (ծ. թ. անհտ - ապա հանդես է եկել ջազային անսամբլների 1628), տաղասաց, աստղագետ, տոմարագետ: կազմում: 1989-ից բնակվել է ԱՄՆ-ում: ԴասաՋալալիների արշավանքի ժամանակ գերվել է, վանդել է Բոստոնի «ԲԵրկլի» երաժշտ. քոլեջում, ազա տ վելուց հետո շրջել Փոքր Ասիայում, «Լոնգի» երաժշտ. դպրոցում, Փրովիդենսի Իտալիայում, Եղել Կ. Պոլսում: Առավել հայտնի «Բրաուն» համալսարանում, Քեմբրիջի երաժշտ. է աստղագիտ. և տոմարագիտ. աշխատանք­ դպրոցում ևն: Ելույթներ է ունեցել Մոսկվայում, ներով («Յաղագս գիտութեան Երկնից բա րձ­ Գերմանիայում, Լեհաստանում, ն ա և ԱՄՆ րութեան և եօթն պարունակացն», «Յաղագս առաջնակարգ համերգասրահներում: Գրել է գիտութեան, Արեգական թաւալմանցն»): Ունի կամերային-գործիք. երկեր, ջազային կոմպոզի­ պատմագիտ. աշխատություններ և թարգմա­ ցիաներ, թատեր. և կինոերաժշտություն: Միջազգ. մրց-ների (1976, Բաքու, 1-ին մրց., նություններ իտալ-ից: Նկա րագրել է նա և Ջալալիների արշավանքը, Արմ. Հայաստանի գա ­ 1988, Լիտվա, 1-ին մրց.) դափնեկիր: վառների, Սեբաստիայի ասպատակությունն ու Ա8ԱՐՅԱՆ էդուա րդ Ալբերտի (ծ.4.11.1958, ավերումը: Դեպքերը պատկերել է բանավոր Երևան), մարմնա մարզիկ: Խ Ս ՀՄ սպորտի վիպերգերին հատուկ հնարանքների, ժող. բառ վաստ. վարպետ (1980): Ա. Վ. Ազարյանի որ­ դին: Ավարտել է Ե Պ Հ (1985): Խ ՍՀՄ ժողովուրդու բանի օգտագործմամբ: Գրկ. Ա կ ին յա ն Ն., Ազարիա վրդ. Սասնեցի, ների սպարտակիադայի (1979) և Խ ՍՀՄ բա­ աստղագէտ, տոմարագէտ և տաղաչափ, ՀԱ, 1936, ցարձակ չեմպիոն (1979), աշխարհի առաջնու­ № 7-9: թյան (1978) և գավաթի խաղարկությունների Ա8ԱԲՅԱՆ Ալբերտ Վաղարշակի (ծ. 11.2.1929, (1978, 1980) մրցանակակիր, օլիմպ, խաղերի Կիրովական), մարմնամարզիկ: Խ ՍՀՄ սպոր- (1980) չեմպիոն' թիմային հաշվարկում:


Ա 8 Ա Ր 8 Ա Ն Լևոն Ռուբենի [18.9.1918, Նոր Բայազետ (այժմ' Գավառ) - 5.1.1981, Երևան], արվեստաբան: Արվեստ ա գիտ . թեկնածու (1959): Ավա րտ ել է Ե Պ Հ (1945): 1959-ից' ՀՀ ԳԱ Ա Արվ-ի ինստ-ի գիտաշխա­ տող: Աշխ ատությունները վերաբերում են հայ միջնա­ դարյան, մասնավորապես Լ Ռ . Ազգալդյան կ իլիկ յան մանրանկարչու­ թյանը («Կիլիկյան մանրա­ նկարչությունը XII-XIII դդ.», 1964): Լուսաբանել է, թե որ դպրոցներին են պատկանում կիլիկյան հայկ. ձեռագրերը, մեծ տեղ հատկացրել Թ որոս Ռոսլինի ստեղծագործությանը: «Վաղ միջնա­ դարյան հայկական քանդակը» (1975) գրքում քննության է առել միջնադարյան հայկ. կոթող­ ների և ճարտ. հուշարձանների վրա եղած քան­ դակները, «Հայկական խաչքարեր» (1969' իտալ., 1978' հայ.) ալբոմում փորձել է խաչքա­ րերը դասակարգել ըստ ժամանակաշրջաննե­ րի. տեղեկություններ կան խաչքարերի ծագ­ ման և կիրառ. նշանակության, ինչպես և հայ միջնադարյան քարգործ վարպետների մասին: Ա 8 Ա Ր Յ Ա Ն Ռոբերտ Նիկոլայի (ծ. 4.3.1941, Երևան), մանկավարժ: Մանկավարժ, գիտ. դ-ր (1989), պրոֆ. (1990): Խ ՍՀՄ սպորտի վարպետ (1965): Ավարտել է Ֆ Կ Հ Պ Ի (1964): 1996-ից'նույն ինստ-ի ամբիոնի վարիչ: Սպորտային մարմնա­ մարզության հանրապետ. ֆեդերացիայի փոխ­ նախագահ (1989), «Մարմնամարզություն» հան­ դեսի գլխ. խմբագիր (1991): Աշխատանքները վերաբերում են հաշմանդամների ֆիզ. դաս­ տիարակության տեսության խնդիրներին: Երկ. Ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի բազ­ մամյա պարապմունքների ազդեցությունը կույր և թույլ տեսնող դպրոցականների զարգացման և դաս­ տիարակման վրա, Ե., 1989: Հատուկ մանկավարժա­ կան բառարան, Ե., 2001:

շրջա նի Նյուվադի գ-ի ԱՁԻՋՏԱՆ ա ռաջին գրոհը: Մայիսի -------------------------27-ին Երևա նի կայարա35 նա մերձ հա տ վա ծում և Սովետաշենի (այժմ' Նուբարաշեն) արյունալի սադրանքից հետո ծրագրել և իրականացրել է խորհրդ. զորքերի Երևա ն ներթափա նցման խոչընդոտումդ: 1990-ի վերջից մասնակցել է Գետաշենի ենթաշրջանի, Շահումյանի և Մարտ ակերտ ի շրջա նների ինքնապաշտպան, և ազատագր. մարտերին: «Ազատագրական բա­ նակի» հիմնադիր-գլխավոր հրամանատար: Ա-ի անունով է կոչվել Լ Ղ Հ Քա շա թա ղի շրջանի Արտաշավի գ-ի միջնակարգ դպրոցը: Ա8ԴԱԼԴՈՎ (Ազգալդյան) Գարրի Հայկի (ծ. 2.12. 1931, Մոսկվա), տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1982), պրոֆ. (1983): Ավարտել է Մոսկվայի Վ. Կույբիշևի անվ. ռազմաճարտարագիտ. ակադ. (1956): 1985-ից'նույն ակադ-ի ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբե­ րում են որակաչափության, արտա դրանքի որակի գնահատման խնդիրներին: Երկ. Т е о р и я и п р а к т и к а о ц е н к и к а ч е ств а т о в а р о в (о с н о в ы квал и м етр и и ), М ., 1982; К в а л и м е т р и я в а р ­ х и т е к т у р н о -с т р о и т е л ь н о м п р о е к т и р о в а н и и , М ., 1989.

Ա8ԴԱՐՈՎ Իվան Միքայելի (10.6.1916, Երևան - 6.5.1998, Երևան), ծանրորդ: Եվրոպայի ծան­ րամարտի չեմպիոն (1947): Խ ՍՀՄ առաջնու­ թյունների մրցանակակիր (1944, 1946, 1949): Սահմանել է աշխարհի 4 ռեկորդ: Ա8Ի8ԲԾԿ8ԱՆ Լեոնիդ Հւպկազի (ծ. 27.7. 1941, Երևան), ֆիզիկոս: Տեխ. գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ. (1987): Հ.Հ. Ազիզբեկյանի որդին: Ավար­ տել է Ե Պ Հ (1964): 1976-82-ին և 1990-95-ին' ԵԱԱԻ ֆիզիկայի և մաթեմատիկայի, 1995-ից' ՀԳ Ա ընդհանուր ֆիզիկայի և կենսաֆիզիկայի ա մբիոնների վարիչ, միա ժա մանակ, 19 922004-ին' Կիրառ. կենսատեխնոլոգիայի ինստ-ի ռեկտոր: Աշխատանքները վերաբերում են նոր տեխնիկայի շինվածքների ծառայող, բնութա­ գրերի բարելավման հարցերին: Տեղեկատվայնացման միջազգ. ակադ-ի անդամ (1999): Ա8Ի8ԲԵԿՅԱՆ Հայկազ Հարությունի [29.11 (11.12). 1914, գ. Կոթիգեղ (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) - 2.7.1991, Երևան], պատմաբան: Պատմ. գիտ. դ-ր (1970), պրոֆ. (1976): Լ. Հ. Ազիզբեկյանի հայրը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1944): 1968-ից աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմ. ինստ-ում, 1977-90-ին' Ե ԳԹ Ի մարքսիզմ-լենինիզմի ամ­ բիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ՀԽՍՀ-ում էներգետիկայի, էլեկտրատեխ. արդ­ յան զարգացման պատմության հարցերին:

Ա 8 Բ Ա Բ Ա ԴԱՄ [1816, գ. Փարաքւսր (այժմ' ՀՀ Արմավիրի մարզում) - 1844], աշուղ: Հորինել է սիրային, բարոյախրատ., Երգիծ. երգեր ու դաստաններ (հայ., պարսկ., թուրք.): Հայտնի են նրա «Ասում ես դիմացի», «Քցել ես սրտիս մեջըն», «Երգ ի վերա ավերման Ակոռի գեղջ», «Մի անիլ» Երգերը: Ա. Ա-ին ճանաչել և գնահատել է Ւս. Աբովյանս Ա 8 Գ Ա Լ Դ Տ Ա Ն Լեոնիդ Ռուբենի [22.11.1942, Թբիլիսի - 21.6.1992, գ. Տոնաշեն (ԼՂՀ Մարտակերւոի շրջան)], Արցախյան ազգ.-ազատագր. շարժման գործիչ: 1960-ին ընդունվել է ՄՊՀ, Երկ. Սովետական Հայաստանի էլեկտրատեխնի­ ավարտել է Ե Պ Հ (1966): 1966-89-ին աշխատել է կական արդյունաբերության պատմությունից, Ե., 1978: ՀԽ ՍՀ պետպլանի լազերային տեխնիկայի հաշ- Ա8Ի88ԱՆ Գրիգոր Մինասի (1.1.1923, ք. Ար­ վողական կենտրոնում, Լազերային տեխնիկայի, մավիր, ՌԴ - 1.1.2003, Երևան), նկարիչ: ՀԽ ՍՀ «էներգիա» ԳԱՄ-երում, Ատոմային էլեկտրակա­ վաստ. նկարիչ (1985): Ավա րտ ել է Ե Գ Թ Ի (1953): Ստեղծել է հաստոցային բնույթի կտավ­ յանների Հա մԳ Հհ Երևանի մասնաճյուղում: 1990-ի փ ետ րվա րից' Անկախության բանա­ ներ, նատյուրմորտներ, դիմանկարներ («Կար­ կի հրամանատար: Կազմակերպել է Մեղրիի բիդագործներ», 1963, «Նորակառույցը», 1967,


ԱՏհՏՏԱՆ «Նատյուրմորտ», 1972, -------------------------- «Լենայի դիմանկարը», 36 «Կնոջս դիմանկարը», եր­ կուսն էլ' 1981, ևն): Ա-ի արվ-ը շեշտ վա ծ քնարականությամբ առավել ցայտուն է դրսևորվել մոնումենտալ բնույթի բնանկարներում, թեմա տ իկ-կոմպ ոզիցիոն պ ա տ կերներում («Ամպա մած օր», 1967, «Ձմեռն Ադվերանում», 1971, «Հայրենի լեռներում», 1975, «Գեղարդ», «Սեգ սարեր», «Ռու­ սական զորքերի մուտքը Հայաստան», երեքն էլ' 1979, «Աշնանային սարեր», 1980, «Խոր վի­ րապ», 2002 ևն): Անհատ, ցուցա հա նդես' Երևանում (1984): Ա&ԻՏՏԱՆ Գրիգոր Ստեփանի (ծ. 15.6.1947, Երևան), ճարտարագետ-շինարար: Ավարտել է Ե Պ Ի (1970): 1971-ից աշխատում է Հայպետնախագիծ ինստ-ում (1995-ից' «Հայնախագիծ»), 1989-2000-ին' գլխ. ճարտարագետ, 2000-ից' գործադիր-տնօրեն: Նախ ագծել է Երևանի երի­ տասարդության պալատի (1970-85) հւսմերգասրահի թաղանթավոր վերնածածկը, Հանրապեւո. մա րզա դա շտ ի (այժմ' Վա զգեն Սարգսյանի անվ.) մեծաթռիչը (1996-2000), Ծա ղկա ձորի օլիմպիական լողավազանի տա­ րած. (2003), էջմիածնում' սրճարանի ծալքա­ վոր (1978) ծա ծկերը,Դիլիջանում' կինեմատո­ գրաֆիստների ստեղծագործ, տունը (1984) ևն, մշա կել շենքերի ու շինությունների վերա ­ կանգնման և ուժեղացման նոր հայեցակարգեր (1991-99): Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1987, Երևանի մարզահամերգային համալիրի համար' 1984, հեղ. խմբի հետ): «Տարվա լավագույն ստեղծա­ գործություն» միութեն. ստուգատեսի դափնե­ կիր (1985): Ա8հ83ԱՆ Խաչատուր Սուրենի (ծ. 19.6.1948, Երևան), նկարիչ: Ս. Խ. Ազիզյանի որդին: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1968), Ե Գ Թ Ի (1974): 1975-ից դասավանդել է ԵԳՈՒ-ում, 1990-ից' ԵԳԱ-ում (պ րոֆ.' 2004-ից): Հեղինակ է իրապաշտ, կեն­ սազգացողությամբ համակված գեղանկարնե­ րի («Ընթրիք», 1976, «Դա չի մոռացվի», 1984, «Երեկո», 1992, «Երեք նազելիներ», 1995, «Դրախ տ», 2001, «Ինքնանկար օդալիսկի հետ», 2002 ևն): Ա & Ի & Տ Ա Ն Հա կոբ Աղվանի [ծ. 19.4.1938, գ. Գեղահովիտ (ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ)], դերա­ սան, ռեժիսոր: ՀՀ ժող. արտիստ (2004): Պրոֆ. (2004): Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1964): 1964-ից' Վանաձորի դրամատիկ, թատրոնի (1995-2000-ին' տնօրեն, գեղ. ղեկ., 2001-2002-ին' գլխ. ռեժի­ սոր) դերասան: 1973-ից դասավանդում է Վանաձորի մանկավարժ, պետ. ինստ-ում, միա­ ժամանակ, 2003-ից' Ե Թ Կ Պ Ի Վանաձորի մաս­ նաճյուղում (2003-ից' տնօրեն): Դերերից են' Պեպո, Սամսոնյան (Սունղուկյանի «Պեպո», «Ամուսիններ»), Արբենին (ԼԵրմոնտովի «Դի­ մակահանդես»), Միքայել («Քաոս», ըստ Շիրվանզաղեի), Բոլենբրոկ (Շեքսպիրի «Ռիչարդ II»), Շմավոն (ժ. Անանյանի «Կարուսել»), բե-

Գ.Ս. Ազիզյան

Հ.Ա. ԱզիզյաՆ

մադրություններից' «Աշնան արև» (ըստ Հ. Մաթևոսյանի), Ա. Աղասարյանի «Անառակ որ­ դու վերադարձը» ևն: Նկարահանվել է կինո­ յում («Աղքատի պատիվը», 1969, «ՀԵղնար աղբյուր», 1970, «Հնձան», 1973, «Այս կանաչ, կարմիր աշխարհը», 1975 ևն, բոլորը' Հայֆիլմ), խաղացել հեռուստաբեմաղրություններում (Հ. Վարդանյանի «Կիբոսա VII դար» ևն), հանդես է գալիս նա և ասմունքով: ԱՏհՏՏԱՆ Հատիկ Գեղամի (6.1.1899, Երևան - 16.5.1977, Մոսկվա), խորհրդ. կուս. գործիչ, լրագրող, պատմաբան: Պա տ մ. գիտ. դ-ր (1968): Ռ Ս Դ Բ Կ անդամ 1917-ից: Ավարտել է Մոսկվայի Կարմիր պ րոֆեսուրա յի ինստ-ը (1930): Մասնակցել է Սարդարապատի ճա կա ­ տամարտին (1918), Մայիսյան ապստամբու­ թյանը (1920): 1920-ից աշխատել է ՀԿ Կ ԿԿում, ապա' Խ ՄԿԿ ԿԿ-ում: 1930-72-ին' «Պրավդայի» խմբագրությունում բաժնի վարիչ, ապա' գիտության գծով խմբագիր: Դա սա խ ոսել է Մոսկվայի բուհերում: Աշխատանքները վերա­ բերում են ԽՄԿԿ ազգ. քաղաքականության հարցերին: Երկ. Л е н и н с к а я н а ц и о н а л ь н а я р а з в и т и и и д е й с т в и и , М ., 1972.

политика

в

Ա8Ի8ՏԱՆ Սուրեն Խաչատուրի (9.5.1922, Երևան - 1.2.1996, Երևան), նկարիչ: Խ. Ս. Ազիզյանի հայրը: Ս ովորել է ԵԳՈՒ-ում (1937-41), ավարտել Ե Գ Ի (1951): Ստ եղծել է ռեալիստ, ուղղվածության գործեր' «Մ. Նալբանղյան» (1954), «Աղջիկը ծառի ստվերում» (1957), «Կարբիդա գործը» (1958), «Ելի'ր...» (1961) կոմպոզիցիաները, «Պ. Դուրյան» (1956), «Միպիլ. Զա պ ել Ասատուր» (1960) դիմանկար­ ները, «Երեք ծառ» (1964) բնանկարը ևն: Ա8Ի83ԱՆ Ցոլակ Լևոնի [2(15). 5.1912, գ. Կարբի (ՀՀ Արագածոտնի մարզ) - 23.11.1990, Երևան], նկարիչ: ՀԽ ՍՀ վաստ. նկարիչ (1961): Սովորել է Լենինգրադի գեղւսրվ. ակաղ-ում (1930-34): 1934-42-ին և 1945-ից դասավանդել է ԵԳՈՒ-ում: Հեղինակ է կոմպոզիցիաների, բնանկարների, դիմանկարների («Արաբների ներխ ուժումը», էսքիզ, 1939, «Արարատյան դաշտը», 1953, «Վ. Վարդանյանի դիմանկա­ րը», 1949, «Վերջ. 1945 թ., մայիս, Բեռլին», 1970 ևն): ԱՏԻՐ [Աբրահամյան Աբրահամ Դավթի, 1845, գ. Շուլավեր (Թիֆլիսի նահանգի Բորչալուի


7

գավառ) - 1922, Թիֆլիս, թաղված է Խոջիվանքում], աշուղ: Ստ եղծա գործել է հայ. և ռուս., նվազել քա ­ մանչա, եղել աշուղների համքարության ուստաբաշի: Հանրահայտ «Սուլիկո» երգի հեղինակն է (խոսք՛ Ա. Ծերեթելու): 1892-1914-ին Ա-ի ստեղծա-

գործությունների 10 ժող. շ. Ազնավուր (հայ., վրաց.) տպագրվել են Մոսկվայում և Թիֆլիսում: Ա-ի անունով փողոց է կոչվել Թբիլիսիում: ԱՑՆԱՎՈՒՐ (Ազնավուրյան) Գ և որգ Վիգենի (1861, Կ. Պոլիս - 11.11.1920, Կ. Պոլիս), բուսա­ բան: Շրջապատում աճող բույսերից ստեղծել է հարուստ հերբարիում: Նկարագրել է 93 նոր բույսեր: Կ. Պոլսի բուսաշխարհի ուսումնասիրու­ թյանը նվիրված Ա-ի ձեռագիր աշխատություն­ ները պահվում են էդինբուրգի համալսարանի բուսաբանության ամբիոնում: Ֆրանսիայի բու­ սաբանների ընկերության անդամ (1896-ից): ԱԶՆԱՎՈՒՐ Շա ռլ (Ազնավուրյան Վաղինակ Միքայելի, ծ. 22.5.1924, Փարիզ), երգիչ, կոմպո­ զիտոր, բանաստեղծ, դերասան: Հայաստանի Ազգային հերոս (2004): հր առաջին Երգը' «Ես հարբած եմ», ստեղծել է 1944-ին: 1946-ին հան­ րահայտ երգչուհի է. Պիա ֆ ի հովանավորու­ թյամբ համերգներով շրջագայել է «Կոմպա­ նիոն դը լա շանսոն» խմբի հետ, գրել երգեր է. Պիա ֆի, ժ. Բեկոյի և այլոց համար: 1959-ին Փարիզի «Օլիմպիա» համերգասրահում ելույ­ թից հետո արժանացել է համընդհանուր ճա ­ նաչման: Համերգներով հանդես է Եկել նա և Երևանում (1964, 1996): Գրել է հազարից ավե­ լի երգեր («Սիրո թմբուկները», «Մամա», «Սա է վերջը», «Ալելուիա», «Երկու կիթառ», «Եվ սա­ կայն», «Քաղաքը», «Պետք է գիտենալ» ևն): Ա. նկարահանվել է «Գլուխը' պատը», «Հռենոսի անցումը», «Սատանան և տասը պատվիրան­ ները», «Արարատ» և այլ ֆիլմերում: 1988-ից ավելի քան 10 անգամ եղել է Հայաստանում: Փարիզում կազմակերպել է Սպիտակի երկրաշարժից տուժածների օգնության «Ազնավու­ րը Հայաստանին» ֆոնդը, գրել «Քեզ համար, Հայաստան» (ժ. Կառվարենցի հետ) երգը, այ­ ցելել աղետի գոտի: 1993-ին Երևանում բացվել է «Ազնավուրը Հայաստանին» կազմակերպու­ թյան հայաստանյան ներկայացուցչությունը: ՀՀ նախ ա գահի հատուկ հա նձնա րա րու­ թյունների գծով պատվ. դեսպան (1995-ից): ՑՈՒՆԵՍԿՕ-ի մշտական պատվիրակ ՀՀ-ում (1989-ից): Արժանացել է Ֆրանսիայի «Ֆրա ն­ սիական Երգի պատվո ժապավեններ», «Ֆրա ն­ սիայի լավագույն դերասան», 1987-ին «Վտա­ րանդիներ» երգի հա մա ր' Բեռնար Լեթաշի անվ. մրց-ների, Պատվո լեգեոնի շքանշանի (1997), «Վաստակ և անձնվիրություն հանուն Ֆրանսիայի» կազմակերպության Մեծ ոսկե մե-

դալի (1995), Լեոպոլդ М-ի ԱՏՆԱՈՒՐՅԱՆ (2004, Բելգիա), ՀՀ Ս. Մես- -------------------------րոպ Մաշտոցի (1998), Հայ37 րենիք (2004) շքանշաննե­ րի: Ա-ի անունով Են կոչվել հրապարակներ Երևանում և Գյումրիում (տեղադրված է նա և Ա-ի արձանը, քանդ.' Ս. Պետրոսյան, 2000): Ա-ի մոմե արձանը 2004-ին դրվել է Մադամ Տյուսոյի թանգարանում: Երկ. Սեր սրտի չափով, Ե., 1968: Ազնավուրը Ազ­ նավուրի մասին, Ե., 1976: Ազնավուրը ծանոթ և ան­ ծանոթ [կենսագրականը' Ս. Գասպարյանի], Ե., 1991: Երգեր և բանաստեղծություններ, Ե., 1999: Անցած օրեր, հուշեր, Ե., 2004:

ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ Արուս Միսաքի [16(29).1. 1904, Թիֆլիս - 13.2.1989, Երևան], դերասանուհի: ՀԽ ՍՀ Ժող. արտիստ (1967): 19 20-ից'Հ. Աբելյանի, Հ. Ոսկանյանի խմբերի, 1930-ից' Լենինակա­ նի պետ. թատրոնի դերասանուհի: Խաղացել է կատակերգ., դրամատիկ., բնութագր. դերեր' Շպպանիկ (Շիրվանզադեի «Նամուս»), Մարթա (Պարոնյանի «Ատամնաբույժն արևելյան»), Կվաշնյա (Գորկու «Հատակում»), Հորտենզիա (Գոլդոնիի «Հյուրանոցի տիրուհին») ևն: ԱԶՆԱՎՈՒՐՅԱՆ Կւսրինա Բորիսի (ծ. 19.9. 1974, Բաքու), սուսերամարտիկ: Ռ Դ սպորտի վաստ. վարպետ (2000): Օլիմպ, խաղերի ար­ ծաթե (Ատլանտա, 1996) և ոսկե (Սիդնեյ, 2000) մեդալակիր: 1992-ից բնակվում է Մոսկվայում: ԱԶՆԱՈՒՐՅԱՆ Արտաշես Վար դան ի (ծ. 19.9. 1938, Բաթում), ախտաբան-հյուսվածաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1975), պ րոֆ (1977): ՀՀ Բ ԳԱ ակադ. (1997): Վ.Ա. Ազնաուրյանի հայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1964): 1975-77-ին' Ե Բ հ պրո­ ռեկտոր, 1977-89-ին և 1990-ից' հյուսվածաբա­ նության ամբիոնի վարիչ, 1989-90-ին' ՀԽ ՍՀ առողջապ-յան նախարար: Աշխատանքները վերաբերում Են իմունային խ ախ տումներով շա րա կցա կա ն հյուսվածքի հիվանդությունների, ձևաբանության, իմունաախտաբանության խ նդիրների մշակմանը, մարդու իմունային համակարգի օրգանների հետազոտմանը, երկարա տև գերճնշման պայ­ մաններում կենս, կարևոր օրգանների և իմունային համակարգերի ձևաբանաֆունկցիոնալ փոփոխությունների, իսկ 1988-ի երկրաշարժից հետ ո' երկա րա տ և ճնշման համախտանիշի (փորձառ. կրաշ-սինդրոմ) ախտածնության հի­ մունքների մշակմանը, դրա վերացման հնա­ րավոր ուղիներին: Համահեղինակ է «Հյուսվա­ ծա բանակա ն միջազգային անվանակարգ» (1990) լատ-ռուս-հայ. բառարանի: ՀՀ Բ ԳԱ ստեղծման նախաձեռնողներից է և նախագահության անդամ, ՀՀ հյուսվածաբան­ ների գիտ. ընկերության նախ ա գահ, Ա Պ Հ ձևաբանների միջազգ. ընկերակցության հա­ մակարգող խորհրդի անդամ: Երկ. П р о т и в о я д е р н ы е а н т и т е л а и и м м у н о п а т о ­ л о г и ч е с к и й п р о ц е с с , Е., 1983.

ԱԶՆԱՈՒՐՅԱՆ հննա Գևորգի [ծ. 5.12.1941, գ. Արագիչ (Աբխազիա)], ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ.


ԱՁՆԱՈՒՐՅԱՆ դ-ր (1985): Ավա րտ ել է -------------------------- Ե Պ Հ (1963): 1963-ից' Ե Ֆ Ի 38 գիտաշխատող: Աշխա­ տանքները վերաբերում Են տարր, մասնիկների ֆիզիկային: Ուսումնասի­ րել է դիսպերսիոն առնչությունների տարբեր կիրառությունները հադրոնների ուժեղ և էլեկ­ տրամագնիս. փոխազդեցությունների տեսու­ թյան մեջ: Կարևոր արդյունքներ է ստացել նուկլոնային ֆորմֆա կտ որների ասիմպտոտային վարքի վերաբերյալ: Ստեղծել է (աշխատակից­ ների հետ) քվարկների ռելյատիվիստ, մոդել: Ա8ՆԱՈՒԲՅԱՆ Կարդան Արտաշեսի (ծ. 23.8. 1965, Երևան), վիրաբույժ-քիթկոկորդականջաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2003): Ա. Վ. Ազնաուրյա֊ նի որդին: Ավարտել է Ե Բ Ի (1988): Աշխատում է նույն ինստ-ի (1995-ից' ԵՊ ԲՀ) քիթկոկորդականջաբանության ամբիոնում: Աշխատանքները վերաբերում են արտաքին քթի և քթի միջնապա տ ի կա ռուցվա ծքա խախտման և համակցված ձևախախտումնե­ րի բուժման ժամանակակից եղանակներին: Գործն, քթաբուժության մեջ առաջինն է կիրա­ ռել հակաբորբոքային ազդեցությամբ օժտված և ոսկրառաջացումև արագացնող պատվաս­ տանյութեր: Քթի պլաստիկ, և վերականգնող, վիրահատ ությունների ժամանակ քթի ձևի ընտրության համար Ա. Հայաստանում առա­ ջինն է կիրառել մարդաչափ, տվյալների համա­ կարգչային գնահատման եղանակը: Ա8ԲԵԼՅԱՆ Բորիս Ալեքսանդրի (ծ. 12.11. 1939, Մոսկվա), ստոմատոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1980), պրոֆ. (1994): Ռ Դ վաստ. բժիշկ (1995): Ավարտել է Մոսկվայի Բժշկ. ստոմատոլոգ, ինստ-ը (1962): 1988-ից' «Ստոմատոլոգիա» համամիութ. ԳԱՄ-ի (1993-ից' ԲԲԸ) գլխ. տնօ­ րենի տեղակալ: Մշակել է առողջապ. համա­ կա րգի շուկայակա ն հարաբերություններին անցման շրջա նում ստոմատոլոգ, ծառայու­ թյան կառավարման բժշկատ նտ եսագիտ . և իրավ, մեխանիզմներ: Ստոմատոլոգների Մոսկվայի (1970-ից), Համամիութ. (1992-ից' ՌԴ) գիտ. ընկերությունների գիտ. քարտուղար (1982-ից), «Ստոմատոլոգիա­ յի տեղեկագիր» (ռուս.) թերթի խմբագր. խորհրդի նախագահ (1992-ից), Ռ Դ բնական ԳԱ (1995), ՏԵղեկատվայնացման միջազգ. ակադ-ի (1995), Նյու Տորքի ԳԱ (1997) անդամ: ԱԹԱ [Սայիլյան Աթա Սուջոյի, 1852, գ. Քա րա ­ շեն (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում) - 1942], աշուղ: Հորինել է խրատ, ու երգիծ. երգեր (հայ. և թուրք.): Հայտնի է նրա «Զորավար Անդրանիկ» Երգը: Ա. աշուղ, հին Երգերի և ասքերի հմուտ կատարող էր, նվազել է սազ ու ջութակ: Հան­ դես է եկել Այսրկովկասում, Մերձավոր ու Մի­ ջին Արևելքի Երկրներում: ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ Անժելա Երվանդի (ծ. 11.4.1938, Երևան), քանոնահարուհի: ՀՀ ժող. արտիստ (1986): Պրոֆ. (2003): Ավարտել է Երևանի Ռ. Մելիքյանի անվ. երաժշտ. ուսումնարանը (1955),

կոնսերվատորիան (1983): 1956-93-ին' ՀՀ Հեռուստառադիոյի Ա. Մերանգուլյանի անվ. ժող. գործիքների ան­ սամբլի մենակատար: 1959 -2000-ին դասավանդել է Ռ. Մելիքյանի անվ. ուսումնա­ րանում, 1983-ից, միաժա­ մանակ' Կոնսերվատորիա­ յում: Կազմել և խմբագրել է 2 ժող., մեթոդ, ձեռնարկներ Ա.Ե. Աթաբեկյան ևն: 1972-ից գործում է Ա-ի հիմնադրած «Աթաբեկյան քույրեր» վոկալ-գործիքային անսամբլը: 1-ին հանրապետ. (ոսկե մեդալ, 1957), համամիութ. (1-ին կարգի դիպլոմ, 1957) երիտասարդ, փա­ ռատոների, էստրադայի արտիստների համամիութ. մրցույթի (1958) դափնեկիր: ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ Լևոն Նիկոլայի [15.9.1857, գ. Կուսապատ (այժմ' ԼԴ Հ Մարտակերտի շրջա ­ նում) - 20.3.1918, Բաքու], հաս-քաղ. գործիչ, բժիշկ, բանաստեղծ: Լայպցիգի և Թյուբինգենի համալսարաններում ուսումնասիրել է հաս. գի­ տություններ, Բեռլինում և Ցյուրիխում ուսանել է բժշկագիտություն: 1903-ից ծավալել է հասքաղ. գործունեություն: Հարել է ՀՀ Դ կուս-յանը, 1907-ից մտել էսէռների շարքերը (գլխավորել է հայ էսէռների կազմակերպությունը): 1909-ին բա նտ արկվել է, ազատ վել 1912-ին: Փետր. հեղ-ից (1917) հետ ո' Անդրկովկասյան կոմիսա­ րիատի, ապա' Անդրկովկասյան սեյմի անդամ, Հայոց ազգ. խորհրդի Բացվի մասնաճյուղի փոխնախագահ: Ա. հայ ժողովրդի ազգ. ազա­ տագրման միակ ուղին համարել է Ռուսաստա­ նի և միջազգ. հեղ. ուժերի հետ համախմբվելը: Դա րա բա ղի բա րբա ռով գրվա ծ գործերում պատկերված է Դարաբաղի հայության ծանր Վիճակը: Զոհվել է Բացվում' ազգամիջյան ընդ­ հարումների ժամանակ բանագնացի առաքե­ լություն կատարելիս: ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ Սերգեյ Աթաբեկի [12.12.1937, գ. Աչաջուր (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) 8.2.2000, Երևան], գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1997): Ավարտել է ՀՊ Մ Ի (1960): 1972-ից' Ե Պ Հ դասախոս: Ուսումնասիրություն­ ները վերաբերում են հայ նորագույն գրակ-յան խնդիրներին («Հովհաննես Շիրազի քնարեր­ գությունը», 1979, «Բառի կեցության խորհուր­ դը», 1988, «Սկսել Բակունց. պատմվածքի վի­ պական աշխարհը», 1996, «Սկսել Բակունց. խոսքի ո ւ ... լռության պոեզիան», 2000): ԱԹԱԲԵԿՅԱՆ Տիգրա ն Նա զա րի [10(22).8. 1888, Թ-իֆլիս - 13.7.1959, Թբիլիսի], աշխար­ հագետ: Պրոֆ. (1938): Ավարտել է Պետերբուրգի պոլիտեխ. ինստ-ի տնտեսագիտ. բաժինը (1914), Մոսկվայի առևտր. ինստ-ը (1917): Դասավանդել է Թբիլիսիի, Անդրկովկասի կոմ. (աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ), Քութայիսիի մանկա վարժ, հա մալսա րաններում, Վրա ստ ա նի կոմ. բա րձրագույն դպրոցում:


Ի.Գ. Աթաբեկով

Է.Ռ. Աթայան

1933-35-ին' Ե Պ Հ տնտ. աշխարհագրության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են Հվ. Կովկասի տնտ. աշխարհագրության հարցերին: ԱԹԱԲԵԿՈՎ Գրիգոր Հովսեփ ի (20.5.1908, Երևան - 16.6.1966, Մոսկվա), էլեկտրատեխ­ նիկ: Տեխ. գիւո. դ-ր (1943), պրոֆ. (1943): Ավար­ տել է Թբիլիսիի պոլիտեխ. ինստ-ը (1931): 1946ից' Մ Ա հ էլեկտրատեխնիկայի ամբիոնի վարիչ: Հեղինակ է մի շարք գյուտերի (բարձրհաճախային պաշտպանության, հեռապաշտպանության բնագավառներում): Խ ՍՀՄ Պետ. (1950), Ցաբլոչկովի անվ. (1959) մրց-ներ: £7/7^.Теория линейных электрических цепей, М , 1960.

ԱԹԱԲԵԿՈՎ հոս իֆ Գրիգորի (ծ. 7.12.1934, Թիֆլիս), գյուղատնտես, բույսերի վիրուսների մոլ. կենս, դպրոցի հիմնադիրներից: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1970): Հա մ Գ Գ Ա (1983, 1992-ից' ՌԳԳԱ), ՌԳԱ (1992) ակադ.: Ավարտել է Մոսկվայի Տիմիրյազևի անվ. գյուղատնտ. ակադ. (1956): 1965-ից' Մ Պ Հ վիրուսաբանության ամ­ բիոնի, միաժամանակ' Մ Պ Հ Բելոզերսկու անվ. ֆիզքիմ. կենսաբանության ինստ-ի բույսերի վիրուսների կենսաքիմիայի բաժնի, ՌԳԱ Ման­ րէաբանության ինստ-ի վիրուսաբանության լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են բույսերի վիրուսների մոլ. կենսբ. խնդիրներին: Փորձա­ րար. ճանապարհով հիմնավորել և զարգացրել է վարակված բույսերում վիրուսային գենետիկ, նյութի միջբջջային փոխադրման հիմնադրույթը (վարակված բջիջներից վարակի փոխանցումն առողջներին մակաբույծների միջոցով)' որպես վիրուսային գենոմի մեջ ծածկագրված ակտիվ գործառույթ: Նույնացրել է ծխախոտի խայտա­ բղետության վիրուսի 30К գենը և ցույց տվել, որ օտարածին վիրուսների փոխադրող սպիտա­ կուցները փոխադարձաբար փոխարինելի են: Եվրոպ. ակադ-ի (Լոնդոն, 1994) ակադ.: Ռու­ սաստանի մանրէաբանների ընկերության վիրու­ սաբանության բաժանմունքի նախագահ, Վ ի­ րուսների տաքսոնոմիայի միջազգ. կոմիտեի ան­ դամ: ՌԴՊԵտ . (1994), Լոմոնոսովի անվ. մրց-ներ: Երկ. Р е а л и з а ц и я г е н е т и ч е с к о й и н ф о р м а ц и и в и р у с н ы х Р Н К , М ., 1972; М о л е к у л я р н а я б и о л о г и я в и р у с о в , М ., 1971 (հա մ ա հեղ ին ա կ).

ԱԹԱՅԱՆ Արմեն Արշակի (ծ.21.5.1922, Երևան), նկարիչ: Ա. Գ. Աթայանի որդին, Ռա-

ֆայել և Ռոբերտ ԱթայանԱԹԱՅԱՆ ների եղբայրը: Ավարտել է -------------------------ԵԳՈՒ (1941), Ե Գ Ի (1952): 39 1954-ից ստեղծագործել է Կիևում, 1965-ից' Երևա նում, դասա վանդել ԵԳհ-ում: Հեղինակ է բնանկարների, դիմա­ նկարների և նատյուրմորտների, որոնց բնորոշ է քնար, պայծառ երփնագիրը: Գործերից են' «Աշունը Հայաստանի լեռներում» (1956), «Առագաստներ» (1963), «Ամառային հովիկ» (1965, մասնավոր հավաքածու, Լոնդոն), «ՁԵռագործուհին» (1973, ՀԱՊ), «Ձմեռ» (2003): Անհատ, ցուցա հա նդեսներ' Ռւկրաինայում (1963, 1964, 1965), Երևանում (1968): ԱԹԱՅԱՆ Արշակ Գևորգի [20.6.1877, գ. Մեծ Թաղլար (այժմ' ԼՂ Հ Հադրութի շրջանում) 1938], գրող, թարգմանիչ, մանկավարժ: Արմեն, Ռաֆայել և Ռոբերտ Աթայանների հայրը: Սո­ վորել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Ներսիսյան և Շուշիի թեմ. դպրոցներում: Գրել է «Սալմաստ» (1906) տեղագր. ուսում­ նասիրությունը: Առաջինը նա է թարգմանել Մ. Գորկու «Դանկոյի սիրտը», «Կլիմ Սամգինի կյանքը», «Մայրը», ինչպես նա և Օմար Խւսյսսմի քառյակներից: Ուսուցչությամբ է զբաղվել Համադանում և Նոր Ջուղայում: Թեհրանում (1921), Ալեքսանդրապոլում (1922) բեմադրվել է նրա «Սասունցի Դավիթ» դրաման: Անհիմն բռնադատվել է, գնդակահարվել, հետմահու արդարացվել (1955): ԱԹԱՅԱՆ էդուա րդ Ռ ա ֆա յելի (10.2.1932, Երևան ֊ 1.1.2002, Երևան), լեզվաբան, փիլի­ սոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1984), պրոֆ. (1986), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1996, թդթ. անդամ' 1986-ից): Ռ.Ա. Աթայանի որդին: Ավարտել է Ե Ռ Օ ԼՄ Ի (1953): 1957-ից դասախոսել է ԵՊՀ-ում, 1969-70-ին ԵՌՕ ԼՄ հ-ում հիմնադրել և ղեկավարել է ընդհա­ նուր լեզվաբանության ամբիոնը, 1976-82-ին' Ե Պ Հ ռոմանագերմ. բանասիրության, 1988-96ին' լեզուների տիպաբանության, ռուսաց լեզվի տեսության և մեթոդիկայի ամբիոնների վարիչ: Ա-ի աշխատությունները վերաբերում են լեզվի կառուցվածքային շարահյուսությանը («Կառուց­ վածքային շարահյուսության հիմնական հասկա­ ցությունները և առարկան», 1968, ռուս.), արտալեզվ. իրականության և մարդկային գործունեու­ թյան տարբեր դրսևորումների հետ լեզվի կա­ ռուցվածքի փոխհարաբերությանը [«Լեզվական ոլորտի կազմակերպման և գործառման հայեցակերպերը», 1976, ռուս., «Լեզվական աշխար­ հի ներքին կերպավորումը և արտաքին վերաբե­ րությունը», 1981, «Լեզուն և արտալեզվական իրականությունը (գոյաբանական համեմատու­ թյան փորձ)», 1987, ռուս.]: Ա-ի փիլ-յան առանցքն անհատի ազատ ստեղծագործելու իրավունքն է: Ըստ Ա-ի' ազա­ տությունն ապահովում է անհրաժեշտության և պատահականության դիալեկտիկ, միասնու­ թյունը: Ազատության և անազատության փիլ. և նշանագիտ. վերլուծությունը լրացվում է նա և


ԱԹԱՅԱՆ -------------------------40

Երկ. Ձեռնարկ հայկական ձայնագրության, Ե., հոգեբ. քննությամբ: Ա-ի դիտարկման կիզակետում 1950: Հայկական խազային նոտագրությունը, Ե., անհատի (նաև ազգ. հան­ 1959: А р м я н с к а я н а р о д н а я п е с н я , М ., 1965. րույթի) հոգեբանությունն ԱԹԱՆԱՍ ՏԱՐՈՆԱՑԻ (ծ. և մ. թթ. անհտ), VI դ. է («Ազատությունը որպես գաղափար և որպես տոմարագետ, Գլակա Մ. Կարապետի վանքի վա­ իրականություն», 1992, ռուս., «Առողջների հի­ նահայր: 554-ի Ղվինի ժողովի որոշմամբ Աղեքվանդությունը. անազատության բնութաբանու- սանդրյան (էասյան) տոմարի հիման վրա վերա­ թյուն և տիպաբանություն, 1997, ռուս., «Հոգի և կազմել է հայոց շարժական հին տոմարը: Մեզ է ազատություն», 2005): ՀՀ Մովսես Խորենացու հասել նրա' հետագայում խմբագրված ժամանա­ կագրությունը (Մատենադարան, ձեռ. № 2679): մեդալ: ԱԹԱՑԱՆ հվան Հայրապետի [27.12.1931, գ. ԱԹԱՆԱՍՅԱՆ Աշոտ Նահապեւոի [15(27). Դամիրչիլար (այժմ' գ. Ջա ղա ցներ' ԼՂ Հ Ասկե­ 2.1870, Երևա ն - 22.4.1941, Երևան], գյու­ րանի շրջանում) - 3.8.1998, գ. Ավետարանոց ղատնտես, խմբագիր - հրատարակիչ, երգիծա­ (ԼՂՀ Ասկերանի շրջան], մանկավարժ: Խ ՍՀՄ բան: Ավարտել է Լայպցիգի համալսարանը ժող. ուսուցիչ (1984): Արցախյան շարժման (1895): Թիֆլիսում հիմնադրել է «Աշխատանք», մասնակից: Ավարտել է Ստեւիանակերտի ու- ապա' «Նոր աշխատանք» շաբաթաթերթերը սուցչ. (1953), Բաքվի մանկա վարժ. (1957) (1906-07), Այսրկովկասում' հայկ. առաջին մասինստ-ները: 1954-ից ղասավանղել է Ավետա- նագիտ. «Գյուղատնտես» հանդեսը (1909-17): րանոցի դպրոցում (1998-ից' Ա-ի անվ.), 1965- 1903-20-ին Ա-ի ֆելիետոնները տպագրվել են ից' տնօրեն: Ա-ի «Ընդմիշտ մեզ հետ» (1995) «Մուրճ», «Մշակ» և այլ պարբ-ներում: Երկ. Ռուս-տաճկական պատերազմը 1877-1878 գիրքը նվիրված է Ասկերանի շրջանի զոհված թթ. և նրա հայազգի հերոսները, գիրք 1-3, Թ., 1915: հայորդիների հիշատակին: ԼՂ Հ կրթության և Բամբակենին և նրա մշակությունը, Մ., 1931: գիտության նախարարությունը 2000-ին սահԱԹԱՆՅԱՆ Արմեն Վլադիմիրի (ծ. 8.12.1960, մանել է «Իվան Աթայան» հուշամեդալ, կազ­ Երևան), քանդակագործ, նկարիչ: Վ.Գ. Աթանմակերպում է ամենամյա ուսուցչ. սեմինարներ' յանի որդին: Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1982): ՀՀ Մշա­ «Աթայանական ընթերցումներ»: կույթի աջակցման և ռազմավարության հայկ. ԼՂ Հ Վաչագան Բարեպաշտի մեդալ (2001): կենտրոնի նախագահ (2000-ից): Հեղինակ է Երկ. Լույսի տաճարում, Ստեփանակերտ, 1991: Գրկ. Զ ի լ ֆ ո ւ ղ ա ր յ ա ն Մ., ժողովրդի ուսուցիչը, «Կրկես» (1980), «Հեքիաթ» (1982, ԵՏԹ), Ե., 2000: Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Թ., Իվան Աթայան, Ե., «Թատրոն» (1983, շարք), «Երկուսը» (1986, 2001 : ԵԿԹ), «Գայլերի համաստեղություն» (1987, ք. ԱԹԱՅԱՆ Ռաֆայել Արշակի (30.10.1907, Նոր Եղվարդ, ՀՀ Կոտայքի մարզ), «Անտիկ հայ Ջուղա - 4.12.1990, Երևան), գրող, գրականա­ թատրոն» (1986, Երևանի «Անի» հյուրանոց) գետ, մանկավարժ: Ա. Գ. Աթայանի որդին, Ռ. Ա. քանդակների, «Հոգիներ կանչողները» (1982, և Ա.Ա. Աթայանների Եղբայրը, Է.Ռ. Աթայանի Սիրիայի պետ. համալսարան) գեղանկարի, հայրը: 1944-83-ին աշխատել է Երևանի ման­ գեղ. ձևավորումների: Անհատ, ցուցահանդես­ կավարժ. գիտ-ների ԳՀԻ-ում: Գրել է «Մայա» ներ' Քյոնիգսբերգում (1991, 1992), Լեհա ստ ա ­ (1952) վիպակը, «Սպարտակ» (1976) եռերգու- նում (1992), Հվ. Աֆրիկ. Հանրապետությունում թյունը («Զարթոնք», «Սպարտակ», «Մրրիկի (1994, 1995), ԱՄՆ-ՈԼմ (2000, 2001), Աթենքում թևով»), «Մատաղ լորենին» (1987) վիպակների ( 2002 ): ժող., ինչպես նա և գրականագիտ-մանկավարժ. Աֆրիկա յի նկարիչների ընկերակցության բնույթի աշխատություններ («Ակնարկներ հայ­ անդամ (1995-ից): կական դպրոցներում ռուս գրականության դա­ սավանդման», 1949, «Գեղեցիկ խոսքը մայրենի ԱԹԱՆՅԱՆ Վլադիմիր Գուրգենի (ծ. 4.5.1940, լեզվի ուսուցման գործում», 1983): Կատարել է Երևան), խեցեգործ-նկարիչ, ձևավորող: Ա.Վ. թարգմանություններ ռուս-ից: Անհիմն բռնա­ Աթանյանի հայրը: ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1985): Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1965): Պրոֆ . (1990): դատվել է, հետագայում արդարացվել: Հեղինակ է հաս. շենքերի ներքին ձևա վո­ ԱԹԱՅԱՆ Ռոբերւո Արշակի [7(20). 11.1915, ԹԵհրան - 5.3.1994, Լոս Անջելես, թաղված է րումների (խճանկարներ, խեցեգործ, հարթա­ Երևանում], երաժշտագետ, կոմպոզիտոր: Ա.Գ. քանդակներ, գոբելեններ ևն)' Երևանի «Ղվին» Աթայանի որդին, Ա.Ա. և Ռ.Ա. Աթայանների եղ­ (1978, ՀՀ Պետ. մրց., 1979), «Անի» (1986) հյու­ բայրը: ՀԽ Ս Հ արվ. վաստ. գործիչ (1961): րա նոցներում, «Մոսկվա » կինոթա տ րոնում Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (1941): (1985-86) ևն: Գործերից են նա և ' «Թարգման1944-ից ղասավանղել է նույն կոնսերվատո­ չաց տոն» (որմնանկարի էսքիզ, 1982), «Վարդ» րիայում (երաժշտ. տեսության ամբիոնի վարիչ, (շատրվան, 1980-81), «12 եղանակ» (խճա­ պ րոֆ .' 1977-ից): Ուսումնասիրել է հայկ. ժող. նկար, 1983), «Հաղթանակ» (հարթաքանդակ, և միջնադարյան Երաժշտությունը, խազային 1984-85, բոլորը' Երևանում) ևն: Լոս Անջելենոտագրությունը, կազմել և խմբագրել Կոմի- սում ստեղծել է «Աթանյան արվեստի կենտ­ տասի երկերի ակադեմ. հրատ-ը, գրել կամե­ րոն» (1992): Անհատ, ցուցա հա նդեսներ' րային գործիքային և վոկալ երկեր, մշակել ժող. Երևա նում (1987), Լոս Ա նջելեսում (1991, 2000 ): և գուսան, երգեր, միջնադարյան մեղեդիներ:


ԱԹՄԱՃՅԱՆ Գեդա մ Միհրանի, Ա. Ս ե մ ա [18.11. 1910, ք. Բա ֆրա (Թուրքիա) ֊ 19.5.1940, զոհվել է մար­ տի դաշտում (Ֆրանսիա)], գրող, խմբագիր: Մ.Մ. Աթմաճյա նի եղբայրը: Մ եծ եղեռնից փրկվելով' ապաս­ տանել է որբա նոցներում (Կ. Պոլիս, Կորֆու): Ապրել է Հալեպում: 1929-ին տեՌ.Վ. Աթոյան ղափոխվել է Փարիզ: Հրա ­ տարակել է «Ջանք» (1930, Մ. ՄանուշյանիհԵս)), «Մշակույթ» (1935-37, Պ. ԶարոյանիհԵտ) գրակ. ամսագրերը: Գրել է բա­ նա ստ եղծություններ («Զրա հա ւոր գարուն», 1936), թատեր. երկեր («Շա միրա մ», 1938, «Պարոն Կալունի», 1937), պատմվածքներ և հրապարակախոս, հոդվածներ: Երկ. Երկ., Ե., 1966: Գրկ. Ա թ մ ա ճ յ ա ն Մ., Ա ն տ ո ն յ ա ն Աթմաճեան (Ա. Սեմա), Փարիզ, 1984:

Ա., ԳԵղամ

ԱԹՄԱՃՅԱՆ Մարի Միհրանի [19.3.1913, ք. Բա ֆրա (Թուրքիա) - 13.6.1999, Փարիզ], բա­ նաստեղծուհի, գրակ-հաս. գործիչ: Գ. Մ. Աթ֊ մաճյանի քույրը: 1929-ից ապրել է Փարիզում: Լույս են տեսել Ա-ի «Տեգրեշենտո» (1939) պիե­ սը, «Գողգոթայի շուշաններ» (1948), «Աստե­ ղաքար» (1951), «Ցաւիտենական ուղիներ» (1956), «Գաղթաշխարհի երգեր» (1961), «Ոսկի գեղոն» (1967), «Վերջալույսէն առաջ» (1974), «Ցաւերժական ուղիներով» (1974) բանաստեղ­ ծությունների ժող-ները: Երկ. Հրեղեն աշտարակ, Ե., 1970:

ԱԹՈՅԱՆ Կառլեն Պա րույրի (25.11.1927, Դիլիջան - 19.3.2000, Երևան), մանկավարժ: Պա տ մ. գիտ. ղ-ր (1985), պ րոֆ. (1986): ՀՀ վաստ. մարզիչ (1957), «Կոխ» ազգ. ըմբշա ­ մարտի ֆեդերա ցիա յի նախ ա գահ (1985-99): Ավարտ ել է Ֆ Կ Հ Պ հ (1950): 1954-99-ին ա շ­ խատել է նույն ինստ-ում (1985-99-ին' ըմբշա ­ մարտի, բռնցքա մարտ ի և ծա նրա մա րտ ի ամբիոնի վարիչ): Աշխատությունները վերա բերում են սպ որ­ տի պատմությանը և ըմբշամարտին: Երկ. Ռազմա-սպորտային մենամարտերը Հայաս­ տանում (հնագույն ժամանակներից մինչև X X դար), Ե., 1965: Ֆիզիկական կուլտուրայի և սպորտի հնագույն ակունքները Հայաստանում, Ե., 1985:

ԱԹՈՅԱՆ Կորյուն Լուկաշի (ծ. 16.2.1956, ք. Բերդ), տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. ղ-ր (1996): Ավարտել է Ե Ժ Տ հ (1979): 2001-05 -ին ' ՀՀ ֆինանսների և էկոնոմի­ կայի նախ-յան բյուջեի ծախ սերի ֆինա նսա ­ վորման վարչության պետ, 2005-ից' փոխնա­ խարար: Աշխատանքները վերաբերում Են շինա­ րարության նյութատեխ. մատակարարման կա­ տարելագործմանը: Ռ Դ ներդրումների և շինյան տնտեսագիտ. ակադ-ի անդամ (1996): Երկ. Կապիտալ շինարարության նյութատեխնի­ կական ապահովումը շուկայական տնտեսության

անցման պայմաններում, Ե., 1995: Արտադրության նյութական ապահովում, Ե., 2005 (համահեղինակ):

ԱԼԱԳՅՈՋՅԱՆ ---------------------------

41

ԱԹՈՅԱՆ Հակոբ Թաղևոսի (12.6.1895, Իգդիր - 5.10.1937), խորհրղ. ռազմ, գործիչ, դիվիզիա­ յի կոմիսար: Սովորել է Մոսկվայի Մ.Ֆրունզեի անվ. ռազմ, ակաղ-ում (1925-28): 1931-37-ին' Հայկ. 76-րղ լեռնահրաձգ. դիվիզիայի շտաբի պետ, հրամանատար-կոմիսար: Անհիմն բռնա­ դատվել է, հետմահու արդարացվել: ԱԹՈՅԱՆ Ռաֆայել Գեդա մի (ծ. 31.1.1931, ԼԵնինական), նկարիչ: ՀՀ վաստ. նկարիչ (1982): Սովո­ րել է ԵԳՈՒ-ՈԼմ (1948-53), ԵԳԹԻ-ՈԼմ (1954-59): Հեղինակ է բնանկարների, նատյուրմորտների, որմնանկարների: Ա-ի դեղնադարչնագույն կոլո­ րիտով նկարներում պատկերված բնության ֆ ո­ նի հիմքը Շիրակի լեռնաշխարհն է [«Աղջիկները բակում» (1975), «Ձիակառք ճերմակ ձիերով» (1978), «Կինը և ծառը» (1978), «Խնոցի» (1980) ևն]: Նկարահանվել է «Կարոտ» (1990, Հայֆիլմ) կինոնկարում: Անհատ, ցուցահանդեսներ' Բելգրաղում (1974), Երևանում (1976,1983,1986), Վիեննայում, Զալցբուրգում (1984), Ավինյոնում (1986): 1991-ից բնակվում է ԱՄՆ-ում: ԱԹՈՅԱՆ Ռոբերտ Վարղգեսի (ծ. 29.11.1935, Գորիս), հաշվող, տեխնիկայի և կառավարման համակարգերի բնագավառի գիտնական: Տեխ. գիտ. ղ-ր (1979), պրոֆ. (1983): ՀՀ ԳԱԱ ակաղ. (1986, թղթ. անդամ' 1983-ից): Ավարտել է ԵՊ Ի (1958): 1977-93-ին' Երևանի մաթ. մեքենաների Գ ՀԻ փոխտնօրեն, 1993-ից' Ավտոմատ կառա­ վարման համակարգերի Գ ՀԻ տնօրեն: 1985-95ին' Ե Պ Ի արդ. էլեկտրոնիկայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են էլեկտրոնային սխեմատեխնիկային, հատուկ նշանակության բազմապրոցեսորային հաշվող, և ավտոմատաց­ ված կառավարման համակարգերին, հաշվող, տեխնիկայի ժամանակակից միջոցների նա­ խագծման տես. հիմունքներին: Ստեղծել է մաս­ նագիտացված հաշվողական համալիր (1970-76), «Սևան» բազմապրոցեսորային հաշվող. (1984-89), հատուկ նշանակության կառավարման 65 Օ 643 և 83 ր 50 (1970-91) և ՀՀ ՊՆ ավտոմատ կառավարման (1998-2005) համակարգերը: ՀՀ Պետ. (1976), Լենինյան (1981) մրց-ներ: ԱԹՈՅԱՆՅ Լևոև Հարությունի (ծ. 9.9.1930, Թիֆլիս), կինոօպերատոր: Սովորել է Լենինգրադի կինոճա րտ ա րա գետ ների ինստ-ում (1951-54): 1955-ից աշխատել է Հայֆիլմում (1966-ից' բեմա դրող-օպ երա տ որ), 1993-ից' հայկ. հեռուստաընկերություններում: Ֆ իլմ ե­ րից Են' «Մորգանի խնամին», «Հեղնար աղբ­ յուր» (երկուսն էլ' 1970), «Քաոս» (1973), «Վա ռ­ ված լապտեր» (1983), «Ո՞րտեղ էիր, մարդ Աստծո» (1992), «Աղետ» (1993) ևն: ԱԼԱԳՅՈՋՅԱՆ Ռաֆայել Գրիգորի (3.10.1934, ԼԵնինական - 21.3.1981, Երևան), կաթնագոր­ ծության բնագավառի գիտնական: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1974): 1969-81 ֊ին աշխատել է ԵԱԱԻ


ԱԼԱԴԱԹՏԱՆ կաթի տեխնոլոգիայի հիմ-------------------------- նախնդր. լաբորատորիա42 յում, 19 71-81-ի ն ' սանիտարիայի և հիգիենայի բաժանմունքի հիմնադիր-վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են խմելու պաստերացված կաթի հոսքային գծի տեխնոլոգ, սարքավորումների լվացման և վարակազերծ­ ման արդյունավետ Եղանակների որոնման և սա­ նիտար. մշակման բակտերիաբան. գնահատ­ ման խնդիրներին: Առաջարկել է ձեռքերի սանի­ տար. մշակման, պաստերացման սարքավորում­ ներում կաթնային քարերի վերացման միջոցներ: Երկ. М о ю щ и е и д е з и н ф и ц и р у ю щ и е с р е д с т в а в м о л о ч н о й п р о м ы ш л е н н о с т и , М ., 1981.

ԱԼԱԴԱԹՅԱՆ Նիկողա յոս Հովհաննեսի (1833, Թ իֆլիս - 25.7.1875, Թիֆլիս), դրամատուրգ: Սովորել է Լազարյան ճեմա րա նում և Մոսկվայի համալսարանում: Հայտնի է «Վայ, իմ կո­ րած հիսուն ոսկին» («Հայկական աշխարհ», 1866, № 6-7) մեկ գործողությամբ վոդևիլով, որտ եղ ա րտ ա ցոլվա ծ է X IX դ. թիֆլիսահայ վա ճա ռա կանների կյանքը: Այն առաջին ան­ գա մ բեմադրել են (27.1.1859) Մոսկվայի հա­ մա լսա րա նի հայ ուսա նողները' հեղինա կի մասնակցությամբ: ԱԼԱՏԱՆ (Գաբուզյան) Վա հրա մ Մարտիրոսի [6(19).5.1903, Վան - 17.5.1966, Երևան], գրող, հաս. գործիչ: 1914-ին հա յրենա դա րձել է: 1923-32-ին' Հայաստանի պրոլետ գրողների ընկերակցության նախագահ, 1923-36-ին' Հա ­ յաստանի և Անղրֆեդերացիայի ԿԳԿ-ների ան­ դամ, 1933-36-ին, միաժամանակ' ՀԳ Մ վարչու­ թյան առաջին քարտուղար: Ա-ի «Երգեր կա­ ռուցման և հաղթանակի» (1930) ու «Մաքա­ ռումներ» (1933) բանաստեղծությունների ժողները նոր ձև ա վո րվող խորհրղ. գրակ-յան ուշագրավ երևույթներից են: Գրել է ն ա և «Դա­ սալիքը» (1927) պատմվածքը և «Վաթսունե­ րորդ հորիզոնում» (1934) վեպը: Մի շարք երկե­ րում պատկերել է կյանքը հեռավոր Սիբիրում' Հայրեն, պատերազմի տարիներին: Խոհական բնույթ ունեն «Հորիզոններ» (1957) ժող-ի բա­ նաստեղծությունները: Ա. անհիմն բռնադատ­ վել է (1937-54), հետագայում արդարացվել: Երկ. Բանաստեղծի սիրտը, Ե., 1954: Հյուսիսային աստղ, 2 վերամշկ. հրտ., Ե., 1958: Հուշեր, Ե., 1967: Անտիպ երգեր, Ե., 1972: Տառապամքի ուղիներով (Հուշեր), Ե., 1990:

ԱԼԱՀՎԾՐԴՅԱՆ Հա կոբ Հովսեփի (1848, Կ. Պոլիս - մոտ 1912), բանահավաք, մանկա­ վարժ, հաս. գործիչ: Գրել է «Ուլնիա կամ Զէյթուն» (1884) ազգագր-բանահյուս. ուսումնա­ սիրությունը, որտեղ ներկայացված են զեյթունցիների կյանքն ու կենցաղը, նմուշներ նրանց բանահյուսությունից: Հեղինակ է նա և «Անձ­ նասպանի մը բողոքը» (1909) ինքնակենսագր. և «Համայնասնունդ և սեղանի քառակերպն» (1911) գրքույկների: ԱԼԱՄԴԱՐՅԱՆ Հարություն (Գևորգ) Մանուկի (25.1.1795, Աստրախան - 6.6.1834, Նոր Նա-

Վ.Մ. Ալազան

Հ.Մ. Ալամդարյան

խիջևան), բանաստեղծ, մանկավարժ, հասքւսղ. և եկեղեց. գործիչ: 1813-ին հրավիրվել է Մոսկվա, եղել Լազարյան ճեմարանի առաջին տեսուչը: 18 24-30-ի ն ' Թ իֆ լիսի Ներսիսյան դպրոցի տեսուչ: 1826-28-ի ռուս-պարսկ. պա­ տերազմի ժամանակ Ա. օգնել է հայ կամավոր, գնդի կազմավորմանը: Պա շտպ անել է հայ եկե­ ղեց. և ազգ-լուսավոր. հաստատությունների ինքնուրույնությունը: Մեղադրվել է որպես Ներսես Ե Աշտարակեցու գաղափարակից, և գեն. հ.Պասկևիչի թելադրանքով էջմիածնի սինոդը նրան 1830-ին աքսորել է Հաղպատ: 1832-34ին ապրել է Նոր Նախ իջևանի Ս. Խաչ վանքում, որտեղ և դավադրաբար սպանվել է: Ա. գրել է քնար-սիրային բանաստեղծություններ, ձոներ, առակներ, պատմ. ողբերգություն («Հռաղամիզդ Եւ ԶԵնոբիա», 1824-28, անավարտ): Պա տ կերել է թշվառ մարդու տառապա նքը («Թշուառութիւն սոխակի», «Վարղակորոյս», «Սոխակ ի յոգեւարս» ևն): Գրել է ն ա և կրոն, տաղեր: Զբա ղվել է բառարանագրությամբ, մշակել Ներսիսյան դպրոցի վարչ., բարոյակրթ. աշխատանքների կանոնները: Ա-ին աշակեր­ տել են Խ. Աբովյանը, Ս. Նազարյանցը և ուր.: ԱԼԱՏԱԼՈՎ Մանուկ (էմանուեՕ Քրիստ ա փորի [8(20).6.1862, Նոր Նախ իջևան - 19.2.1934, Մոսկվա], նկարիչ: Ս ովորել է Մոսկվայի նկարչության, քանդ-յան և ճարտ-յան ուսում­ նարանում (1883-90): 1902-ից ղասավանդել է Ստրոգանովյան ուսումնարանում: Ստեղծել է ռուս, բնա պ ա տ կերներ («Գարնա նա մուտ », 1900, Տրետյակովյան պատկերասրահ, «Վաղ գարուն», «Ամառ», «Ամառը գյուղում», «Լուսընկա գիշեր», վերջին երկուսը' ՀԱՊ, Երևան): Գործերից պահվում են ն ա և Ա ՊՀ Երկրների թանգարաններում: Ա-ի դիմանկարը (գործ' Ս. Մալյուտինի) պահվում է ՀԱՊ-ում: ԱԼԱՏԱԼՈՎ (Ալաջալյան) Սիմոն Հովհաննեսի [24.7(6.8). 1902, Բաքու - 1997, Երևան], բեմա­ նկարիչ: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1962): Սո­ վորել է Մոսկվայի Բարձրագույն տեխ. ինստում (1927-31): 1924-ից աշխատել է Երևանում: Առաջին պետ. թատրոնում (այժմ' Սունդուկյանի անվ.) ձևա վորել է Մոլիերի «Տարտյուֆ» (1924), Շեքսպիրի «Օթելլո» (1926), Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն» (1929), Գորկու «Եգոր Բուլըչովը և ուրիշները» (1933 և 1952), ԵՌԹ -ում' Գ. Ցաղջյանի «ճշմա րտ ու-


ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ 43

Ս.Ե. Ալաջաջյան

Լ.Ա. Ալավերդյան

թյուն» (1962) պիեսների և Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնում' Ա. Խաչատրյանի «Եր­ ջանկություն» բալետի (1939) բեմադրություն­ ները ևն: Հեղինա կ է «Գեորգի Յակուլով» (ռուս., 1971) գրքի: ԱԼԱ9Ա9ՏԱՆ Արմենակ Միսակի [ծ. 25.12. 1930, Ալեքսանդրիս] (Եգիպտոս)], բասկետբոլիստ: Խ ՍՀՄ սպորտի վաստ. վարպետ (1964): Ավար­ տել է Ֆ Կ Հ Պ հ (1951): Հայաստանի և Խ ՍՀՄ բաս­ կետբոլի հավաքականների անդամ (1953-66): Խ ՍՀՄ բազմակի և Եվրոպայի (1953-64) չեմպի­ ոն, Օլիմպ, խաղերի (1964) արծաթե մեդալակիր: 1969-77-ին' Խ ՍՀՄ ԲԿՄԱ բասկետբոլի հավա­ քականի ավագ մարզիչ: Հեղինակ է «Բասկետբո­ լիստի նոթեր» գրքի (ռուս., 1965): ԱԼԱ9Ա98ԱՆ Ստեփան Եղիայի (ծ. 3.1.1924, Հալեպ), գրող, թարգմանիչ: ՀԽ ՍՀ մշակույթի վաստ. գործիչ (1970): Ավարտել է Ե Պ Հ (1951), Մոսկվայի գրակ. բարձրագույն դասընթացնե­ րը (1957): 1967-75-ին' Հ Գ Մ վարչության քա ր­ տուղար, 1980-86-ին' Գ Ա Թ տնօրեն: 1992-ից ապրում է ԱՄՆ-ում. աշխատակցել է «Նոր օր», «Նոր կյանք» պարբ-ներին: 2001-ից Կալիֆոռնիայի Գլենդեյլ ք-ում Ա. (պատվ. խմբագիր) դստեր հետ հրատարակում է «Առագաստ» ամ­ սագիրը: Հեղինակ է պատմվածքների, վիպակ­ ների ու վեպերի, որոնց հիմն, թեման Մերձ. Ա րևելքի ժողովուրդների ազգ-ա զա տ ա գր. շարժման դրվագներն են, սփյուռքահայության հոգևոր կապը հայրենիքի հետ, հայ ժողովրդի հերոս, պայքարը թուրք, բռնատիրության դեմ [«Անապատում» (1953), «Պարտություն» (1957), «Փյունիկ» (1962), «Առանց հայրենիքի» (1963), «Եղեգները չխոնարհվեցին» (գիրք 1-2, 1966-67)]:

Աշխատանքները վերա­ բերում են նյարդային, սիրտանոթային, շնչառ. համա­ կա րգերի ա խ տ ա բա նու­ թյան հա րցերին, մարդու օրգանիզմի վրա քիմ. արտադր. գործոնների վնա­ սակար ազդեցության ու­ Հ.Կ. Ալավերդյան սումնասիրությանը: Ախտաբանաանատոմների ՀՀ ընկերակցու­ թյան նախագահ (1968-ից), համամիութ. ընկե­ րության նախագահության (1963-91), Ռ Դ ընկե­ րակցության (1994-ից) անդամ, էկոլոգիայի միջազգ. (1998), ՀՀ վիրաբուժ. (1999) ԳԱ անդամ: ՀՀ Մխիթար ՀԵրացու մեդալ (2003): 1993-ից Ե ՊԲԻ-ում սահմանվել է Ա-ի անվ. կրթաթոշակ: ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Դերենիկ Հա կոբի [15(28). 8.1906, Բաքու - 7.7.1987, Մոսկվա (թաղված է Երևանում)], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1958), պրոֆ. (1960): Ավարտել է Մ Պ Հ (1934): 1961-8 7 -ի ն ' Խ Ս ՀՄ ԳԱ Տնտեսագիտության ինստ-ի փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում Են Խ ՍՀՄ ֆ ի ­ նանսների տեսության հարցերին, սոցիալիզմի պայմաններում ազգ. եկամտի և ֆինանսների փոխադարձ կապի վերլուծությանը: Երկ. Ф и н а н с ы и с о ц и а л и с т и ч е с к о е в о с п р о и з ­ в о д с т в о , М ., 1971; Ф и н а н с о в о - к р е д и т н ы й м е х а ­ н и з м р а з в и т о г о с о ц и а л и з м а , М ., 1976; Ф и н а н с о в о ­ к р е д и т н а я с и с т е м а С С С Р , М ., 1982.

ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ (Մելիք-Ալավերդյան) Լևոն Ալեքսանի [19 (31).3.1887, Թ իֆլիս - 5.1.1963, Թբիլիսի], դերասան: Վ Խ Ս Հ ժող. արտիստ (1950): Բեմ է բարձրացել Ա.Ղ. Խ ա րա զա նի խմբում, 1907-ից խաղացել Հայոց դրամատիկ ընկերության խմբում (Թիֆլիս), 1924-ից' Բաքվի, 1933-ից' Թիֆլիսի հայկ. թատրոններում: Անձնավորել է բնութագր. դերեր' Բրիլիանտով (Սունդուկյանի «էլի մեկ զոհ»), Բարխուդար, էլիզբարյան, Սաղաթել (Շիրվանզադեի «Նա­ մուս», «Պատվի համար»): ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Հենրիկ Կա րա պ ետ ի (16.2. 1935, Լենինական - 11.7.1998, Երևան), երգիչ (բաս): ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1984): Ավարտել է Երկ. Երկ., գիրք 1-3, Ե., 1976-79: Ընտ. երկ., Ե., Երևանի կոնսերվատորիան (1960): 1959-ից' Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մեներ­ 1986: Ոսկեգույն Ծիրկաթին (վիպակներ), Ե., 1981: Չսպիացած վերք (վեպ), հ. 1-3, Ե., 1989-93: Վաթ- գիչ: Դերերգերից են' Նադիր շահ (Ա. Սպենդիսունականք, Լոս Անջելես, 2002: արյանի «Ալմաստ»), Գա վիթ Բեկ (Ա.ՏիգրանԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Ալեքսանդր Գրիգորի (ծ. 6.6. յանի «Գավիթ Բեկ»), Արշակ (Տ.Չուխաճյանի 1923, Երևան), ախտաբան - անատոմ: Բժշկ. «Արշակ Բ»), Գոն Բազիլիո (Ռոսսինիի «Սևիլգիտ. դ-ր (1970), պրոֆ (1970): Ավարտել է Ե Բ հ յան սափրիչ»), Լեպորելլո (Մոցարտի «Գոն (1949): 1952-62-ին ղեկավարել է Հանրապետ. ժուան»): Նկարահանվել է կինոյում («Հրդեհ», կլինիկ, հիվանդանոցի ախտաբանաանատոմի- 1983, «Օտար խաղեր», 1986, «Խոշոր շահում», այի բաժանմունքը, 1962-ից' ԱԱհ ախտաբա- 1980, բոլորը' Հա յֆիլմ ևն): նաանատոմիայի և դատ. բժշկության ամբիոնի ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Մակար ԲԵհբուդի (7.6.1919, վարիչ: 1962-ին Ա-ի նախաձեռնությամբ ստեղծ­ Երևան - 8.9.1978, Երևան), ՀԽ ՍՀ վաստ. գի­ վել է ՀԽ ՍՀ ախտաբանաանատոմ. կենտրոնը: նեգործ (1974): Ավարտել է Հ Գ հ (1944): 1948-


ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ

44 ից' ՀԽ ՍՀ Խաղողագործու­ թյան, գինեգործության և պտղաբուծության ԳՀԻ փորձարար, գինու գործա­ րանի գլխ. գինեգործ: Ստեղծել է «Արևիկ», «Տոկուն», «Ազատենի», «Տիգրանի», «Նեկտ ա րեևի», Ն.Ի. Ալավերդյան «Հադիսի» (վերջին երեքի համահեղինակ) տեսակավոր գինիները, որոնք միջազգ. և այլ մրցույթներում արժանացել են ոսկե (8) և արծաթե մեդալների: ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Նաիրուհի հսա հակի (ծ. 25.6. 1941, Ստեփանակերտ), երգչուհի, պարուհի: Ադրբ. ԽՍՀ (1982, 2000-ից' ԼՂՀ) ժող. արտիստ: Ավարտել է Ստեփանակերտի երաժշտ. ուսում­ նարանը (1968), մանկավարժ, ինստ-ը (1980): 1958-ից' Ղարաբաղի Երգի-պարի անսամբլի մեներգչուհի-պարուհի, 1978-ից' «Ղարաբաղ» էստրադ, անսամբլի մեներգչուհի: Երգացան­ կում Են Ա ՊՀ և արտասահմանյան ժողովուրդՆերի երգեր: Հյուրախաղերով ելույթներ է ունե­ ցել Ֆրանսիայում, Հունաստանում, Բուլղարիայում, Պարսկաստանում: ՀՀ Ս. ՄԵսրոպ Մաշտոցի շքանշան (2001): ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Ռազմիկ Բեհբուդի (4.12.1916, Երևա ն ֊ 31.7.1968, Մոսկվա , թա ղվա ծ է Երևանում), ճարտարապետ, ՀԽ ՍՀ վաստ. շի­ նա րա ր (1964): Ռ.Ռ. Ալավերդյա նի հայրը: Ավարտել է Ե Պ Ի շին. ֆա կ-ը (1942): 1951-68ին' Հայարդնախագիծ ինստ-ի ճարտ-շին. բաժ­ նի պետ, 1964-ից' նա և գլխ. ճարտ.: 1959-64ին' ՀՃ Մ վարչության պատասխանատու քա ր­ տուղար: Ա-ի նա խ ա գծերով կա ռուցվել Են Ե րևա նում' Հիդրոմետ ծառայության վարչու­ թյան շենքը (1953), Ռելեի գործարանն ու հան­ րակացարանը (1956), ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ը (1962), Քիմկոմբինատի մշակույթի պա­ լատը (1962), Վանաձորում' քիմիագործների մշակույթի պալատը (1950-53) ևն: Ա-ի գլուխ­ գործոցը Երևանի Սունդուկյանի անվան ակադեմ. թատրոնի շենքն է (1966), որի համար ար­ ժանացել է 1962-67-ի Խ ՍՀՄ ճարտ-յան նվա­ ճումների ստուգատեսի դափնեկրի կոչման և ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց-ի (1970, հետմահու): ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Ռոմա Բախշիի [ծ. 14.5.1956, գ. Զագլիկ (այժմ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջա ­ նում)], ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (2000): Ավարտել է Ե Պ Հ (1978): 1978-ից աշխատում է ԵՊՀ-ում: Աշխատանքները վերաբերում Են լա­ զերային ֆիզիկային և հեղուկ բյուրեղների ոչ գծային օպտիկային: ՀՀ գիտատեխ. ընկերության մրց. (1986): ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Ռուզան Ռազմիկի (ծ. 25.1. 1946, Երևան), ճարտարապետ: Ռ. Բ. Ալավերդյանի դուստրը: Ավարտել է Ե Պ Ի ճարտ. բաժինը

Ռ.Բ. Ալավերդյան

Ս.Ա. Ալավերդյան

(1970): 1970-95-ին աշխատել է Երևաննախագիծ ինստ-ում: 2000-ից' ՀՀ քաղաքաշինության փոխնախարար: Ա-ի և համահեղինակների նա ­ խ ա գծերով Երևա նում կա ռուցվել են Խնկո Ապոր անվ. հանրապետ. մանկ, գրադարանը (1978, ՀԼ Կ Ե Մ մրց.' 1981), Հայպետհողշիննախագիծ ինստ-ի (1976), «Հայ երկրաբանություն» թանգարանի (1986) շենքերը, 1988-ի երկրաշարժից հետո Գյումրիի վերականգնման հա­ մար կազմվել Մարմաշենի շրջանի մանրամասն հատակագծման (1989-90) և կառուցապատ­ ման (1990-91), Ամերիկյան Կարմիր խաչի կա­ ռուցած բնակելի թաղամասի (1990-2001) նա­ խագծերը ևն: «Տարվա լավագույն կառույց» մի­ ջազգ. ճարտ. ստուգատեսի դափնեկիր (1995): ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ Սիրան Ալեքսանդրի [19(22).1. 1904, Բաթում - 4.1.1984, Երևան], դերասա­ նուհի: ՀԽ ՍՀ Ժող. արտիստ (1967): Ա. Մ. Ավետիսյանի կինը: 1934-ին' Երևանի Գորկու անվ. բանվոր., 1935-ից' Սունդուկյանի անվ. թատ­ րոնների դերասանուհի: Դերերից են' Նատալիա, էփեմիա (Սունդուկյանի «Խաթաբալա», «Պեպո»), Վիկտորիա Նազարովնա (Ա. Պապայանի «Աշխարհն, այո, շուռ է եկել»), Բարոնուհի Շտ րա լ (Լերմոնտովի «Դիմակահանդես») ևն: ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆ (Ալավերդով) Քրիստափոր Նիկողոսի (Նիկոլայի) [25.5.1897, գ. Օղբին (ՀՀ Վ ա ­ յոց ձորի մարզի տարածքում, այժմ' ապաբնակեցված) - 1942, Նյուրնբերգ], խորհրդ. ռազմ, գործիչ, բանակի գեներալ-մայոր (1940): Ավար­ տել է Խ ՍՀՄ ԶՈՒ ռազմ. ակադ. (1939): 1931-35ին' 22-րդ հայկ. հեծելազորային, 1939-40-ին' 7-րդ բանակի հեծելազորային գնդի հրամանա­ տար' ֆինն, պատերազմում: Հայրեն, պատե­ րազմի (1941-45) առաջին օրերին Ա-ի գլխավո­ րած 113-րդ հրաձգ. դիվիզիան Բրեստի մոտ հայտնվել է ֆաշիստ, շրջափակման մեջ: Ա. վի­ րավոր գերի է ընկել և տեղափոխվել Համելբուրգի համակենտրոնացման ճամբար: Գնդա­ կահարվել է Նյուրնբերգի բանտում: Ա-ի կիսանդրին դրված է Վայքում: Նրա անունով է կոչվել ՀՀ Արարատի մարզի Մխչյան գ-ի միջն. դպրոցը: ԱԼԱՎԵՐԴՈՎ Միքայել Անդրեյի [14.11.1900, ք. Շուշի - 9.10.1968, Մոսկվա, թաղված է Նովոդևիչիե գերեզմանոցում], խորհրդ. բանակի գեներալ-մայոր (1945): Ավարտել է Մոսկվայի Մ. Ֆրունզեի անվ. ակադ. (1925): 1918-ից ծա-


Ա ԼԵՔ ՍԱ Ն Դ Ր

45

Ք.Ն. Ալավերդյան

Գ.Մ. Ալեմշահ

գը», «Ես սիրեցի» ևն), «Իմ հեռավոր հայրենիք» խմբերգը, սիմֆ. («Արևելյան գի­ շերներ», «Հեքիաթ» ևն), վոկալ-սիմֆ. («Ավարայրի պա­ տերազմը», 1934) Երկերը, «Վարղավառ» (1932), «Ծո­ վինար» երաժշտ. պատկեր­ Ա.Գ. Ալաֆերդով ները, մշակել ժող. երգեր: ԱԼԵՍՏԱՆ (Ալալեմջյան) էժենի [ծ.29.12.1952, Նյոյի Սյուր ՍԵն (Ֆրանսիա)], կոմպոզիտոր, դաշնակահարուհի: Ավարտել է Ֆոնտենբլոյի կոնսերվատորիան (1974): Գրել է «Ախթամար» բալետը, «Ամազոնուհի» օպերան (բեմ.' 2002, Փարիզ, 2003, Երևան), «Լիբե Պարկուս» դաշ­ նամուրային ֆանտազիան, երգեր (ըստ Շեքսպիրի սոնետների) ևն, որոնցում համադրված են հայ ազգ. ու ժամանակակից երաժշտության ավանդույթներն ու հնարքները: ԱԼԵՔՅԱՆ Բագրատ Գեղամի (ծ. 15.4.1951, Երևան), սիրտանոթային վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1986): Ավարտել է Ե Բ Ի (1974): 1975ից աշխատում է Մոսկվայի սիրտանոթային վի­ րաբուժության գիտ. կենտրոնում, 1992-ից' ռենտգենավիրաբուժ. եղանակներով սրտի և արյան անոթների հետազոտման և բուժման բաժանմունքի վարիչ: Աշխատանքները վերա­ բերում են սրտի և արյան անոթների ներանո­ թային ախտորոշման և բուժման հարցերին: Ռ Դ սիրտանոթային վիրաբույժների ընկե­ րակցության ներանոթային վիրաբույժների բաժանմունքի (1999-ից), Ռ Դ առողջապ. նախյան և Ռ ԲԳ Ա նախագահության ներանոթային վիրաբուժության հիմնախնդր. հանձնաժողովի (1999-ից), ճառագայթաբանների և ներանոթա­ յին վիրաբույժների գիտ. ընկերության (2002ից) նախագահ: ՌԴ Վ. Ի. Բուրակովսկու մրց. (2001), ՀՀ Մխիթար ՀԵրացու (2003), Ռ Բ Գ Ա ոս­ կե (2003) մեդալներ:

ռայել է Համառոտ, արտակարգ հանձնաժո­ ղովի մարմիններում: 1925-ին գործուղվել է հրան, 1928-30-ին' հրանում խորհրդ. հետ ա­ խուզության գործակալ: 1930-34-ին աշխատել է զինվոր, հա կահետա խ ուզությա ն կենտր. ապարատում (Մոսկվա), 1933-34-ին ղեկավա­ րել Ավստրիայի, Շվեյցարիայի, Ֆրանսիայի հետախուզ. գործակալությունները: 1934-ին' Աֆղանստանում, 1936-ին' Թուրքիայում արտա­ քին հետախուզության գործակալ, 1941-44-ին Աֆղանստանում անգլ. հետախուզության հետ բացահայտել ու ոչնչացրել է գերմ. հետախուզ. ցանցը, կանխել Աֆղանստանում և Իրանում նա ցիստ , հեղա շրջմա ն փորձը: 1944-47-ին Մոսկվայում ղեկավարել է արտաքին հետա­ խուզության տ եղեկատ վությա ն բաժինը, 1947-55-ին' հետախուզ., ապա' բարձրագույն հետախուզ. դպրոցի պետի տեղակալ: 1955-ին զորացրվել է: ԱԼԱՎԵՐԴՈՎ Վալերի Վլադիմիրի (ծ. 29.5.1939, Մոսկվա), հրթիռային տեխնիկայի բնագավառի գիտնական: Ավարտել է ՄԱհ (1962): 1962-ից աշ­ խատել է ԽՍՀՄ հրթիռաշինության ձեռնարկու­ թյուններում, 1992-99-ին' ՌԴ Կառավարությանն առընթեր Ռուսաստանի տիեզ. գործակալության գլխ. տնօրենի առաջին տեղակալ, 1997-ից, միա­ ժամանակ' գլխ. քարտուղար: Աշխատանքները վերաբերում են տիեզ. հրթիռաշինությանը: ԱԼԱՖԵՐԴՈՎ (Ալավերդյան) Ալեքսանդր Գ ա ­ լուստի [1914, ք. Եյսկ (այժմ' Ռ Դ Կրասնոդարի Երկ. Э н д о в а с к у л я р н а я и м и н и м а л ь н о и н в а з и в ­ Երկրամասում) - 19.12.1994, ք. Սլավյանսկ н ая х и р у р г и я се р д ц а и с о с у д о в у детей, М ., 1999 (Կրասնոդարի երկրամասում)], Փառքի Երեք (հա մա հեղինա կ); Э н д о в а с к у л я р н а я х и р у р г и я п р и п а ­ աստիճանի շքանշանների ասպետ (30.9.1944, т о л о г и и б р а х и о ц е ф а л ь н ы х со суд о в , М ., 2001 (հա մ ա ­ 28.12.1944, 27.6.1945), լեյտենանտ: Ավարտել հեղինակ); И н т е р в е н ц и о н н ы е м е т о д ы л е ч е н и я и ш е ­ է Վիննիցայի հետ ևա կային ուսումնարա նը м и ч е с к о й б о л е зн и сердца, М ., 2002 (հա մա հեղինա կ). (1942): Շքանշանների արժանացել է Լեհա ս­ ԱԼԵՔՅԱՆ Բագրատ Գևորգի [ծ. 12.4.1949, գ. տանի և Գերմանիայի տարածքներում մղված Կարծախ (Վրաստանի Ախալքալաքի շրջան)], ռազմ, գործողությունների ժամանակ ցուցաբե­ գրող, լրագրող: Ավա րտ ել է Ե Պ Հ (1973): րած խիզախության համար: 1991 -93 -ի ն ' «Հայ գրող» թերթի խմբագիր, ԱԼԵՄՇԱՀ Գուրգեն Միքայելի [22.5.1907, Պա ր­ 1993-96-ին' «Պարույր Սևակ», 2002-ից' Հ Գ Մ տիզակ (այժմ' Բախչեջիկ' Թուրքիայում) - հրատարակչությունների տնօրեն: Հեղինակ է 14.12.1947, Դետրոյտ (ԱՄՆ)], կոմպոզիտոր, «Բաց արմատներ» (1960), «Բառերի լույսը» խմբավար, դիրիժոր: Ավարտել է Միլանի կոն­ (1984), «Ծա նրա ցող երակ» (1989), «Վարու­ սերվատորիան (1930): Փարիզում դասավանդել ժան» (1995), «Արծվախաչ» (2001), «Դարավեր­ է Սամուել-Մուրատյան վարժարանում, կազմա­ ջի քամին» (2004) և այլ գրքերի: Հ Գ Մ Պ. Սևակի անվ. մրց. (1992): կերպել և ղեկավարել «Կիլիկիա», ՀՕԿ-ի «Ալագյազ», 1939-47-ին' «Սիփան-Կոմիտաս» երգ­ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԵՐՊԵԳԱ (ծ թ ԼԱնհտ - 1578), չախմբերը: Գրել է երգեր («Բուխարիկ», «Իմ եր- Մոլդովայի իշխան: Ուկրաինայի կազակների և


ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ 46 Մոլդովայի գյուղացիների գլուխ անցած' 1578-ին գրա­ վել է մայրաքաղաք Ցասսին և արտաքսել տեղի թուրքամետ իշխանին: Ա. Ս. փորձել է համախմբել զին. ուժերը, բայց շուտով Մոլդովա է ներխուժել թուրք, մի մեծ Ա.Ա. ԱլԵքսանդրյան բանակ: Ա. Ս. 2 հզ-անոց ջո­ կատով, զինապաշարից զրկված, շուրջ 2 ամիս պաշտպանել է Ցասսին: 1578-ի մարտի 12-ի գիշերը, երբ փորձել է ճեղքել պաշարումը, դա­ վադրաբար ձերբակալվել է և սպանվել: ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ Ալեքսանդր Ալեքսանդրի [8(20).9.1889, Շուշի - 30.12.1978, Երևան], կոմպոզիտոր, երաժշտ. գործիչ, թառահար: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1965): 1921-ից ստեղծել և ղեկավարել է Հայաստանում ժողգործիքների առաջին խմբերը: 1930-36-ին դասավանդել է Երևա նի կոնսերվատորիայում: 1938-67-ի ն' Հայկ. ժող. երգի-պարի անսամբլի գործիքային մասի ղեկավար: ժող. գործիքների անսամբլի համար գրել է 2 սյուիտ, բազմաթիվ պարային պիեսներ, երգեր, մի շարք պարեղանակներ («Դիլիջան», «Նազելի», «Սևանի» ևն): ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ Գևորգ Արշավիրի [14(27).6. 1915, Թիֆլիս - 25.9.1993, Երևան], աշխարհա­ գետ, օդերևութաբան: Աշխարհագր. գիտ. դ-ր (1967), պրոֆ. (1982): Ավարտել է Մոսկվայի գյուղատնտ. մեքենայացման և էլեկտ րիֆ ի­ կացման (1941), Կարմիր բանակի բա րձրա­ գույն ռազմ, օդերևութաբան. (1943) ինստ-ները: 1982-90-ին' Հ Պ Մ հ ֆիզ. աշխարհագրու­ թյան ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերա­ բերում են օդերևութաբանության և կլիմայա­ գիտության հարցերին: Հեղինակ է «Օդերևու­ թաբանություն և կլիմայագիտություն» (2 լրց. բրփխ. հրտ .' 1980) ուս. ձեռնարկի: Խ ՍՀՄ ԳԱ Գ. Կրժիժանովսկու անվ. մրց.(1963): ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ էմմա Արտաշեսի (ծ. 24.8. 1927, Երևան), հոգեբան: Հոգեբ. գիտ. դ-ր (1971), պրոֆ. (1972): Ավարտել է Ե Ռ Օ ԼՄ Ի (1951): 1956-93-ին' ՀՊ Մ Ի նախադպրոց, մանկավար­ ժության ամբիոնի վարիչ: 1988-ի երկրաշարժից անմիջապես հետո Ա-ի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Հայաստանում առաջին մանկ, հո­ գեբ. վերականգնող, կենտրոնը (գործել է մինչև 1993-ը): 1994-ից հրավիրվել է Չիկագո (ԱՄՆ), եղել Նորդ-հսթերն համալսարանի վերականգ­ նող. հոգեբանության սեմինարների ղեկավար, 1995-2000-ին ղեկավարել է Ռավենսվուդ հոս­ պիտալի ծերերի հոգեբ. վերականգնող, ծրագի­ րը, 2000-ից' Հեմփթոնպլազա հոսպիտալի «Հո­ գեբանական խնամք» ծրագրի տնօրեն: Ներա ռվել է «20-րդ դարի արհեստավարժ և գործարար կանայք» (2003, Քեմբրիջ) և «20-րդ

Կ.Վ. Ալեքսանդրյան

Ռ.Ա. Ալեքսանդրյան

դարի նշանավոր գիտնականները» տ եղեկա­ տուներում: Մի շարք միջազգ. հոգեբ. ընկե­ րակցությունների անդամ է: Երկ. Մեր երեխան, նրա զարգացումն ու դաս­ տիարակությունը, Ե., 1990: С енсорное развитие на ранних этапах онтогенеза и роль двигательного анализатора в этом процессе, Е., 1972.

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ Կարեն Վռամի (20.6.1934, Դիլիջան ֊ 27.12.2004, Երևան), մեքենագետ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1972), պրոֆ. (1976), ՀՀ ԳԱՄ ակադ. (1996, թղթ. անդամ' 1982-ից): Ավարտել է Հ Գ Ի (1956): 1972-77-ին' Հայկ. գյուղատնտե­ սության մեքենայացման և էլեկտրիֆիկացման ԳՀԻ, «Հայգյուղմեքենայացում» ԳԱՄ-ի տնօրեն, 1977-ից' գլխ. տնօրեն (1992-ից' ԳԱՏՄ-ի նա ­ խագահ), միաժամանակ, 1983-90-ին' Խ ՍՀՄ լեռնային երկրագործության և քարքարոտ հո­ ղերի իրացման համար ստեղծվող մեքենաների գլխ. կոնստրուկտոր: 1990-2002-ին 'ՀՀ Առևտրի պալատի փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերա­ բերում են լեռնային երկրագործության մեքե­ նայացման, քարքարոտ և աղուտ հողերի յու­ րացման, պտղաբուծ. և այգեգործ, մեքենանե­ րի համալիրի մշակման խնդիրներին: Երկ. М аш и ны для освоения каменисты х зе­ мель, М., 1979 (համահեղինակ); М аш и ны для освое­ ния горных склонов и борьбы с водной эрозией почвы, М., 1985 (համահեղինակ).

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐՅԱՆ Ռաֆայել Արամի [29.3.1923, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 22.3.1988, Երևան], մաթեմատիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1962), պրոֆ. (1964), ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (1986, թղթ. անդամ' 1965-ից): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գոր­ ծիչ: Ավարտել է Ե Պ Հ (1945): 1963-78-ին' ՀԽՍՀ ԳԱ Մաթեմատիկայի ինստ-ի դիֆերենցիալ հա­ վասարումների և ֆունկցիոնալ անալիզի բաժ­ նի, 1977-ից' Ե Պ Հ դիֆերենցիալ հավասարում­ ների ամբիոնի վարիչ, 1978-ից' նա և մեխմաթ ֆակ-ի դեկան: Աշխատությունները վերաբերում են դիֆերենցիալ հավասարումների տեսությա­ նը և ֆունկցիոնալ անալիզին: Հետազոտել է ոչ ստացիոնար եզրային խնդիրների լուծելիությու­ նը Սոբոլևի տիպի մասնական ածանցյալներով հավասարումների համակարգերի համար: Ա-ի առա ջա դրա ծ Եղանակը հնարավորություն է տվել ստեղծելու լարի տատանման հավասար­ ման համար Դիրիխլեի խնդրի սպառիչ տեսու­ թյունը: Ա. նոր ուղղություն է հիմնել դիֆերեն-


ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

47

ԱՍ. Ալեքսանյան

Ա Մ Ալեքսանյան

ցիալ օպերատորների սպեկտրային տեսության ասպարեզում, առաջ քաշել նա և ընդհանրաց­ րած սեփական ֆունկցիայի գաղափարը: Ա-ի մշակումները հիմք են դարձել հիլբերտյան տա­ րածություններում ինքնահամալուծ օպերատոր­ ների սպեկտրային տեսության ասպարեզում մի շարք ընդհանուր բնույթի արդյունքներ ստանա­ լու համար: Համահեղինակ է «Ընդհանուր տոպոլոգիա» (ռուս., 1979) ուս. ձեռնարկի: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1986): ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ալեքսան Ձավենի (ծ. 26.1. 1949, Լենինական), ուռուցքաբան-վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1996), պրոֆ. (1996): Ավարտել է Ե Բ հ (1972): 1986-88-ին' Բժշկ. ռադիոլոգիայի Գ Հ Ի կլինիկայի ղեկավար, 1992-2001 ֊ին' Ե Պ Բ Հ ուռուցքաբանության ամբիոնի պրոֆ., 2002-ից' Ուռուցքաբանության գիտ. կենտրոնի պրոկտոլոգիայի բաժանմունքի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են չարորակ նորագոյացությունների ախտորոշման և հա­ մալիր բուժման (ևախավիրահատ. ճառագա յ­ թաբուժման կիրառմամբ), տեղային և ընդհա­ նուր ճառագայթային ախտահարումների կան­ խարգելման և բուժման հարցերին: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Աշոտ Սուրենի (ծ. 20.3.1934, Երևան), ճարտարապետ: ՀՀ վաստ. ճարտ. (1981): Ավարտել է Ե Պ Ի (1957): 1958-ից աշխա­ տում է Երևաննախագիծ ինստ-ում. 1971-79ին' գլխ. ճա րտ ա րա գետ , 1980-88-ին' գլխ. ճարտ., 1991-ից' ճարտ. արվեստանոցի ղեկա­ վար: 1988-91 ֊ին' ՀԽ ՍՀ ճարւո-յւսն և քաղաքաշին. կոմիտեի նախագահ, միաժամանակ' ՀԽ ՍՀ Պետշինի նախագահի առաջին տեղա­ կալ: Ա-ի նախագծերով Երևանում կառուցվել են Ռուս-հայկ. (Սլավոն.) պետհամալսարանի հա մալիրը (1970), Մա շտ ոցի պողոտայի տրանսպորտ, հանգույցը (1975), «Դվին» հյու­ րանոցը (1978, ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց.' 1979), Հերոս­ ների ծառուղին և Անհայտ զինվորի գերեզմանը «Հաղթանակ» զբոսայգում (1985), կայարանա­ մերձ հրապարակի վերակառուցումն ու կառու­ ցապատումը (գլխ. ճարտ., հեղինակային խմբի հետ), «Հյուսիսային ճառագայթ» բնակելի թա­ ղամա սը (2001), Ռազմ, ինստ-ի հա մա լիրը (1996-2004), շենքեր' էջմիածնի խճուղու վրա (1962), Դիլիջա նում (1968), Ծ ա ղկա ձորում (1975-78, 1986), Գյումրիում (1991): Ա. Երևանի

Հյուսիսային պողոտայի հե­ ղինակներից է: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Արա Անանիկի (ծ.3.6.1957, Երևան), մաթեմատիկոս: Ֆ իզմ ա թ գիտ. ղ-ր (1990): Ավարտել է Ե Պ Հ (1979): 1979-82-ին աշխ ա տ ել է Խ Ս ՀՄ ԳԱ Ա.Բ. Ալեքսանյան Մոսկվայի հաշվող, կենտ­ րոնում, 1983-ից' Ե ՊՀ-ում, 1996-ից' տ եղե­ կագիտության և կիրառ. մաթեմատիկայի ֆակ-ի տեղեկագիտության հանրահաշվատրամաբան. մեթոդների ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են մաթ. կիբեռնետիկային և դիսկ֊ րետ մաթեմատիկային: Հեղինակ է ընթացա­ կարգերի բարդության վերլուծության և հան­ րահաշվի վերաբերյալ բուհ, ձեռնարկների: Երկ. Дизъюнктивные нормальные формы надлинейными функциями: Теория и приложения, Е., 1990.

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Արարատ Մարտիրոսի [3(14). 11.1907, Բաթում - 21.9.1962, Երևան], ֆիզիո­ լոգ: ԿԵնսբ. գիտ. դ-ր (1947), պրոֆ. (1949), ՀԽՍՀ ԳԱ թղթ. անդամ (1960): Ավարտել է Ե Պ Հ (1929): Աշխատել է Լենինգրաղում, աշակերտել Լ Ա . Օրրելուն. 1950-53-ին և 1958-62-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Ֆիզիոլոգիայի ինստ-ի տնօրեն: Աշխատանքնե­ րը վերաբերում են ստորակարգ ողնաշարավոր­ ների պայմանառեֆլեկտորային ռեակցիաների մեխանիզմներին, զգայարանների, ուղեղիկի և վեգետատիվ նյարդ, համակարգի ֆիզիոլոգիայի հարցերին: ԽՍՀՄ-ում առաջիններից է օգտա­ գործել ֆիզիոլոգ, ֆունկցիաների ուսումնասիր­ ման էլեկտրաֆիզիոլոգ. եղանակները: Երկ. О функциях мозжечка, М., 1948.

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Արիկ Գարեգինի (ծ. 24.9.1940, Բաքու), ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. ղ-ր (1987): Ավարտել է Մոսկվայի ճարտ ա րագիտա ֆիզ. ինստ-ը (1967): 1985-ից' ՀՀ ԳԱԱ Ռա դիոֆիզի­ կայի և էլեկտրոնիկայի ինստ-ի բաժնի վարիչ: Ուսումնասիրել է չափային քվանտացված հա­ մակարգերի էլեկտրոնային, օպտիկ, և էլեկտ­ րադինամիկ. հատկությունները: Առաջարկել է ենթամիլիմետրային ճառագայթման գրգռման նոր եղանակներ' չափային քվանտացված կի­ սահաղորդչային թաղանթների օգտ ա գործմամբ: Մշակել է ուժեղ լեգիրացված կիսահա­ ղորդիչում օպտիկ, ճառագայթման գրգռման և ուժեղացման տեսություն: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Արտո Բոգդանի (Ասատուրի) [29.8(10.9). 1892, Թիֆլիս - 5.1.1971, Երևան], համաճարակաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր, պրոֆ. (1940), Խ ՍՀՄ ԲԳԱ ակւսդ. (1960): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1955): Վ.Ա. Ալեքսանյանի հայրը: Ավարտել է Օդեսայի համալսարանի բժշկ. ֆակ-ը (1916): 1927-ին Երևանում կազ­ մակերպել է Հայաստանում առաջին սանհիգիենային լաբորատորիան, որի հիմքի վրա


Ա ԼԵՔՍԱ ՆՅԱ Ն -------------------------48

1971-ին կազմավորվել է Համաճարակաբանության, վիրուսաբանության և բժշկ. մակաբուծաբանու­ թյան ինստ-ը (1971-ից' Ա-ի անվ.): 1935-71 ֊ին' Ե ԲԻ համաճարակաբանության և բժշկ. մակա­ բուծաբանության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են ընդհա­ նուր համաճարակաբանության, երկրամասա­ յին ախտաբանության, դիֆթերիայի և դիզեն­ տերիայի կանխարգելմանն ու իմունիտետի հա րցերի ուսումնասիրությանը: Ն երդրել է դիֆթերիա յի կրկնակի պա տ վաստ ման նոր համակարգ, որը նպաստել է այդ հիվանդու­ թյան վերացմանը Հայաստանում, կիրառվել է նա և Խ ՍՀՄ հանրապետություններում: Երկ. Դիֆթերիա, Ե., 1949: Ընդհանուր և մասնա­ վոր էպիղեմոլոգիա, Ե., 1960: Վակցինաներ, շիճուկ­ ներ և բակտերիոֆագեր, Ե., 1965 (համահեղինակ): Ինֆեկցիոն և վիրուսային հիվանդությունների էպի­ դեմիոլոգիան ու պրոֆիլակտիկան, Ե., 1975: Գրկ. Մ ա ր տ ի ր ո ս յ ա ն Վ., Արտո Ալեքսանյան (Կյանքը և գործը), Ե., 1990:

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Գառնիկ Լևոնի [10.11.1904, Պարտիզակ (այժմ' Բախչեջիկ' Թուրքիայում) 2.9.1992, Փարիզ], երկրաֆիզիկայի, օպտիկայի, ֆիզքիմիայի բնագավառի գիտնական: Գիտ. դ-ր (1937, Սորբոն): Բարձրագույն կրթությունն ստա­ ցել է Ֆրանսիայում (1925-31): 1955-67-ին գլխա­ վորել է Ֆրանսիայի ածխարդ-յան Գ Հ կենտրոնի սպեկտրոսկոպիայի, ապա' ռենտգենյան և հան­ քաբանության լաբորատորիաները: 1957-80-ին' այդ կենտրոնի գլխ. ճարտարագետ, գիտ. խորհրդական, Ֆրանսիայի արդ-յան գիտ. զար­ գացման նախ-յան գլխ. ճարտարագետ: Աշխա­ տանքները վերաբերում են տարածաշրջանային և կիրառ. երկրաֆիզիկային, ֆիզքիմիայի հար­ ցերին: Ֆրանսիայի «Պատերազմական խաչ» շքանշան, գիտ. ծառայությունների համար' «Հա­ մազգային գնահատանքի ասպետ» տիտղոս: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Դոնարա Տաճատի (ծ. 28.9. 1929, Բաթում), բալետի արտիստուհի: ՀՀ վաստ. արտիստ (1967): Տ. Պ. Ալեքսանյանի դուստրը, Վ. Տ. Ալեքսանյանի քույրը: Ավարտել է ԵՊՌՒ (1947): 1948-72-ին' Երևանի օպերայի և բալետի թատրոնի մենապարուհի, 1972-89ին' դերուսույց: Լավագույն դերապարերից են' Կիտրի (Մինկուսի «Դոն Կիխոտ»), Նունե (Ա. Խաչատրյանի «Գայանե»), Չմ շկիկ («Խանդութ»), Հուր («Երեք արմավենի», Երկուսն էլ' ըստ Ա. Սպենդիարյանի երաժշտության): ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ելենա Աշոտի (ծ. 18.12.1933, Երևան), գրականագետ, գրաքննադատ, թարգմանչուհի: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1978), պրոֆ. (1984): 1983-ից' ՀՀ ԳԱԱ Գրակ-յան ինստ-ի գրակ. կապերի բաժնի վարիչ: Ա-ի ուսումնասի­ րությունները նվիրված Են հիմնականում ռուս, և այլ ազգ. գրակ-ների հետ հայ գրակ. առնչու­ թյուններին («Կոնստանտին Պաուստովսկին նո­ վելիստ», 1969, «Հայկական ռեալիզմը և ռուս գրականության փորձը», 1977, «Հերոսի և ոճի

որոնումների ճա նա պ ա ր­ հին», 1984, «Գրա կա նու­ թյան ուղին», 1985, «ճա նա ­ պարհ դեպի տուն», 1996, «Հոգով հզոր Հայաստանը», 2002, բոլորն էլ' ռուս.): Հայ-ից ռուս, է թարգմա­ նել Ա. հսա հա կյա նի, Ս. Խանզադյանի, Վ. Պետրոսյանի, Պ. Ձեյթունցյանի ստեղծագործություններից: ՅուԹ. Ալեքսանյան ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Իվան Վասիլի [ծ. 12.1.1924, ք. Վլադիկավկազ (Հս. Օսիա-Ալանիա)], ռազմ, և փորձա­ րար. բժշկության մասնագետ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ.: Ռ Խ Ֆ Ս Հ գիտ. վաստ. գործիչ: Ավարտել է Հս-Օսեթ. բժշկ. ինստ-ը (1944) և Ս. Մ. Կիրովի անվ. ռազմաբժշկ. ակադ. (1953): 1972-85-ին' Բժիշկների կատարելագործման կենար, ինստ-ի ռազմաբժշկ. նախապատրաս­ տության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են խաղաղ պայմաններում և արտակարգ իրավիճակնե­ րում զորքերի բուժարտա հանման ա պ ա հո­ վման հարցերին: Ռ Դ բնական ԳԱ թղթ. անդամ (1995): Ռուսաս­ տանի պատմաբժշկ. ընկերության Նախագահու­ թյան անդամ: Երկ. М . Н . А х у т и н и с о в е т с к а я в о е н н о -п о л е в а я х и р у р г и я , М ., 1984 (համահեղինակ); Г л а в н ы е т е р а ­ п евты ф р о н то в и ф лотов в В е л и к о й О т е ч е ст в е н ­ н о й в о й н е 1941 — 1945 гг., М ., 1987 (համահեղինակ); Руководител и м ед и ц и н ско й сл у ж б ы ф ронтов и ф л о т о в в В е л и к о й О т е ч е с т в е н н о й в о й н е 1941 — 1945 гг., М ., 1992 (համահեղինակ).

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Լիանա Ալեքսանդրի (ծ. 4.8.1961, Երևան), թերապևտ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2001), պրոֆ. (2002): Ավարտել է ԵԲԻ (1984): 1984-94ին աշխատել է Երևանի, 1994-ից' Մոսկվայի հի­ վանդանոցներում, 1997-2004-ին' Մոսկվայի պետ. բժշկաատամնաբուժ. համալսարանում. 2001-ից' ուս. մասի վարիչ, 2004-ից' Մոսկվայի № 50 կլինիկ, հիվանդանոցի գլխ. բժշկի տեղակալ: Աշխատանքները վերաբերում են բորբոքային հի­ վանդությունների հակամանրէային բուժմանը: Հեղինակ է մեթոդ., ուս. ձեռնարկների: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ցուրի Թադևոսի (ծ. 9.7.1938, Ստեփանավան), իմունաբան, մոլ. կենսաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1985), պրոֆ. (1993), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1996, թղթ. անդամ' 1986-ից): Ավարտել է Ե Բ Ի (1961): 1968-86-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Փորձա ­ րար. կենսաբանության ինստ-ի մոլեկուլաբջջային իմունաբանության լաբորատորիայի վարիչ, 1986-ից' Համաճարակաբանության, վի­ րուսաբանության և բժշկ. մակաբուծաբանու­ թյան ինստ-ի տնօրեն: Աշխատանքները վերա­ բերում Են իմունաբանության, մոլեկուլաբջջային կենսաբանության և վարակիչ հիվանդություննե­ րի համաճարակաբանության հարցերին: Ռ Դ բնական ԳԱ (2000), էկոլոգիայի և կենսա­ գործունեության անվտանգության միջազգ. ակադ-ի (2000) անդամ:


Երկ. Հանրամատչելի իմունոլոգիա, Ե., 1979 (հա­ մահեղինակ): И м м у н о б и о л о г и я к у л ь т и в и р у е м ы х о п у х о л е в ы х и г и б р и д н ы х к л е т о к , Е., 1985; И м м у н ­ н ы й ответ кул ь ти в и р у е м ы х л и м ф о ц и то в и п олуче­ н и е ги б р и д о м , п р о д у ц и р у ю щ и х ч е л о в е ч е с к и е м о ­ н о к л о н а л ь н ы е а н т и т е л а , Е., 1995 (համահեղինակ).

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ռա ֆիկ Կնյազի (ծ.9.1.1940, Գավա ռ), մեխանիկոս: Ֆ ի զ մ ա թ գիտ. դ-ր (1997), պրոֆ. (1998): Ավարտել է Ե Պ Հ (1964): 1978-94-ին աշխատել է ԵՊ հ-ում, 1994-ից' ԵՊՃ ՇՀ-ում, 1996-ից' հենակետային վարժա­ րանի տնօրեն: Աշխատությունները վերաբե­ րում են ձևախ ա խ տ վող պինդ մարմնի մեխա­ նիկային (ոչ ռեգուլյար Եզրերով իզոտրոպ և անիզոտրոպ բաղադրյալ մարմինների առաձգ. հավասարակշռության և ջերմաառաձգ. կայու­ նության խնդիրներ): ՀՀ ԳԱ Ա Մեխանիկայի ինստ-ի Կ. Չոբանյանի անվ. մրց. (1999): ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ռուբեն Արշակի [ծ. 28.2.1920, գ. Անուշավան (ՀՀ Շիրակի մարզ], դեղաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1973): Ավարտել է Ե Բ հ (1954): 1954-90-ին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ ՆՕՔհ-ում, 1990֊ 2001-ին' ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ի ավագ գիտաշխատող: Աշխատանքները վե­ րաբերում են ֆիզիոլոգիորեն ակտիվ նոր միա­ ցությունների ստեղծման և ներդրման հարցե­ րին: Բացահայտել է հորմոններ, որոնք ինսուլի­ նի հետ արտադրվում են ենթաստամոքսային գեղձի ե - բջիջներում և կարգավորում սրտի պ սա կա ձև անոթների արյունամատակարարու­ մը: Պա րզել է սրտի պ սա կա ձև անոթների վրա թափառող նյարդի անոթալայնիչ դերը: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Սւսմվել Սերգեյի [ծ. 14.3. 1946, գ. Լուսաղբյուր (ՀՀ Շիրակի մարգ)], կենսաքիմի­ կոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1996), պրոֆ. (1995): Ավարտել է ԵԱԱԻ (1968): 1982-ից' Գյումրիում իր նախաձեռնությամբ կա զմա կերպ վա ծ ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ի կենսատեխնոլոգ. լաբորատորիայի, 1990-ից, միաժամանակ' Գ Մ հ կենսաբանության ամբիոնի վարիչ, 1993-95-ին' բնագիտաաշխարհագր. ֆակ-ի դեկան, 1995ից' պրոռեկտոր: Աշխատանքները վերաբերում են նյութափոխանակության կարևոր օղակների վրա գլխուղեղի ենթատեսաթմբից անջատված պ սակա ձև անոթների տոնուսը կանոնավորող "С " և "К" նյարդահորմոնների ազդեցության ու­ սումնասիրությանը: ՀՀ կենսաքիմիկոսների (1970-ից) ևՆ յա րդա քիմիայի միջազգ. (2000-ից) ընկերությունների անդամ: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Սարգիս Թորոսի (10.1.1910, էրզրում - 1942), նկարիչ: Ավարտել է ԵԳԱՏ, Մոսկվայի կերպարվ. ինսւո-ը (1937): Տիրապ ե­ ւոել է փայտագրության, ջրաներկի տեխնիկա­ յին, ստ եղծել է բնանկարներ («Բնանկար», 1940, ՀԱՊ ևն): Պա տկերա զա րդել է «Սասունցի Գա վիթ» էպոսը (1939), Հ. Թումանյանի «Անուշ» պոեմը (հրտ.' 1948): Ձոհվել է Հայրեն, մեծ պատերազմում: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Վառլեն Գուրգենի [ծ. 8.1.1942, գ. Գառնհովիտ (ՀՀ Արագածոտնի մարգ)], բա4. Ով ով է. հայեր

նաստեղծ, թարգմանիչ: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Ավարտ ել է Ե Պ Հ (1970): -------------------------1972-91 ֊ին' Հայկ. հանրա49 դիտարանի գիտխմբագիր, 1991-94-ին ' «Հայաստան», 2002-ից' Հ Գ Մ հրատարակչությունների գլխ. խմբագիր: Լույս է ընծայել «Օրերի սերը» (1978), «Անհասցե նա ­ մակներ» (1983), «Կաթիլներ ապակու վրա» (1988), «Ներսիկի թութակը» (1991), «Ծանր խաչ» (1996), «Կյանքին դեմառդեմ» (2002) բա­ նաստեղծությունների ժող-ները: Հ Գ Մ Ս. Ջորյանի անվ. (1992) և Թեքեյան մշակութ. միության (1998) մրց-ներ: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Վա րվա ռա Արտոյի (1921, Երևան - 1989, Երևան), համաճարակաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1962), պրոֆ. (1963): Ա.Բ. Ալեքսանյանի դուստրը: Ավա րտ ել է Ե Բ հ (1943): 1963-89-ին' Ե Բ Կ Ի հա մաճարա կաբա­ նության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են Հայաս­ տանում բնական ծաղիկի դեմ պայքարի և կանխարգելման միջոցներին: Հայտնաբերել և ուսումնասիրել է առնետների կծելուց ա ռա ջա ­ ցող հիվանդությունը: Բժշկ. աշխ արհագրու­ թյան մեջ գործածության մեջ է դրել «համա­ ճա րա կա բա նա կա ն ա շխ ա րհա գրություն» տերմինը: Հայաստանի բժիշկ-աշխարհագրագետների ընկերության նախագահ (1965-89): Երկ. Э п и д е м и о л о г и ч е с к а я ге о г р а ф и я А р м е н и и за 40 лет, Е., 1960; О п ы т с о с т а в л е н и я т е м а т и ч е с к о ­ го к о м п л е к с н о г о м е д и к о -г е о г р а ф и ч е с к о г о атласа, Е., 1962; Р е г и о н а л ь н ы е п р о б л е м ы м е д и ц и н с к о й г е о г р а ф и и в А р м е н и и , Е., 1987.

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Վիլեն Տաճատ ի (15.5.1927, Թ իֆլիս - 9.3.1983, Մոսկվա), քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1970), պրոֆ. (1972): Տ.Պ. Ալեքսան­ յա նի որդին, Դ.Տ. Ալեքսանյանի եղբայրը: Ավա րտ ել է Լենինգրադի հա մա լսա րա նը (1948): 1965-83-ին' Մոսկվայի տարրօրգ. միա­ ցությունների ինստ-ի մոլ. սպեկտրադիտման լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վե­ րաբերում են տատանող-պտտող. փոխազդե­ ցության և բազմատոմ մոլեկուլների ենթակարմիր սպեկտրների կլանման շերտերի ին­ տենսիվության հարցերին: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Տաճւստ Պետ րոսի [25.4 (7.5). 1898, Կարս - 23.3.1972, Երևան], փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. թեկնածու (1949): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1968): Դ.Տ. և Վ.Տ. Ալեքսանյանների հայրը: 1929-ից դասավանդել է Մոսկվայի, Թ իֆլիսի, 1933-ից' Երևա նի բուհերում, 1961-64-ին ' ՀՊ Մ Ի փիլ-յան ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են իմացա­ բանության հարցերին: Ռուս-ից թարգմանել է Գ. ՀԵգելի «Փիլիսոփայության ներածությունը» (հրտ.' 1964): ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Տիգրան Ալեքսանի [1(14).4. 1906, գ. Արոս (էրզրումի նահանգի Խնուս գա­ վառ) - 7.9.1977, Երևան], փիլիսոփա: Փիլ.


ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ

գիտ. դ-ր (1955), պրոֆ. (1956): Ավարտել է Մոսկվայի Ն. Չ եռն իշև սկու անվ. պատմության, փիլյան ևգրա կ-յա ն ինստ-ը (1934): 1937-40-ին' ՀՀ Կուսհրատի, 1946-47-ին' Պետ հրատ ի տնօրեն, 1954-55-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ փիլ֊յան բաժանմունքի վարիչ, 1959-76-ին' Ե Բ հ փիլ֊յան ամբիոնի վարիչ: Հեղինակ է «Մախիզմը և ժամանակակից բուրժուա կան փիլիսոփայությունը» (1959), «Արդի բուրժուական սոցիոլոգիա» (1965) և այլ աշխատությունների: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Տիրան Հովհա ննեսի [12.4. 1881, Կ. Պոլիս - 17.6.1954, Շամոնի (Ֆրա ն­ սիա)], թավջութակահար, կոմպոզիտոր, դիրի­ ժոր: Սովորել է Դրեզդենի կոնսերվատորիա­ յում (1896-1901): Փարիզի «էքոլ նորմալ դը մյուզիք»-ի պրոֆ. (1920): 1936-ից դասավանդել է Նյու Տորքի Մանհեթընի երաժշտ. դպրո­ ցում: Կազմել և ֆրանս. հրատարակել է թավ­ ջութակի ուսուցման դասընթաց: Կատարող, տեխնիկայի շնորհիվ դասվել է ա շխ ա րհի առաջնակարգ թավջութակահարների շարքը: Ղեկա վարել է սիմֆ. նվագախմբեր: Գրել է եր­ գեր ֆրանսիացի բանաստեղծների խոսքերով, երաժշտություն' Ա. Չոպանյանի 2 ողբերգի հա­ մար ևն, թավջութակի և դաշնամուրի համար մշակել Կոմիտասի երգերից, խմբագրել Բախի մի շարք սյուիտներ:

-------------------------50

Երկ. Լօոտօյցոօտօոէ ես 7յօ1օոօ6116, 9., 1914; յր&\\ձ էհ6,օր6/էյզս6 Ցէ բրՅոէպս6 ժս 7յօ1օոշ6116, 9., 1922.

ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ Քնա րիկ Անանիկի (ծ. 9.12. 1952, Երևան), կենսաքիմիկոս, ուռուցքաբան: Կենսբ. գիտ. դ-ր (2000): Ավարտ ել է Ե Բ Ի (1976): 1976-84-ին' Ե Բ Ի ավագ գիտաշխատող, 1984-ից աշխ ա տ ում է Ուռուցքաբանության գիտ. կենտրոնում, 2000-ից' կլինիկակենսաքիմ. լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ուռուցքածնությանը և ուռուցքների աճի մեխանիզմ­ ներին, ուռուցքային տեղորոշակետերի (մարկերներ), լիպիդային գերօքսիդման, անոթաառաջացման (անգիոգենեզ), քաղցկեղի բուժման և կանխարգելման խնդիրներին: ՀՀ կենսա քիմիկոսների ընկերակցության (1976-ից), Ուռուցքաբանների ընկերակցության նախագահության (1984-ից) անդամ: ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆՅ Ռիտա Արկադիի [25.7.1925, ք. Ղզլար (Դաղստանի ԻՀ) -1.5.2001, Մոսկվա], հոգեբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1969), պ րոֆ. (1973): Ավարտել է Դաղստանի բժշկ. ինստ-ը (Մախաչկալա, 1948): 1948-58-ին աշխատել է Օ րջոնիկիձեում, Մոսկվայում: 1958-61 ֊ին' Ուկրաինայի նյարդահոգեբուժ. ինստ-ի (Խարկով) մանկ, հոգեբուժության բաժանմունքի վա­ րիչ, 19 62-73-ի ն ' Ուկրաինայի Բ Կ հ-ում, 1973-81 ֊ին' Խ ՍՀՄ Բ Գ Ա Հոգեբուժության Գ Հհ ում (Մոսկվա), 1981-93-ին' Խ ՍՀՄ Բ Գ Ա Հոգե­ կան առողջության համամիութ. գիտ. կենտրո­ նի (Մոսկվա) խորհրդատու և փորձագետ:

Աշխատանքները վերաբերում են շիզոֆ րե­ նիայի և այլ հոգեկան հիվանդությունների կլի­ նիկայում ինդոլային փոխանակության նշանա­ կությանը, շիզոֆրենիային արատի դինամիկա­ յում հոգեախտաբան. և կենսբ. դրսևորումների փոխհարաբերակցությանը: ԱԼԵՔՍԻԱՆՈՍ ԲԺԻՇԿ (ծ. և մ. թթ. աՆհտ), միջնադարյան բժիշկ: Հեղինակ է 80 գլխից բաղկացած անտիպ դեղաբան, երկի (Մատե­ նադարան, ձեռ. № 8185): Ձեռագիրն ընդօրի­ նակվել է XVI-XVII դդ.: Ընդգրկում է տեղեկու­ թյուններ մաշկ, հիվանդությունների, որոշ գլուխներում' ն ա և կենդանիների հիվանդու­ թյունների մասին: ԱԼԵՔՍԻԱՆՈՍ ԳՐԻՉ, որդի Էտկարի (ծ. և մ. թթ. անհտ), X V դ. գրիչ: Աշխատել է Մաքենյաց վանքում: Մեզ Են հասել 1496-99-ին նրա ընդօ­ րինակած Ավետարանները (Մատենադարան, ձեռ. № 220, 6648): ԱԼԹՈՒՆ ԴՅՈՒՐԻ, Ա ր ի ս տ ա կ ե ս Ա լ թ ո ւ ն յ ա ն (1804, Կ.Պոլիս - 1863), պետ. գործիչ, խմբագիր: Սովորել է Զմյուռնիայի ազգ. վար­ ժարանում, Ֆրա նսիա յի Ռյուի դպրոցում, Եգիպտոսի Տուսուֆ բեյ վարժարանում: Եղել է Եգիպտոսի Մուհամեդ Ալի փաշայի քարտու­ ղարը, ստացել Դյուրի (մարգարիտ) անունը: «Ալմասըր» (Եգիպտոս, արաբ.) թերթի խմբա­ գիր, այնուհետև' Եգիպտոսի արտգործնախարար Պ. Յոա ուֆյա նի խորհրդականը: Դիվանագիտ. աշխատանք է կատարել Եվրոպայում, Նամակագր. կապ է ունեցել Ֆրանսիայի Լուի Ֆիլիպ արքայի հետ: Ծա վա լել է հայանպաստ գործունեություն, կա տ ա րել է թա րգմա նու­ թյուններ ֆրանս-ից հայ.: ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ, Ա լ թ ո ւ ն տ յ ո ւ ր ի , եղբայրներ' Ա ռ ա ք ե լ Ա. (1840, Ալեքսանդրիա - 1886, Կ. Պոլիս) և Ս տ ե փ ա ն Ա. (ծ. և մ. թթ. անհտ), թատեր. գործիչներ: 1859-ին Կ. Պոլսում հիմնել են «Հայկյան թատրոնը», կառուցել հատուկ շենք (Մ. ճեզայիրլյանի հետ): Գ. ՉափրաստճյաՆի, Ս. եքշյանի, Մ. Պենկլյանի, Մ. Մնակյանի, Պ. Մաղաքյանի և այլոց մասնակցությամբ բեմադ­ րել են հայ պատմ. ողբերգություններ (երաժշտ. մասի ղեկավար' Տ.Գ. ՉուխաճյաՍ)՝. Նյութապես օժանդակել են Կ. Պոլսի Արևելյան թատրոնի (1861) հիմնադրմանը, շենքի կառուցմանը ևն: ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Ա րա մ-Ասա տ ուր Թ ա դևոսի (21.3.1857, ՍԵբաստիա - 4.1.1950, Հալեպ, թաղված է Հայ ավետարանական էմանուել եկեղեցու բակում), վիրաբույժ: Պ րոֆ . (1887), Նյու Տորքի վիրաբույժների միջազգ. քոլեջի դ-ր (1939): Կրել է «Հա լեպ ի բժիշկների հայր» պատվանունը: Ավարտել է Թուրքիայի Անտեբի եռամյա բժշկ. դպրոցը (1881), սովորել Նյու Տորքի Կոլումբիայի քոլեջում (1884): Աշխատել է Հա յդելբերգի (Գերմանիա) հայտնի բժշկ. կենտրոններում, ապա 6 ամիս' Բեռլինի Կոխի մանրէաբան, լաբորատորիայում: 1887-ին եկել է Կ. Պոլիս, ստացել Թուրքիայում գործելու ար­ տոնագիր և աշխատել Անտեբի բժշկ. դպրո-


ցում: 1888-ին եղել է Վիեննայի և Լոնդոնի կլինիկա­ ներում, 1889-ին հաստատ­ վել Հա լեպում, որտ եղ 1896-ին բացել է Մերձավոր Արևելքում առաջին ռենտ­ գենյան կաբինետը և կա­ տարել ընդերադիտ. հետա­ զոտություններ: 1911-ին հիմնադրել է Ալթունյան հի­ վանդանոցը (գործել է Թ.Տ. Ալթուեյան մինչև -1962-Ը); 1927-իկ բացել է բուժքույրերի դպրոց: Մեծ վաստակ ունի Սիրիայի և հատկապես Հալեպի առողջապահության զարգացման գոր­ ծում: Ա. անձնական միջոցներով Հալեպում բացել է առաջին հայկ. դպրոցը' հանրահայտ Հայկական վարժարանը: Հալեպի բժիշկների միության պատվո նա ­ խագահ (1937-ից): Իտալ. գահի ասպետ (1914), Սիրիական արքունյաց Բ (1931), Ա (1939) և Գ ե ­ րագույն (1950) աստիճանի շքանշաններ, Նյու Տորքի վիրաբույժների միջազգ. քոլեջի ոսկե մեդալ (1939): Գրկ. Ջ ե բ ե ջ յ ա ն Ռ., Հալեբի մեծանուն բժշկա­ պետ Ա.Ա. Ալթունեան եւ իր գործը, Հալեպ, 1969:

ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Գևորգ Կարապետի (10.8.1881, Ախալքալաք - 1947), գրականագետ, թարգմա­ նիչ, դրամատուրգ: Ավարտել է ԲԵռլինի համալ­ սարանը (1911): Դա սա վա նդել է էջմիա ծնի Գևորգյան ճեմարանում: Գրել է «Գերմանական նոր գրականութեան պատմութիւն» (1914), թարգմանել Գյոթեի «Ստելլւս» (1902), «հփիգենիան Տավրիդայում» (1914), Հ. Ձուդերմանի «Հոգսը» (1913) գործերը: Կրասնոդարի հայկա­ կան թատրոնում բեմադրվել են նրա «Սասունցի Դաւիթ» (1922), «Արտաշէս թագաւոր եւ Սաթէնիկ» (1921, անտիպ) պիեսները: ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ էդուարդ Լևոնի (26.8.1922, Բեյրութ - 23.10.1995, Երևան), ճարտարապետ: Ավարտել է Ե Պ հ (1949): 1970-81-ին' Հայարդ­ նախագիծ ինստ-ի գլխ. մասնագետ: Հեղինակ է Հրազդան ք-ի 1961-63-ի և 1978-80-ի (հեղ. խմբի հետ) գլխ. հատակագծերի, 1964-88-ին (հեղ. խմբի հետ)' հս. զանգվածի չորս միկրո­ շրջանների կառուցապատման հատակագծերի: Ա-ի նախագծերով Երևանում կառուցվել են Կոմ­ պոզիտորների տունը (1957), «հնտուրիստ» (1973-85, այժմ' «Արմենիա-2») և «էրեբունի» (1980) հյուրանոցները, Հ. Պարոնյանի անվ. երաժշտ. կոմեդիայի թատրոնը (1986), Դիլիջանում' ՀԿ Մ ստեղծագործ, տունը (1960-77), Նա ­ խարարների խորհրդի ամառանոց, տները (1960), Սևանի ափին' «Կապուտակ Սևան» պանսիոնատի քոտեջները (1976-83), Սոչիում «Բարեկամություն» պիոներճամբարը (1985) ևն: ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Թ աթուլ Տիգրա նի [2(15). 10. 1901, Սղանա - 29.11.1973, Երևան], խմբա­ վար, մանկավարժ, հաս. գործիչ: Ռ.Թ. Ալթունյանի հայրը: ՀԽ ՍՀ (1945), Խ ՍՀՄ (1965) ժող. 4.

արտիստ: Ավա րտ ել է ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Երևա նի (1928), Լենին- -------------------------գրադի (1934) կոնսերվա51 տորիաները: 1934-ից դասա վանդել է Երևա նի կոնսերվա տ որիա յում (պրոֆ'. 1971-ից): 1935-36-ին ղեկավարել է կոնսերվատորիայի երգչախումբը, 1937-39-ին, 1947-49-ին' Հայաստանի պետ. երգչախումբը, 1938-70-ին' Հայկ. ժող. Երգի-պարի անսամբլը (1974-ից' Ա-ի անվ.), 1966-69-ին' Հայաստանի երգչախմբային ընկերության երգչախ ումբը (ընկերության նախ ագահ' 1958-73-ին): Ա. ինք­ նատիպ ոճով է մշակել Կոմիտասի, Ս. Մելիքյանի և իր ձայնագրած գուսան, և ժող. երգերը, պարեղանակները («Հոյ, իմ Նազանի յարը», «Նուբար, Նուբար», «Տաման յար» ևն): Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1950): Երկ. Հայ ժողովրդական երգեր ու պարեր Թ. Ալթունյանի մշակմամբ երգի-պարի անսամբլի համար, հ. 1-3, Ե., 1954-64: Գրկ. Բ ր ո ւ տ յ ա ն Մ., Թաթուլ Ալթունյան, Ե., 1962: Բ ա լ յ ան Վ., Թաթուլ Ալթունյան, Ե., 1977:

ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Կոստանդին Տիգրանի [16.2. 1913, գ. Բասարգեչար (այժմ' ք. Վարդենիս) 12.12.1990, Երևան], ճարտ ա րագետ-կոնստ րուկտոր: ՀԽ Ս Հ վաստ. շինա րա ր (1960): Ավարտել է Ե Պ հ (1937): 1944-58-ին' Հայարդ­ նախագիծ ինստ-ի բնակ-քաղաքաց. շինբաժնի պետ, 1961-68-ին' Երևաննախ ա գիծ ինստ-ի տնօրեն: Ա-ի կոնստրուկտորահեղինակային լուծումներով Երևանում կառուցվել են Կա ռա ­ վարական 2-րդ տունը (1947-53), Հայաստանի Ազգ. գրադարանը (1971, 1977 և 1978-ից), «Արմենիա» հյուրանոցը (1956), ՀԱՄԽ-ի և Կապի նախ-յան միացյալ շենքը (1957), Մատենադա­ րանը (1945-57), առաջին խոշորապանելային տները, երկթղ. կամուրջ' Դեբեդ գետի վրա, հյուրանոցներ' Վաղարշապատում, ա ռողջա ­ րաններ' Արզնիում, Ջերմուկում, Դիլիջանում, Գագրայում ևն: Եղել է վերակառուցվող եկեղե­ ցիների կոնստրուկտոր, հարցերով էջմիածնի կաթողիկոսարանի խորհրդական, ղեկավարել էջմիածնի Մայր տաճարի ամրացումը: ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Հովհաննես, Ա լ թ ը ն ժ ա ն [1709, գյուղաքաղաք ճա հուկ (Նախիջևանի գավառ) 1774, Ավինյոն' Ֆրանսիա], գյուղատնտես: Անատոլիայում 14 տարի աշխատելով տորոնի դաշտերում' սովորել է դրա մշակման եղանա­ կը: Անատոլիայից փախել է, Զմյուռնիայի ֆրանս. հյուպատոսի օգնությամբ հասել Ֆ րա ն­ սիա և հաստատվել Ավինյոն քաղաքում' իր հետ գաղտնի տեղափոխելով տորոնի սերմեր (թուրք, օրենքով տորոնի սերմը երկրից դուրս տանողին Ապառնում էր մահապատիժ): 1758-ին Վոկլյուզի դեպարտամենտում (Ֆրանսիայի հվ.) Ա. ներդրել է տորոնի մշակությունը, որը որպես ալիզարին ներկանյութի հումք շահութաբեր էր տեղի բնակ­ չության համար: հ պատիվ Ա-ի' ֆրանսիացինե­ րը հուշատախտակ են դրել Ավինյոնի Կելվե թանգարանում (1821), իսկ վոկլյուզցիները


ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ կանգնեցրել են նրա բրոն-------------------------- զե արձանը Նոթր-Դամ դը 52 Դոմ ժայռի վրա (1846): ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Մարտիրոս Հակոբի (1889, Բուրսա - 20.12.1958, Բեյրութ), ճարտարապետ: 1910-ին մեկնել է Փարիզ, ու­ սանել Դեկորա տիվ արվ-ների ազգ. բա րձրա­ գույն դպրոցում: 1919-ից Բեյրութում նախա­ գծել է հաս. շենքեր, մենատներ, կամուրջներ, 1933-35-ին' Լիբանանի խորհրդարանի շենքը' ժամացույցի վերսլաց աշտարակով: Ա. մեծ ներդրում ունի Եկեղեցաշինության ասպարե­ զում' Անթիլիասի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ մայր տաճարը (1938-40) և Նահատակների մատու­ ռը, Երուսաղեմի Ս. Հռիփսիմե մատուռը (1946), Բաղդադի Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (1952-57), բոլորն էլ' հայկ. ճարտ-յան ավանդ, ձևերի ու ժամանակակից շինարվ-ի նոր մտա­ ծողության համադրությամբ: Արդիականի ու արաբ. ազգ. ավանդականի շաղկապումով է նախագծել Աբու Բաքր մզկիթը Բեյրութում, պալատ, համալիրը (մզկիթ, մատենադարան, հյուրապա լատ Լւն) Ամմա նում' Վա տ իկա նի պատվերով, Ս. Պողոս կաթոլիկ, մայր տաճարը (1947-50)' Բեյրութին մերձ հունաբնակ Հա րի­ սա գ-ի մոտ: Ա-ի գեղանկարչ. գործերից են' Երուսա ղեմի ժա ռա նգա վորա ց վարժարանի դահլիճի մեծաչափ (12 մ 2) կրոնապատմ. թե­ մայով հինգ որմնանկարները, Թադեոս և Բւսրդուղիմեոս առաքյալների, Վարդան, Հակոբոս, Հեղինե սրբերի սրբապատկերները (1949-50), Նյու Տորքի համաշխ. ցուցահանդեսի Լիբանա­ նի տաղավարի նկարազարդումները, ծովա­ նկարները, Անթիլիասի մայր տաճարի աղոթասրահի «Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը մկրտում է Տրդա տ արքային» կտավը, Ավագ խորանի «Մայր Աստվածածին» սրբանկարը (բնորդը Ա-ի կինն է): Հեղինակ է նա և քանդակային գործերի (Լիբանանի ազգ. զինանշան ֊մեղա լ ևն): Լիբա­ նանի նախագահի Պատվո արծաթե մեդալ: Ա-ի գործերը ցուցադրվել են Երևանում (1999): ԱԼԹՈՒՆՅԱՆ Ռուբեն Թաթուլի (ծ. 31.3.1939, Երևան), ալտահար, կոմպոզիտոր: ՀՀ վաստ. ա րտիստ (1983): Թ.Տ. Ալթունյանի որդին: Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիայի ալտի (1964), ստեղծագործ. (1970) բաժինները: 1968ից դասավանդում է նույն կոնսերվատորիայում (պրոֆ.' 1990-ից): 1987-90-ին' Թ. Ալթունյանի անվ. երգի-պարի պետ. անսամբլի գեղ. ղեկ., 1983-96-ին' Գուսան, և ժող. Երգի պետ. ան­ սամբլի հիմնադիր և գեղ. ղեկավար: Գրել է ձայնի կոնցերտ (1969), «Հիշատակարան» կան­ տատը (1969, խոսք' Հ. Մաթևոսյանի), սիմֆո­ նիա (1980), կամերային սիմֆոնիետ (1997), «Թափուր անդաստան» (դուդուկի, զուռնայի և կամերային նվագախմբի համար, 1998), «Ան­ տունի» (քամանչայի և կամերային նվագախմբի համար, 2001), «Մարգարտաշար» (Թ. Ալթունյանի երգերից, 1996), 2 կվարտետ (1962, 1996), ժող. երգերի մշակումներ: ՀՀ Պետ. մրց. (2001):

Ա հ . Ալիի.յւսնյան

Գ.Ս. Ալիխանյան

ԱԼԻ ԱՐՄԱՆԻ, Ա լի ի բ ն Տ ա հ յ ա ա լ Ա ր մ ա ն ի (ծ.թ.անհտ - 863), արաբ, պետ., ռազմ, գործիչ: Եղել ԷՆփ րկերտ ի կուսակալ, Եգիպ տ ո­ սի, ապ ա' Տարսոնի կառավարիչ: Վերաշինել է Սիս ք.: 862-ին նշանակվել է Արմինիայի ոստի­ կան և խալիֆայի անունից իշխանազ իշխանի տիտղոս շնորհել Աշոտ 6/փն: Կարգավորել է խալիֆայի և արաբ, գերությունից ազատված հայ իշխանների հարաբերությունները: Սպան­ վել է Բյուզանդիայի դեմ մղված մարտերում: ԱԼԻԲԵԳՅԱՆ Հովհաննես Հակոբի, Ա լի բ ե ­ կով հվա ն Ց ա կ ո վ լ և ի չ [21.10 (2.11), 1886, ք. Քութայիս (Վրաստան) - 1941, Վյազմա (Մոսկվայի մարգ)], խորհրդ. կուս. և պետ. գոր­ ծիչ: Ռ Ս ԴԲԿ անդամ 1905-ից: Պրոֆ. (1934): Ավարտել է Մ Պ Հ պատմաբանասիր. ֆա կ-ը (1911): 1917-ին' ՌՍԴԲ(բ)Կ Մինսկի կոմիտեի նախագահ: Հոկտ. հեղափոխությունից հետո' Բելոռուսիայի Արմ. մարզի ընդհատակյա մարզ­ կոմի քարտուղար, ապա' ԲԿԿ բյուրոյի անդամ, կառավարության կազմում' աշխատանքի ժող­ կոմ: 1 9 35-41-ին աշխատել է Մոսկվայի փիլ., պատմ. և գրակ-յան ինստ-ում (դեկան և ամբիո­ նի վարիչ): Մոսկվայի պաշտպանության ժամա­ նակ եղել է աշխարհազորային միավորման կո­ միսար: Զոհվել է մարտում: Նրա անունով է կոչ­ վել Մինսկի փողոցներից մեկը: ԱԼԻՏՈՆԱՆՅԻ Լևոն [ծ. թ. անհտ, Ալիզռնան (Տարոնի գավառ) - 1893, Խնուս], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, Մուշում ֆիդայական շարժման սկզբնավորողներից: ՀՀ Դ կուսյան անդամ: Գործել է Արաբոյի հետ, որի սպա­ նությունից հետո գլխավորել է նրա ֆիդայական խումբը: 1890-ին անցել է Կովկաս: 1893ին Արաբոյի խմբի կազմում շարժվել է դեպի Տարոն: Զոհվել է Խոզլու լեռան մոտ քրդերի հետ ընդհարման ժամանակ: ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Արտեմ հսահակի [24. 6. 1908, Թ իֆլիս - 25.2.1978, Մոսկվա, թա ղվա ծ է Երևանում], ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1940), պրոֆ. (1942), Խ ՍՀՄ ԳԱ թղթ. անդամ (1946), ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (1943): Ա. հ. Ալիխանովի եղ­ բայրը: Ավարտել է Լենինգրադի համալսարանը (1931): 1943-73-ին' Ե Ֆ հ տնօրեն: 1946-60-ին' Մոսկվայի ճարտարագիտաֆիզ. ինստ-ի տարր, մասնիկների լաբորատորիայի վարիչ: Աշխա­ տությունները վերաբերում են միջուկային ֆի-


Ի.Ս. Ալիխանյան

Ս.Ի. Ալիխանյան

զիկային, տիեզ. ճառագայթների և տարր, մաս­ նիկների ֆիզիկային, արագացուցիչների տե­ սությանը և ստեղծմանը: 1934-ին Ա. Ալիխանովի և Մ. Կոզադաևի հետ հայտնաբերել է գրգըռված միջուկներից էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգե­ րի առաքման Երևույթը, իսկ 1936-ին Ալիխանովի և Լ. Արցիմովիչի հետ փորձով հիմնավորել իմպուլսի պահպանման օրենքը էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգերի անիհիլացման ժամանակ: 1942-ին Ալիխանովի հետ հիմնադրել է Արագածի տիեզ. ճառագայթների հետազոտման կայա­ նը, հայտնաբերել լիցքավորված մասնիկների «նեղ» հեղեղները (1943), մեծ էներգիայով պրո­ տոնների առատ հոսքի գոյությունը տիեզ. ճա ­ ռագայթներում (1945), տիեզ. նեյտրոնների ազ­ դեցությամբ ատոմից արագ պրոտոններ ան­ ջատվելու Երևույթը (1950): Ալիխանովի հետ փորձարար, հետազոտությունների հիման վրա առաջինն է նշել (1946) տարր, նոր մասնիկների գոյությունը տիեզ. ճառագայթներում: Ա. ստեղ­ ծել և կատարելագործել է մեծ էներգիայով մասնիկների հետազոտման սարքեր (մագնիս, մասսպեկտրոմետր, բշտիկային և կայծային խցիկներ): Ա-ի նախաձեռնությամբ ստեղծվել է Երևանի էլեկտրոնային օղա կա ձև արագացու­ ցիչը: Կազմակերպել է Մոսկվայի ճարտարագիտաֆիզ. ինստ-ի միջուկային ֆիզիկայի ամբիո­ նը (1946), հիմնադրել Նոր Ամբերդի կայանը (1958), ղեկավարել տես. և փորձարար, ֆ իզի­ կայի Նոր Ամբերդի դպրոցը: Խ Ս ՀՄ Պետ. (1941,1948) և Լենինյան (1970) մրց-ներ:

մարզիչ և մանկավարժ: ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Խ Ս ՀՄ սպորտի վաստ. -------------------------վարպետ (1962): ՀԽ Ս Հ 53 ֆիզ. կուլտուրայի և սպոր­ տի վաստ. գործիչ (1967): Ավարտել է Մոսկվայի ֆիզ. կուլտուրայի պետ. կենտր. ինստ-ը (1931): Խ ՍՀՄ հավաքականի կազմում մասնակցել է դեպի Կազբեկ լեռնագագաթը առաջին վերել­ քին (1923): 1943-47-ին' ՀԽ ՍՀ մարմնամարզու­ թյան հավաքականի ավագ մարզիչ, 1947-65-ին' Ֆ Կ Հ Պ հ մարմնամարզության ամբիոնի վարիչ): Երկ. Բռնցքամարտ, Ե., 1963: Խորհրդային Հա­ յաստանում մարմնամարզության զարգացման հա­ մառոտ ակնարկ, Ե., 1956:

ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ հսահակ Սիմոնի [7 (19).2.1876, Դուշեթ (Վրաստան) - 14.3.1946, Թբիլիսի], դե­ րասան: Ս.հ. Ալիխանյանի հայրը: ՀԽ ՍՀ (1923), ՎԽ ՍՀ (1941) Ժող. արտիստ: Ավարտել է ՆԵրսիսյան դպրոցը (1896): 1897-1909-ին' Բաքվի, Նոր Նախ իջևանի, 1910-ից' Թ իֆլիսի հայկ. թատրոնների դերասան: 1921-ին Հայաստանի Առաջին պետթատրոնում (այժմ' Սունդուկյանի անվ. թատրոն) բեմադրել է թատրոնի առաջին ներկայացումը' Սունդուկյանի «Պեպոն» (ՊԵպ ո' Ա.): Լավագույն դերերից են' Միշկին («Ապուշը», ըստ Դոստոևսկու), Խլեստակով (Գոգոլի «Ռևիզոր»), ՆԵզնամով (Ա. Օստրովսկու «Անմեղ մեղավորներ»), Օսվալդ (հբսենի «Ուրվականներ») ևն: Ա-ի դերասան, փորձի և ոճի խտացումը Աբեղայի (Շանթի «Հին աստվածներ») անձնավորումն է, որը հատուկ տեղ ունի հայ բեմարվ-ի պատմության մեջ: Բեմադ­ րել է շուրջ 25 ներկայացում: Գրկ. Ա բ ա ջ յ ա ն 1967:

Գ,

հսահակ Ալիխանյան, Ե.,

ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Նվա րդ (1896, Տրապիզոն - 3.5. 1977, Երևան), դերասանուհի: ՀԽ ՍՀ վաստ. արտիստ (1956): 1896-ին ընտանիքով տեղա­ փոխվել Են Բաթում: Հետագայում ձայնը մշակել է Թիֆլիսում, երգել Կոմիտասի երգչա­ խմբում, 1916-ին Երաժշտ. կոմեդիայի խմբում խաղացել մի շարք դերեր (Անուշ, «Անուշ», ըստ Թումանյանի), 1919-20-ին հանդես եկե լՎ . Փա֊ փազյանի դրամատիկ., 1924-27-ին' Ռոստովի Գրկ. Արտեմ հսահակի Ալիխւսնյան: Կենսամա­ հայկ. և ռուս. Երաժշտ. խմբերում: 1927-ից' տենագիտություն, Ե., 1993 (Նյութեր Հայաստանի Թիֆլիսի հայկ. թատրոնի, ապա' Ե Ե Կ Թ դերա­ գիտնականների կենսամատենագիտության, 46): սանուհի: Դերերից են' Պայծառ (Ն. Ջարյանի А р ц и м о в и ч Л .А . (и др.), А р т е м И с а а к о в и ч А л и «Աղբյուրի մոտ»), Մագդաղինե (Շիրվանզադեի х а н я н , " У с п е х и ф и з и ч е с к и х н а у к " , 1968, т. 95, в.2. «Մորգանի խնամին»), Մաթո (Սունդուկյանի ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Գ ևորգ Սարգսի (1897, Թ իֆլիս ֊ «Բաղնիսի բոխչան») ևն: 1937), կուս. գործիչ: Ռ Ս Դ Բ Կ անդամ 1917-ից: ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Սոս հսա հա կի [26.11(9.12). 1918-20-ին կուս. աշխատանք է կա տա րել 1906, Բաքու - 26.1.1985, Սոսկվա], գենետիկ: Թ իֆլիսում, Բաքվում: 1920-21 ֊ին' ՀԿ(բ)Կ Խ ՍՀՍ-ում մոլ. գենետիկայի և հակաբիոտիկ­ կենտկոմի առաջին քարտուղար: 1921-31-ին ներ սինթեզող միկրոօրգանիզմների գենետի­ կուս. պատասխանատու պաշտոններ է վարել կայի հիմնադիրներից: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1958), Մոսկվայի Բաումա նի, ա պ ա ' ԼԵնինգրադի պրոֆ. (1960): Ռ Խ Ֆ Ս Հ գիտ. և տեխ. վաստ. կուսշրջկոմներում: 1931-37-ին աշխատել է գործիչ (1977): Ի. Ս. Ալիխանյանի որդին: Ավար­ Կոմինտերնի գործկոմում: Անհիմն բռնադատ­ տել է Մոսկվայի Գ. Պլեխանովի անվ. ժող. վել է, հետմահու արդարացվել: տնտ. ինստ-ը (1930): 1958-68-ին ղեկավարել է ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Գ և որ գ Վա սիլի (23.12.1901, Ի. Վ. Կուրչատովի անվ. ատոմային էներգիայի Թիֆլիս - 7.11.1970, Երևան), մարմնամարզիկ, ինստ-ի ճառագայթակենսբ. բաժնի միկրոօր-


ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ

գանիզմների գենետիկայի լաբորատորիան: 54 1968-75-ին' Մոսկվայի արդ. միկրոօրգանիզմների գենետիկայի և ընտրասերումնաբանության Գ Հ հ տնօրեն, այնուհետև' մոլ. գենետիկայի բաժնի վարիչ, միաժամանակ դասավանդել է Մ Պ Հ գե­ նետիկայի ամբիոնում: Ա-ի նախաձեռնությամբ հիմնվել է Գենետիկայի պետ. ԳՀհ: Աշխատանք­ ները վերաբերում Են գենի ուսումնասիրությանը, բակտերիաների և ֆազերի ԴՆԹ-ի կենսասինթեզի գենետիկ, կարգավորման հարցերին: Ա. մեծ ներդրում ունի ՀԽՍՀ-ում մանրէակենսբ. արդ-յան զարգացման գործում: Գենետիկների և ընտրասերումնաբանների Ն.Ի. Վավիլովի անվ. համառուս. գիտ. ընկերության հիմնադիրներից է և առաջին փոխնախագահը: «Գենետիկա» (ռուս.) ամսագրի փոխնախագահ: Ի. Միչուրինի, Գ. Մենդելի, 8ա.Պուրկինեի անվ. մեդալներ:

--------------------------

Ա.Ի. Ալիխանով

Ղ Ալիշան

հետազոտման կայանում (3200 մ բարձր, վրա) զբաղվել է տիեզ. ճառագայթների ուսումնասի­ րությամբ, որոնց արդյունքները խթանեցին տարր, ֆիզիկայի զարգացումը: 1949-ին աշ­ խատակիցների հետ ստեղծել է ծանր ջրային դանդաղեցուցիչով Խ ՍՀՄ-ում առաջին միջու­ կային ռեակտորը: Ա. միջուկային ֆիզիկայի Երկ. Современная генетика, М., 1967; Селекция խորհրդ. դպրոցի և ԽՍՀՄ-ում տարր, մասնիկ­ промышленных микроорганизмов, М ., 1968. ների արագա ցուցիչների ստ եղծողներից է: ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ Տիգրանուհի Պատվականի (ծ. 9.7. 1961-ին նրա նախաձեռնությամբ և ղեկավա­ 1950, Երևան), բջջաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2000): րությամբ սկսվել է Մոսկվայի' 7 ԳԷՎ էներգիա­ Ավարտել է Ե Բ հ (1973): 1979-ից աշխատում է յով պրոտոնների կոշտ կիզակետմամբ արա­ Երևանի «Շտապ օգնության» հիվանդանոցում գացուցիչի կառուցումը, նախագծվել ն ա և 70 (2004-ից' «Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ» բժշկ. ԳԷՎ էներգիայով պրոտոնային արագացուցիչը: կենտրոն), 1989-ից' լաբորատոր բաժանմունքի Խ ՍՀՄ Պետ. մրց-ներ (1941, 1948, 1953): վարիչ, 1991-ից, միաժամանակ' ԱԱհ կլինիկալաԵրկ. Слабые взаимодействия, М ., 1960. բորատոր ախտորոշման ամբիոնի պրոֆ.: ԱԼԻԽԱՆՈՎ (Ալիխանյան) Կոստանդին Միքայելի Աշխատանքները վերաբերում են տարբեր (1848, Թիֆլիս - 1931, Թիֆլիս), դաշնակահար, օրգան-համակարգերի ուռուցքների ևնախ ա ումանկավարժ, հաս. գործիչ: Ավարտել է Ս. ՊԵտերռուցքային վիճակների կլինիկ., բջջաբան. ախ­ բուրգի համալսարանը (1872), սովորել Մ Պետ երտորոշմանն ու կլինիկ, արյունաբանությանը: բուրգի կոնսերվատորիայում (1875-76): Եղել է ԱԼԻԽԱՆՈՎ Աբրահամ հսա հակի [20.2(4.3). Թիֆլիսի Նոր երաժշտ. դպրոցի (1876), ուսումնա­ 1904, Թիֆլիս - 8.12.1970, Մոսկվա], ֆիզիկոս: րանի (1886), Ռուս, երաժշտ. ընկերության ԹիֆլիՖիզմա թ գիտ. դ-ր, պրոֆ. (1937), Խ ՍՀՄ ԳԱ սի բաժանմունքի հիմնադիրներից (1895-ից' նա­ (1943), ՀԽՍՀ ԳԱ (1943) ակադ.: Սոց. աշխա­ խագահ), Թիֆլիսի կոնսերվատորիայի համեր­ տանքի հերոս (1954): Ա. Ի. Ալիխանյանի եղբայ­ գային դահլիճի կառուցման (1917) բարերարը: րը: Ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխ. ինստ-ը ԱԼԻԽԱՆՈՎ Վ լա դիմիր Անտիպի (ծ. 17.2. (1929): 1929-41 ֊ին աշխատել է Խ ՍՀՄ ԳԱ Ֆիզ1938), ֆիզքիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր, պրոֆ.: տեխ. ինստ-ում, զբաղվել ռենտգենակառուց- Ավարտել է Հս-Օսեթ. պետ. համալսարանը: վածքային վերլուծության և ռենտգենյան ճառա­ Եղել է Հս-Կովկասյան պետ. տեխնոլոգ, հա­ գայթների ֆիզիկայով: 1934-ից հետազոտել է մալսարանի ընդհանուր, ֆիզ. և վերլուծ. քի­ ռադիոակտիվությունը և ռադիոակտիվ ճառա­ միայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վե­ գայթումը, Ա. Ալիխանյանի և Մ. Կոզադաևի հետ րաբերում են բազմաբաղադրամաս համակար­ հայտնաբերել և ուսումնասիրել է գրգռված մի­ գերում (այդ թվում' մետաղական կոմպոզիցի­ ջուկներից էլեկտրոն-պոզիտրոն զույգերի ոն Նյութերում) ֆիզքիմ. փոխազդեցություննե­ առաքման Երևույթը: 1935-ին Ա. Ալիխանյանի րի ուսումնասիրությանը, կառուցել է մեծ թվով հետ սահմանել է Ь սպեկտրների կախումը տար­ կրկնակի և եռակի հա մակա րգերի վիճակի րի ատոմ. կարգաթվից և ճշգրտել Ռեզերֆորդի դիագրամներ: Ռ Դ բնական ԳԱ թղթ. անդամ: ստացած որոշ արդյունքներ: 1936-ին Ալիխան- ԱԼԻՆ ԱԽ (ծ.թ.անհտ - 1317, թաղվել է Դրայանի և Լ. Արցիմովիչի հետ փորձով հիմնավորել զարկի վանքի գերեզմանատանը), Կիլիկիայի է իմպուլսի պահպանման օրենքը էլեկտրոն-պո- հայոց իշխան, զորապետ: ԼԱոն Դ ի որդին: զիտրոն զույգերի անիհիլացման ժամանակ: 1307-ին թաթար, զորավար Փիլարղուն բանակ­ 1940-ին Ա. կազմակերպել է էլբրուսի տիեզ. ցության պատրվակով Հեթում Դ ի ն , ԼԱոն Դ ին ճառագայթների հետազոտման առաջին արշա- (40 հայ իշխանների հետ) հրավիրել է Անարգա­ վախումբը և ապացուցել էլեկտրոնների ու ֆ ո ­ ցա և խաչակրաց նոր արշավանք կազմակեր­ տոնների' մասնիկների հեղեղներ առաջացնե­ պելու մեղադրանքով կոտորել նրանց: Այդ բոթը լու նույնությունը: 1943-ին Ալիխանյանի հետ լսելով' Ա. Եղբոր' Օշինի հետ շրջապատել և ստ եղծա ծ Արագածի տիեզ. ճառագայթների ոչնչացրել է Փիլարղուի ջոկատը:


ԱԼԻՆ ԱԽ (Հովհաննես, ծ. և մ. թթ. անհտ), XIV դ. գրիչ, ծաղկող, կազմող: Ստեղծագործել է Տարոնի Ս. Կարապետ վանքում, ապա' Խորձեան և Եկեղյաց գավառներում, արտագրել և ծաղկել է երկու Ավետարան, 1370-ին նկարա­ զարդել Հովհան Մամիկոնյանի «Տարոնի պատմութիւն»-ը (Մատենադարան, ձեռ. № 1886): ԱԼԻՇԱՆ Ղևոնդ [Ալիշանյան Քերովբե Պետրոս Մարգարի, 6(18)7.1820, Կ. Պոլիս - 9(22). 11. 1901, Ս. Ղազար, Վենետիկ], պատմաբան, բա­ նաստեղծ, բանասեր, աշխարհագրագետ, թարգ­ մանիչ: 1838-ից' ՎԵնետիկի Մխիթարյան միաբա­ նության անդամ: Կրթվել է ծննդավայրի Վ. Չալըխյան վարժարանում (1830-32), ապա' Վենետիկի Մխիթարյանների դպրոցում (1832-41): Դասավանդել է Վենետիկի Ռափայելյան (1841-50), Փա­ րիզի Մուրատյան (1859-61,1848-ից տեսուչ) վար­ ժարաններում: 1849-51 ֊ին' «Բազմավեպի» խմբագիր, 1870-ից վարել է միաբանության աթո­ ռակալի պարտականությունը: Ա. գրակ. ասպա­ րեզ է իջել որպես բանաստեղծ, նրա ստեղծագոր­ ծությունը դարձել է ազգ-ազատագր. ձգտումների արձագանքն ու արտացոլումը: Հրատարա կել է «Հրազդան», «Ողբամ զքեզ, Հայոց աշխարհ», «Մասիսու սարերն», «Պըլպուլն Ավարայրի», «Վերջին Երգ վիրաւոր բամբռահարին» բանաստեղծություններն ու պոեմները, «Ցուշիկք հայրենեաց հայոց» (հ. 1-2, 1869-70) պատմագեղ. արձակը: Ա. Երի­ տասարդ սերնդին սովորեցրել է սիրել հայրե­ նիքը, չխնայել կյանքը նրա փրկության համար («Կարմիր Վարդան»), գնահատել ու պա հպա­ նել ժողովրդի մշակույթը («Աբգար դպիր»): Ա. եղել է հայ բանարվ-ի առաջին գնահատող­ ներից և բանահավաք-ուսումնասիրողներից («Հայոց երգք ռամկականք», 1852, տրված են հայ. բնագրերն ու անգլ. թրգմ.): Իր լավագույն գործերով նա հաղթահարել է կլասիցիզմը և ուղի հարթել ռոմանտիզմի համար' դառնալով այդ ուղղության հիմնադիրը հայ գրակ. մեջ: «Քաղա­ քական աշխարհագրութիւն...» (1853) ծավալուն աշխատությունում ներկայացնել աշխարհի քաղ. աշխարհագրությունը XIX դ. կեսերին, արժեքա­ վոր տեղեկություններ հաղորդել ժողովուրդների պատմության, մշակութ. կյանքի, բարքերի ու սո­ վորույթների մասին' ընդգրկելովնաև հայաբնակ գաղթավայրերը. «Տեղագիր Հայոց Մեծաց» (1855) աշխատության մեջ Մեծ Հայքի գավառնե­ րի ու բնակավայրերի պատմաաշխարհագր. բնութագրություններն են: «Նշմարք հայկականք»-ում (1870) անդրադարձել է Հայաստանի տեղանուններին, պատմ. իրադարձություննե­ րին, նյութ, մշակույթի հուշարձաններին: Պա տ ­ մաաշխարհագր. բնույթի կոթողային երկեր են «Սիսուանը» (1885), «Այրարատը» (1890), «Սիսականը» (1893), «Շիրակը» (1881): Ներսես Շնորհալու գործունեությանը, նրա հարուստ ժա­ ռանգությանն ու ժամանակաշրջանին նվիրված է «Շնորհալի և պարագա իւր» երկը (1873): «ՀայԲուսակ կամ Հայկական բուսաբառութիւն» մե­

նագրությունում (1895) Ա. ԱԼԽԱՏՏԱՆ բնութագրել է հայկ. բնաշ- -------------------------խարհի շուրջ 3400 տեսակ 55 բույսեր ու ծաղկատեսակ­ ներ, անդրադարձել դրանց մասին ժող. զրույցնե­ րին, բուժ, հատկություններին: «Հին հաւաւոք կամ հեթանոսական կրօնք հայոց» (1895) Երկում ներկայացրել է հայկ. հեթանոս, կրոնը, աստվա­ ծությունները, պաշտամունքները, հավատալիք­ ները: Ա. թողել է նա և բազմաթիվ չտպագրված աշխատություններ: Մեծ է նրա ներդրումը «Գիրք վաստակոցի» (1877), մի շարք պատմագիրների' Վարդան Մեծ Արևելցու (1862), Կիրակոս Գանձակեցու (1865), Լաբուբնայի (1868), Խոսրով Անձևացու (1869), Սմբատ Սպարապետի (1876) երկերի, «Սոփերք հայկականը» (հ. 1-22, 1853-61) մատենաշարի հրապարակման գոր­ ծում: Թարգմանել է Ջ. Միլտոնի, Ջ. Բայրոնի, Ֆ. Շիլլերի, Հ. Լոնգֆելլոյի գործերից: Ֆրանս, ակադ-ի Պատվո լեգեոնի դափնեկիր (1866), Իտալիայի Ասիական ընկերության (1887), Մոսկվայի (1894) և Ս. Պետերբուրգի (1896) Հնագիտ. ընկերությունների, Վենետիկի (1896) Լւ Ենայի փիլ. (1897) ակադ-ների պատվ. անդամ: Գրկ. Ե ր ե մ յ ա ն Ս., ԿԵնսագրութիւն Հ. Ալիշանի, ՎՆտ., 1902: Ս ա ր ի ն յ ա ն Ս., Հայկական ռոման­ տիզմ,, Ե. 1966: Շ տ ի կ յ ա ն Ս., Ալիշանի գեղարվես­ տական ստեղծագործությունը, Ե. 1967:

ԱԼԻՔՏԱՆ Աբրահամ Սարգսի [ծ. 21.5.1928, ք. Ալեքսանդրետ (Թուրքիա)], բանաստեղծ, թարգ­ մանիչ: Ավարտել է Բեյրութի Նշան Փալանջյան ճեմարանը (1947), Մոսկվայի Մ. Գորկու անվ. գրակ. ինստ-ը (1954): 1947-ին հայրենադարձել է: Լույս են տեսել Ա-ի «Հորիզոն» (1947), «Կա­ նաչ սոսափ» (1959), «Աչքեր» (1968), «Նժար» (1974), «Արևմաղ» (1983), «Թուղթ չափաբերա­ կան» (1991) և այլ ժող-ներ: Ֆրանս-ից թարգ­ մանել է Գ. Ֆլոբերի, Գ. Ապոլիների, Ռ. Մար­ տեն դյու Գարի, Շ. Ազնավուրի, Ռուբեն Մելիքի և այլ հեղինակների գործերից: ԱԼԻՔՍԱՆՏԱՆ Ավետիս Ավետիսի (10.5.1910, Կ. Պոլիս - 20.9.1984, Փարիզ), գրող, խմբագիր, հաս. գործիչ: Ավարտել է Կ. Պոլսի Պերպերյան և Կեդրոն, վարժարանները: Գրակ. ստեղծագոր­ ծությունները («Անունը Մասիս դրինք», 1964, «Երջանկութիւն», 1964 ևն) հիմնականում նվիր­ ված են սփյուռքահայ կյանքին: Կ. Պոլսում («Ամսվան գիրքը», 1930, «Պատկեր», 1932-40, «Այսօր», 1947-48) և Փարիզում («Լույս Փարի­ զի», 1957, «Լուսաղբյուր», 1958) խմբագրել և հրատարակել է մի շարք պարբ-ներ: Եղել է Ֆրանսահայ մշակութ. միության պատվ., Ֆրա ն­ սահայ գրողների ընկերակցության նախագահը: ԱԼԽԱՏՏԱՆ Հովհաննես, ժ ա ն (2.2.1881, Վան - 1958, Փարիզ), նկարիչ: Սովորել է Թիֆլիսի նկարչ. (1898-1903), Փարիզի գեղարվ-ի (1905-08) դպրոցներում: Էտյուդներ և բնանկար­ ներ է ստեղծել Ֆինլանդիայում, Հոլանդիայում, Ֆրանսիայում, Իսպանիայում: Գործերից են' «Վաղ գարուն», «Տեսարան Պրովանսից», «Կա-


ԱԼԽ ԱՁՈՎ -------------------------56

մուրջ Տոլեդոյում», «Նավակներ», «Այծեր» ևն, որոնց բնորոշ Են զարդանկարչ. և հարթապատկերային լուծումները: Անհատ, ցուցահանդեսներ' Ֆրանսիայում (1918, 1920, 1922): Ա֊ի շուրջ 200 գործ պահվում է ՀԱՊ-ում: Գրկ. Շ ի շ մ ա ն յ ա ն Ռ., Բնանկարն ու հայ նկարիչները, Ե., 1958: Խ ա չ ա տ ր յ ա ն Շ., Ֆրանսահայ կերպարվեստ, Ե., 1991:

երաժշտության բարեկամներ» ընկերության «Արաքս» երգչախումբը: Հանդես է Եկել Մերձ. Արևելքի երկրներում: Գրել է սիմֆոնիա, ջութա­ կի կոնցերտ, դաշնամուրային երկեր («Հայկա­ կան սյուիտ», 1956 ևն), մեներգեր և խմբերգեր հայ բանաստեղծների տեքստերով: 1960-80-ին հեղինակային համերգներով քանիցս այցելել է Հայաստան: ՀԿ Մ Կոմիտասի անվ. մրց. (1987): ԱԼՏԱՆԱՔ Հրանդ Հովսեփի (1880, Կ. Պոլիս 1938, Փարիզ), նկարիչ, արվեստաբան: Սովորել է Կ. Պոլսի գեղարփ վարժարանում: 1896-ից ապրել է Բուլղարիայում, Թիֆլիսում, Բաքվում, 1905-ից' Փարիզում: Մասնակցել է «Անկախների սալոնի», Հայ ազատ արվեստագետների միու­ թյան ցուցահանդեսներին: Փարիզում ստեղծել է «Մայրամուտը Պոլսի նավահանգստում», «Պոլսի ձկնորսների ապաստարանը», «Ձկնորսների դիտանոցները Պոլսի մեջ» և այլ նկարներ: Ար­ վեստաբան. հոդվածների հեղինակ է: Ֆրանս, մշակույթի տարածման համար արժանացել է ֆրւսնս. կառավարության պարգևների: ԱԼՈՏԱՆ Գալուստ Հակոբի, Թ ո ր ո ս Դ ա ր ­ վ ի շ (1864, Երևան - 1914), հայ ազգ-ազաւոագր. շարժման գործիչ, ֆիդայի, զինագործ: ՀՀԴ կուս-յան անդամ: Զինագործություն սովորել է Տուլայում և հժևսկում (Ռուսաստան), Թիֆլիսում ու Երևանում հիմնել զինագործ, արհեստա­ նոցներ: Զենքեր է պատրաստել Ս.Մ. Կուկունյանի խմբի համար: 1890-ական թթ. աշխատել է Թավրիզի զինագործարանում: Մասնակցել է Խանասորի արշավանքի (1897) նախապատրաստմա­ նը: Հեղ. գործունեության համար բանտարկվել է: 1903-ին, բանտից դուրս գալուց հետո, կազմա­ կերպել է ահաբեկչ. գործողություններ ցար. գոր­ ծիչների դեմ: Խուսափելով հետապնդումներից' անցել է Վասպուրական, սպանվել Արլ. Հայաս­ տան անցնելու ճանապարհին: ԱԼՈՅԱՆ Լենդրուշ Արամի (ծ. 12.8.1941, Կիրովական), բանասեր-լրագրող: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1998), պրոֆ. (2000): Ավարտել է Ե Պ Հ (1966): 1966-87-ին զբաղվել է լրագրողախմբագր. աշ­ խատանքով: 1987-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում, 1999-ից' մամուլի պատմության և տեսության ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբե­ րում Են հայ մամուլի պատմությանը: Հեղինակ է գիտ. և հրապարակախոս, հոդվածների:

ԱԼԽԱՏՈՎ Դմիտրի Գեորգիի (17.2.1909, Ս. Պետ երբուրգ - 30.6. 1982, Լենինգրադ), ֆ իզի­ կոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1959): 1945-70-ին' ԼԵնինգրադի ֆիզտեխ ինստ-ի ցիկլոտրոնային լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են իոնային արագացուցիչների ֆիզիկային և տեխնիկային, միջուկային ֆիզիկային: Ա-ի ղեկավարությամբ ստեղծվել է Խ ՍՀՄ խոշորագույն ցիկլոտրոննե­ րից մեկը, ինչպես նա և ֆազատրոնային տեղա­ կայանք, որով հետազոտվել են արագացման ֆազատրոնային ռեժիմի առանձնահա տկու­ թյունները: Ուսումնասիրել է միջուկների կուլոնյան գրգռումը' էապես կատարելագործելով փորձի տեխնիկան և իբրև ռմբարկող մասնիկ­ ներ օգտագործելով արագացված ծանր իոն­ ներ: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1968): ԱԼԽԱՏՈՎ (Ալխազյան) Հակոբ Քայխոսրովի (1.1. 1826, Թքւֆլիս - 3.11.1896), ռուս, բանակի զորավար, հետևազորի գեներալ (1891): Ավար­ տել է 2-րղ կադետ, կորպուսը (1844): 1863-64ին մասնակցել է լեհ. ապստամբության ճնշմա­ նը: 1877-78-ի ռուս-թուրք. պատերազմում եղել է Քութայիսի, ապա' նա և Սուխումի, հնգուրական և Գուրիական միացյալ ջոկատի հրամա­ նատար: Կարսի գրավման ժամանակ ցուցաբե­ րած խիզախության համար ստացել գեներալլեյտենանտի աստիճան (1878): 1883-ին նշա­ նակվել է Կովկասյան գրենադեր, դիվիզիայի, 1885-ին' բանակային 3-րղ կորպուսի հրամա­ նատար: 1894-ից' Ջինվ. խորհրդի անդամ: ԱԼԽԱԹՈՒՆՅԱՆ Աբրահամ, Պ ո ւ ճ ո ւ ր Ա բ ր ո , Զ ե լ ի մ խ ա ն (ծ.թ.անհտ - 1918), հայ ազգ-ազաւոագր. շարժման գործիչ, ժող. վրի­ ժառու: ՀՀ Դ կուս-յան անդամ: Գործել է հիմնա­ կանում Կովկասում: Հ Հ Դ վճռով 1907-ին Բաթումում ահաբեկել է Վանի նահանգապետ Ալի Երկ. Գրականության, արվեստի և կրթության փաշային, ապա Բաքվում' մի ոստիկանապետի, հարցերը «Մշակ» լրագրում 1892-1905 թթ., Ե., 1989: ինչի համար ձերբակալվել և աքսորվել է Սիբիր: «Մշակի» հրապարակախոսությունը 1905-1921 թթ., Առաջին աշխարհամարտի (1914-18) սկզբին Ե., 2003: աքսորավայրից փախել է Կովկաս, զինվորա­ ԱԼՈՅԱՆ Լևոն Մելիքի (4.12.1925, Թբիլիսի գրվել Հա մազասպ ի կամավոր, ջոկատին: 14.4.1998, Երևան), ֆլեյտահար, մանկավարժ: 1916-18-ին գործել է Խնուսում: Զբաղվել է կուս. ՀՀ վաստ. արտիստ (1957): Ավարտել է Երևանի և հանրային գործերով: 1918-ին, ռուս, բանակի կոնսերվատորիան (1952): 1946-98-ին' Երևանի նահանջից հետո, դավադրաբար սպանվել է օպերայի և բալետի թատրոնի նվագախմբի մե­ Ալաշկերտի Կարաքիլիսա գյուղաքաղաքի մոտ: նակատար: Դասավանդել է Երևանի Ռ. ՄԵլիքԱԼՄՈՒԽՅԱՆ ժան (ծ. 1932, Պիրեա, Հունաս­ յանի անվ. երաժշտ. ուսումնարանում, Չայկովս­ տան), կոմպոզիտոր, խմբավար: 1947-ին տե­ կու անվ. երաժշտ. դպրոցում, կոնսերվատո­ ղափոխվել է Բուենոս Այրես, ստացել Երաժշտ. րիայում (պրոֆ.' 1990-ից): Մենահամերգներով կրթություն: 1957-ից ղեկավարում է տեղի «Հայ հանդես է եկել Բուլղարիայում, Ֆիլիպիններում,


վորել է Կ. Պոլսի ՊերպերԱԼՈՒՄՅԱՆ յան և Կեդրոն, վարժա- -------------------------րաններում: 1910-22-ին' 57 Կ. Պ ոլսի պ ա տ րիա րքա ­ րանի քարտուղար: 1922-ից Եգիպ տ ոսում զբաղվել է մանկավարժությամբ, եղել Կահիրեի Հայոց ազգ. առաջնորդարանի դիվանապետը: Աշխատությունները վերաբերում են հայկ. գաղ­ թավայրերի պատմությանը [«Հայք ի Ռումելի» (անտիպ, Իզմիրլյան դրակ, մրց.' 1905), «Արա­ բական Միացեալ Հանրապետութեան Եգիպ­ Պ.Գ. Ալոյան Ա.Ա. Ալպոյաճյան տոսի նահանգը եւ հայերը» (1960), «Պատմու­ թիւն հայ գաղթականութեան» (հ. 1-3, ԳԵրմանիայում և այլուր: Միջազգ. մրցույթների, 1941-61)], հայ բանասիրությանը [«Ուսումնա­ Երիտասարդության և ուսանողների համաշխ. սիրութիւն Սրբուհի Տիւսաբի» (1901), «Գրիգոր փառատոնի դափնեկիր (Մոսկվա, 1957): Ձօհրապ» (1919) ևն], կրթությանը («Պատմու­ ԱԼՈՅԱՆ Պ ետ րո ս Գ և ո ր գ ի (ծ. 28.8.19 37, թիւն հայ դպրոցի», հ. 1, 1946): Մեծարժեք է Ա-ի Երևան), երկրաբան: Երկրբ. գիտ. դ-ր (1999): «Պատ մական Հայաստանի սահմանները» ՀՃԱ (1996) ակադ.: Ավարտել է Ե Պ Հ (1961): (1950) աշխատությունը' նվիրված Հայաստանի 19 6 8 -7 2 -ի ն ' ՀԽ Ս Հ ԳԱ Երկրա ֆիզիկա յի և պատմ. աշխարհագրությանն ու հաս-քաղ. ճարտարագիտ. սեյսմոլոգիայի ինստ-ի ավագ պատմությանը: Ա-ի գրադարանն ու դիվանը գիտաշխատող, 1972-ից' Լեռնամետալուրգիա- պահվում են Մատենադարանում: յի ինստ-ի բաժնի վարիչ, 1993-96-ին' փոխտնօ­ Երկ. Մինաս Չերազ, Կահիրե, 1927: Պատմութիւն րեն: Աշխատանքները վերաբերում Են տ արա ծ­ հայ Կեսարիոյ, հ. 1-2, Կահիրե, 1937: Պատմութիւն քային երկրաբանության, Երկրատեկտոնիկա- Եւդոկիոյ հայոց, Կահիրե, 1952: Պատմութիւն Մւսլւսյի, հանք, հումքի տնտեսագիտ. խնդիրներին: թիոյ հայոց, Կահիրե, 1961: ՑուշամատԵւսն կուտիՌուսա ստ ա նի բնական ԳԱ (1994) անդամ: նահայերու, Կահիրե, 1961: Իրւսքի հայերը, Ե., 2003: ԱԼՎԱՐՅԱՆ Կարո Սողոմոնի [24.4(5.6). 1895, Խ ՍՀՄ (1989), ՀՀ (2003) Պետ. մրց-ներ: Երկ. Гео ло гия го р н о р у д н ы х р е ги о н о в А р м е н и и , Е., Ախալցխա - 19.10.1963, Ստեփանակերտ], ռե­ 2001; Р е д к и е м е т а л л ы в п р о м ы ш л е н н ы х р у д а х ժիսոր, դերասան: Ադրբ. ԽՍՀ արվ. վաստ. գոր­ А р м е н и и , Е., 2002 (համահեղինակ); П л а т и н о и д ы в п р о ­ ծիչ (1954): Ավարտել է Մոսկվայի դրամատիկ, м ы ш л е н н ы х р у д а х А р м е н и и , Е., 2003 (համահեղինակ). հայկ. ստուդիան (1925): 1925-47-ին (ընդհատու­ ԱԼՈՅԱՆ Փափա գ Միսակի, Ա լ փ ա (ծ. 28.2. մով)' Թիֆլիսի, Բաքվի հայկ., Լենինականի 1951, Կիրովական), նկարիչ: Ավարտել է ՀՊ Ս Ի թատրոնների դերասան: 1932-ին կազմակերպել գեղագիտ. ֆակ-ը (1987): 1995-ից' ՀՆՄ Վանաձո- է Ստեփանակերտի (1932-35, 1947-63-ին' գլխ. րի բաժանմունքի պատասխանատու քարտու­ ռեժ.), 1935-ին' Կիրովաբադի (1935-36-ին' գլխ. ղար, 2001-ից' Վանաձորի կերպարվ-ի թանգա­ ռեժ.) հայկ. թատրոնները: Բեմադրություններից րանի տնօրեն: Աշխատում է առավելապես բնա­ Են' Վաղարշյանի «Օղակում», Շիրվանզադեի նկարի ժանրում («Մեր երգը», 1974, «Վանաձոր», «Մորգանի խնամին», Սունդուկյանի «Խաթաբա­ 1982, «Տարերք», 1991, «Աշնանային էքսպրոմտ», լա», Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար» ևն: 1993, «Հայրենի բնապատկեր», 2002, «Իմ աշնան ԱԼՈՒՄՅԱՆ Գագիկ Վլադիմիրի (ծ. 4.8.1950, մի առավոտ», 2002 ևն): Գործերին հատուկ են Երևան), նկարիչ: Ստեղծագործում է դեկորալուսավոր գույները, դինամիկան: Անհատ, ցուցա­ տիվ-կիրառ. արվ-ի բնագավառում: Ավարտել է հանդեսներ' Երևանում (1988), Փարիզում (1992): Ե ԳԹ Ի (1972): Հեղինակ է «Կուռք», «Փետուր» ԱԼՉՈՒՏՅԱՆ Ազատ Հակոբի [18.2(3.3). 1906, (երկուսն էլ' 1982) խորհրդանշ. և «Մեր գյուղը» Ախալցխա - 27.7.1974, Երևան], քիմիկոս: Քիմ. (1976), «Արթնացում» (1981,1-ին կարգի դիպլոմ, գիտ. դ-ր (1952), պրոֆ. (1953): ՀԽ ՍՀ գիտ. Ֆաենցո, Իտալիա), «Ընթերցելիս» (1983) դեկո­ վաստ. գործիչ (1965): Ավարտել է Լենինգրադի րատիվ կոմպոզիցիաների, որոնցում կիրառել է տեխնոլոգ, ինստ-ը (1932): 1938-70-ին' Ե Պ հ ընդ­ հրակավ, ջնարակ ևն: Անհատ, ցուցահանդես­ հանուր Լւ անօրգ. քիմիայի ամբիոնի վարիչ, ներ' Կեչկեմոնտում (1987, Հունգարիա), Մոսկ1943-47-ին և 1950-57-ին' քիմիատեխնոլոգ. վայում (1989): Գործերից պահվում Են Մոսկվայի ֆակ-ի դեկան: Աշխատանքները վերաբերում են Արևելքի ժողովուրդների արվ-ի, Բուդապեշտի տարասեռ կատալիզին: Զբաղվել է պալադիումի, կերպարվ-ի, Սարդարապատի ազգագր. թան­ նիկելի, կոբալտի և այլ մետաղների կատալիզա- գարաններում: 1997-ից բնակվում է ԱՄՆ-ում: յին ազդեցության, ինչպես նա և որոշ հանքանյու­ ԱԼՈՒՄՅԱՆ Սամվել Սմբատի (3.5.1941, Երևան - 7.9.1987, Բուխարեստ, թաղված է Մոսկվաթերի համալիր վերամշակման հարցերով: Երկ. Բւսրձրւսմոլեկուլային սինթետիկ միացու­ յում), դաշնակահար: Ավարտել է Մոսկվայի թյուններ, Ե., 1966: կոնսերվատորիան (1964): 1966-68-ին դասաԱԼՊՈՅԱՃՅԱՆ Արշակ Աստվածատուրի (17.6. վանդել է Երևանի, 1968-ից' Մոսկվայի կոնսեր­ 1879, Կ. Պոլիս - 24.6.1962, ԿահիրԵ), պատմա­ վատորիաներում: Նվագացանկում' Մոցարտի, բան, բանասեր, մանկավարժ, հաս. գործիչ: Սո- Շումանի, Ա. Խաչատրյանի, Ա. Բաբաջանյանի


ԱԼՓԱՍԼԱՆ

և այլոց գործերից: Բ. Սմետանայի (Պրահա, 1963, 358 րդ մրց.), Ջ. էնեսկուի (Բու֊ խարեստ, 1967, 1-ին մրց.) անվ. միջազգ. և համամիութ. (Կիև, 1970, 1-ին մրց.) մրցույթների դափնեկիր: ԱԼՓԱՍԼԱՆ, տես Փանոսյան Ալեքսանդր: ԱԼՓԻԱՐ Հարություն (1864, Զմյուռնիա 1919), երգիծաբան, լրագրող: Ապրել ու գործել է հտ ա լիա յում, Ֆրա նսիա յում, Անգլիայում, Եգիպ տոսում: Կա հիրեում հրա տ ա րա կել է «Փարոս» (1896-98, 1901-02) երգիծ. թերթը: Գ րել է երգիծ. քրոնիկներ, նորա վեպ եր, հեղինակ է «Ֆանթազիո» (1913) երկերի ժող-ի: ԱԽԱՇՏԱՆ Եղիսաբեթ Խաչատուրի (15.9. 1869, Ստավրոպոլ - 1951, Բաքու), դերասանուհի: 1885-ից խաղացել է Նոր Նախիջևանի թատրո­ նում, 1889-91 ֊ին Մոսկվայում աշակերտել է Ա. Ցուժին-Սումբատովին, հետևել Փոքր թատրոնի ներկայացումներին: 1892-98-ին խաղացել է Թիֆլիսում, Անդրկովկասում և Հս. Կովկասում (Հ. Աբելյանի խմբերում), 1908-ից'Բացվում: Դե­ րերից են' Անանի (Սունղուկյանի «էլի մեկ զոհ»), Կրուչինինա (Ա. Օստրովսկու «Անմեղ մեղավոր­ ներ»), Լեղի Միլֆորղ (Շիլլերի «Սեր և խարդա­ վանք»), Մագլեն (Ռ. Դոնչետտիի «Զավակ»): Աին հատուկ էին կերպարի ներքին ապրումները դրսևորելու մեծ ձիրքը, մշակված առոգանու­ թյունը, հարուստ տեխնիկան: ԱԽԻԿՏԱՆ Վրթանես Գալուստի (1873, Վան 21.2.1936, Երևան), նկարիչ: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1935): Սովորել է Ս. ՊԵտերբուրգի գեղ. ակաղ-ի բա րձրագույն ուսումնարա նում (1899-1912): Առաջին անգամ ցուցադրվել է Լոնդոնում' Ռուս նկարիչների ընկերության ցուցահանդեսում (1911): 1912-15-ին դասավանդել է Վանի Կենար, վարժարանում, 19 15-18-ին' Թ իֆլիսի Գայանյան դպրոցում, 1921-29-ին' ԵԳԱՏ-ում: Փոքրաչափ բնանկար­ ների, նատյուրմորտների վարպետ է: Գործե­ րից են' «Դեղձեր» (1925), «Արարատ» (1925), «ժողտ ա ն շինարարությունը» (1928, ՀԱՊ), «Արզնու բազալտ կտրողները» (1933) ևն: ԱԽԻՋԱՆԵՆ9 ՍՂԱՑԱՐ ԴԻ ԽԱՉԻԿ, Լ ա զ ա ր Խ ր ի ս տ ո ֆ ո ր ո վ [1690, Նոր Ջուղա (Իրան) -1750, Ղզլար (Դաղստան)], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, առաջին հայ գենե­ րալը ռուս, բանակում (1734): 1721-22-ի պարսկա-աֆղան. պատերազմի ժամանակ մասնակ­ ցել է Նոր Ջուղայի հայերի ինքնապաշտպան, ջոկատների կազմակերպմանը: 1722-ին իր ջո­ կատով անցել է Գիլանում գործող ռուս, զորքե­ րի կողմը, Եղել է Հայկ. էսկադրոնի կազմակեր­ պիչներից (1724-ից' հրամանատար): Ռուս, զորքերի Կասպիական արշավանքի ժամանակ (1722-35) մասնակցել է բոլոր ռազմ, գործողու­ թյուններին, ստացել գեներալ-մայորի կոչում: Ա. վայելել է ռուս, բանակի վստահությունը, մե­ ծապես նպաստել հայ-ռուս. ռազմաքաղ. հա­ մագործակցության ամրապնդմանը:

--------------------------

ԱԽՇԱԲՈՒՄՈՎ Դմիտրի Դմիտ րիի (18231910), գրող, բժիշկ: Դ. հ. Ախշարումովի որդին, Ն.Դ. Ախշարումովի Եր\բա\[\\\\ Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի համալսարանի արևելագիտ. ֆակ-ը (1846), բժշկավիրաբուժ. ակադ. (1862): Լինելով ուտոպիստ-սոցիալիստ' Շ. Ֆուրիեի գաղափար­ ները զուգակցել է հեղ. ժողովրդավարությանը, ընդունել ժողովրդի ստորին խավերին քաղ. պայքարում ներգրավելու անհրաժեշտությունը: 1849-ին բանտարկվել է և դատ ապ արտ վել գնդակահարության, դատավճիռը փոխվելուց հետո աստիճանազրկվել է և աքսորվել Կովկաս: Գրել է բժշկությանը վերաբերող աշխա­ տություններ ու բանաստեղծություններ: Երկ. И з моих воспоминаний (1849 — 51), С П Б , 1905; Записки петрашевца, М.-Л., 1930; Поэты -пет­ рашевцы, 2 изд., Л., 1957.

ԱԽՇԱԲՈՒՄՈՎ Դմիտրի հվանի (11.10.1785, Աստրախան - 1837, Ս. ՊԵտերբուրգ), ռուս, ռազմ, գործիչ, պատմաբան: Ռուս, բանակի գեներալ-մայոր (1820): Դ.Դ. և Ն.Դ. Ախշարումովների հայրը: Ավարտել է 1-ին կադետ, կորպուսը (1803): Մասնակցել է ռուս-ֆրանս. (1806-07), ռուս-թուրք. (1806-12), ֆրանս-ռուս. (1812) պա­ տերազմներին և ռուս, բանակի արտասահմ. արշավանքներին (1813-14): Ա. առաջինն է անդրադարձել 1812-ի պատերազմի պատմու­ թյանը («1812 թ. պատերազմի պատմական ակ­ նարկ», 1813, «1812 թ. պատերազմի արխիվա­ յին նկարագրությունը», 1819): 1826-37-ին կազ­ մել է Ռուսաստանի զինվոր, օրենքների առաջին հավաքածուն (1838): Զորացրվել է 1820-ին: ԱԽՇԱԲՈՒՄՈՎ Նիկոլայ Դմիտրիի (1819- 1893), ռուս, արձակագիր, քննադատ: Դ.Ի. Ախշարումովի որդին, Դ.Դ. Ախշարումովի եղբայրը: Ավարտել է Ցարսկոյե Սելոյի լիցեյը (1839): Ա-ի պարբ. մա­ մուլում տպագրված պատմվածքները, վիպակնե­ րը և վեպերը («Խճճված գործ», 1864, «Բնորդու­ հին», 1866, «Անտառի քաղաքացիները», 1867, ևն) մելոդրամատիկ սյուժեների շնորհիվ որոշակի տարածում են գտել: Եղել է «Արվեստը արվեստի համար» տեսության ջատագով: ԱԽՎԵԲՂՏԱՆ Գ և որ գ Ախվերդիի (5.6.1818, Թ իֆ լիս - 17.11.1861, Թ իֆլիս), բանասեր, բժիշկ, տնտեսագետ, հաս. գործիչ: Ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմա րա նը (1834) և Մոսկվայի հա մալսա րանի բժշկ. բա ժինը (1839): Մ ա սնա կցել է Կովկա սյան Երկրա մա ­ սի ոսկու արդյունահանման նա խ ա գծի մշա կ­ մանը, ղեկա վա րել Կովկասյան ուս. օկրուգի դ ա սա գրքեր հա ստ ա տ ող կոմ իտ եի հա յոց լեզվի բաժինը: Հա նդես է եկել ն ա և հա մքա ­ րային կա զմա կերպ ությունների պ ա շտ պ ա ­ նությամբ, գրել ուսումնասիրություն Թ իֆ լիսի հա մքարությունների մասին: Ա. հայտնա­ բերել է Աայաթ-Նովայի «Դա վթա րը» (հայա­ տ առ 114 ադրբ., վրա ցա տ ա ռ 46 հայ. և մի քանի վրաց. երգեր): Վ երծա նել է հայ. երգե­ րը, դրանց գրառման համար մշա կել հնչյու­ նային տ ա ռա դա րձմա ն հատուկ համակարգ:


Ա ԿԻՍԿԱ Լ

59

Գ.Ա. Ախկերդյան

Ս.Վ. Ակիմովա

1852-ին Մոսկվա յում լույս է ընծայել ՍայաթՆովային նվիրվա ծ գիրք («Գուսանք», հ. 1), որին կցել է առանձին ուսումնասիրություն Թ իֆ լիսի բա րբա ռի մասին: Ա-ի հա վա քա ծ հայ աշուղ, երգերի հա ջորդ հա տ որը («Գուսանք», հ. 2) հրա տ ա րա կել է նրա դուստր Մանե Ախվերդյանը 1903-ին, Թ իֆլիսում: Ա. տպագրության է պ ա տ րա ստ ել ն ա և Պ ետ րոս դի Սա րգիս Գիլա նենցի օրա գ րերը' Ջուղայի բա րբա ռի ուսումնա սիրութ յա մբ: Գ ր ե լ է «Նյութեր Վ րա ստ ա նի պատմության հա մա ր' հայկական աղբյուրների հա ղորդա ծ տ եղե­ կություններով» աշխ ա տ ությունը (անտիպ), որը պ ա հպ ա նվում է ԳԱԹ-ում: Գրկ. Ա վ ե տ ի ս յ ա ն 1963:

Ա., Գևորգ Ախվերդյան, Ե.,

Են հայ-վրաց. առնչություն­ ներին («Հայ-վրացական յարաբերութիւնք Դ-է գարուն մէջ», 1907, «Կիւրիոն կա­ թողիկոս Վրաց», 1910), հայ միջնադարյան բանաս­ տեղծների կյանքին և սւոեղՆ.Հ. Ակինյան ծագործությանը («Տաղա­ սացներ և տաղեր», 1908), հայ իշխան, տոհմերին («Հայ Բագրատունիներու տոհմածառը», 1930), եկեղեցու պատմու­ թյանը և կրոն, գործիչներին («Քրիստոնեու­ թեան մուտքը Հայաստան Եւ Վրաստան», 1949, «Մովսէս Գ կաթողիկոս Տաթեւացի եւ իւր ժա­ մանակը», 1936, «Գաւազանագիրք կաթողիկո­ սաց Աղթամարա», 1920) ևն: Ա-ի մի շարք անտիպ աշխատություններ պահվում Են Վիեննայի Մխիթարյանների մա­ տենադարանում: Երկ. Մատենագրական հետազօտութիւններ, հ. 1-6, Վնն., 1922-64: Բաղեշի դպրոցը. 1500-1704, Վնն., 1952: Ներսէս Լամբրոնացի, կեանքը եւ գրական վաստակները..., Վնն., 1956: Եւսեբիա եպիսկոպոսի Եմեսացւոյ ճառք, ՀԱ, 1956-59: Գաւիթ Հարքացի Ան­ յաղթ փիլիսոփա. կեանքը, գործերը, Վնն., 1959: Գրկ. Հ ր ա ն տ Ա ր մ ե ն , Խորենացի, Եղիշէ և Հ. Ներսէս Ակինեան, Երուսաղեմ, 1 9 5 1 : հ ն գ լ ի զ յ ա ն Վ , Հ. Ներսէս վրդ. Ակինեան - հայ բանասէրը, Վնն., 1954:

ԱԿԻՄՈՎԱ (Հեքիմյան) Սոֆյա Վլադիմիրի [15(27).3.1887, Թ իֆլիս - 16.1.1972, Լենինգրադ], երգչուհի (սոպրանո): Ուզբ. ԽՍՀ վաստ. ԱԿԻՇՑԱՆ Նուպար [1934, գ. Գըրըգխան (Կիլիարտիստ (1944): Ավարտել է Լայպցիգի կոնսեր­ կիա) - 1994, ԱՄՆ], գրող, հրապարակախոս: Սո­ վատորիան (1909): 1913-29-ին' ԼԵնինգրադի վորել է ՄԵլգոնյան կրթ. հաստատությունում Մարիինյան թատրոնի մեներգչուհի: 1919-25-ին (1955), ավարտել Կալիֆոռնիայի (1960) և Բոս­ և 1929-52-ին դասավանդել է ԼԵնինգրադի կոն­ տոնի (1965) համալսարանները, մասնագիտա­ սերվատորիայում (պրոֆ.'1939-ից): Եղել է Վագ- ցել բնագիտության բնագավառում: 1957-ին ների օպերաների դերերգերի լավագույն կատա­ հաստատվել է ԱՄՆ-ում: Աշխատակցել է «Պայ­ րողներից (Ելիզավետա, «Տանհոյզեր», էլզա, քար», «Զարթոնք», «Արև», «Նոր օր» (1978-ից) «Լոենգրին» ևն): Հանդես է եկել կամերային հա­ պարբ-ներին: Ա-ի ստեղծագործությունները րուստ երկացանկով (այդ թվում' Կոմիտասի, Ռ. նվիրված են սփյուռքահայ կյանքին, հայապահպանությանը: Լույս են տեսել «Հոսանքն ի վար» Մելիքյանի, Ա. Սպենդիարյանի գործերից): Երկ. В о с п о м и н а н и я п е в и ц ы , Л., 1978. (1976), «Անարգուած մարդիկ» (1978), «Օտար Գրկ. Т и г р а н о в Г., Ж и з н ь о тд ан н а я и с к у с с т в у , անցորդը» (1986) պատմվածքների ժող-ները, Е , 1978. «Գաղթականները» (1983) վեպը: Հեղինակ է ԱԿԻՆՏԱՆ ՆԵրսես Հակոբի [ավազանի անունը' նա և «Շահան Շահնուր» (1982), «Լեւոն Ձաւէն Գաբրիել [10.9.1883, ք. Արդվին (այժմ' Թուր- Սիւուրմէլեան» (1984) մենագրությունների: Հան­ քիայում) - 28.10.1963, Վիեննա], պատմաբան, դես է եկել նա և Շահան Շահե կեղծանունով: բանասեր, ձեռագրագետ: Վիեննայի ՄխիթարԵրկ. Մարդը հողին վրա, Ե., 1987: Հողի և հացի յան միաբանության անդամ (1901), Վիեննայի մարդիկ (վեպ), Լոս Անջելես, 1990: Երբ դաշտերը կը համալսարանի փիլ. պատվ. դ-ր (1954): 1895-ին մեռնին (պատմվածքներ), Լոս Անջելես, 1998: ընդունվել է Վիեննայի Մխիթարյանների վար­ ԱԿԻՍԿԱԼ (Աքըսքալյան) Հակոբ Սուրենի (ծ. ժարանը: Ավարտելուց հետո ձեռնադրվել է քա­ 1944, ԲԵյրութ), հոգեբույժ, սեռախտաբան: Հո­ հանա (1907) և պաշտոնավարել Մխիթարյան­ գեբուժության և հոգեդեղաբանության պրոֆ. ների Մայրավանքում. 1916-20-ին' դպրեվանքի (1980): Ավարտել է Բեյրութի ամերիկ. համալ­ տնօրեն, 1909-63-ին' միաբանության մատենա­ սարանի բժշկ. ֆակ-ը (1969): 1969-ից տեղա­ դարանապետ և «Հանդես ամսօրյայի» խմբա- փոխվել է ԱՄՆ: 1981-ից' Ամերիկ. հոգեբուժ. գիր (ընդհատումներով): 1923-29-ին աշխատել ազգ. ինստ-ի ծրագրի ղեկավար, Մ եմֆ իսի է Ս. էջմիածնի ձեռագրատանը: 1929-ին կալա­ բապտիստ, հիվանդանոցի կենտրոնի փոխ­ նավորվել է, 40 օր անց ազատվել է ու հեռացել տնօրեն, 1990-94-ին' Վաշինգտոնում ԱՄՆ-ի Հայաստանից: Աշխատությունները վերաբերում Հոգեկան առողջության ազգ. ինստ-ի տնօրենի


Ա ԿՈԲ գլխ., 1997-ից' ժնևում ԱՀԿ -------------------------- տնօրենի հատուկ խորհըր60 դական: 1995-ից' Սան Դիեգոյի Կա լիֆոռնիա յի հա մալսա րանի տրամադրության միջազգ. կենտրոնի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբե­ րում են ընկճվածության, հույզերի կարգավոր­ ման ուղեղային մեխանիզմներին: Հա մա շխ . հոգեբուժության բարձրագույն մրց. (2002): ԱԿՈԲ, Ա կ ո բ Կ ա զ մ ո ղ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVI ղ. քանդակազարդող վարպետ Գեղարքունիքում (1540-75-ին): Ա-ի 11 խաչքար և 2 տա­ պանաքար պահպանվել Են ՀՀ Գեղարքունիքի մարզի տարբեր գյուղերում: Նա խ ընտ րել է խոշոր գծերով բուս, ու երկրաչափ, զարդամո­ տիվներ, տապանաքարերին կենցաղ. Լւ այլա­ բան. պատկերներ են: ԱԿՈԲ, Ա կ ո բ Ն կ ա ր ո ղ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVI ղ. քանդակազարդող վարպետ: Գործերը (1526-49) պահպանվել են ՀՀ Սյունիքի մարզի Անգեղակոթ գ-ում. որսի և տոնախմբության տեսարաններով 4 տապանաքար' գերեզմա­ նատանը, 2 խաչքար' մեկը Ս. Աստվածածին եկեղեցու մոտ, մյուսը' ագուցված Ս. Ստեփանոս Եկեղեցու պատին: ԱԿՈԲՈՎ Ակոբ Մինասի [15.5.1905, ք. Սլիվեն (Բուլղարիա) - ■■••], քանդակագործ, մեդալա­ գործ: Ա ՍՆ գեղ. ազգ. ակաղ-ի անդամ (1969): Աշակերտել է արձանագործ Մ. Ֆարաքճյանին, ուսանել Կիևի արվ. ինստ-ում, Նյու Տորքի Կոլումբիա հա մա լսա րա նում (1929-30), Գեղ. ազգ. ակաղ-ում (1930-34): Դաս. ռեալիզմի հետևողությամբ ստեղծել է ամերիկ. երգիծա­ բան Ուիլ Ռոջերսի դիմաքանդակը (1935), գե­ ներալ Ս. Ջեքսոնի հուշարձանը (1940), Ջոն Քենեղիին (1964), Նոր Օռլեանի 250-ամյակին (1968), Կոմիտ ա սի ծննդյան 100-ամյակին (1969) նվիրված մեդալներ: ԱԿՈՊՈՎ Նորայր Զավենի (ծ. 22.1.1949, Բա ­ քու), ֆիզիկոս-տեսաբան: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1978): Ավարտել է Ե Պ Հ (1971): 1979-ից աշխա­ տում է Ե Ֆ հ -ում (2002-ից' գլխ. գիտաշխատող): Աշխ ա տ ա նքները վերա բերում են բարձր էներգիայի ֆիզիկային, հաշվող, ֆիզիկա յի խնդիրներին, Մոնւոե Կառլոյի վիճա կա գր. Եղանակների կիրա ռմա մբ ժա մա նա կա կից փորձարկումների մոդելավորմանը, նուկլոնի սպինային կառուցվածքի ֆունկցիայի և Գերասիմ-Դ րել-Քերնի գումարների ընդհանրացված օրենքի ուսումնասիրմանը' «Հերմես» կենտրո­ նի փորձն, տվյալների հիման վրա: 1987-ից մասնակցում է միջազգ. գիտ. համա­ գործակցությունների (ՑԵՌՆ' Շվեյցարիա, Դ Ե Զ Ի ' Գերմանիա), Ե Ֆ հ խմբի գիտ. ղեկավար' «Հեր­ մես» ժամանակակից փորձարկումների «Հերա» արագացուցիչում (Համբուրգ, Գերմանիա): ԱԿՈՊՈՎ Ստեփան Հակոբի [21.12.1899, գ. Շուլավեր (այժմ' Շահումյան ավան' Վրաստանի Մառնեուլի շրջանում) - 9.8.1958, Մոսկվա],

ԱՀ. Ակոպով

Հ.Հ. Ակունյան

ճա րտ ա րա գետ -մեխ ա նիկոս, պետ. գործիչ: Ավարտել է ՄԲՏՈՒ (1931): 1937-39-ին' Ուրալի ծանր մեքենաշինության գործարանի («Ուրալմաշ») տնօրեն, 1939-41 ֊ին' ծանր մեքենաշի­ նության ժողկոմի տեղակալ, 1941-46-ին' միջին մեքենաշինության ժողկոմ, 1946-47-ին' Խ ՍՀՄ ավտոմոբիլային, 1947-50-ին' ավտոմոբիլային ու տրակտորային արղ-ների նախարար, 1950-83-ին' գյուղատնտ. մեքենաշինության, 195 3 -5 4 -ի ն ' մեքենաշինության փոխ նախ ա­ րար, 1954-55-ին' ավտոմոբիլային, տրակտո­ րային և գյուղատնտ. մեքենաշինության նախա­ րար: Խ ՍՀՄ ԳԽ պատգմ. (1946-50, 1954-58): ԱԿՈՒՆՅԱՆ Հովհաննես Հա մբարձումի [30. 12(11.1).1868, Շամախի - 16.7.1947, Բլագովեշչենսկ (այժմ' Ռ Դ Ամուրի մարզում)], քիմիկոս: Պրոֆ. (1935): Ավարտել է Մոսկվայի կայսեր, տեխ. ուսումնարանը (1895), ուսումը շարունա­ կել Գերմանիայում (1897-1907): 1907-18-ին' Թիֆլիսի արհեստագործ, ուսումնարանի տնօ­ րեն, 1921-ին' ՀԽ ՍՀ ԺՏԽ ժամանակավոր նա ­ խագահ: 1944-47-ին' Բլագովեշչենսկի մանկա­ վարժ. ինստ-ի ընղհանուր քիմիայի ամբիոնի վարիչ: Զբաղվել է քիմ. կինետիկայի և կատալիզի հարցերով: Հեղինակ է «Ձեռնարկ քանակա­ կան անալիզի» (1928), «Որակական անալիզ» (1932), «Անօրգանական քիմիա» (1-7, 1931-35) և այլ գրքերի: ԱԿՈՒՆՅ Կառլեն Բագրատի (ծ. 24.10.1933, Գորիս), մանկաբարձ-գինեկոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1973), պրոֆ. (1974): Վ.Բ. Ակունցի եղբայրը: Ավարտել է Ե Բ Ի (1956): 1973-89-ին' Ե ԲԻ ման­ կաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնի վա­ րիչ, 1989-98-ին' Մոր և մանկան առողջության պահպանման Գ Հ կենտրոնի տնօրեն: Մշակել է պահպանող, և վիրահատ, բուժ­ ման Եղա նա կներ' կանանց անպտղության դեպքում, զբաղվել է պտղի վարակ, ախտաբա­ նության (ֆետոպաթիա) ներարգանդային ախ­ տորոշման, բարձր ռիսկի դեպքում հղիության և ծննդաբերության ընթացքի ուսումնասիրու­ թյան խնդիրներով: Երկ. Կնոջ օրգանիզմի սպեցիֆիկ ֆունկցիաների ֆիզիոլոգիայի և ախտաբանության մի շարք հար­ ցեր, Ե., 1962: Նորածինների դիսադապտացիայի մանկաբարձական սկզբնաղբյուրները, Ե., 1985 (հա­ մահեղինակ): А д а п т а ц и я н о в о р о ж д е н н ы х о т о т я го ­ щ е н н о й б е р е м е н н о с т и , Е., 1986.


ԱԿՈՒՆՅ Վարդան Բագրատի (ծ. 10.12.1937, Գորիս), ալերգաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2000), պրոֆ. (2003): Կ. Բ. Ակունցի եղբայրը: ՀՀ ալերգաբան. ծառայության հիմ­ նադիրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1960): 1968-ից աշխատում է Ե Բ հ հոսպիտալային ման­ կաբուժության ամբիոնին կից ԳՀԼ-ում, 1969-ից' ՀանԱ.Ա. Ահարոնյան րապետ. մանկ, ալերգաբան. կենտրոնի հիմնադիրղեկավար, 1989-93-ին, միաժամանակ' ՀՀ Շըրջակա միջավայրի հիգիենայի և կանխարգելիչ թունաբանության Գ ՀԻ կլինիկ, ալերգաբանության լաբորատորիայի, 1993-ից' ԱԱհ կլինիկ, ալերգաբանության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ: 1997-ից' «Հանքավան» բարձրլեռնային վերա­ կանգնող. կենտրոնի հիմևադիր-ղեկավար: Աշ­ խատանքները վերաբերում են երեխաների և մեծահասակների բրոնխային հեղձուկի համա­ ճարակաբանության, պատճառագիտության, ախտորոշման, բուժման հարցերին, հղի կա­ նանց դեղային ալերգիաների հաճախականու­ թյանը և կլինիկ, առանձնահատկություններին: «Առողջ սերունդ» բժշկաէկոլոգ. թերթի գլխ. խմբագիր (1993-ից), ՀՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. ալերգաբան (1969-ից), «էկո-ծիլ» բժշկաէկոլոգ. բարեգործ, ընկերության հիմևադիր-նախագահ (1993-ից), ՌԴ բնական գիտ. (2001), էկոլոգիայի և կենսագործունեության անվտան­ գության միջազգ. (2001) ակադ-ների անդամ: ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Ավետիս Առաքելի [1866, գ. հգդիր-Մավա (Սուրմալուի գավառ) - 20.3.1948, Փարիզ, թաղված է Պեր Լւսշեզ գերեզմանատա­ նը], հաս., քաղ. գործիչ, գրող: Վ.Ա. Ահարոնյանի հայրը: ՀՀ Դ կուս-յան անդամ: Ավարտել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1886), Լոգանի համալսարանի պատմափիլ. ֆա կ-ը (1901), Սորբոնի համալսարանի գրակ. դասընթացնե­ րը: Եղել է ուսուցիչ (Գևորգյան ճեմարանում, Իգ­ դիրի, Նոր Բայազետի ծխական դպրոցներում): Աշխատակցել է «Մուրճ» ամսագրին, «Հառաջ», «Ալիք» և այլ թերթերի: 1902-ին մասնակցել է համիդյան բռնակալության դեմ ընդհանուր ճա ­ կատ կազմելու օսմ. ընդդիմադիր կուսակցու­ թյունների ու կազմակերպությունների I համա­ գումարին: Հայկ. պատվիրակության կազմում եղել է Հաագայի խաղաղության խորհրդաժո­ ղովում (1907), ներկայացրել Հայկ. հարցի լուծ­ ման խնդրագիրը: 1907-09-ին' Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցի տնօրեն: 1909-11-ին բանտարկ­ վել է «դաշնակցության գործով», այնուհետև մե­ կնել է արտասահման: 1917-ին վերադառնալով Թ իֆլիս' ընտրվել է Հայոց ազգ. խորհրդի նա ­ խագահ, 1919-ին' ՀՀ (1918-20) խորհրդարանի անդամ, ապա' նախագահ: Եղել է ՀՀ պատվի­ րակության ղեկավարը Փարիզի հաշտության խորհրդաժողովում (1919-1920): Ա. ստորագրել է Սևրի հաշտության պայմանագիրը (1920),

մասնակցել Լոնդոնի (1921) և ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Լոգանի (1922-23) խորհրդա- -------------------------ժողովևերին, մեծ ջանքեր է 61 գործադրել ի նպաստ Հայ դատի («Սարդարապատից մինչև Սևր և Լո­ գան», 1943): Լոգանի դաշնագրի առթիվ դաշնա­ կիցներին և Խորհրդ. Ռուսաստանի արտաքին գործերի կոմիսար Գ. Չիչերինին հղելով իր բո­ ղոքագրերը' հեռացել է ակտիվ քաղ. գործունե­ ությունից: Ա-ի գործերը («Ազատության ճանա­ պարհին», 1926 ևն) մեծապես նպաստել են հայ ժողովրդի ազգ-ազատագր. պայքարին, ունեցել ոգևորիչ նշանակություն: Ա. գեղ. երկերում առավելապես պատկերել է արևմտ ահայությա ն ջա րդերի դրվագներ, մերժել քրիստ. հանդուրժողականության քա ­ րոզը: Մի շարք գործերում («Արցունքի հովիտ», 1902, «Լռություն», 1904, «Սև թռչուն», 1910 ևն) նկատելի է սիմվոլիզմի ազդեցությունը: Ռեալիստ. Երկերից են «Իմ բանտը» (1911) և «Պարտվածներ» (1912) պատմվածաշարերը, «հտալիայում» (1903) և «Շվեյցարական գյու­ ղը» (1913) ուղեգրությունները, «Իմ գիրքը» (հ. 1-2, 1927-31) վեպը ևն: 1934-ին Սարսելում հրապարակային ելույ­ թի ժամանակ Ա. կաթվածահար է եղել: Երկ. ԵԼԺ, հ. 1-10, Բոստոն, 1946-51: Գրկ. Թո փչ յ ւ ս ն Ս., Կյանք դարերի համար, Ե., 2003:

ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Արկադի Գևորգի [ծ. 20.4.1931, գ. Մալև (այժմ' գ. Ալվանք' ՀՀ Սյունիքի մարզում)], գյուղատնտես-մոլախոտաբան: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1984): ՀԳ Գ Ա թդթ. անդամ (1999): Ավարտել է Հ Գ հ (1956): 1968-98-ին աշխատել է Բույսերի պաշտպանության ԳՀԻ-ում (1978-84ին' մոլախոտաբանության լաբորատորիայի վա­ րիչ): 1980-92-ին միաժամանակ դասավանդել է ՀԳհ-ում, ՀՊՄԻ-ում, 1998-ից' Երկրագործության և բույսերի պաշտպանության կենտրոնի գլխ. գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ տարբեր հողակլիմ. պայմաններում տա­ րածված ցանքերի մոլախոտերի և դրանց դեմ պայքարի միջոցների մշակման հարցերին: Էկոլոգիայի (1996) և Տեղեկագիտության (1996) միջազգ. ակադ-ների, Ռ Դ մոլախոտերի դեմ պայքարի համակարգող խորհրդի (1985) անդամ: Երկ. Պայքար հացահատիկի ցանքի մոլախոտերի դեմ, Ե., 2001 (համահեղինակ):

ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Արսեն Առաքելի [28.9(10.10). 1899, Շուշի - 10.6.1939, Երևան], ճարտ ա րա­ պետ: Ավարտել է Ե Պ Հ ճարտ. բաժինը (1928): 1937-39-ին' ՀՃ Մ ճարտ. ֆոնդի նախագահ: Երևանում Ա-ի նախագծերով կառուցվել են Հայանտառ տրեստի (1932), ԵԱԱհ-ի և Հայպետշինի բնակելի տները, Կարի 1-ին ֆաբրիկան (Երեքն էլ' 1928-31), Կենտր. հանրախանութը («Մանկական աշխարհ», 1936- 1937): ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Գերսա մ Փանոսի [(9.11.1916, ք. Մարաշ (այժմ' Թուրքիայում) - 20.1.1981, Բեյրութ], հաս. գործիչ, հրապարակագիր, մանկա-


ԱՀԱՐՈՆՅԱ Ն վարժ: ՌԱԿ-ի ղեկավար-------------------------- ներից, Թեքեյան մշակութ. 62 միության հիմնա դիրնե­ րից: 1937-ից դասավանդել է Կիպրոսի և Բեյրութի մի շարք կրթա­ րաններում: 1948-81 ֊ին' «Զարթոնքի» (ԲԵյրութ) խմբագիր: Հեղինակ է «Մեծ Երազի ճամբուն վրայ» (1964), «Խոհեր յիսնամյակի ավար­ տին. 1915-1965» (1966), «Հայկական հարցը արաբ ժողովրդի հանրային կարծիքի առջև» (1965, արաբ.) գործերի, կազմել է «Ցուշամատեան Մեծ եղեռնի. 1915-1965» (1965) գիրքը (համահեղինակ): Նյու Տորքի ակաղ-ի պատվ. ղ-ր (1969): ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Գրիգոր Պետրոսի [24.2(7.3). 1896, Թիֆլիս - 17.7.1980, Երևան], քանդակագործ: ՀԽՍՀ ժող. նկարիչ (1967): Վ.Գ. Ահարոնյանի հայրը: Սովորել է Ս. Պետերբուրգի (1915-17) և Սոֆիայի (1921-24) գեղարվ-ի ակադ-ներում: Աշ­ խատել է Հ.Մ. Գյուրջյանի Փարիզի արվեստանո­ ցում (1927-28), 1931-46-ին' Բուլղարիայում: 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան: 1947-ից ղասավանղել է ԵԳԹԻ-ում (պրոֆ.' 1967-ից): Ա-ի գործերից են' «հնքնաղիմաքանղակը» (մարմար, 1927), «Նեգրուհի» դիմաքանդակը (բրոնզ, 1928, երկուսն էլ' ՀԱՊ), «Հակոբ Մեղապարտ» արձանը (գիպս, 1960, Մատենադարան), Պ. Ցավորովի (բրոնզ, 1932, Սոֆիա, բազալտ, 1966, Երևան), Ա. Չեխովի (բրոնզ, 1955), Ա. Մյասնիկյանի (բրոնզ, 1957), «Պեպո» (բազալտ, 1975, Երեքն էլ' Երևան) հուշարձանները ևն: ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Ռուբեն Միքայելի (ծ. 24.5.1947, Ռիգա), ջութակահար: ՀՀ ժող. արտիստ (1980): Ավա րտ ել է Մոսկվա յի կոնսերվա տ որիա ն (1971): 1971-2000-ին ղասավանղել է Երևանի կոնսերվատորիայում (պ րոֆ.' 1986-ից): 19832000-ին' Հայաստանի պետ. կամերային ան­ սամբլի գեղ. ղեկավար, 2000-ից' Մոսկվայի Բորոդինի անվ. լարային քառյակի ղեկավար և 1-ին ջութակահար: Հայ մի շարք կոմպոզիտոր­ ների ջութակի Երկերի առաջին կատարողն է: Անղրկովկասյան (Թբիլիսի, 1965, 1-ին մրց.), Համամիութ. (Մոսկվա, 1965, 2-րղ մրց.), միջազգ. [Չայկովսկու անվ. III և IV (Մոսկվա, 1966, 6-րղ մրց., 1974, 2-րդ մրց.), էնեսկուի անվ. (Բուխարեստ, 1970, 2-րդ մրց.), Մոնրեալի (1972, 1-ին մրց.)] մրցույթների դափնեկիր: ՀԼ Կ Ե Մ (1968), ՀՀ Պետ. (1988) մրց-ՆԵր: ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ (1996): ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Վահե Գրիգորի (20.10.1933, Սո­ ֆիա - 15.9.1994, Երևան), ղաշնակահար, ման­ կավարժ: ՀՀ վաստ. արտիստ (1974): Գ. Պ. Ահա­ րոնյանի որդին: 1946-ին ներգաղթել է Հայաստան: Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (1957): 1960-94-ին ղասավանղել է նույն կոնսերվատո­ րիայում (1987-ից' պրոֆ., 1987-94-ին' ամբիոնի վարիչ), միաժամանակ' Վանաձորի, Երևանի երաժշտ. ուսումնարաններում, դպրոցներում: Համագործակցել է դիրիժորներ Դ.Դ. Խանջյանի, Գ. Օբերֆրանկի (Հունգարիա), մենակատար-

Գ.Պ. Ահարոնյան

Ռ.Մ. Ահարոնյան

ներ ժ. Տեր-Մերկերյանի, Ս. Նավասարդյանի, Վ. Մոկացյանի, Ն. Նովիկի, Ռ. Խարաջանյանի և այ­ լոց հետ: Նվագացանկում' եվրոպ., հայկ. դաս. և ժամանակակից կոմպոզիտորների երկեր: Հայաստանի երիտասարդ. 1-ին փառատոնի (ոսկե մեդալ), Համամիութ. (1957, Մոսկվա), Անղրկովկասյան (1960, Բաքու) մրցույթների դափնեկիր: ԱՀԱՐՈՆՅԱՆ Վարդգես Ավետիսի (1888, Իգ­ դիր - 19.2.1965, Վաշինգտոն), հաս. գործիչ, իրավաբան, գրող, մանկավարժ: Ա.Ա. Ահարո­ նյանի որդին: Սովորել է Իգդիրի ռուսական, ավարտել Երևանի պետ. գիմնազիան (1908): 1908-ին ընդունվել է Մ Պ Հ իրավագիտ. բաժինը: Ա-ի առաջին պատմվածքները լույս են տեսել այդ տարիներին, Մոսկվայում: Նա կազմակեր­ պել է հանգանակություն' դաշնակցության գոր­ ծերով բանտարկված և հյուծախտով հիվանդ հորը բանտից ազատելու համար: Առա ջին հա մաշխ ա րհային պա տ երա զմի (1914-18) տարիներին Ա. կամավորագրվել է Անդրա նիկի գումա րտ ա կին' թարգմանիչ-գրագրի պարտականություններով: Կամա վորա­ կան գումարտակների լուծարումից հետո Անդ­ րանիկի հետ մեկնել է Թիֆլիս: Հայաստանի առաջին Հանրապետության տարիներին եղել է հանրապետության դա­ տախազը: ՀՀ անկումից հետո մեկնել է Փ ա ­ րիզ' հոր մոտ, 1923-ին' ԱՍՆ: Զբա ղվել է հայ մանուկների դաստիարակության գործերով, 1948-58-ին աշխ ա տ ել ԷՆյու-Ցորքի Ս. Լուսա ­ վորիչ մայր եկեղեցու վարժա րա նում, Վա շինգտ ոնում բա ցել Ահարոնյան դպրոցը, կա զ­ մել հայերենի «Հրազդան» դասագիրքը: Հրատ ա րա կել է Ա. Ահարոնյանի գործերի 10 հատորյակը (1946-51): 1964-ին այցելել է Հա ­ յաստան: Երկ. Հովհ. Թումանյան. մարդը և բանաստեղծը, Բոստոն, 1936: Րաֆֆի. Կյանքը, Նյու Տորք, 1963: Անդրանիկ: Մարդը և ռազմիկը, Բոստոն, 1957:

ԱՀԱՐՈՆՈՎ Աշոտ Մովսեսի [4(16). 11.1895, Թ իֆլիս - 2.8.1962, Արգենտինա], մանկաբարձ-գինեկոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1940), պրոֆ. (1940): ՀԽ ՍՀ, Բա շկիրա կա ն Ի Խ Ս Հ գիտ. վաստ. գործիչ: Ավարտել է Կիևի համալսարա­ նի բժշկ. ֆա կ-ը (1919): 1935-45-ին' Բաշկիրիայի, 1945-54-ին' Օդեսայի բժշկ. ինստ-ների, 1954-62-ին' Ե Բ Ի մանկաբարձության և գինե-


ԱՂԱԲԱ ԲՅԱ Ն 63 Երկ. Կաթի ֆիզիկան և քի­ միան, Ե., 1997:

ԱՄ. Ահարոնով

Հ.Բ. Աղաբաթ

կոլոգիայի ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքնե­ րը վերաբերում են կանանց սեռ. օրգանների չարորակ ուռուցքների ռենտգենյան ախտորոշ­ մանը և բուժմանը, շնչահեղձությամբ նորա ­ ծինների վերակենդանացման, օրգանիզմում Е վիտամինի դերի ուսումնասիրությանը: Բա շկիրիա յի (1935-45), ՀԽ Ս Հ (1954-62) մա նկա բա րձ-գինեկոլոգների գիտ. ընկերու­ թյունների նախագահ: Ա-ի անունով է կոչվել Երևանի Նոր Արեշի կլինիկ, ծննդատունը: Երկ. В л и я н и е т и м у с а и к о р ы н а д п о ч е ч н и к а н а р а з в и т и е м а т к и , У ф а , 1941; О п е р а т и в н о е а к у ­ ш е р с т в о , 3 изд., п е р е р а б . и доп., Е., 1963.

ԱՂԱԲԱԲ (Աղաբաբյան) Հա կոբ Բեժա նի [26.11.1875, գ. Սևքա ր (այժմ' ՀՀ Տավուշի մար­ զում) - 28.11.1926, Թիֆլիս], մանկավարժ, գրող: Ռ.Հ. Աղաբաբյանի հայրը: Ավարտել է Թ իֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: Խնկո Ապոր և Հ. Ապրեսյանի հետ կազմել է «Մեր դպրոցը», «Հայրենի աշխարհ» և «Հայրենագիտություն» դասագրքերը: Ա-ի բա նա ստ եղծությունները տպագրվել են «Մանկական ալբոմ» (2 փունջ, 1907, 1908), «Ծա ղիկներ» (2 փունջ, 1911, 1920) Ժող-Ներում: Գրել է լեգենդներ, հեքիաթ­ ներ, պոեմներ, «Հաղթված բազեն» հայկ. առա ­ ջին մանկ, օպերայի լիբրետոն: ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Աշոտ Արմենի (ծ. 1.1.1959, Ստեփանակերտ), կաթի և կաթնամթերքների ճարտարագետ-տեխնոլոգ: ՏԵխ. գիտ. դ-ր (1994), պրոֆ. (1994): ՀԳԳ Ա թղթ. անդամ (1998): Ա. Հ. Աղաբաբյանի որդին: Ավարտել է ԵԱԱԻ (1981): 1986-89-ին' ՀԳԱ կաթի ֆիզքիմիայի բաժնի, 1989-94-ին' կաթի տեխնոլոգիայի և ֆիզքիմիայի լաբորատորիայի, 1994-98-ին'գիտության բաժնի վարիչ, 1998- 2002-ին' ՀՀ գյուղատնտ. նախ-յան «Ագրոգիտություն» ընկերության գործադիր տնօ­ րեն, 2002-ից' Գյուղատնտեսության աջակցու­ թյան հանրապետ. կենտրոնի փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում Են պանիրնե­ րի անթափոն արտադրության մեջ կաթնա­ թթվային մանրէների կենսբ. ակտիվ պատրաս­ տուկների կիրառության տես. հիմնավորումնե­ րին և գործն, հետևանքներին: Մշակել է հո­ լանդ. խմբի պանիրների ստացման տեխնոլո­ գիա' տեխնոլոգ, պարամետրերի միասնակա­ նացման Եղանակով: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1998):

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Արմեն Հայ­ րապետի [15.6.1925, գ. Հայադ (այժմ' ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում) - 27.1. 1974, Երևան], կաթնագոր­ ծության բնագավառի գիտ­ Գ. Գ. Աղաբաբյան նական: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր, պրոֆ. (1972): Ա.Ա. Աղաբաբյանի հայրը: Ավարտել է ԵԱԱԻ (1953): 1956-60-ին' ԼՂՀ Մարտունու շրջանի գյուղվարչության պետ. գործկոմի նախագահ, 1961-74-ին' ԵԱԱԻ կաթի տեխնոլո­ գիայի հիմնախնդր. լաբորատորիայի կաթի ֆիզ­ քիմիայի բաժնի վարիչ: Ուսումնասիրել է (առաջինը Հայաստանում) շվեյցար., չանախ և հայկ, պանիրների հասու­ նացման շարժընթացում էլեկտր, դաշտի ազ­ դեցության տակ սպիտակուցային ֆրա կցիա ­ ների անջատումը, աղաջրային պանիրների հասունացման վրա միկրոտարրերի տարբեր խառնուրդների ազդեցությունը: Երկ. Կաթի և կաթնամթերքների կենսաքիմիան, Ե., 1973 (համահեղինակ): Կաթի բաղադրության և հատկությունների փոխադարձ կապը, Ե., 1974:

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Գրիգոր Գար եզին ի [12(25).6. 1911, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 9.10. 1977, Գորիս, թաղված է Երևանում], ճարտարա­ պետ: ՀԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1961), ՀԽՍՀ վաստ. ճարտ. (1968), ՒսՍՀՄ շին. և ճարտ. ակադ-ի թդթ.անդամ (1957): Ավարտել է Ե Պ հ (1937): 1950-59-ին' Երևանի գլխ. ճարտ., 1959-77-ին' ՀԽՍՀ Պետշինի նախագահ: Ա-ի գործերն աչքի են ընկնում ճարտ. ազգ. ավան­ դույթների ստեղծագործ, կիրառմամբ, շին. հո­ րինվածքի ինքնատիպությամբ (Սառցակոմբի­ նատ, 1950, Հրազդանի մեծ կամրջի ճարտ. մշա­ կում, 1956, ավտոկայան, 1966, ինստ-ներ, վարչ. շենքեր, դպրոցներ, կենար, փողոցների անկյունադիր բնակելի տներ Երևանում, տարբեր կա­ ռույցներ ՀՀ այլ քաղաքներում): Ա-ի գլուխգործո­ ցը Երևանի Կենար, շուկան է (1952): Գրկ. Աղաբաբյան Գրիգոր (ալբոմ), Ե., 1981:

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Կարապետ Տիգրանի [1896, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 1965, Թբիլիսի], մանկավարժ, թարգմանիչ: 1913-18-ին դասավանդել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմա րա ­ նում, 1918-21 ֊ին' Թիֆլիսի Քամոյան օրիոր­ դաց, 1921-2 4 -ի ն 'հայկ. միջն. դպրոցների տնօ­ րեն: 1924-37-ին դասավանդել է մի շարք բուհե­ րում, 1952-ից' Թբիլիսիի մանկավարժ, ինստ-ի հայոց և ադրբ. լեզուների և գրակ-յան ամբիոնի վարիչ: Հեղինակ է դպրոց, դասագրքերի և ձեռ­ նարկների, կատարել է թարգմանություններ: ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Նիկոլ Լիպարիւոի [ծ. 28.1.1964, գ. Կողբ (ՀՀ Տավուշի մարզ)], նկարիչ: Ավարտել է ՀՊ Մ Ի (1986): Ազգ. գեղանկարչ. ավանդույթները


ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ նորովի են դրսևորվել Ափ -------------------------- գործերում, նուրբ գունա64 յին հակադրություններով զուգորդված են ռեալիստ, և տպավորապաշտ. ընկալումները («93 թ. ձմե­ ռը», 1993, «Կողբի ծաղիկներ», 1994, «Տաք աշուն», 1995, «Մի կտոր Հայաստան», 1998, «Ջեր­ մուկի ձորը», 1999, «Ծաղիկների հմայքը», 2000, «Փարվանայի հրաշքը», 2000 ևն): Անհատ, ցու­ ցահանդեսներ' Ֆրանսիայում (1996-2001), ԳԵրմանիայում (2001), հտալիայում (2001), Երևանում (2004) և այլուր: ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Նիկողայոս Հովհաննեսի [ծ.թ. անհտ, Սպահան (Իրան) - 1811], վաճառական, բարեգործ: 1754-ին տեղափոխվել է Մոսկվա, ապա' Աստրախան: Թույլավություն է ձեռք բե­ րել Ա ստ րա խ ա նում Աղաբաբյան դպրոցի (1810) բացման համար, որի կա ռուցմա նը հատկացրել է 50 հզ. ռուբլի: ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Շա վա րշ Մնացականի [7(20). 12.1900, Ղարաքիլիսա (այժմ' Վանաձոր) 31.10.1967, Երևան], գյուղատնտես: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1945), պրոֆ. (1947): ՀԽՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1960): Վ.Շ. Աղաբաբյանի հայրը: Ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխ. ինստ-ը (1925): 1949-51 ֊ին' Հայկ. անասնաբուծության և վերարտադրության Գ Հ հ տնօրեն, 1956-67-ին' բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են կերաբույսերի կենսբ. առանձնահատկություննե­ րի, ՀՀ կերային բազայի բարելավման հարցե­ րին: «Ս Ս ՀՍ խոտհարքների և արոտների կերա­ բույսերը» (հ .1 -3 ,1950-56, ռուս.) աշխատության 1-ին հատորի համար' Խ Ս ՀՍ Պետ. մրց. (1951):

Ձորյան», 1955, «Սկսել Բակունց», 1959, «Արձագանք­ ներ», 1963, «Արդիականու­ թյուն և գրականություն», 1965, «Եղիշե Չա րենց», գիրք 1-2, 1973-77, « X X դարի հայ գրականության զ ո ւգ ա հ ե ռ ա կ ա ն ն ե ր ո ւմ » , գիրք 1-2, 1983-84 ևն): ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1979): Երկ. Դեպի աղբյուրը լույսի (հոդվածների ժող.), Ե., 1979: Հոդվածներ, դիմանկարներ, հուշեր, Ե., 1982: Հովհաննես Շիրազ (գր. էտյուդներ), Ե., 1984: Հայ սովետական գրականության պատմու­ թյուն, հ. 1, Ե., 1986: ԱԲ. Աղաբաբյան

ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Վերգինե Գարեգինի [9(22).11. 1913, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 15.3. 1985, Երևան], հողագետ, մելիորատոր: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1972): Ավարտել է Վրաց. գյուղատնտ. ինստ-ը (1934): 1958-85-ին' ՀԽ ՍՀ հողագիտու­ թյան և ագրոքիմիայի Գ Հ հ բաժնի վարիչ: Աշ­ խատանքները վերաբերում են Արարատյան դաշտի աղուտ-ալկալի հողերի ծագման առանձնահատկություններին, գյուղատնտ. բույ­ սերի աղադիմացկունության հարցերին: Մշակել է և արտադրության մեջ ներդրել աղուտ-ալկալի հողերի քիմ. բարելավման տեխնոլոգիա: ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Վլադիսլավ Շավարշի [8.11.1932, Կույբիշև (այժմ' Սամարա' ՌԴ-ում) - 8.11.1994, Երևան], բուսաբան: Կենսբ. գիտ. ղ-ր (1969), պրոֆ. (1972): Շ. Մ. Աղաբաբյանի որդին և է. Ց. Գաբրիելյանի ամուսինը: Ավարտել է Լենինգրադի պետ. համալսարանը (1955): 1961-64-ին և Երկ. Կերային կուլտուրաների սերմնաբուծությու­ 1966-70-ին աշխատել է ՀԽՍՀ ԳԱ Բուսաբանու­ նը, Ե., 1959: թյան ինստ-ում, 1964-66-ին' ՀԽՍՀ ԳԱ կենսբ. ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ (Աղաբաբ) Ռուբեն Հակոբի [29. բաժանմունքի գիտքարտուղար, 1970-94-ին' 11 (12.12). 1911, Թ իֆլիս - 6. 12. 1970, Թբիլիսի], ՀՊ Ս Ի բուսաբանության ամբիոնի վարիչ: ճա րտ ա րա պ ետ , բանաստեղծ: ճա րտ . դ-ր, Աշխատանքները վերաբերում են բույսերի պրոֆ. (1949): ՎԽ ՍՀ գիտ. և տեխ. վաստ. գոր­ ծիչ (1962): Հ. Բ. Աղաբաբի որդին: Ավարտել է ծաղկափոշու և սպորների ձևի, կառուցվածքի Թ իֆլիսի պոլիտեխ. ինստ-ը (1932): Դասախո- և զարգացման հարցերին, բույսերի ձևա բա ­ սել է Թիֆլիսի, 1943-49-ին' Երևանի պոլի- նությանը և կարգաբանությանը: Երկ. П ы л ь ц а п р и м и т и в н ы х п о к р ы т о с е м е н н ы х , տեխ. ինստ-ներում: Ա-ի նախագծերով կառուց­ Е., 1973. վել են բնակելի և հաս. շենքեր, Թթիլիսիի հայ ԱՂԱԲԱԲՈՎ Ալեքսանդր Գրիգորի (1863, Աստրամշակույթի գործիչների Խոջիվանքի պանթեո­ նը: Գրել է մանկ, բանաստեղծություններ, հրա- խան - 1922, Կազան), ակնաբույժ: Բժշկագիտ. դ-ր (1893), պրոֆ. (1900): Ավարտել է Կազանի տարակել 3 ժող. (1930, 1939, 1948): Երկ. Հանդիպում դարերի հետ, Ե., 1982: А р х и ­ համալսարանի բժշկ. ֆակ-ը (1888): 1896-ին վա­ т е к т у р а г р у з и н с к о г о н а р о д н о г о ж и л и щ а , Тб., 1945; րել է նույն համալսարանի մասնավոր ակնաբու­ К о м п о з и ц и я к у п о л ь н ы х с о о р у ж е н и й Г р у з и и и А р ­ ժության դասընթացը, 1900-22-ին' աչքի հիվան­ м е н и и , Е., 1950. դությունների, 1922-ին, միաժամանակ' Կազանի ԱՂԱԲԱԲՅԱՆ Սուրեն Բարդուղի [22.1.1922, ԲԿԻ ակնաբուժության ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են կաթնա­ Ղարաքիլիսա (այժմ' Վանաձոր) - 19.3.1986, Երևան], գրականագետ-քննադատ: Բանասիր. սունների և մարդու աչքի նյարդ, վերջույթների գիտ. դ-ր (1964), պրոֆ. (1969): ՀԽ ՍՀ գիտ. ուսումնասիրմանը: Իրականացրել է տրախոմա­ վաստ. գործիչ (1974): Ավարտել է Ե Պ Հ (1944): յի դեմ պայքարի կազմակերպման, հիվանդու­ 1954-86-ին' Մ. Աբեղյանի անվ. գրակ. ինստ-ի թյան կանխարգելման և հիվանդների բուժման հայ խորհրդ. գրակ-յան բաժնի վարիչ: Աշխա­ արդյունավետ միջոցառումներ: Կիրառել է տրա­ տությունները նվիրված են հայ գրակ-յան պատ­ խոմայի հետևանքով կոպի ներշրջման դեպքում մության և տեսության հարցերին, գրողի գեղ. վիրահատության ձևափոխված եղանակ: Հրա­ մտածողության վերլուծությանը («Ստեփան տարակել է «Գլաուկոման աչքի կլինիկայի տվյալ-


Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1999): Ե Պ Բ Հ ոսկե մեդալ (

2000):

ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ --------------------------

65

Երկ. М о л е к у л я р н ы е о с н о ­ вы б и о л о ги и а р б о в и р у с о в , М ., 1973 (հա մա հեղինա կ).

Գ.Գ. Աղաբալյանց

Ա.Ա. Աղաբեկյան

ԱՂԱԲԱԼՅԱՆ Տուրի Անդրեյի (ծ. 10.2.1935, Թիֆլիս), ընդերքաբանության ճարտարագետ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1981), պրոֆ. (1985): Ավարտել է Վրա ստ ա նի պոլիտեխ. ինստ-ը (1958): 1972-83-ին' հյԱՀՄ Երկրբ. նախ-յան Երևանի փ որձա մեթոդ. արշավախ մբի ղեկավար: 1983-95-ին' ՀՊՃՀ լեռն, գործի ամբիոնի վա­ րիչ: 1995-2002-ին' ՀՀ օգտ. հանածոների պաշարների պետ. հանձնաժողովի նախագահ: Աշխատանքները վերաբերում են Երկրաբանահետա խ ուզ. աշխ ատանքների տնտեսագիտ. և հաշվարկման մեթոդներին, օգտ. հա­ նածոների հանքավայրերի արդ. գնահատման, ընդերքի համալիր, արդյունավետ յուրացման, մշակման տեխնոլոգիային, Երկրաէկոլոգիայի խնդիրներին: Հանք, պա շա րների միջազգ. ակադ-ի հայկ. կենտրոնի նախագահ (1996): Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1999):

ներով (1884-1894)» (ռուս., 1896) և «Տրախոմայի մասին» (ռուս., 1896) աշխատությունները: Կազանի ակնաբույժների ընկերության հիմնադիր-տնօրեն (1913-ից): ԱՂԱԲԱԲՈՎ Առնոլդ Ռուբենի (7.9.1929, Բաքու - 28.3.1999, Երևան), սցենարիստ, կինոռեժի­ սոր: ՀհյԱՀ արվ. վաստ. գործիչ (1980): Ավար­ տել է Մոսկվայի սցենար, բարձրագույն դասըն­ թացները (1962): Հեղինակ է «Բարև, ես եմ» (1965), «Վերադարձ» (1973), «Սիրամարգի ճի­ չը» (1982, Ֆ. Դովլաթյանի հետ), «Մենավոր ընԵրկ. О б о с н о в а н и е л и м и т о в с о д е р ж а н и й и н е к о ­ կուզենին» (1986) և այլ ֆիլմերի սցենարների: т о р ы е в о п р о с ы р а з р а б о т к и м е с т о р о ж д е н и й , Е., Նկարահանել է «Գառնի» (1967, կարճամետ­ 1975; Т е о р и я и п р а к т и к а о п т и м а л ь н о г о о с в о е н и я րաժ), «Շեկ ինքնաթիռ» (1976, Ա. Հայրապետյա- недр, М ., 1994. նի հետ), «Արևիկ» (1978, Ա. Հայրապետյանի ԱՂԱԲԱԼՏԱՆՅ ԳԵորգի ԳԵրասիմի [5(18). 10. հետ, սցենարը' Ա-ի, Գ. Առաքելւանի հետ, «Ձլա- 1904, Ղզլար (Դաղստան) - 20.3.1967, Մոսկտա Պրահա» գլխ. մրց.' 1979), «Որտե՞ղ էիր, վա], գինու քիմիայի և տեխնոլոգիայի բնագա­ մարդ Աստծո» (ըստ Ջ. Խալափյանի, 1992, սցե­ վառի գիտնական: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր նարը' Ա-ի, հեռուստաֆիլմ) և այլ կինոնկարներ: (1937), պրոֆ. (1938): Ռ Խ Ֆ Ս Հ գիտ. և տեխ. ԱՂԱԲԱԲՈՎ Սերգեյ ԱրտԵմի (25.10.1926, Մա- վաստ. գործիչ (1964): Ավարտել է Նովոչերկասխաչկալա - 23.10.1959, զոհվել է ավիավթա­ կի (Ռոստովի մարզ) գյուղատնտ. ինստ-ը րից), կոմպոզիտոր: Ավարտել է Մոսկվայի կոն­ (1930): 1961-ից' Սննդի արդ-յան համամիութ. սերվատորիան (1956): Նպա ստ ել է Դաղստանի հեռակա ինստ-ի գինեգործության ամբիոնի պրոֆեսիոնալ երաժշտ. մշակույթի զա րգա ց­ վարիչ: Ա. առաջարկել է գինիների գիտ. դասա­ մանը: Գրել է սյուիտ (1951), «Պոեմ-ռապսո- կարգում, ուսումնասիրել մադերացման, խերեդիա» (1959) ջութակի և դաշնամուրի, սացման, գինուց կոնյակի սպիրտի թորման մե­ «Դաղստանյան սյուիտ» սիմֆ. նվագախմբի խանիզմներ: Մշակել ու ներդրել է անընդհատ համար (1954), «Անցյալի պոեզիայից» (1956), հոսքով տեխնոլոգ, շարժընթացների ավտոմա­ «Հայկական պոեզիայից» (1957-58) վոկալ տացման, շամպայն գինիների ա րտ ա դրու­ շարքերը, կանտատներ, երգեր: թյան, գինու որակի և քիմ. բաղադրության Գրկ. Я к у б о в М ., С е р г е й А г а б а б о в , М , 1966. որոշման նոր մեթոդներ: Լենինյան մրց. (1961): ԱՂԱԲԱԼ8ԱՆ Արթուր Ստեփանի (ծ. 3.6.1938, Երկ. Х и м и к о - т е х н о л о г и ч е с к и й к о н т р о л ь п р о и з ­ Երևան), մոլ. վարակաբան: -Կենսբ. գիտ. դ-ր в о д с т в а с о в е т с к о г о ш а м п а н с к о г о , М ., 1954; И з б р . (1993), պ րոֆ. (1999): Բժշկ. ծառայության р а б о т ы п о х и м и и и т е х н о л о г и и ви н а , ш а м п а н с к о г о փոխգնդապետ (2001): Ավարտել է Ալմա Աթա- и к о н ь я к а , М ., 1972. յի բժշկ. ինստ-ը (1965): 1966-85-ին աշխատել է ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ Արթուր Ալեքսանդրի [ծ. 24.11. Հ խ ՍՀ ԳԱ Փորձարար, կենսաբանության ինստ- 1963, գ. Մեծ Թաղլար (այժմ' ԼՂ Հ Հադրութի ում, 1985-93-ին' Պրոկտոլոգիայի ինստ-ի կլի- շրջանում)], Արցախյան ազգ-ազատագր. շա րժ­ նիկաախտորոշման բաժնի վարիչ, 1994-95-ին' ման և ռազմ, գործիչ: ՀՀ բանակի գեներալ-լեյԵ Պ Բ Հ ռազմաբժշկ. ֆակ-ի դեկանի տեղակալ, տենանտ (2003): Ավա րտ ել է Ե Պ հ (1986): 1994-2002-ին' ամբիոնի վարիչ: 1988-91 ֊ին' Ստեփանակերտի կոնդենսատոր­ Ա. առաջին անգամ անջատել և ֆիզքիմ. ու ների գործարանի Հադրութի մասնաճյուղի ար­ էլեկտրոնամանրադիտակային եղանակներով տադրամասի պետ: բնութագրել է pseudom onas putida և turingien1991 -92-ին' Հադրութի շրջանի կամավոր, sis բակտերիաների պլազմիդային ԴՆԹ-ները: ջոկատների համակարգող, 1992-95-ին' ՀադԱռաջարկել է մարդու հաստ աղիքում ուռուց- րութի պաշտպան, շրջանի, 1997-99-ին' ՀՀ ՁՌՒ քային աճի վաղ ախտորոշման կենսաքիմ. չա­ 14-րդ բրիգադի հրամանատար, 1999-ի հուլի­ փանիշներ:5 սին' ԼՂ Հ Ն Գ նախարար, 1999-ի օգոստ-ից' ՀՀ 5. Ով ով է. հայեր


Ա Ղ Ա Բ Ե Կ 8Ա Ն -------------------------66

Կառավարությանն առընթեր տարածաշրջանային ինտեգրման վարչության պետ, 2000-ից' ՀՀ պաշտ­ պանության փոխնախարար: Մասնակցել է Հադրութի, Ասկերանի, Մարտակերտի, Քելբաջարի, Զանգելանի ինքնա­ պաշտպան. և ազատագր. մարտերին: 1992-ի հունիսի վերջին ղեկավարել է Դրա խ տ իկ-Ջրա կուս-Տող, օգոստ ոսի 15-ին' Խուրուհոտ բա րձունք-ՄԵլիքա շեն-Հա դրութ հատվածների ինքնապաշտպանությունը: ԼՂ Հ 1-ին, ՀՀ 2-րդ աստիճանի «Մարտական խաչ» շքանշաններ, ՀՀ Պ Ն «Մարշալ Բաղրամյան-100», «Դրաստամատ Կանայան» հուշա­ մեդալներ: ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ Կիմ Բագրւստի [ծ. 15.3.1938, գ. Ցայջի (այժմ' Հարժիս' ՀՀ Սյունիքի մարզում)], գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1994), պրոֆ. (1995): Ավարտել է Ե Պ Հ (1966): 1968-ից' Ե Պ Հ դասախոս: Ուսումնասիրությունները վե­ րաբերում են հայ նորագույն գրակ-յան որոշակի հարցերի [«Գուրգեն Մահարի», 1975, «Երեք դի­ մանկար», 1983, «Հրանտ Մաթևոսյան», 1988, «Արդի հայ արձակի զարգացման միտումները (1960-80-ական թվականներ)», 1992]: ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ Մարկոս (1830, Զմյուռնիա 1908, Կ. Պոլիս), հրապարակագիր, խմբագիր, մանկավարժ: Սովորել է Զմյուռնիայի Մեսրոպ­ յան, Փարիզի Մուրատյան (1843-49) վարժա­ րաններում: 1851-ին Մ. Մամուրյանի հետ Ջմյուռնիայում հիմնել է մասնավոր ուսումնա­ րան, 1860-63-ին Թ իֆլիսում խմբագրել է «Կռունկ Հայոց աշխարհին» կովկասահայ առա­ ջին ամսագիրը, 1866-67-ին Կ. Պոլսում' «Ծիլն Ավարայրի» պարբ-ը: Աշխատակցել է «Արևել­ յան մամուլ», «Լույս», «Բյուզանդիոն», «Ծա ­ ղիկ», «Լումա» պարբ-ներին: Հոդվածներում և առանձին աշխատություններում արտահայտել է արևելահայ համքարությունների շահերը, պաշտպանել 1860-ական թթ. հայ ազգ-ազատագր. շարժումները, մասնավորապես 1862-ի Ջեյթունի ապստամբությունը: Քննադատել է հայ եկեղեցու իրավունքները սահմանափակող «Պոլոժենիեն»: Կողմնակից է եղել արևելահայ-ի և արևմտահայ-ի մերձեցման միջոցով միասն. լեզվի ստեղծմանը: Գրել է «Տեղեկագիր Ամե­ նայն հայոց կաթողիկոսութեան այժմեան վիճա­ կին վրայ» (1865) և երկհատոր «Հայ ժողովրդի պատմութիւն» (ձեռագիր, Մատենադարան) աշ­ խատությունները: Ֆրանս-ից թարգմանել է Ֆ. Ֆիզոյի «Քաղաքակրթության պատմությունը»: ԱՂԱՏԱԲՅԱՆ Միհրան Կարապետի [5.9.1892, Ալբիստան (Կիլիկիա) - 14.10.1933, Բեյրութ], հաս. գործիչ, հրապարակախոս, խմբագիր, ման­ կավարժ: Հնչակյան կուս-յան անդամ: 1918-ից ու­ սուցչություն է արել Մերձ. Արևելքի մի շարք հայկ. վարժարաններում և որբանոցներում: 1926-ին' Լիբանանի ազգ. գավառ, ժողովի անդամ: 1926-28-ին բանտարկվել է: Եղել է ԲԵյրութի «Լի­

բանան» (1924-35), «ժողովուրդ» (1932) թերթերի խմբագիրը: Հրատարակել է «Ինչպես կգողնան» (1926), «Սիսի վերջին աթոռակալը և իր մեղա­ պարտ գավառականը» (1926) և այլ գրքեր: ԱՂԱԹՈՆ (Աղաթոնյան) Գրիգոր (4.7.1825, Կ. Պոլիս - 27.4.1868, Փարիզ), հաս. գործիչ: Մ. Աղաթոնի եղբայրը: Սովորել է Կ. Պոլսի ՆԵրսեսյան վարժարանում, այնուհետև' Փարիզի Գրինյոնի երկրագործ, բարձրագույն դպ րո­ ցում: 1848-ից Կ. Պոլսում զբաղվել է մանկա­ վարժությամբ, եղել ՆԵրսեսյան վարժարանի հոգաբարձու, ազգ. երեսփոխան, Հայոց բարե­ գործ. ընկերության (1860, սեպտ.) հիմնա­ դիրներից, մասնակցել արևմտահայերի Ազգ. սահմանադրության (1860) մշակմանը: Ղեկա ­ վարել է Թուրքիայի փոստահեռագր. վարչու­ թյունը, 1867-ին նշանակվել հաս. շինություննե­ րի Նախարար: Ա. հայացքներով ազգ-պահպանողական էր: Հեղինակ է երկրագործությանը և տնտեսագիտությանը վերաբերող աշխատու­ թյունների: Ֆրանսիայի Պարտիզպանության կայսեր, ընկերության (1853) և Թուրինի (Իտա­ լիա) Երկրագործ, ակադ-ի թղթ. (1859) անդամ: Գրկ. Տ ա դա վ ա ր յա ն հրտ., Վնտ., 1900:

Ն., Գրիգոր Աղաթոն, 2

ԱՂԱԹՈՆ (Աղաթոնյան) Մկրտիչ (1818, Կ. Պոլիս - 1890), հաս- քաղ. գործիչ: Գ. Աղաթոնի եղբայրը: Սովորել է Կ. Պոլսի ՆԵրսեսյան վարժարանում, ապա Ֆլորենցիայում հետևել վաճառական, դա­ սընթացների: 1846-ին' Կ. Պոլսի «Հայաստան» շաբաթաթերթի խմբագիր: Կ. Պոլսի Երկրագործ, ընկերության անդամ (1849): Մասնակցել է Ազգ. սահմանադրության մշակմանը, Հայոց բարեգործ. ընկերության (1860) հիմնադրմանը: 1876-81ին' Վանի փոխնահանգապետ: Կազմել է Թուրքի­ այի տնտ. զարգացման նախագծեր, կազմակեր­ պել բաժնետիր. ընկերություններ: ԱՂԱԼՅԱՆ Արմեն Ֆրեյդունի (ծ. 20.3.1930, Երևան), ճարտարապետ: ՀՀ վաստ. ճարտ. (1983): Ֆ. Հ. Աղալյանի որդին: Ավարտել է Ե Պ Ի (1954): 1964-69-ին' Երևանի գլխ. ճարտ-ի տե­ ղակալ, 1969-73-ին' Երևաննախագիծ ինստ-ի արվեստանոցի ղեկավար, 1980-90-ին' Ե Պ Ի ճարտ-շին. ֆակ-ի դեկան (պրոֆ.' 1990-ից): Ա-ի նախագծերով Երևանում կառուցվել են ճա րտ արա գիտ ա գեոդեզ. հետախ ուզումների և նկարահանումների հայկ. պետ. ինսւո-ը (1972-78), Հա յպետ տ րանսնախ ագիծ (1967), Հայպետջրնախագիծ (1969), Կապի նախագծա­ յին (1970, այժմ' ԱրմենՏել), էլեկտրոնային արդ­ յան նախագծային (1971) ինստ-ները, միջքա­ ղաքային ԱՀԿ (1971), Ե Պ Ի մասնւսշենքերից եր­ կուսը (1981-85), «Հյուսիսային» ավտոկայանը (1986-88): Կերպափոխ վող միջնորմի, հավա­ քովի միաձույլ կմախքով շենքի կառուցման Ա-ի եղանակով Սպիտա կի երկրաշա րժից հետո, 1990-ին, նախագծվել է իննհարկանի սեյսմա­ կայուն փորձարար, բնակելի շենք: ԱՂԱԼՅԱՆ Ֆրեյդուն Հա կոբի [20.11(1.12). 1876, Շուշի - 1.2.1944, Երևան], ճարտարա-


պետ: Ա.Ֆ. Աղալյանի հայ­ րը: Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի Քա ղա քա ց. ճա ր­ տ ա րա գետ ների ինստ-ը (1903): 1903-21 ֊ին աշխա­ տել է Բաքվում և այլ քա­ ղաքներում, 1921-ից' Երևանում: 19 30-37-ի ն ' Քանաքեռշինի ճարտ. բաժ­ նի վարիչ: Ա-ի նախ ագծե­ րով Բացվում կառուցվել են լ Ա . Աղալոփան բնակելի թաղամաս, երկթղ. ուղեկա մուրջներ, գանձատունն ու հարկային պալատը, Բանվո­ րական տունը, Գրոզնիում' բնակելի տներ, եր­ կաթբետոնե կամուրջ Սունժա գետի վրա, Ար­ մա վիրում' հայկ. եկեղեցի, Կիսլովոդսկում' ամառանոցներ, Ղզլա րում' հիվանդանոց և ամ­ բուլատորիա, Երևա նում' Քա նա քեռի ջրէկի վարչ. և բնակելի շենքերը, Հայջրտնտ. նախյան բնակելի շենքը, Քեթրանի (այժմ' գ. Գետ ա ­ մեջ' ՀՀ Կոտայքի մարզում) ջրանցույցը: Ա. դասա վանդել է Բաքվի (1917-21) և Երևա նի (1922-37) ուս. հաստատություններում: ԱՂԱԼՈՎՏԱՆ Լենսեր Աբգարի [ծ. 3.2.1940, գ. Քոլատ ակ (այժմ' ԼՂՀ Մարտակերտի շրջա ­ նում)], մեխանիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1980), պրոֆ. (2002), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1996): Ավարտել է Ե Պ Հ (1961): 1969-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Մեխանիկայի ինստ-ում, 1987-ից' տնօրեն: ՀՀ ԳԱԱ նախագահության անդամ (2000): Աշխա­ տանքները վերաբերում են անիզոտրոպ հե­ ծանների, սալերի և թաղանթների ասիմպտոտիկ տեսության կառուցմանը, առաձգականու­ թյան տեսության հարթ և տարած., ստատիկ, և դինամիկ, խառը եզրային խնդիրների լուծման, հիմքերի և հիմնատակերի հաշվարկի կիրառ. եղանակների տես. հիմնավորման ու հաշվար­ կի նոր մոդելների առաջադրման, կառուցվածք­ ների վրա սեյսմիկ ալիքների ազդեցության ու­ սումնասիրման հարցերին: Ռ Դ տես. և կիրառ. մեխանիկայի ազգ. կոմիտեի (1995), «Միջազ­ գային կիրառական մեխանիկա» (անգլ.) ամ­ սագրի խմբ. հանձնաժողովի (2003) անդամ, Եվրամիության գիտ. փորձագետ (2000): «Արցախ-Հայաստան» հաս-քաղ. կազմակերպու­ թյան հիւհյադիր-նախագահ (1992-96): Հայ գիտնականների և ճարտարագետների ընկերակցության (ԱՄՆ) Վ. Համբարձումյանի մրց. (1995): Երկ. А с и м п т о т и ч е с к а я т е о р и я а н и з о т р о п н ы х п л а с т и н и о б о л о ч е к , М ., 1997; Н е к л а с с и ч е с к и е к р а е в ы е за д а ч и а н и з о т р о п н ы х с л о и с т ы х ба лок, п л а с т и н и о б о л о ч е к , Е., 2005.

ԱՂԱԽԱՆՏԱՆ Գրիգոր Աշոտի [10(23). 10.1904, Իգդիր - 27.9.1986, Երևան), ճարտարագետ-մելիորատոր: ՀԽ ՍՀ վաստ. իռիգատոր (1957): Ավարտել է Դոնի գյուղատնտեսության և մելիո­ րացիայի ինստ-ը (Նովոչերկասկ,1929): 1940-53ին' ՀԽՍՀ ջրտնտ. նախարար, 1953-74-ին' ՀԽՍՀ

ջրային պրոբլեմների և հիդԱՂԱՄԱԼՅԱՆՑ րոտեխնիկայի Գ Հ Ի տնօ- -------------------------րեն: Մասնակցել է ՀԽՍՀ 67 ոռոգման նոր համակարգի ստեղծման աշխատանքներին, զբաղվել Արա­ րատյան դաշտի ստորգետնյա ջրերի օգտագործ­ ման, ոռոգման ցանցի նախագծման, Հայաստա­ նի ջրային տնտեսության զարգացման պատմու­ թյան հարցերով: ՀԽՍՀ ԳԽ պատգմ. (1947-55): Երկ. Ջրային տնտեսության զարգացումը Հայաս­ տանում, Ե., 1960:

ԱՂԱԽԱՆՅԱՆ Թադևոս Մամիկոնի (ծ. 13.8. 1924, Աշտարակ), էլեկտրոնիկայի բնագավառի գիտնական: Տեխ. գիտ. դ-ր (1967), պրոֆ. (1969): ԽՍՀՄ-ում ռադիոէլեկտրոնիկայի և կիսահա­ ղորդչային էլեկտրոնիկայի տեսության հիմնա­ դիրներից: Ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտաֆիզ. ինստ-ը (1952): 1965-94-ին'նույն ինստ-ի էլեկտրոնիկայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատություն­ ները վերաբերում են կիսահաղորդչային էլեկտ­ րոնիկայի և միկրոէլեկտրոնիկայի սարքերի տե­ սության, մշակման և կիրառման հարցերին: Երկ.О с н о в ы т р а н з и с т о р н о й э л е к т р о н и к и , М ., 1974; И н т е г р а л ь н ы е м и к р о с х е м ы , М ., 1983; Р а д и а ­ ц и он н ы е эф ф екты в ин те гра л ьн ы х м и кр осхем а х, М ., 1989 (հա մա հեղինա կ).

ԱՂԱԽԱՆՅԱՆՅ Օկմիր Եղիշի (ծ. 5.1.1927, Լենինգրադ), աշխարհագետ: Աշխարհագր. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1969): Տաջիկստանի գիտ. վաստ. գործիչ (1990): Ավարտել է ԼԵՆինգրադի մանկավարժ, ինստ-ը (1948): 1951-68-ին աշխա­ տել է Տաջիկ. ԽՍՀ ԳԱ Պամիրյան կենսբ. ինստում, 1968-70-ին' Կալինինգրադի համալսարա­ նում, 1971-ից' Մինսկի մանկավարժ, ինստ-ում: Աշխատությունները վերաբերում են լեռնային երկրների ֆիզ. աշխարհագրության հարցերին: Երկ. О с н о в н ы е п р о б л е м ы ф и з и ч е с к о й ге о г р а ­ ф и и П а м и р а , Д у ш а н б е , ч. 1 — 2, 1965 — 66; А р и д н ы е горы С С С Р : П р и р о д а и гео гр аф и ч ески е модели ф л о р о ге н е з а , М ., 1981.

ԱՂԱՄԱԼՅԱՆ Վիլեն Արշավիրի (ծ. 21.1.1937, Երևան), երկրաբան - հետախույզ: Երկրբ. գիտ. դ-ր (1998): Ավարտել է Ե Պ Հ (1959): 1960ից' ՀՀ ԳԱ Ա Երկրբ. գիտ-ների ինստ-ում, 1993-2002-ին' իզոտոպային Երկրբ. լաբորա­ տորիայի վարիչ (միաժա մանակ' ՀՀ Ս Պ Ա Ծ սեյսմիկ վտանգի գնահատման բաժանմունքի վարիչ), 2002-ից' քարագրության բաժնի առա­ ջատար գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում են Հա յաս­ տանի և Կովկասի բյուրեղային հիմքի մինչքեմբրյան և պալեոզոյան ապարների շերտ ա գ­ րության, ծագումնաբան, և Երկրա կեղևի ձևավորման հարցերին: ԱՂԱՄԱԼՅԱՆՑ Սուքիաս [11.12.1738, Շոռոթ (Սյունիքի Երնջակ գավառ) - 18.3.1789, Գենե­ տիկ], մաթեմատիկոս, մանկավարժ: Գենետ ի­ կի Մխիթարյան միաբանության անդամ: Հիմն, աշխատությունն է «Թուաբանութիւն»-ը (1781): հ տարբերություն «Արհեստ համարողութեան» (հայ. առաջին տպագիր մաթ. գիրքը) գրքի, այն


Ա Ղ Ա Մ ԻՐՋՅ Ա Ն -------------------------68

ունի հարուստ բովանդակություն, պարունակում է մաթ. սահմանումներ և ապացույցներ: Նյութի դա­ սավորությունը, սահմանումների, ապացույց­ ների շարադրանքը համապատասխանում է Արմ. Եվրոպայի XVIII դ. մաթ. ուս. գրակ-յան պահանջներին: ԱՂԱՄԻՐՏՅԱՆ Ռուբեն Սերգեյի (20.12.1922, Թիֆլիս ֊ 26.10.1991, Լենինգրադ), ռեժիսոր, մանկավարժ: Վրաց. ԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1972), Խ ՍՀՄ ժող. արտիստ (1983): Ավարտել է Լենինգրա դի թաւոերարվ-ի ինստ-ը (1953): 1953-ից դա սա վա նդել է նույն ինստ-ում (պ րոֆ.' 1975-ից, 1975-85-ին' ամբիոնի վա­ րիչ): 1961-֊66-ին' Լենինգրադի դրամատիկ, մեծ թատրոնի ռեժիսոր, 1966-ից' Կոմիսարժևսկայայի անվ. թատրոնի գլխ. ռեժիսոր: Լավագույն բեմադրություններից են' Դրուցեի «Սրբություն սրբոց», Բուլգակովի «Տուրբիննե­ րի օրերը», «Բորիս թագավորը» (ԽՍՀՄ Պետ. մրց ., 1984), Ալյոշինի «Դիվա նա գետը» ևն: Պիեսներ է բեմադրել նա և Ֆինլանդիայի, ՉԵխոսլովակիայի, Հունգարիայի թատրոններում: Հեղինակ է «ժամանակ: Թատրոն: Ռեժի­ սոր» (1987) գրքի: ԱՂԱՄԻՐՈՎ (Աղամիրյւսն) Գոգա Գրիգորի [18.8.1916, ք. Գրոզնի (ՉԵչնիա, ՌԴ) ֊ 2.4. 1997, ք. Վորոնեժ], Խորհրդ. Միության հերոս (5.11.1944), գվարդիայի գնդապետ: Ավարտել է Բալաշովի № 3 օդաչու, դպրոցը (1937), Մոնինոյի (1968-ից' Ցու. Ա. Գագարինի անվ.) ռազմաօդային ակադ-ի բարձրագույն դասընթաց­ ները (1957): 1939-ին զորակոչվել է բանակ: Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամանակ ծա­ ռայել է հեռահար գործողության ռմբակոծիչ ավիացիայում: Կատարել է 234 մարտ, թռիչք, հատուկ առաջադրանքով' 44-ը դեպի Հարավսլավիա: Հերոսի կոչման արժանացել է մարտ, գործողություններում թռիչքային բարձր վար­ պետության և ցուցաբերած արիության համար: Զորացրվել է 1972-ին: ԱՂԱՄԻՐՈՎ Վլադիմիր Լևոնի [ծ. 23.9.1921, Չա րջոու (Թուրքմենստան)], ճարտ ա րագետմեխանիկոս: Տեխ. գիւո. դ-ր (1966), պրոֆ. (1966): Ավարտել է Մոսկվայի ժուկովսկու անվ. ռազմաօդային ճարտարագիւո. ակադ. (1952): 19 45-80-ին աշխ ա տ ել է նույն ակադ-ում, 1980-91 ֊ին' Մոսկվայի ավտոմոբիլային գոր­ ծարանի բարձրագույն տեխ. ուս. հաստատու­ թյան նյութերի դիմադրության ամբիոնի պրոֆ.: Աշխատանքները վերաբերում են թռչող ապարատների տարրերի ամրության, կայու­ նության և մարտ, կիրառման հարցերին: ԱՂԱՄ8ԱՆ Կարեն Գուրգենի (ծ. 28.11.1945, Երևան), նկարիչ: Սովորել է ԵԳՌՒ-ում (1961-64), ավարտել Ե Գ Թ հ (1969): 1998-ից' ՀՆ Մ նախագահ: Հայաստանում ժամանակա­ կից դիզայնի հիմնադիրներից է: 1970-ից դասա­ վանդում է Ե Գ Թ հ -ո ւմ (պ րոֆ .' 1989-ից,

Ռ.Ս. Աղամիրզյան

Գ.Գ. Աղամիրով

1988-94-ին' Ե Գ հ ամբիոնի վարիչ): Գործերին բնորոշ են խորհրդանշ. համադրությունները, արտահայտչամիջոցների թարմությունը («Սփյուռք», 1988, «Սպիտ ակ խորանարդ», 1990, «Հպումներ», 1998, «Ապագա հիշողու­ թյուններ», 2000, «Իրա վիճա կ, առավոտ», 2002, «Համբույր», 2004 ևն): Անհատ, ցուցա­ հանդեսներ' Երևանում (1991,2001), Փարիզում (1992), Պրահայում (1993), Բեռլինում (1994), Մոսկվայում (2002), Ամուլում (2002): Գործերից պահվում են ՀՀ, ՌԴ, Ֆրանսիայի ազգ. պատկե­ րասրահներում, արվ-ի թանգարաններում: Հնդկա ստ ա նի Ջ. Ն երուի անվ. (1957), ՀԼ Կ Ե Մ (1980) մրց-ներ: ԱՂԱՅԱՆ Գրիգոր Ադասու (27.12.1955, Երևան - 7.7.2005, Երևան), համաճարակաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2003), պրոֆ. (2005): Բժշկ. ծառայու­ թյան գնդապետ (1999): Ավա րտ ել է Ե Բ Ի (1980): 1989-2000-ին աշխատել է ՀՀ Ն Գ Ն հոս­ պիտալի պետի տեղակալ, ռազմաբժշկ. հանձ­ նաժողովի նախագահ, ապ ա' բուժ., 2000-05ին' ՀՀ Պ Ն ռազմաբժշկ. վարչության պետ: Աշխատանքները վերաբերում Են ՀՀ ԶՌՒ-ում բուժսպասարկման մակարդակի բարձրացման և բա նա կում վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման խնդիրն Երին: Հեղին ակ է ուսումնամեթոդ. ձեռնարկների: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (2001), Բնության և հասարակության մասին ԳԱ պատվ. պրոֆ. (

2000 ):

ՀՀ «Մա րտ ակա ն ծառայության համար» (2001), Մխիթար Հերացու (2003), «Մարշալ Բաղրամյան-100» (2003), «Համագործակցու­ թյան ամրապնդման համար» (2004), Գերմա ­ նիայի Պ. էռլիխի արծաթե (2002) մեդալներ: ԱՂԱՅԱՆ էդուա րդ Բա գրա տ ի [16.3.1913, Մեղրի (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում) - 29.12. 1992, Երևան], լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1949), պրոֆ. (1946), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1982, թղթ. անդամ' 1953-ից): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գոր­ ծիչ (1970): Ավարտել է Ե Պ Հ (1938): 1939-92-ին' Ե Պ Հ դասախոս, 1956-86-ին' ընդհանուր լեզ­ վաբանության ամբիոնի, 1952-92-ին, միաժա­ մանակ' ՀՀ ԳԱԱ Լեզվի ինստ-ի ընդհանուր և համեմատ, լեզվաբանության բաժնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են ընդհա­ նուր լեզվաբանության, հայ լեզվաբանության պատմության, համեմատ, քերակ-յան և ստու-


ՍՂԱՑԱՆ

69 և Հայաստանի աշխատա­ վորների պայքարը սովե­ տական իշխանության հաղթանակի համար», 1962, ռուս., «Վ.հ.Լենինը և Անդրկովկասի սովետական հ ա ն ր ա պ ե տ ո ւթ յո ւն ն ե ր ի Ղ.լյ. Աղայան ստեղծումը», 1976, ռուս.), Է.Բ. Աղայան Ծ.Պ. Աղայան ազգ-ազատագր. պայքա­ գաբանության հարցերին («Լեզվաբանության րին («Հայ ժողովրդի ազատագրական, պայքա­ ներածություն», 1952, «Հայ լեզվաբանության րի պատմությունից», 1976, «Հոկտեմբերը և հայ պատմություն», հ. 1-2, 1958-62, «Գրաբարի ժողովրդի ազատագրական պայքարը», 1982): քերականություն, հ.1, գիրք 1, 1964, «ժա մանա­ Մասնակցել է «Հայ ժողովրդի պատմություն» կակից հայերենի հոլովումը և խոնարհումը», ակադ. բազմահատորյակի, մի շարք կոլեկտիվ 1967): Ա-ի «Արդի հայերենի բացատրական բա­ աշխատությունների, դասագրքերի ստեղծմա­ ռարանը» (հ. 1-2, 1976) ներառում է աշխարհա­ նը: ՀԽ ՍՀ ԳԽ պատգմ. (1963-71): Երկ. Արշավիր Մելիքյան, Ե., 1969: Ռուսաստանի բար գրակ. մեջ գործածված հայ-ի գրեթե ողջ բառապաշարը, ժամանակակից հայ-ի դարձ­ դերը հայ ժողովրդի պատմական ճակատագրում, Ե., վածաբանությունը. պարունակում է 135 600 1981: В е к о в а я д р у ж б а н а р о д о в З а к а в к а з ь я , ч.1 — 4, բառ և 11 000 դարձվածաբան, միավոր: Հեղի­ Е., 1 9 7 0 -8 0 . Գրկ. Ծատուր Աղայան [կենսամատենագիտություն], նակ է դպրոց, դասագրքերի, բուհ, ձեռնարկնե­ Ե., 1983: րի («Լեզվաբանության հիմունքներ», 1987): ԱՂԱՅԱՆ Ղազարոս Ստեփանի [4(16).4.1840, ՀԽ ՍՀ ԳԽ պաւոգմ. (1980-90): գ. Բոլնիս Խաչեն (այժմ' գ. Բոլնիս' Վրաստանի Երկ. Լեզվի ծագումը և զարգացումը, Ե., 1948: Լա­ Բոլնիսի շրջանում) - 20.6.1911, Թիֆլիս, թաղ­ տիներեն լեզվի քերականություն, գիրք 1, Ե., 1950: Պատմահամեմատական մեթոդը լեզվաբանության ված է Խոջիվանքի պանթեոնում], գրող, ման­ մեջ, Ե., 1957: Բառաքննական Լւ ստուգաբանական կավարժ, հրապարակախոս, գրակ-հաս. գոր­ հետազոտություններ, Ե., 1974: Նախամաշտոցյան ծիչ: Մ.Ղ. Աղայան)7 հայրը: Սովորել է Թ իֆլիսի հայ գրի ու գրականության, մեսրոպյան այբուբենի և Ներսիսյան դպրոցում (1853), ա յնուհետև հարակից հարցերի մասին, Ե., 1977: Ընդհանուր և զբա ղվել ինքնակրթությամբ: 1859-62-ին հայկական բառագիտություն, Ե., 1984: Ակնարկներ գրաշար է աշխատել Թիֆլիսում, 1862-67-ին' հայոց տոմարների պատմության, Ե., 1986: Մոսկվայում և Ս. Պետերբուրգում: Գրկ. էդուարդ Բագրատի Աղայան [կենսամատե­ 1870-82-ին ուսուցչություն է արել Ախալնագիտություն], Ե., 1985: ԱՂԱՅԱՆ Ծատուր Պւսվելի [12.1.1912, գ. Փիփ ցխայի, Ալեքսանդրապոլի, Երևանի ու Շուշիի (այժմ' գ. Զ ա գլիկ' Ադրբեջանի Դաշքեսանի դպրոցներում: Խմբագրել է «Արարատ» ամսաշրջանում) - 3.12.1982, Երևան], պատմաբան: գիրը (1869-70), գործուն մասնակցություն ու­ Պատմ. գիտ. դ-ր (1948), պրոֆ., ՀԽ ՍՀ ԳԱ նեցել «Աղբյուր» մանկ, ամսագրի հիմնադրմա­ ակադ. (1968, թղթ. անդամ' 1950-ից): Պ.Ծ. Աղա- նը (1883): 1880-ական թթ.' Վրաստանի և հմեյանի հայրը: Ավարտել է Երևանի հեռակա ման­ րեթիայի հայկ. դպրոցների թեմ. տեսուչ: 1895կավարժ. ինստ-ը (1936, էքստեռն), Մոսկվայի Ն. ին ձերբակալվել է է. ԲԵլլամիի «100 տարուց Չեռնիշևսկու անվ. պատմափիլ. ինստ-ը (1938): հետո» վեպի թարգմանության համար և աք­ Նոր Նա խ իջևա ն, ապա' Ղ րիմ 1954-61 ֊ին և 1977-79-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Պատմու­ սորվել (1898-1900): Այնուհետև մինչև կյանքի վերջը թյան ինստ-ի նոր պատմության բաժնի վարիչ, 1949-52-ին և 1969-73-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ հաս. գիտ. եղել է ցար. ժանդարմեայի հսկողության տակ: Ա-ի «ժա մանակա կից ատենախոսութիւն» «Տեղեկագրի» (1966-ից' «Լրաբեր») խմբագիր, 1951-54-ին' ՀԿԿ կենտկոմի գիտության և մշա­ (1898) հրապարակախոս. Երկում հստակորեն կույթի բաժնի վարիչ, 1961-68-ին ' ԽՄԿԿ արտահայտվել է նրա սոցիալ. ու բարոյական կենտկոմին ա ռ ը ն ^ ր Մ ԼԻ հայկ. մասնաճյուղի հավատամքը, որը մի կողմից հենվում էր Մ. տնօրեն, 1968-77-ին' ՀԽՍՀ ԳԱ հաս. գիտ. բա­ Նալբանդյանի հայացքների, մյուս կողմից' ու­ ժանմունքի ակադ.-քարտուղար, 1979-82-ին' տոպիստ սոցիալիստների ուսմունքի վրա: «Արութիւն և Մանուել» (1867) և «Երկու Ե Պ Հ ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում Են Անդըր- քոյր» (1872) վեպերին հաջորդել Են «Սէրը արկովկասի և Հայաստանի սոցիալ-տնտ. հարա­ տաքսուած» (1889), «Բաժանութիւն» (1881) բերություններին, հեղ. շարժմանը («Ռևոլյու- պատմվածքները, «Թեմական տեսուչ» (1881) ցիոն շարժումները Հայաստանում 1905-1907 անավարտ գործը, «Քեորօղլի» վիպերգի թվականներին», 1955), խորհրդ. կարգերի հաս­ դրվագների մշակումները (1887, 1893, 1898), տատմանը և սոց. շին-յանը («Մեծ Հոկտեմբերը «Իմ կեանքի գլխաւոր դեպքերը» (1894) հու-


ԱՂԱՅԱՆ

շագրությունը: Ա. արտա­ ցոլել է XIX դ. 50-80-ակա ն թթ. հայ հաս. կյանքի հա­ մակողմանի պատկերը, գյուղի սոցիալ. շերտավորումը: Գրել է ազգ. լուսավոր., քաղ. ու սոցիալ., պատմ. բովանդակությամբ բազմաթիվ չափա­ ծո երկեր' «ճախարակ» (1882), «Ձմեռ» (1884), «Տորք Անգեղ» (1888): Արժեքավոր են Ա-ի մանկ, բանաստեղծությունները, հեքիաթները («Սրինգ հովուական», 1882, «Բանաստեղծութիւններ», 1890): Ի բրև մանկավարժ' Ա. շարունակել է Խ. Աբոփանի լուսավոր, հայացքները: Մշակել է ուրույն կրթա դա ստ իարակչ. հա մա կա րգ («Խորհրդածութիւններ դաստ իա րակութեան վրայ», 1869, «Ուսումն մայրենի լեզուի», 1875, դասագրքի պրակները): Ա-ի ժառանգության զգալի մասն են կազմում լեզվ. և լեզվամեթոդ. հա րցերին նվիրվա ծ հոդվա ծները, որոնք նպաստել են գրակ. աշխարհաբարի զարգաց­ մանը: Ա. թարգմանել է Շեքսպիրի, Շիլլերի, Հայնեի և այլոց ստեղծագործություններից: Ա-ի անունով են կոչվել դպրոց և փողոց Երևանում, ՀՀ այլ բնակավայրերում, Բոլնիսում, կիսանդ­ րին կանգնեցված է Երևանի համանուն դպրո­ ցի և Բոլնիսի տուն-թանգարանի բակերում: Երկ. Երկ., հ. 1-4, Ե., 1962-63: Գրկ. Ա ս ա տ ր յ ա ն Ա., Ղազարոս Աղայան. կյանքն ու գործունեությունը, Ե., 1940: Ա ս տ վ ա ծ ա տ ր յ ա ն Վ., Աղայանը մանկավարժ, Ե., 1947: Ա վ թ ա ն դ ի լ յ ա ն Ա., Ղազարոս Աղայանի աշխար­ հայացքը, Ե., 1983: Ղազարոս Աղայան (1840-1911) (Մատենագիտություն), Ե., 1972:

ԱՂԱՅԱՆ Մուշեղ Ղազարոսի (17.11.1883, Թիֆլիս - 11.9.1966, Երևան), երաժշտագետ, կոմպո­ զիտոր, երգիչ (բարիտոն): ՀԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1939): Դ Ա . Աղայանի որդին: Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, Ս. Պետերբուրգի (1907-11) և Մոսկվայի (1925-30) կոնսերվա­ տորիաներում: 1930-ից ապրել է Երևանում: 1934-39-ին' ՀԿ Մ նախագահ: Շ.Մ. Տալյանի հետ կազմել ու հրատարակել է Սայաթ-Նովայի (1946) և Ջիվանու (1955), Շերամի (1959) երգե­ րի ժող-ները: Գրել է երգեր, ռոմանսներ, խմբեր­ գեր, մշակել ժող. և գուսան. Երգեր: Երկ. Երաժշտական ակնարկներ, Մ., 1927: Հայ գու­ սանները և գուսանաաշուղական արվեստը, Ե., 1959:

ԱՂԱՅԱՆ Պա վել Ծա տուրի (1.1.1949, Երևան 23.9.1989, Երևան), փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1988): Ծ. Պ. Աղայանի որդին: Ավարտել է Մ Պ Հ փիլ-յան ֆա կ-ը (1972): 1975-89-ին' Ե Պ Հ փիլյան և տրամաբանության ամբիոնի դասախոս: Աշխատությունները վերաբերում Են տրամա­ բանության և փաստարկման տեսության հիմ­ նահարցերին: Երկ. В ы р а ж е н и е л о г и ч е с к и х с в я з о к и к в а н т о ­ р о в в е с т е с т в е н н о м я з ы к е в сб. М е т о д о л о г и ч е с к и е п р о б л е м ы а н а л и з а я з ы к а , Е., 1976, с. 262 — 279; К р и ­ ти ч е ск и й анализ со в р е м е н н ы х б у р ж у а зн ы х к о н ­ ц е п ц и й ф и л о с о ф с к о й а р г у м е н т а ц и и , Е., 1987.

ԱՂԱՅԱՆՅ հվան հվանի [28.8.1911, Ելիզավետպոլ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում) - 12.5.

Ի. Ի. Աղայանց

Ա.Գ. Աղանբեգյան

1968, Մոսկվա], հետախույզ, խորհրդ. բանակի գեներալ-մա յոր (1965): Ավա րտ ել է Խ ՄԿԿ կենտկոմին առընթեր բա րձրագույն կուս. դպրոցը (1955): 1930-ից աշխատել է պետանվտանգության մարմիններում, զգալի աշխա­ տանք կա տ ա րել գերմ. ֆ ա շիզմի հակախորհրդ. ծրագրերի բացահայտման ուղղու­ թյամբ, Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամա­ նակ ղեկավարել գերմ. հետախուզության դեմ ձեռնարկված մի շարք գործողություններ: Հետ ­ պատերազմյան տարիներին ղեկա վա րել է Խ ՍՀՄ և սոց. երկրների դեմ հետախուզություն­ ների գործունեությունը բացահայտող միջոցա­ ռումներ, մշակել հակահետախուզության հա­ տուկ տես. հիմևախնդիրներ: ԱՂԱՅԱՆՅ Վահրամ (հվան) Միքայելի (ծ. 11.7. 1937, Մոսկվա), ճա րտ ա րա գետ-տեխ նոլոգ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1990), պրոֆ. (1994): Ավարտել է Մոսկվայի Նուրբ քիմ. տեխնոլոգիայի ինստ-ը (1961): 1961-63-ին աշխատել է Խ ՍՀՄ ԳԱ Քիմ. ֆիզիկայի ինստ-ում (Մոսկվա), 1963-ից' Մոսկ­ վայի Նուրբ, քիմ. տեխնոլոգիայի պետ. ավադ­ ում: Աշխատանքները վերաբերում են գիտա­ փորձերի պլանավորմանը և տվյալների մշակ­ ման, քիմ. տեխնոլոգ, շարժընթացների մոդե­ լավորման, քիմիայում և քիմ. տեխնոլոգիայում ինքնակազմակերպման հարցերին: Ռ Դ բնական ԳԱ թղթ. անդամ (1994): Երկ. О с н о в н ы е п о н я т и я п л а н и р о в а н и я э к с п е ­ р и м е н т а п р и с и н т е з е с в я з у ю щ и х , М., 1981 (համա­ հեղինակ); П л а н и р о в а н и е э к с п е р и м е н т а и а н а л и з д а н н ы х , М., 1998 (համահեղինակ).

ԱՂԱՆ ԱՐԾՐՈՒՆԻ (ծ. և մ. թթ. անհտ), V դ. մշակութ. գործիչ, Թարգմանչաց շա րժմա ն մասնակիցներից: Վասա կ Արծրունու որդին: Մեսրոպ Մաշտոցի և Աահակ Ա Պա րթևի աշա­ կերտներից: Վանահայր է եղել Վասպուրականի վանքերից մեկում, հիմնել է դպրոց: Աշա­ կերտներից էր Ղազար Փարպեցիև. Մասնակ­ ցել է 449-ին Հազկերտ И-ի հրովարտակի մերժող. պատասխանի պատրաստմանը: ԱՂԱՆԲԵԳՅԱՆ Աբել Գյոզի (ծ. 8.10.1932, Թ իֆլիս), տնտեսագետ: Տնտ եսա գիտ . դ-ր (1963), պրոֆ. (1964), Խ ՍՀՄ ԳԱ (1974, 1991ից' ՌԳԱ) ակադ., ՀՀ ԳԱԱ պատվ. անդամ (2000): Ավարտել է Մոսկվայի պետ. տնտեսա­ գիտ. ինստ-ը (1955): 1966-86-ին' Խ ՍՀՄ ԳԱ Սիբիրի բաժանմունքի տնտեսագիտ. և արդ. ար­


տադրության կազմակերպման ինստ-ի (Նովոսիբիրսկ) տնօրեն: 1985-ից' Խ ՍՀՄ ԳԱ նախ ա­ գահության անդամ և ԳԱ տնտեսագիտ. բա­ ժանմունքի ակադ. քարտուղար: Խ ՍՀՄ ԳԱ-ին առընթեր ԲԱՄ -ի հիմնա խ նդիրների գիտ ­ խորհրդի նախագահ (1975): «Տնտեսագիտու­ թյան և արդյունաբերական արտադրության կազմակերպում» (ռուս.) ամսագրի հիմնադիր ու գլխ. խմբագիր (1970-ից): 1989-ից' Խ ՍՀՄ Նախարարների խորհրդին (այժմ' Ռ Դ Կառավա րությանը) առընթեր ժողտ նտ . ակադ-ի ռեկտոր, 2002-ից' նույն ակադ-ի տնտեսագիտ. տեսության և քաղաքա­ կանության ամբիոնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում Են աշխ ա­ տանքի արտադրողականության, աշխ ա տ ա­ վա րձի և կենսա մա կա րդա կի, Ռ Դ սոցիա լ­ անա. զա րգա ցմա ն մա կրոտ նտ եսա գիտ . խնդիրներին: Հեռանկարային պլանավորման համար մշակել է ժողտնտ. ճյուղային և շրջա ­ նային մոդելներ: Տնտեսագիտ. միջազգ. միության պատվ. նա­ խագահ, էկոնոմետրական միջազգ. ընկերակ­ ցության պատվ., Բուլղարիայի, Հունգարիայի ԳԱ-ների արտասահմանյան, Բրիտանիայի ԳԱ թղթ. անդամ, Պետ. ծառայողների բարձրագույն դպրոցի (Բարսելոն), Կալիֆոռնիայի (Հարվարդ), Սեուլի համալսարանների պատվ. դ-ր: Երկ. С и с т е м а м о де лей н а р о д н о х о з я й с т в е н н о г о п л а н и р о в а н и я , М ., 1972; У п р а в л е н и е с о ц и а л и с т и ч е с ­ к и м п р е д п р и я т и е м : В о п р о с ы т е о р и и и п р а к т и к и , М ., 1979; А д а п т и в н а я А С У п р о и зв о д с т в а ( А С У сигм а), М ., 1981; Э к о н о м и ч е с к и й с т р о й с о ц и а л и зм а , М ., 1984; З а п а д н а я С и б и р ь , С в е р д л о в с к , 1984; С о в е т с к а я э к о н о м и к а — взгл яд н а б у д у щ е е , М ., 1987; С о ц и а л ь ­ н о -э к о н о м и ч е с к о е р а з в и т и е Р о с с и и , М ., 2003.

ԱՂԱՆՅԱՆ Գյուտ, Գ յ ո ւ տ ք ա հ ա ն ա (Տեր-Առաքելյան Հարություն, 1856, Թ իֆլիս ֊ 1920, Թիֆլիս), պատմաբան, ազգագրագետ, թարգ­ մանիչ, մանկավարժ: Ավա րտ ել է Թ իֆ լիսի Ներսիսյան դպրոցը (1873), որտեղ և դասավանդել է 1876-ից: 1896-1912-ին խմբագրել ու հրատարակել է «Լումա» հանդեսը, աշխա­ տակցել «Մեղու», «Արձագանք», «Նոր դար» և այլ պարբ-ների: Հեղինակել է կրոն, դասա­ գրքեր, տոմարագիտ. աշխատություններ, հրա­ տարակել է պատի օրացույց (1889-1903): Ա-ի ամենամեծ գործը տասներեք ծավալուն հա­ տորներով «Դիվան հայոց պատմության» ժող. է (1893-1917)' արժեքավոր առաջաբաններով ու ծանոթագրություններով: Թարգմանել է Մ. Սերվանտեսի, Չ. Դիկենսի, Գ. Հոֆմանի, Հ. ՍենկԼւիչի ստեղծագործություններից, աշխար­ հաբարի է վերա ծել Եղիշեի «Վա րդանանց պատմությունը»: Ա. պատմ. խնդիրները լուսա­ բանել է եկեղեցու շահերի տեսանկյունից: ԱՂԱՆՈՎ Ալբերտ Վարդանի [ծ. 21.4.1941, ք. Ունդուրխան (Մոնղոլիա)], ֆիզիկոս, ֆիզքիմի­ կոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ. (1986): Թ ա ­ թարստանի գիտ. վաստ. գործիչ (1996): Ավար­ տել է Կազանի համալսարանի ֆիզիկայի ֆակ-ը

(1963): 1966-ից աշխատել ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ է նույն համալսարանում, -------------------------1985-91 ֊ին' ընդհանուր 71 ֆիզիկայի ամբիոնի վա­ րիչ, 1991-ից' դեկան, միաժամանակ' միջուկա­ յին մագնիս, ռեզոնանսի (ՄՄՌ) լաբորատո­ րիայի գիտ. ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում Են մոլեկուլա­ յին սպեկտրաչափության և դինամիկայի, տար­ բեր ֆազային վիճակներում գտնվող օրգ. մոլե­ կուլների և նրանց կոմպլեքսների դինամիկ. Մ Մ Ռ սպեկտրաչափությանը, էներգիայի քվանտաքիմ. հաշվարկների, քիմ. կապերի մագնիս, հատկություններին: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (2000): Ռ Դ նախա­ գահի պետ. թոշակ (2000): Ա ՊՀ երկրների Մ Մ Ռ սպ եկտրասկոպիստների ընկերության փոխ­ նախագահ: “ Н о в о с т и Я М Р в п и с ь м а х " տեղե­ կագրի գլխ. խմբագիր: Երկ. Н о в ы е а с п е к ты п р и м е н е н и я Я М Р в и ссл е д о ­ в а н и и п р о ц е с с о в обм ена, " У с п е х и х и м и и ", 1985, т. 54, вып. (համահեղինակ); Ф и з и к а в о к р у г нас. К а ч е с т ­ в е н н ы е задачи п о ф и зи ке , 3 изд., М ., 1998 (համահե­ ղինակ); Conformational Analisis of M NCB (MBNC) Esters and Amides: Promisig Chiral Reagents for Stereoselective Applications Tetraedron, 55, 1999 (համահեղինակ).

ԱՂԱՆՈՒՐ (Աղանուրյան-Պոմպիլի) Վիկտորյա էդուա րդի (26.5.1855, Պա դուա - 8.5.1910, Հռոմ), բանաստեղծուհի: Ս տ եղծա գործել է իտալ.: «Նոր լիրիկա» (1908) ժող-ում ամփոփ­ ված են Ա-ի քնար, բանաստեղծությունները, որոնց հիմն, մոտիվը սերն է: Ա-ի մասնակցու­ թյամբ Ա. Ղազիկյանը հայ. է թարգմանել նրա «Հավիտենական զրույց» (1905) և «Նոր եր­ գեր» (1910) բանաստեղծությունների ժող-ները: Ա. խոսել է նա և հայ ժողովրդի ճա կա տ ա ­ գրի, հայրենի Եզերքից զրկված եղբայրակիցների վշտի մասին («Հեռավոր Եղբայրներիս»): ԱՂԱՉՐԱՂՅԱՆ Մեսրոպ (1769, Կ. Պոլիս 1845, ՎԵնետիկ), փիլիսոփա, բնագետ: Լուսա­ վոր. փիլ-յան ներկայացուցիչ: Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ (1791-ից): 1810-ից' Ֆրանսիայի հանքաբանության կայ­ սեր. խորհրդի անդամ: «Բնական օրենք...» (1819) երկում դեիզմի դիրքերից պաշտպանել է բնական իրավունքի և հաս. դաշինքի տեսու­ թյունները, հասարակության զարգացումը պայ­ մանավորել մարդու բնական և բարոյական կատարելագործմամբ: «Համառօտ արուեստաբանութիւն...» (1830) երկում քննել է գործն, քի­ միայի և գյուղատնտեսության հետ առնչվող հարցեր: Ֆրանս-ից թարգմանել է Մարսելի «Համառօտ տրամաբանութիւն» երկը (1845): ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ Ալեքսանդր Կարենի (ծ. 24.11. 1940, Մոսկվա), կենսաբան: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1992), պրոֆ. (2001): Ավարտել է Մ ՊՀ (1965): 1993-ից' ՌԳԱ Հնէաբանության ինստ-ի (Մոսկվա) կաթնասունների լաբորատորիայի վարիչ, միա­ ժամանակ դասավանդում է Մ ՊՀ ֊ում: Աշխ ատ անքները վերա բերում են Խ Ս ՀՄ տարածքի ուշ կայնոզոյի մանր կաթնասուննե-


ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ րի էվոլյուցիոն ձևաբանու-------------------------- թյանն ու կարգաբանու72 թյանը, ինչպես ն ա և պլիոցեն֊չորրորդականի կենսաշերտագրությանն ու հնաշխարհագրությանը: Ա. Հայաստանի տարա ծքում առաջինը 1973-ին կիրառել է հնէաբան, նոր եղանակ, որի շնորհիվ Դիլիջանի շրջակայքում հայտնա­ բերվել է վերին նեոպլեյստոցենի գերեզմանա­ տեղի (Լերմոնտովո-1): Երկ. П о з д н е к а й н о з о й с к и е г р ы з у н ы и з а й ц е о б ­ р а з н ы е т е р р и т о р и и С С С Р , М., 1983 (համահեղինակ).

ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Արամայիս Խաչատուրի [ծ. 8.2. 1937, գ. Դաշուշեն (ԼՂՀ Ասկերանի շրջան)], կենսաքիմիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1990), պրոֆ. (2003): Ավարտել է ԵԱ Ա հ (1960): 1964-69-ին աշխատել է Ե Պ Հ կենսաքիմիայի ամբիոնում, 2001-ից' ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները հիմնականում վերաբերում Են արգինինի և պրոլինի փոխանակության ֆերմենտների ու­ սումնասիրությանը: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Արտաշես Մանասի [22.9.1928, գ. Լեռնային Ջահիր (Աղրբեջանի Շամխորի շրջան) - 13.2.1999, Երևան], բույսերի գենե­ տիկ: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1988): Ավարտել է Ադըրբեջանի գյուղատնտ. ինստ-ը (1951): 1955-67ին' ՀԽ ՍՀ Հողագիտության և ագրոքիմիայի Գ Հ Ի Լենինականի ընտրասերումնաբան. կա­ յանի բաժնի վարիչ, 1990-95-ին' նույն ԳՀԻ, 1995-99-ին' ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստ-ի բույսերի գենետիկայի բաժինների վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են լոլիկի ան­ համատեղելիության գենետիկային, որի հիման վրա մշակել է բույսերի սեռային բազմացման հայեցակարգ, ինչպես նա և բույսերի ինքնահամատեղելիության և միակողմանի անհամատե­ ղելիության էվոլյուցիային, ներտեսակային ու միջտեսակային անհամատեղելիության կեն­ սաբանությանը: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ ԳԵղամ Խաչատուրի [22.12.1891 (3.1.1892), գ. Բլուր (Սուրմալոփ գավառ) - 23.9. 1969, Երևան], գյուղատնտես: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1939), պրոֆ. (1940), ՀԽՍՀ ԳԱ ակաղ. (1956, թղթ. անդամ' 1953-ից): ՀԽՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1940): Ավարտել է Ե ՊՀ (1926): 1930-69-ին' ՀԳԻ ընղհանուր երկրագործության ամբիոնի վարիչ, 1955-56-ին' ՀԽՍՀ ԳԱ գյուղատնտ. գիտ. բաժան­ մունքի ակադ-քարտուղար, 1956-62-ին' ՀԽՍՀ գյուղնախ-յան գիտության վարչության պետ: Աշխատանքները վերաբերում Են հողի մշա­ կության համակարգերի, ցա նքաշրջա նա ռու­ թյան, դաշտային մշակաբույսերի, Հայաստա­ նում աճող մոլախոտերի ուսումնասիրմանը: Ա-ի անունով է կոչվել Կոտայքի մարզի Նոր Գեղիի պետ. գյուղատնտ. քոլեջը:

Գ.Խ. Աղաջանյան

Գ-Պ. Աղաջանյան

13.4.1980, Երևան)], կուրորտաբան: Հա յաս­ տանում կուրորտաբանության հիմնադիրնե­ րից: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1965), պրոֆ. (1967): հ.Գ. Աղաջանյանի հայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1933): 19 50-60-ի ն ' «Ջերմուկ» առողջա րա նի, 1960-79-ին' Կուրորտաբանության և ֆիզ. մե­ թոդներով բուժման Գ ՀԻ տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում Են Հա յա ս­ տանում կուրորտաբանության, ինչպես ն ա և տարբեր ներքին հիվանդությունների ախտա­ ծագման, կլինիկայի և բուժման հարցերին: ՀԽ ՍՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. թերապևտ (1956-66), գլխ. կուրորտաբան (1966-79), ՀԽՍՀ կուրորտաբանների և ֆիզիոթերա պ ևտ ների գիտ. ընկերության փոխնախագահ: 1996-ից Ջերմուկի № 3 առողջարա նը կոչվել է Ա-ի անունով: Երկ. Հայաստանի առողջարանները և առողջա­ վայրերը, Ե., 1968 (համահեղինակ): Х р о н и ч е с к и й х о л е ц и с т и т и е го л е ч е н и е , Е., 1979 (համահեղինակ).

ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Գրիգոր-Պետ րոս [Աղաջանյան Ղազարոս Հարությունի (18.9.1895, Ախալցխա 16.5.1971, Վատիկան)], կաթոլիկ. Եկեղեցու գործիչ, կարդինալ (1946): Կրթվել է Հռոմում: 1917-ին ձեռնադրվել է քահանա: 1919-21-ին' Թ իֆլիսի հայ կաթոլիկների առաջնորդ, 1921-32-ին' Հռոմի հայ կաթոլիկ. Լևոնյան վար­ ժարանի ուսուցիչ, պրոռեկտոր, 1932-ից' ռեկ­ տոր: 1937-ին ընտրվել է կաթոլիկ հայերի պատ­ րիարք, օծվել Գրիգոր-Պետրոս X V անունով: 1960-70-ին գլխավորել է Վատիկանի հավատի տարածման միաբանությունը: Ջանացել է ընդլայնել կաթոլիկության ազդեցությունը, փորձել տարբեր Երկրներում կազմակերպել կաթոլիկ, նոր ւ^ԵՄԵր և դպրոցներ: Եղել է Վատիկանի ազ­ դեցիկ քաղ. դեմքերից, դավանաբան, և սոցիալքաղ. հարցերում հաճախ պաշտպանել աջ մի­ տումները կաթոլիկության մեջ: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Ժիրայր Արմենակի (23.8.1923, ք. Արաբկիր - 12.3.1997, Երևան), մեքենագետ: Տեխ. գիտ. ղ-ր (1984): Ավարտել է ՀԳ Ի (1950): 1960-ից աշխատել է Հայկ. գյուղատնտեսու­ Երկ. Հացահատիկային կուլտուրաները և նրանց թյան մեքենայացման և էլեկտրաֆիկացման մշակության հիմունքները, Ե., 1951: Հայաստանի մո­ ԳՀհ-ում, 1981-88-ին ' բուսաբուծության մեքե­ լախոտային բուսականությունը և պայքարը նրա նայացման բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են այգու հողի դեմ, հ. 1-4, Ե., 1957-78: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ ԳԵրասիմ հվանի [2.8.1911, Ելի- մշակության, այգեթաղի և այգեբացի մեքենա­ զավետպոլ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում) - յացման, մեքենաների աշխատանքային օրգան-


ների, այգեգործ, մեքենանե­ րի ստեղծման խնդիրներին: ԱՂԱՏԱՆ8ԱՆ հվան ԳԵրասիմի (ծ. 8.8.1939, Երևան), ուրոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1982), պրոֆ. (1984): Գ. հ. Աղաջանյանի որդին: Ավար­ տել է Ե Բ Ի (1962): 1978-ից ԱԱԻ ուրոլոգիայի ամբիոնի, 1990-ից, միաժամանակ' Ա. Միքայելյանի անվ. վիրաՆ.Ա. Աղաջանյան բուժության ինստ-ի ուրոլոգ. բաժանմունքի վարիչ: Ա. 1992-ին Երևանում առաջինն է ստեղծել ուրո­ լոգ. համալսարան, կլինիկա և ներդրել ուրոլո­ գիայի գծով 3-ամյա գործակալություն: Ա. Հայաստանում առաջինն է (1987) կատա­ րել երիկամի փոխպատվաստում, ներդրել միզուկաերիկամադիտումը, հեռակառավարվող քարջարդումը, միզուկափոխակրիչ մասնահատումը, մաշկային ուղիով երիկամի վիրահատ­ ման և այլ եղանակներ: Առողջա պ ա հ, նախ-յան գլխ. ուրոլոգ (1981-99), Հայաստանի ուրոլոգների ընկերակ­ ցության նա խ ա գա հ (1988-ից): Վիրա բուժ. ակադ-ների միջազգ. ֆեդերացիայի, Եվրոպ., Ամերիկյան, Վրաց. ուրոլոգ, ընկերակցություն­ ների անդամ: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ (Աղաջանյանց, Աղաջանով) Կարապետ Սարգսի (18.7.1876 - 1955), նյարդախ­ տաբան: Բժշկագիտության դ-ր (1904), պրոֆ. (1912): Ավարտել է Ս. Պետ երբուրգի ռազ­ մաբժշկ. ակադ. (1901): 1901-04-ին աշխատել է Վ. Բեխտերևի նյարդահոգեբուժ., 1905-09-ին' Բեռլինի հոգեբուժ. կլինիկաներում, 1909-11-ին աշխատել է Ս. Պետ երբուրգի ռազմաբժշկ. ակադ-ում, 1911-12-ին'Նյարդահոգեբուժ. ինստ-ի ֆիզիոթերապևտիկ. կլինիկայի տնօրեն, 19121913-ին դասավանդել է ռազմաբժշկ. ակադ-ի նյարդահոգեբուժ. կլինիկայում, 19 13-16-ին' Վարշավայի կայսեր, համալսարանի բժշկ. ֆակ-ի նյարդահոգեբուժության ամբիոնի պրոֆ., Առա­ ջին համաշխ. պատերազմի (1914-18) տարինե­ րին' Կովկասյան ռազմաճակատի գլխ. բժիշկ: 1920-22-ին ապրել է Կ. Պոլսում: Աշխատանքները վերաբերում Են տեսողու­ թյան կեղևային կենտրոնի, ուղեղիկի կորիզնե­ րի ուսումնասիրմանը, փորձարար, հոգեբա­ նության, նյարդ, հիվանդությունների ախտա­ բան. քիմիագիտության, եղեռնական հոգեբա­ նության խնդիրներին: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Հայկ Սերգեյի [11 (23). 1.1898, Թ իֆլիս - 22.4.1972, Երևան], փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1961), պրոֆ. (1962): Սովորել է Թիֆլիսի համալսարանում (1919): 1917-ից' Թիֆլիսի և 1919-ից' Երևանի «Սպարտակ» կազմա­ կերպությունների հիմնադիր-անդամ: Մ ա ս­ նակցել է 1920-ի Մայիսյան խռովությանը, Հա ­ յաստանում խորհրդ. կարգերի հաստատմանը: 1930-ից դասավանդել է Մոսկվայի և Երևանի

բուհերում: ԱշխատուԱՂԱՋԱՆ8ԱՆ թյունները վերաբերում են -------------------------հայ հաս-քաղ. մտքի 73 պատմության, մա րքսիս­ տական փիլ-յան հարցերին: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Հովսեփ հվւսնի [ծ. 21.3.1958, գ. Դարբաս (ՀՀ Սյունիքի մարզ)], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (2004): Ավարտել է Ե Ժ Տ հ (1980): 1986-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Տնտեսա­ գիտության ինստ-ում, 1988-ից' ԵՊՏԻ-ում: Աշխատանքները վերաբերում Են տնտեսու­ թյան պետ. կառավարմանը, ազգ. տնտ. մոդե­ լի ձևավորման, ինչպես նա և ժամանակակից տ նտ եսագիտությա ն տեսության հիմնախն դիրն Երին: Երկ. Անձնական տնտեսական շահը արտադրա­ կան հարաբերությունների համակարգում, Ե., 1989: Պետությունը և տնտեսությունը, Ե., 2004:

ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Մարինա Գերա սիմի (ծ. 3.7. 1946, Երևան), սրտաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2002), պրոֆ. (2003): ՀՀ ֆիզ. կուլտուրայի և սպորտի վաստ. աշխատող (2002): Ավարտել է Ե Բ հ (1970): 1971-84-ին աշխատել է Երևանի սրտաբանության ԳՀԻ-ում, 1984-ից' Ֆ Կ Հ Պ Ի սպորտ, բժշկության ամբիոնում: Աշխատանք­ ները վերաբերում ԵՆ սպորտում սրտի հարմարվողականության հիմնախնդիրներին: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ Նիկոլայ Ալեքսանդրի [ծ. 28.1. 1928, գ. Հին Խաչմաս (Դաղստան)], ֆիզիոլոգ, տիեզեր, բժշկության հիմնադիրներից: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1967), պրոֆ., ՌԴ ԲԳԱ ակադ.: ՌԴ գիտ., ՌԴ բարձրագույն դպրոցի վաստ. գործիչ: Ավարտել է Դաղստանի պետ. բժշկ. ինստ-ը (1951): 1963-81-ին' ՒսՍՀՄ առողջապ. նախ-յան բժշկակենսբ. հիմնահարցերի ինստ-ի լաբորա­ տորիայի, բաժնի, բաժանմունքի վարիչ, 1981-ից' Մոսկվայի ժողովուրդների բարեկամության հա­ մալսարանի նորմալ ֆիզիոլոգիայի ամբիոնի վարիչ, միաժամանակ' հարմարվողականության էկոլոգակենսբ. հիմնահարցերի լաբորատորիայի հիմնադիր-ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում են բարձրու­ թյունից կախված հարմարվողականության չա­ փանիշների մշակման, ծայրահեղ պայմաննե­ րում հարմարվող, ռեակցիաների ձևավորման ժամանակի գործոնի դերի, ինչպես նա և մար­ դու էկոլոգ. Նկարագրի ա ռա նձնա հա տ կու­ թյունների ամբողջականության ներկայացման հարցերին: Էթնիկ, ֆիզիոլոգիա գիտ. նոր ուղ­ ղության հիմնադիրն է: Ռ Դ բնական ԳԱ, Միջազգ. ԳԱ, Տիեզերագ­ նացության միջազգ., Ռ Դ էկոլոգիայի, Բ ևեռա ­ յին բժշկության և մարդու ծայրահեղ էկոլոգիա­ յի ակադ-ների անդամ: Ցու. Ա. Գագարինի, Ս. Պ. Կորոլյովի, Մ. Վ. ԿԵլդիշի, Ա. Դ. Սպերանսկու մեդալներ: ԱՂԱՏԱՆՅԱՆ, Աղաջանովւս-Շոււոկո, Նինա (Նունե) Փինարդոսի [8.11.1889, Եկատերինոդար (այժմ' Կրասնոդար' ՌԴ-ում) - 14.12. 1974, Մոսկվա], կուս. գործիչ, կինոսցենա-


ԱՂԱՋԱՆՅԱՆ րիստ: Հա ճախ ել է Եկա-------------------------- տ երինոդա րի մանկա74 վարժ, դասընթացներին: Հեղ. գործունեության հա­ մար բանտարկվել և աքսորվել է (1911-16): Մասնակցել է Փետրվ. և Հոկտ. հեղափոխու­ թյուններին, 1921-22-ին Եղել Պրահայի, 1934-38-ին' Ռիգայի խորհրղ. դեսպանատների աշխատակից: Կինոյում աշխատել է 1924-ից: 1945-52-ին ղասավանղել է Մոսկվայի կինեմա­ տոգրաֆիայի ինստ-ում: Հեղինակ է «Պհտյոմկին» զրահանավը», «Սպիտակների մոտ ' թի­ կունքում» (Երկուսն էլ' 1925), «Կրասնայա Պրեսնյա» (1926), «Նավաստի հվան Գալայը» (1929), «Դասալիք» (1933) և այլ ֆիլմերի սցե­ նարների: ԱՂԱՏԱՆՏԱՆ Նորայր Գերասի (ծ. 22.11.1927, Երևան), նկարիչ: Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1955): 1955- 2001-ին ղասավանղել է (պրոֆ.' 1995-ից) նույն ինստ-ում: Ստեղծագործում է ղեկորատիվ-կիրառ. արվ-ի բնագավառում: Ա. հեղինակ է կավից, ապակուց, մետաղներից և այլ նյութե­ րից պ ա տ րա ստ վա ծ ղեկորատ իվ-կիրառ. սպասքների, ծաղկամանների, մեդալների ևն: Ուշագրավ Են «Բերքահավաք» (1968, պաննո), «Առատություն», «Երիտ ա սա րդ ընտանիք», «Սասունցիներ», «Գառնիկ ախպեր», «Կարմիր գինի» (1960-90-ական թթ., բոլորը' պղինձ), «Հին Հայաստան», «Ձանգեզուր» (1980-ական թթ., Երկուսն էլ' խեցի) և այլ աշխատանքներ: ԱՂԱՏԱՆՏԱՆ Սերգեյ Համբարձումի (ծ. 1.9. 1929, Փեհլեևի (այժմ' Էնգելի' հրանում), կոմ­ պոզիտոր: ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1981): Ավարտել է Թեհրանի (1950), Երևանի (1959ին' ջութակի, 1975-ին' ստեղծագործ, բաժիննե­ րը) կոնսերվա տ որիա ները: 1953-ին տ եղա ­ փոխվել է Երևան: 1964-ից' Ե Պ Ի կամերային նվագախմբի ղեկավար: Գրել է «Պոլիմոնոդիաներ» (ըստ միջնադարյան տաղերի, շարական­ ների, 1972-79) լարային նվագախմբի, «Պոլիմոնողիկ կանտատ» (1975) երգչախմբի և սիմֆ. նվագախմբի համար, փողային նվագա­ խմբի կոնցերտ (1986), «Օմար Խայամի քա ռ­ յակները» երգաշարը (1971), «Մաշտոցյան 4 Երգ» (1972) և այլ խմբերգեր: ՀԼ Կ Ե Մ մրց. (1976): ԱՂԱՏԱՆՏԱՆ Սիրանույշ Մանվելի (ծ. 8.11. 1949, Երևան), համաճարակաբան: Բժշկ. գիտ. ղ-ր (1997), պրոֆ. (2004): Ավարտել է Ե Բ հ (1972): 1984-ից աշխատում է ԱԱԻ հա մաճա­ րակաբանության ամբիոնում, 1997-98-ին' վա­ րիչ, 1999-ից' ուս. աշխատանքների ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում Են սուր աղի­ քային վարակների տարածման համաճարա­ կաբան. առանձնահատկությունների ուսումնա­ սիրմանը, կանխարգելմանն ու ղրանց դեմ պայ­ քարի միջոցառումների մշակմանը: Հեղինակ է «հերսինիոզ» (ռուս., 1998), «Ինֆեկցիոն հի­ վանդությունների կանխարգելման սկզբունք­ ները» (2003) ուս. ձեռնարկների:

Ս.Մ. Աղաջանյան (Ինքնանկար)

Պ.Ա. Աղաջանով

էկոլոգիայի և կենսագործունեության ան­ վտանգության միջազգ. ԳԱ (2002), Ռ Դ բնական ԳԱ (2004) անդամ: ԱՂԱՏԱՆՏԱՆ Ստեփան Մելիքսեթի [16(28). 12.1863, Շուշի - 13.12.1940, Երևան], նկարիչ: ՀԽ ՍՀ Ժող. նկարիչ (1938): Սովորել է Մարսելի նկարչ. ստուդիայում (1886-90), Փարիզի ժյուլիեն ակադ-ում (1897-1900), Բ. Կոնստանի, ժ. Պ. Լորա նսի արվեստ անոցներում: Դ եռևս ակաղեմ. գործերում Ա. դրսևորել է բնորդի նե­ րաշխարհը ռեալիստորեն բացահայտելու բա­ ցառիկ կարողություն («Բրետանուհին», 1898, «Ակադեմիական էտյուդ», 1899): 1900-ին վե­ րա դա րձել է Շուշի, 19 02-04-ին աշխ ա տ ել Բացվում, ապա տեղափոխվել Դոնի Ռոստով, որտեղ մինչև 1921-ը ստեղծագործել և նկար­ չություն է ղասավանղել հանրակրթ. դպրոցնե­ րում, պետ. նկարչ. ստուդիայում: Այղ շրջանի գործերից են' «Նկարչի քրոջ աղջիկը» (1907), «Ս. Ե. էքմեջյանի դիմանկարը» (1908), «Ինք­ նանկար» (1909), «Մտորումներ» (1914) ևն, որոնցում շեշտ վա ծ են կերպարների ազգ., տա­ րիք., հոգեբան, հատկանիշները: 1921-ին Ա. տեղափոխվել է Երևան, 1922-29-ին ղասավանղել ԵԳԱՏ-ում: Մարդու կերպարը դիտելով որպես մարմնա վոր ու հոգևոր նկա րա գրի միասնություն' Ա. առավել լուսավոր ու թա­ փանցիկ հնչերանգով և ռեալիստորեն է պատ­ կերել իր հայրենիքի մարդկանց («Ինքնա­ նկար», «Նկարչի կինը», «Վասիլը», երեքն էլ' 1926, «Գրող էմին Տեր-Գրիգորյանը», 1927, «Կոմպ ոզիտ որ Ա. Տեր-Դևոնդյա նը», 1928, «Երգչուհի Բարոնկինան», 1935 ևն): Գրկ. Մ ա ր տ ի կ յ ա ն Ե., 1956:

Ե., Ստեփան Աղաջանյան,

ԱՂԱՏԱՆՏԱՆ Ցոլակ Եփրեմի (ծ. 12.10.1933, Բաթում - 1.4.2001, Երևան), քիմիկոս: Քիմ. գիտ. ղ-ր (1990): Ավա րտ ել է Ե Պ Հ (1955): 1962-64-ին և 1966-67-ին աշխատել է Մ ոսկ­ վայի Բնա կան միացությունների քիմիայի ինստ-ում, 1965-66-ին, միաժամանակ' «Վնիիսինթեզբելոկ» ինստ-ում, 1967-ից' ՀՀ ԳԱ Ա ՆՕՔԻ-ում, 1979-ից' տարաբազմանիստ միա­ ցությունների լաբորատորիայի վարիչ: Աշխա­ տանքները վերաբերում Են ամինաթթուների, պեպտիղների, ազաաղամանտանների և տա­ րաբազմանիստ այլ միացությունների ածանց­ յալների սինթեզին:


Հայտնաբերել է տարաբազմանիստ միացու­ թյունների ստացման նոր ուղիներ: Մշակել է մատչելի հումքից տ ա րա բա զմա նիստ երի և դրանց օղա կների ճեղքմա ն արգա սիքների ստացման եղանակներ: ԱՂԱՏԱՆՈՎ Միքայել հոսիֆ ի (ծ. 3.7.1939, Թբիլիսի), բժիշկ-կենսաքիմիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1979), պրոֆ. (1984): Ավարտել է Ե Բ հ (1963): 1967-ից աշխատում է Ե Բ հ կենսաքի­ միայի ամբիոնում, 1986-ից' վարիչ, 1989-91ին, միաժամանակ' պրոռեկտոր: Աշխատանք­ ները վերաբերում Են տարբեր ախտաբան, հի­ վանդությունների ժամանակ օքսիդատիվ գեր­ հույզի (սթրես) և դրա հակաօքսիդանտային կարգավորման հարցերին: Ուսումնասիրել է Ալցհեյմերի հիվանդությունը և մշակել դրա բուժման և կանխարգելման ուղիներ: Հեղինակ է «Կենսաքիմիա» և «Բերանի խոռոչի կենսա­ քիմիա» (2001) դասագրքերի, համահեղինակ' «Կենսա օրգա նա կա ն քիմիայի գործնակա ն պարապմունքների ձեռնարկի» (1986): Խ ՍՀՄ Ժ Տ Ե Ց ոսկե մեդալ (1988): ԱՂԱՏԱՆՈՎ (Աղաջանյան) Պ ա վել Արտեմի (21.5.1923, Բաքու - 7.7.2001), տեղեկագիտու­ թյան բնագավառի գիտնական, ռազմ, գործիչ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1958), պրոֆ. (1961), ՌԳԱ թղթ. անդամ (1984), ճարտարագիտատեխ. ծա ռա ­ յության գեներալ-լեյտենանտ (1982): Ավարտել է Լենինգրադի ռազմաօդային ճարտարագիտ. ակադ. (1944): 1971-ից' Մ Ֆ Ի բարձր համա­ կա րգերի ամբիոնի վարիչ, միա ժա մանակ, 1960-91 ֊ին' Մ Ա հ թռչող ապարատների ռա­ դիոկա ռա վարմա ն ամբիոնի պրոֆ.: Աշխ ա­ տանքները վերաբերում են տիեզ. տեղեկագի­ տությանը, տիեզ. թռչող ապարատների կա ռա­ վարման ռա դիոհա մա լիրների տեսության մշակման և ստեղծման հարցերին: ՒսՍՀՄ կա­ ռավարման ինքնաշխատ համակարգերի գլխ. կոնստ րուկտ որ (1971-91): Լենինյան մրց. (1957, Ս. Կորոլյովի և Մ. Կելդիշի հետ): Երկ. Р а д и о т е л е м е т р и я к о с м и ч е с к и х л е т а т е л ь ­ н ы х а п п а р а т о в , М ., 1971; С и с т е м а у п р а в л е н и я в о з д у ш н ы м д в и ж е н и е м , М ., 1984. Գրկ. Մ ա լ խ ա ս յ ա ն Ա., Սովետական բանակի հայ գործիչները, 2 լրց. հրտ., Ե., 1965:

ԱՂԱՏԱՆՈՎ Սուրեն հվանի [18.12.1905, գ. Ազոխ (այժմ' Լ Ղ Հ Հա դրութի շրջանում) 16.12.1952, Մոսկվա], ռազմ, գործիչ: ճա րտ ա րագիտատեխ. ծառայության գեներալ-մայոր (1943): Ավարտել է Մ Ա հ (1930): 1941-ից եղել է ՒսՍՀՄ ավիացիոն արդ-յան մի շարք գործա­ րանների (Մոսկվայում, Տագանրոգում, Թբիլիսիում, Գորկիում) տնօրեն: ԱՂԱՏԱՆՈՎԱ Նելլի Գրիգորի (ծ. 3.6.1940, Թբիլիսի), սրտաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1983): Ավարտել է Ե Բ հ (1964): 1986-92-ին ղեկավա­ րել է Խ ՍՀՄ Բ Գ Ա վիրաբուժության համամիութ. գիտ. կենտրոնի հեմոդինամիկայի և էլեկտրամեխանասրտագրության լաբորատ ո­ րիան: 1992-ից բնակվում է ԱՄՆ-ում:

Աշխատանքները վերաԱՂԱՍՅԱՆ բերում են սրտամկանի -------------------------ֆունկցիոնալ վիճակի և 75 վիրահատության ցուցում­ ների որոշման նպատակով նրա պահուստային հնարավորությունների և վիրաբուժ. կարգա­ վորման արդյունքների գնահատման հարցերին: ԱՂԱՍ Ի Անդրե Մանվելի [ծ. 24.4.1970, Լաս Վ ե­ գաս (ԱՄՆ, Նևադա)], ք^ւնիսիստ: Օլիմպ, խա­ ղերի չեմպիոն (1996): Ավստրալիայում, Մեծ Բրիտանիայում, Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում կազ­ մա կերպ վող «Մեծ սաղավարտ» միջազգ. մրցաշարի բազմակի հաղթող: Բազմիցս արժա­ նացել է աշխարհի № 1 թենիսիստ տիտղոսին: ԱՂԱՍՅԱՆ Աստղիկ Ալեքսեյի [15(27). 10.1899, Թիֆլիս - 7.3.1984, Երևան], դերասանուհի, ռե­ ժիսոր: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1945): Բեմե­ լը' 1917-ին' Թ իֆլիսի Հայոց դրամատիկ, ընկե­ րության թատրոնում (Մարգարիտ, Շիրվանզադեի «Պատվի համար», Նինա, Լերմոնտովի «Դիմակահանդես» ևն): 1921-24-ին' Հայաս­ տանի Առաջին պետթատրոնի դերասանուհի (Կեկել, Սունդուկյանի «Պեպո» ևն), 1931-63ին' Ե Պ Հ Թ (նաև' հիմնադիրներից) ռեժիսոր: Բեմադրել է' «Գիքոր» (ըստ Թումանյանի), Ա. Շահինյանի «Փոքր բակի մեծ հոգսերը» ևն: ԱՂԱՍՅԱՆ Գրիգոր Խորենի (ծ. 13.4.1926, Երևան), նկարիչ: ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1981): Ավարտել է Մոսկվայի Սուրիկովի անվ. գեղարվ. ինստ-ը (1950): 1950-66-ին դասավանդել է ԵԳՈՒ-ում, 1963-ից' նա և Ե Գ Թ հ-ում (պ րոֆ.' 1982-ից): Ստեղծել է ազգ. կոլորիտով բնա­ նկարներ, կոմպոզիցիաներ, գրաֆիկ, գործեր, օֆորտ ներ: Ուշագրավ Են «ճա նա պ ա րհին» (1968), «Հույսով, հավատով» (1973, ՀԱՊ), «Ըն­ կերուհիներ» (1975), «Կարմիր հրապարակը» (1978, ՀԱՊ), «Մեր բակը» (1987, ՀԱՊ), «Հրազդանի լիճը» (1990), «Պարուհիներ» (1999), «Կա­ րոտ» (2002) երփնագրերը, վենետիկյան նկա­ րաշարերը' «Երեկո», «Դիմակահանդես» (եր­ կուսն էլ' 2003): Անհատ, ցուցահանդեսներ' Երևանում (1980, 2002), Մոսկվայում (1980), Գյումրիում (1981) ևն: Արծաթե մեդալ (1980, Մոսկվա), Հայաստանում քրիստոնեության ըն­ դունման 1700-ամյակին նվիրված ցուցահանդե­ սի մրց. (2001, Երևան): ԱՂԱՍՅԱՆ Պերճ Կարապետի [25.12.1908, ք. Չորլու (Թուրքիա)----- ], քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1969), պրոֆ. (1970): Ավարտել է Ե Պ Հ գյուղատնտ. ֆա կ-ը (1929): Մինչև 1935-ը աշխա­ տել է Երևանում, 1940-ից' Մ Պ Հ վերլուծ. քի­ միայի ամբիոնում: Աշխատանքները վերաբե­ րում Են վերլուծ. էլեկտրաքիմ. եղանակների մշակմանը: Ա. ԽՍՀՄ-ում ժամանակակից կուլոնաչափ. եղանակի հիմնադիրն է: Երկ. К у л о н о м е т р и ч е с к и й м е т о д ан а л и за , М ., 1984 (հա մ ա հեղ ին ա կ); О с н о в ы э л е к т р о х и м и ч е с к и х м е т о д о в ан а л и за , М ., 1986 (հա մ ա հեղ ին ա կ).

ԱՂԱՍՅԱՆ Վարսենիկ Գրիգորի [15.7.1898, գ. Ջահրի (այժմ' Նախիջևանի Բաբեկի շրջանում)


Ա ՂԱՎԵԼՅԱ Ն ֊ 17.10.1974, Երևան], բա-------------------------- նաստեղծուհի: Հեղինակ է 76 «Օրերի երգը» (1933), «Մայրական հույզեր» (1937), «Հատընտիր» (1955) բանաստեղծու­ թյունների ժող-ների: Երկ. Լիրիկա, Ե., 1964: Մայրամուտիս շողերով, Ե., 1971:

ԱՂԱՎԵԼՅԱՆ Ալեքսանդր Մինասի (ծ. 14.2. 1951, Երևան), վիրաբույժ, պրոկտոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1994), պրոֆ. (1994): Ավարտել է Ե Բ Ի (1974): 1983-ից աշխատել է Ե Բ Կ հ պրոկտոլոգիայի ամբիոնում, 1985-ից, միա ժա մանակ' Պրոկտոլոգիայի Գ Հ Ի հաստ աղիի վիրաբուժու­ թյան բաժանմունքի վարիչ, 1998-ից' Պրոկտոլոգիայի Գ Հ Ի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են ուղիղ աղիի մասնահատումևերից հետո վերակառուցող-վերականգնող. վիրահատությունների, բաց որո­ վայնային (լապարաստոմա) եղանակով (պոլի­ մերային նյութերի կիրառմամբ) ուղիղաղիքային որովայնամզաբորբերի բուժման հարցերին: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1998): Բնության և հասարակության մասին միջազգ. ԳԱ «Գիտ ու­ թյան և արվեստի ասպետ» (1999): ԱՂԱՎԵԼՅԱՆ Նինա Գեդեոնի (ծ. 1.11.1957, Կապան), նկարչուհի: Ավարտել է Ե Պ Հ փիլ-յան և սոցիոլոգիայի ֆա կ-ը (1983): Ա-ի կտավնե­ րում արտացոլված է մարդու և բնության գեղե­ ցիկ ներդաշնակումը («Տիեզերական սեր», կոլաժ, «Կոմպոզիցիա, դրվագ № 2», «Մի օր գարնանը», երեքն էլ' 1993, «Հրաշք օր», «Այս կանաչ, կարմիր ծա ղիկները», «Վա րդա շուշան», Երեքն էլ' 1994, ևն): Անհատ, ցուցահանդեսներ' Գերմանիայում (1991, 1997, 1999), ԼՂՀ-ում, Երևանում (1994), Մոսկվայում (1996): ԱՂԱՎԵԼՅԱՆ Սերգեյ Դավթի [ծ. 22.3.1913, գ. Բիստ (այժմ' Նախիջևանի Օրդուբադի շրջա ­ նում)], խորհրդ. բանակի ճա րտ ա րա գետ գնդապետ: Ավարտել է Երևանի էլեկտրատեխ. տեխնիկումը (1932), Մոսկվայի էներգետիկ, ինստ-ում սովորելուց (1935-38) հետ ո' ժուկովսկու անվ. ռազմաօդային ակադ. (1941): Հայրեն, պ ա տ երազմի (1941-45) ժամանակ եղել է խ որհրդա-ֆրա նս. «Նորմանդիա-Նեման» ավիագնդի հրամանատարի տեղակալ' ճա րտ ա րա գիտ ա ա վիա ցիոն ծառայության գծով (1943-45): Պատերազմից հետո աշխա­ տել է որպես ճարտարագետ-կոնստրուկտոր, մասնակցել Տու-104, 114, 124 և 134 ինքնա­ թիռների ստեղծմանն ու փորձարկմանը, գլխա­ վորել «Նորմանդիա-ՆԵման» գնդի խորհրդ. վետերանների խորհուրդը: ԱՂԱՎՆԻ [Գրիգորյան Աղավնի Արշավի, 15.7.1911, գ. Տայլար (Կարսի մարզ) -3 .2 .1 9 9 2 , Երևան], գրող: ՀԽ ՍՀ մշակույթի վաստ. գործիչ (1967): Ավարտել է Լենինականի մանկավարժ, տեխնիկումը (1931): 1930-51-ին աշխատել է «Պիոներ կանչ», «Ավանգարդ», «Գրա կա ն

Աղավնի

Մ. Ս. Աղբաբյան

թերթ», «Սովետական Հայաստան» թերթերի խմբագրություններում: Գրել է բանաստեղծու­ թյուններ («Արտերի լիրիկա», 1930, «Բանաս­ տեղծություններ», 1936, 1939, Ժող-Ներ), ապա, հիմնականում' արձակ գործեր: Ա-ին հռչակ է բերել «Շիրակ» ինքնակենսագր. վեպը (գիրք 1-2, 1963-64, ամբողջ, հրտ.' 1973), որտեղ հե­ րոսուհու հիշողությունների միջոցով պատկեր­ ված են հայ գյուղի սոցիալ. և քաղ. տեղաշար­ ժերը: Գրել է նա և պատմվածքներ, վիպակներ, վեպ («ճամփա ների ղողանջը», 1977, ժող., «Բարի լույս, Արեգ», 1980, «Միշտ կանչող ձայ­ ներ», 1983), հուշեր («Նրա մտերմական աշ­ խարհում», 1975): Կատարել է թարգմանու­ թյուններ ռուս-ից: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1985): Երկ. Երկ., հ. 1-2, Ե., 1981-82:

ԱՂԲԱԲՅԱՆ Միհրան Սիրականի (ծ. 9.12. 1923, Կիպրոս), ճարտարագետ-սեյսմոլոգ: Փիլ. դ-ր' կառուցվածք, ճարտարագիտ. գծով (1951), պ րոֆ .(1984), ՀՀ ԳԱ Ա արւոասահմ. անդամ (1998): Ավարտել է Կալիֆոռնիայի տեխնոլոգ, ինստ-ը (1948) և պետ. համալսարանը (1951): 1976-85-ին ղեկավարել է Կալիֆոռնիայի սեյս­ մակայունության ԳՀԻ, 1983-93-ին' Կալիֆոռնիայի համալսարանի (ք. Բերկլի) շին. ֆակ-ի դեկան, պատվ. պրոֆ.: Աշխատանքները վերա­ բերում Են ճարտարագիտ. սեյսմոլոգիայի և սեյսմակայուն շին-յան հարցերին: 1947-ից ապ­ րում է ԱՄՆ-ում: Նյու Տորքի ԳԱ (1966), ԱՄՆ-ի ազգ. ճարտարագիտ. ակադ-ի (1982) անդամ: Ե Պ Հ պատվ. դ-ր (1994): Հայաստանի ամերիկ. համալսարանի հիմնադիրներից (1991) և պատվ. նախագահ (1997-ից): Մի շարք մրց-ներ, ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ, Հայ Եկեղեցու Ս. Սահակ-Ս. Մեսրոպ շքանշան: ԱՂԲԱԼՅԱՆ Գարեգին Հակոբի [6(19).5.1902, գ. Բալլուջա (այժմ' գ. Այգեստան' ԼՂ Հ Ասկերանի շրջանում) - 29.7.1972, Մոսկվա, թաղված է Երևանում], հոգեբույժ, պետ. և հաս. աշխա­ տող: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1967): ՀԽ ՍՀ վաստ. բժիշկ (1961): Սեդա Գ. Աղբալյաևի հայրը: Ավարտել է Ե Պ Հ բժշկ. ֆակ-ը (1927): Աշխատել է ԵՊՀ-ում, 1939-42-ին' ՀԽ ՍՀ Նախարարների խորհրդի փոխնախագահ, 1945-48-ին' ՀԽ ՍՀ լուսավորության նախարար, 1948-51-ին' Ե Բ Ի ռեկտոր, 1963-72-ին աշխատել է Խ ՍՀՄ ԲԳԱ միջազգ. հարաբերությունների բաժնում:


Ն. Պ. Աղբալյան

Աղբյուր Սերոբ

տիլ ինստ-ը (1982): 1990-ից ԱՂԲՅՈՒՐ դասավանդում է ԵԳԱ-ում: Աշխատում է մետաքսի, ն ա և տ եքստիլ ա րտ ա դ­ րանքի տ արբեր որակի կերպ ա սների վրա (բամբակ, վուշ, թավիշ): Գործերից են' «Պալանգա» (1987), «Վախը» (1995, երկուսն էլ'բամբակ), «Պսակադրություն» (1993), «Կինը և տղամարդը» (1998), «Հակադ­ րություն» (2002), «Սեր» (2002, բոլորը' մետաքս): ԱՂԲԱԼՅԱՆ Սեդա Գարեգինի (ծ. 23.5.1929, Երևան), քիմիկոս-օրգանիկ: Քիմ. գիտ. դ-ր (1975): Գ. Հ. Աղբալյանի դուստրը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1951): 1961-98-ին աշխատել է ՀՀ ԳԱԱ Օրգ. քիմիայի ինստ-ում, 1979-98-ին' տարացիկլային միացությունների լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են ենամինների քիմիային և տարացիկլային շարքի կենսբ. ակտիվ նյութերի սինթեզին: ԱՂԲԱԼՅԱՆ Սուրեն Գևորգի [(ծ. 1.2.1950, գ. Աչաջուր (ՀՀ Տավուշի մարզ)], մետաղագետ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1992), պրոֆ. (1994): Ավարտել է Ե Պ հ (1972): 1981-ից աշխատում է ՀՊՃՀ-ում. 19 9 4 - 97-ին' նյութագիտության ամբիոնի, 1995- 2003-ին' ընդերքաբանության և մետա­ լուրգիայի դեպարտամենտի վարիչ, 2003-ից' ՀՊ Ճ Հ պրոռեկտոր: Աշխատանքները վերաբե­ րում Են մետաղագիտության, լքետաղների ջեր­ մային մշակման, կոմպոզիտային նյութերի ստեղծման հարցերին: Համահեղինակ է «Հա­ տուկ պողպատներ և համաձուլվածքներ» (2003) ուս. ձեռնարկի: Նյու Տորքի ԳԱ անդամ (1995):

Աշխատանքները վերաբերում Են շիզոֆ րե­ նիայի տարբեր ձևերի բուժման և հոգեբուժ. օգնության կազմակերպման հարցերին: ՀԽ ՍՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. հոգեբույժ (1953-63): ՀԽ ՍՀ ԳԽ պատգմ. (1947-51): ԱՂԲԱԼՅԱՆ Նիկոլ Պողոսի (24. 3.1873, Թիֆլիս 15.8. 1947, Բեյրութ), հաս-քաղ. գործիչ, գրակա­ նագետ, մանկավարժ: ՀՀ Դ կուս-յան անդամ: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը և էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը: Ուսանել է Մոսկվայի, Լոգանի, Սորբոնի (Փարիզ) համալսա­ րաններում: Ուսուցչություն է արել Կաղզվանում, Շուշիում, Թիֆլիսում և այլուր: Առաջին աշխար­ համարտի (1914-18) սկզբից դարձել է Ազգ. բյու­ րոյի, ապա' խորհրդի և կամավոր, գնդերի կար­ գադրիչ մարմնի անդամ, զբաղվել հայ գաղթա­ կանների տեղափոխման հարցերով: ՀՀ խորհրդա­ րանի (1918-20) անդամ: 1919-ին նշանակվել է լու­ սավորության Լւ արվ-ի նախարար: Եղել է ՎԵրնատան և Հայ գրողների ընկերու­ Երկ. Մետալուրգի ական գործընթացների հավա­ թյան անդամ: Աշխատակցել է «Մուրճ», «Հորի­ սարակշռության թերմոդինամիկա, Ե., 1999 (համա­ զոն», «Նոր հոսանք», «Հանդես ամսօրյա» և հեղինակ): այլ պարբ-ների: Ռուս. հեղ. դեմոկրատների գեղագիտ. հետ ևորդ էր: Այս դիրքերից էլ արծար­ ԱՂԲԱՅՐԻԿ ՎԱՐՂՊԵՏ (ծ և մ թթ անհտ), ծել է հայ և ռուս, գրակ-ների, հայոց լեզվի բազ­ ճա րտ ա րա պ ետ : 1213-32-ին Տեղեր գ-ում մազան խնդիրներ («Բանասէրի յուշագիրը», (այժմ' ՀՀ Արագածոտնի մարզում) իշխան Վա1937-38, «Գրական-քննադատական երկեր», չե Վաչուտյանի կնոջ' Մամախաթունի մեկենա­ 1959, «Սայաթ-Նովայի հետ», 1966, «Պատ մու­ սությամբ կառուցել է Տեղերի վանքի Ս. Աստ­ թիւն հայոց գրականութեան», 1944, «Ամբող­ վածածին Եկեղեցին (ավարտվել է 1213-ին) և նրան արմ-ից կից գմբեթավոր մատուռներով ջական երկեր», հ. 1-4, 1959-1970): Հայաստանում խորհրդ. իշխանություն հաս­ գա վիթը (1221-32): Եկեղեցին և գավիթն տատվելուց հետ ո' 1921-ին, Ա. նախ բանտարկ­ առանձնանում են խստորոշ ձևերով և հայկ. վել է, ապա Խորհրդ. Հայաստանից տարա­ ճարտ-յան մեջ բացառիկ, որպես երկրորդ գրվել է արտասահման: 1930-ից ցկյանս բնակ­ հարկ, գավթի կտուրին հս-արմ. և հվ-արմ. վել է Բեյրութում, Եղել Նշան Փալանջյան ճե ­ անկյուններով կանգնեցված զույգ փոքրիկ եկե­ մարանի տնօրենը: ղեցիներով (Ա. Վ-ի նորամուծություններն են): Երևանում 1991-ից գործում է Հ Հ Դ «Նիկոլ Ենթադրվում է' Ա. Վ. Եղել է Վաչուտյանների Աղբալյան» ուսանող, միությունը, Ա-ի անունով իշխան, տան ճարտ-ը և իր մասն է ունեցել Վաէ կոչվել № 19 միջնակարգ դպրոցը, ւսրտերկ- չե Ա-\\ և Մամախաթունի կառուցումների մեջ: րում' Հ Հ Դ ակումբներ: Գրկ. Բ ա ր խ ո ւ դ ա ր յ ա ն Ս., Միջնադարյան հայ Գրկ. Լ ա զ յ ա ն Գ , Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Կահիրե, 1949, է ջ 265-284: Ա ն ա ն յ ա ն Գ , Նիկոլ Աղբալյան (կյանքը և գրական-հրապարակախոսական գործունեությունը), Ե., 2002: Խ ա չ ի կ յ ա ն Ցա., Գեղագիտության հարցերը Նիկոլ Աղբալյանի աշխա­ տություններում, Ե ., 2003: Պ Ե տ ր ո ս յ ա ն Ա.,ՆիկոլԱղբալյան. գրականագիտական հայացքները, Ե., 2005:

ճարտարապետներ Լւ քարգործ վարպետներ, Ե., 1963:

ԱՂԲՅՈՒՐ ՍԵՐՈԲ, Ս ե ր ո բ Փ ա շ ա , Վ ա ր ­ դ ա ն յ ա ն Ս ե ր ո բ [1864, գ. Սոխորդ (Բիթլիսի նահանգի Խլաթ գավառ) - 24.10(5.11). 1899, գ. ԳԵլիեգուզան (Սասունի գավառ)], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, ֆիդայի: Հ Հ Դ կուսԱՂԲԱԼՅԱՆ Նունե Ցուրիի (ծ. 28.10.1959, յան անդամ: Խ ուսա փ ելով թուրք, հետ ա ­ Երևան), նկարչուհի: Ավարտել է Մոսկվայի Տեքս­ պնդումներից' 1891-ին անցել է Կ. Պոլիս,


նորդ: Ա. Բ Բ-ու անունով հայտնի գործերից ԱՂԵԿՑԱՆ ա պ ա ' Ռումինիա, Բա-------------------------- թում, իսկ 1895-ին վերա- կա րևոր են հա տ կա պ ես Հիշա տ ա կա րա նը 78 դարձել է Արմ. Հայաստան (պատմում է նրա կաթողիկոս, ընտրության և իր կազմակերպած ֆ ի ­ պարագաները), Վրաց կաթողիկոս Անտոն 1-ին դայիների խմբով կռվել Բիթլիսում, Խլաթում ու (1744-55) ու Վրա ց արքա Թեյմուրազին Սասունում, պա շտ պանել բա զմաթիվ հայկ, (1744-67) հղած թղթերը և մի կոնդակ' ուղղ­ գյուղեր: Քաջագործությունների համար կոչվել ված համայն հայությանը' Արտազի Ս. Թադե է նա և «Նեմրութի հսկա» կամ «Նեմրութի աս­ վանքի շին-յան համար միջոցներ հանգանակե­ լան»: 1898-ի հոկտ. 20-ին Բաբշեն գ-ի կռվից լու վերաբերյալ: Կաթողիկոս, գահին Ա. Բ Բ-ուն հաջորդել է հետո ապաստանել է Սասունում: 1898-ի նոյեմբ-ին թուրքերին հաջողվել է մատնությամբ Հակոբ Ե Շամախեցիև. թունավորել Ա. Ս-ին, սակայն մինչ վերահաս ԱՂԻՆՑԱՆ Արմենակ Աբրա համի [1(14).6. մահն իր զինակիցների հետ շարունակել է 1906, գ. Ղալաչա (այժմ' Բերդակա ն' ՀՀ Տա­ մարտը պաշարված Գելիեգուզանում: Այդ ընդ­ վուշի մարզում) - 17.3.1954, Երևան], գյու­ հարման ժամանակ զոհվել են որդին, Երկու Եղ­ ղատնտես: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1953): Ավարտել է բայրները, գերվել վիրավոր կինը' Սոսեն (տես Հ Գ հ (1933): 1930-ին և 1946-54-ին աշխատել է Ս ոսե Մայրիկ)՝. Ա.Ս-ի գլուխը թաղված է Բա- Հ Գ Ի բույսերի ֆիզիոլոգիայի և մանրէաբանու­ ղեշի Ս. Կարմրակ Եկեղեցու բակում, մարմինը' թյան ամբիոնում: Աշխատանքները վերաբե­ Գելիեգուզանում: Նրա սխրանքների մասին րում են բույսերի փոփոխականության խնդիր­ ժողովուրդը բազմաթիվ Երգեր է հյուսել: ներին: Պարզաբանել է աշնանացան հացաբույԳրկ. Սերոբ Վարղանեան Աղբիւր, ժնև, 1907: սերի ժառանգականությունը և փոփոխականու­ ԱՂԵԿՑԱՆ Թադևոս Արտեմի (ծ. 12.5.1913, թյունը կարգավորելու հնարավորությունը, էնԲաթում), աստղագետ: Ֆ իզ մ ա թ գիտ. ղ-ր դոսպերմի կենսբ. նշանակությունը: (1958), պրոֆ. (1961): Ավարտել է Լենինգրաղի Երկ. О п р и р о д е я р о в и з а ц и и и и з м е н ч и в о с т и համալսարանը (1938): 1946-91 ֊ին' նույն հա­ р а с т е н и й , Е., 1958. մալսարանի դասախոս: Աշխատանքները վե­ ԱՃԱՌՑԱՆ Հրաչյա Հակոբի [8(20).3.1876, Կ. րաբերում են աստղային համակարգերի ան­ Պոլիս - 16.4.1953, Երևան], լեզվաբան, բանա­ կանոն դաշտի տեսությանը, աստղային համա­ սեր: ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (1943), պրոֆ. (1924): կարգերի դինամիկային, ռոտացիոն-համաչափ Ավարտելով Կ. Պոլսի Կեդրոն, վարժարանը' պոտենցիալի դաշտում շարժման տեսությանը: 1893-ին պ ա շտ ոնա վա րել է Գա տ ըգյուղի Երկ. Աստղեր, գալակտիկաներ, մետագալակտի- Արամյան դպրոցում, 1894-ին' Կարինի Սանակա, Ե., 1971: Т е о р и я в е р о я т н о с т е й для а с т р о н о м о в սարյան վարժարանում: 1895-ից սովորել է и ф и з и к о в , М ., 1974. Փարիզի Սորբոնի համալսարանում' աշակեր­ ԱՂԵՔ Ս ԱՆԴՐ Ա 8ՈՒՂԱ6ԵՑԻ (ծ. թ. անհտ տելով Ա. Մեյեին, ապա' Ստրասբուրգում' Հ. 1714), Ամենայն հայոց կաթողիկոս 1706-ից: Հյուբշմանին: 1898-1923-ին ուսուցչություն է Հա ջորդել է Նա հա պ ետ Ա Եդեսա ցուԱ արել էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, Շու1697-1706-ին եղել է Նոր Ջուղայի Ամենա­ շիի, Նոր Բայազետի, Նոր Նախիջևանի, Թեհփրկիչ վանքի առաջնորդը: Պայքարել է տեղի կաթոլիկ քարոզիչների դեմ, այդ առիթով 1682- րանի, Թսւվրիզի դպրոցներում: 1923-ից' Ե Պ Հ ին գրել «Գիրք Ատենական, որ ասի Վ իճա բա ­ դասախոս, ամբիոնի վարիչ: Ա. հիմնադրել է հայագիտության մի շարք նական» Երկը (հրտ.' 1687): Ունի տպագիր և անտիպ աշխատություններ, Նամակներ, ճյուղեր (հայոց լեզվի պատմություն, հայ բար­ թղթեր, քարոզներ, տաղեր: Կարևոր են Կղե- բառագիտություն ևն): Նրա բարբառագիտ . մես XI պապին (կաթոլիկների գործունեությու­ կա րևորա գույն հետ ա զոտ ություններից Են նը զսպելու խնդրանքով) և Պետրոս Մեծին «Հայ բա րբառների դասա կարգումը» (1909, ուղղված նամակները: Ռուս, կայսրին գրված ֆրանս.), «Հայ բարբառագիտութիւնը» (1911) և նամակը ցույց է տալիս, որ Ա. Ա Ջ. հարել է Ի ս ­ «Հայերէն գաւառական բառարանը» (1913), որը պարունակում է մոտ 30000 բառ: Հայագի­ րայել Օրու ազատագր. գաղափարներին: Ա.Ա Ջ-ու առավել հայտնի գործերից են տության մեջ առաջին անգամ Ա. առաջարկել է «Աղօթամատոյց»-ը (1790, 2-րդ հրտ.' 1840), հայ. բարբառների ձևաբան, դասակարգումը' «Կարգ և թիւք կաթողիկոսաց և ամք նոցա»-ն բաժանելով դրանք 3 ճյուղի' ում, կը և լ: Ու­ (Մատենադարան, ձեռ. № 1721), «Վկայութիւնք սումնասիրել է Ղարաբաղի, Նոր Նախ իջևանի ի պետս քարոզութեանց»-ը (աշխատասիր.' Հ. (Խրիմի), Մարաղայի, Ագուլիսի, Նոր Ջուղայի, Քյոսեյանի, 1998): Մեզ են հասել նա և նրա ձեռ­ Պոլսի, Համշենի, Վանի, Սուչավայի, Առտիալի քով ընդօրինակված ձեռագրեր: բարբառները: Հայ բառարանագրության մեջ Կաթողիկոս, գահին Ա. Ա Ջ-ուն հաջորդել է բացառիկ է Ա-ի «Հայերեն արմատական բա­ Աստվածատուր Ա. Համադանցիե. ռարանը» (հ. 1-7, 1926-35, 2-րդ հրտ .' հ. 1-4, ԱՂԵՔ ՍԱՆԴՐ Բ ԲՑՈՒ9ԱՆԴԱՅԻ, Ամենայն 1971-79), որը պարունակում է հայ հին և միջ­ հայոց կաթողիկոս 1753-55-ին: Հա ջորդել է Մի- նադարյան մատենագրության մեջ գործածված նաս Ա ԱկնեցուԱ Ա բրա հա մ Գ Կրետացու 11000 արմատական բառի և 5095 արմատի (1734-37) օրոք եղել է կաթողիկոս, փոխա­ ստուգաբանություն:


«Սասունցի Դավիթ» (երգԱՃԵՄՅԱՆ չախմբի և Նվագախմբի -------------------------համար), 1979, 6-րդը' «Ցոթ 79 երգ Հայաստանի մասին», 1984], «Հովվերգական սիմֆոնիետ» (1972), սիմֆ. և կամերային գործեր, վոկալ-գործիքային շարք (1969), ռոմանսներ, Երգեր, թատեր. և կի­ նոերաժշտություն: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1975): ԱՃԵՄՅԱՆ Գև որգ Վարդանի [ծ. 18.2.1932, ք. Մումբուջ (Սիրիա)], գրող: Ավարտել է Բեյրութի ամերիկ. համալսարանը (1958): Ա-ի ստեղծա­ Հ.Հ. Աճաոյան Ա.Վ. Աճեմյան գործության հիմն, թեման սփյուռքահայության «Հայոց անձնանունների բառարանում» (հ. պայքարն է հանուն ազգապահպանման: Լույս 1-5, 1942-62) Ա. հավաքել և ուսումնասիրել է է ընծայել «Անկարելի պատմութիւն» (1956), V-XIII դդ. հայ մատենագրության մեջ հիշա­ «Օրերէն ետք» (1958), «Անորոշութեամբ Եւ մա­ տակված անձնանունները, տվել դրանց մեծ սամբ նորին» (1959), «Անապահովութեան փո­ ղոցներ» (1964), «Պիտի չարչարեմ բառերը» մասի ստուգաբանությունը: «Հայոց լեզվի պատմությունը» (հ. 1-2, (1967), «Ակամայ ծաղրածուն Եւ այլ դերասան­ 1940-51) աշխատության մեջ քննել է հայ-ի ներ» (1968), «Հա ւերժա կա ն ճա նա պ ա րհ» ծագման ու պատմ. զարգացման ընթացքը: (1975), «Հարդագողի ժառանգորդները» (1983) Հայ-ի պատմահամեմատ. ուսումնասիրությանն պատմվածքների, վեպերի ժող-ները, «Սիմֆո­ է նվիրված Ա-ի «Լիակատար քերականություն նիա ' աններդաշնակության մեջ» (1962, անգլ.) հայոց լեզվի' համեմատությամբ 562 լեզունե­ վեպը: Տես-քննադատ. և գրակ. վերլուծ. ու­ րի» (հ.1-6, 1952-71, Ներածություն, 1955) սումնասիրություններն ամփոփել է «Տեսական աշխատությունը: հ մի է բերել ճ\ճ-% ճ դդ. հայ-ի քննադատական փորձեր» (1962-82) ժող-ում: Երկ. Անապահովության փողոցներ, Ե., 1968: պատմ. ու համեմատ, ուսումնասիրության բնա­ Խօսք ճանապարհի [ա.տ.], 1999: գավառում ձեռք բերված նվաճումները: Ա. ուսումնա սիրել է Մեսրոպ Մա շտ ոցի ԱՃԵՄՅԱՆ Գևորգ Վարդգեսի (5.3.1923, Բաքու կյանքն ու գործունեությունը («Ս. Մեսրոպի եւ 9.4.1998, Երևան), ջութակահար, մանկավարժ: գրերու գիւտի պատմութեան աղբիւրներն ու ՀԽՍՀ ժող. արտիստ (1977): Ավարտել է Երևանի անոնց քննութիւնը», 1907, «Հայոց գրերը», կոնսերվատորիան (1951): 1951-98-ին դասա1928), կազմել հայ հին ձեռագրերի ցուցակներ վանդել է Երևանի Չայկովսկու անվ. երաժշտ. («Ցուցակ հայերեն ձեռա գրա ց Թաւրիզի», դպրոցում: 1958-ին կազմակերպել է պատանի 1910, «Ցուցակ հայերեն ձեռագրաց Նոր Բայա- ջութակահարների (1970-ից' ՀՀ հեռուստառազետի», 1924, «Ցուցակ հայերեն ձեռագրաց դիոյի ջութակահարների) անսամբլը, գեղ. ղեկա­ ԹԵհրանի», 1936 ևն): Բանասիր. ուշագրավ ու­ վար' Ա., 1998-ից' Ա-ի անվ.: Անսամբլի համար սումնասիրություն ե Եզնիկ Կողբացու «Եղծ կատարել է արևմտաեվրոպ., ռուս, և հայ կոմպո­ աղանդոցի» պահպանված միակ ձեռագրի հա­ զիտորների գործերի փոխադրումներ: մեմատությունը հրատարակված բնագրի հետ ԱՃԵՄՅԱՆ Հարություն (Արիել) Ստեփանի («Քննութիւն եւ համեմատութիւն Եզնկա նոր- [18.12. 1904, Բրուսա (Թուրքիա) - 28.11.1965, Նյու Ցորք], նկարիչ: Սովորել է Վենետիկի Գեղ. գիւտ ձեռագրին», 1904, համահեղինակ): Փարիզի լեզվաբան, ընկերության անդամ ակադ-ում (1923-26): Ապրել է Գենետիկում, Մի(1897), ՉԵխոսլովակիայի արևելագիտ. ինստ-ի լանում, 1931-38-ին' Փարիզում (ցուցադրվել է Անկախների սալոնում), 1938-ից' ԱՄՆ-ում: Ակագիտ. բաժնի թղթ. անդամ (1937): Ա-ի անունով են կոչվել ՀՀ ԳԱԱ Լեզվի ինստ-ը, դեմ. ռեալիզմի ներկայացուցիչ է: Ա. ստեղծել է համալսարան, դպրոց (№ 72), փողոց' Երևանում: ազգ. թեմաներով պատկերներ («Շարական», Երկ. Թուրքերենն փոխառեալ բառեր հայերենի «Ջարդը», «Հայկական պանթեոն», «Ազգային մեջ, Մ.-Վաղ-պատ, 1902: Կյանքիս հուշերից, Ե., դաստիարակություն», «Հայաստանի փառքը»), 1967: Հայ գաղթականության պատմություն, Ե., 2002: բնանկարներ, դիմանկարներ, հոգևոր ու աշ­ Գրկ. Ա ղ ա յա ն է. Բ., Հայ լեզվաբանության խարհիկ թեմաներով որմնանկարներ' Ֆրա ն­ պատմություն, հ.2, Ե., 1962: Ղ ա ր ի բ յ ա ն Ա. Ս., Հայ լեզվաբանության խոշորագույն ներկայացուցիչը, սիայի, ԱՍՆ-ի հայկ. և օտար եկեղեցիների ու ՊԲՀ, 1966, № 2: Հրաչյա Հակոբի Աճաոյան (կենսա­ վարժարանների համար: Պատկերազարդել է գրքեր: Ա-ի «Կանացի դիմանկարը» և «Հայ մա­ մատենագիտություն), Ե., 1956: ԱՃԵՄՅԱՆ Ալեքսանդր Վարդանի (25.8.1925, միկը» (Երկուսն էլ' 1938) պահվում Են ՀԱՊ-ում: Թիֆլիս - 10.10.1987, Երևան), կոմպոզիտոր: ԱՃԵՄՅԱՆ Հովհաննես (1840, Կ. Պոլիս - 1895, Վ.Մ. Ա6եմյա ևի\յւԱ.\ Ասրյանիորդին, Վ.Ա. Աճե- Կ. Պոլիս), Երգիչ (տենոր): 1870-ական թթ. կեսին մյանի հայրը: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1984): Ավար­ Տ. Գ. Չուխաճյանի ղեկավարած հայկ. առաջին տել է Երևա նի կոնսերվատորիան (1955): կոմիկ, օպերային խմբում («Օսմանյան օպերա­ 1971-87-ին դասավանդել ե նույն կոնսերվատո­ յին թատրոն») աչքի է ընկել Արիֆի և Խուրշիդ րիայում: Գրել է 6 սիմֆոնիա [1955-84, 5-րդը' բեկի դերերգերով (Չուխաճյանի «Արիֆի խար-


ԱՃԵՄՅԱՆ

դախությունը», «ԼԵբլեբիջի Հոր-հոր աղա»): Խմբագրել է «Ֆա ր դյու Բոսֆոր» ֆրանս. թերթը: ԱՃԵՄՅԱՆ Հովհաննես Հարությունի (1828, Կ. Պոլիս - 1871, Կ. Պոլիս), դերասան: Խաղացել է Մ. ՊԵշիկթաշսանի, Ս. Հեքիմյանի, նա և ֆրանս., իտալ. խմբերում, 1861-67 -ի ն ' Արևելյան, 1863-64-ին' Վասպուրական թատրոններում, 1870-ին' Թ. Ֆասուլաճյանի խմբում: Դերերից են' Ներսես (ՊԵշիկթաշլյանի «Արշակ Բ»), ԴերՇ.Ա. Աճեմյան Վ.Մ. Աճեմյան մոնթե (Դյուկանժի «Խաղամոլի մը կենաց երե­ սուն տարին») ևն: Զբաղվել է նա և նկարչու­ ծաշունչ Մատեանի հայերեն ձեռագիրներուն» թյամբ և քանդակագործությամբ: Գ Կ . Թրյանցի (1992), «Հաւատոյ հանգանակ. Դաւանանք Հայ հետ պատկերազարդել է Կ. Պոլսի Չրաղանի եկեղեցւոյ» (2001) գրքերը: Ե Պ Հ աստվածաբա­ պալատը և արքունի այլ շինություններ: նության ֆակ-ին է Նվիրել իր գրադարանը, ԱՃԵՄՅԱՆ Մկրտիչ (1838, Կ. Պոլիս - 1917, Կ. հիմնել իր անունը կրող մասնա գիտ ացված Պոլիս), բանաստեղծ: Սովորել է Վենետիկի գրադարան: Ա-ի նախաձեռնությամբ 2001-ին Մուրատ-Ռափայելյան վարժարանում: Ստ եղ­ հիմնվել են «Աճեմյան մատենաշարը» և աստ­ ծագործությունների հիմն, թեման բողոքն է վածաբանության ասպիրանտական ուսումնա­ սոցիալ. անարդարությունների դեմ: Սիրո և ռությունը: բնության երգերում բնության գեղեցկություն­ Գրկ. Բ ա ր խ ո ւ դ ա ր յ ա ն Վ., Վ ա ր դ ա ն յ ա ն Ռ., Գ, Շահե Արքեպիսկոպոս ները հակադրել է մարդկանց թշվառություն­ Կ ա ր ա խ ա ն յ ա ն ներին («ժպ իտ ք Եւ ա րտ ա սուք», 1871, Աճեմյան. Կյանքը և գործը, Ե., 2001: «Ասուպներ», 1892): 1870-80-ա կա ն թթ. ռեա ­ ԱՃԵՄՅԱՆ Սերգեյ Արտեմի (19.4.1917, Մոսկլիզմի համար ծա վա լվա ծ պայքարի ա ռա ջա ­ վա - 28.7.1977, Մոսկվա), խորհրդ. բանակի կապի զորքերի գեներալ-մայոր (1947): 1940-ին մարտիկներից էր: Երկ. Լոյս եւ ստուերք, ԿՊ, 1887: Գարնան հովեր, ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտ. կապի ԿՊ, 1892: Թրթռուն հանգեր, ԿՊ, 1908: ինստ-ը, 1940-46-ին աշխատել Խաբարովսկ քԱՃԵՄՅԱՆ Շա հե Արմենի (ավազանի անունը' ում, այնուհետև բարձր պաշտոններ է վարել Հովհաննես, 24.7.1926, Հալեպ - 13.7.2005, Խ ՍՀՄ կապի նախարարությունում: Երևան, ամփոփված է էջմիածնի Ս. Գայանե ԱՃԵՄՅԱՆ Վալենտինա Նշա նի (22.7.1913, վանքի գերեզմա նա տ անը), արքեպ իսկոպոս Վան - 23.7.1991, Երևան), ճարտարապետ: (1975), հաս. գործիչ, բանասիր. և փիլ. դ-ր ՀԽ ՍՀ վաստ. ճարտ. (1971): Ավարտել է Ե Պ հ (1951, ԲրյուսԵՕ, ՀՀ ԳԱԱ պատվ. դ-ր (1996), (1937): 1938-81 ֊ին' Հայարդնախագիծ ինստ-ի ԳՀԽ անդամ (1975-85), ԵՀԽ -ում Մայր Աթոռի գլխ. մասնագետ: Ա-ի նախագծերով կառուցվել ներկայացուցիչ (1975-86), Ե Պ Հ աստվածաբա­ են Երևանի հաստոցաշին. գործարանի վարչ. նության ֆակ-ի հիմնադիր-դեկան (1995-ից): շենքը (1955), էլեկտրամեքենաշինականի եր­ Ավարտել է Մեծի Տանն Կիլիկիո կաթողիկոսու­ կու մասնաշենքերը (1940-41), Ստեփանավաթյան դպրեվանքը (1947, Անթիլիաս, Լիբա ­ նի էլեկտրատեխ. (1962-63), Երևանի գինե­ նան), Բրյուսելի հա մա լսա րա նը (1951): թթվի (1959-60), Դալարի և Արաքսի գինու 1951-60-ին եղել է կաթողիկոսարանի դիվա- (1953-54) գործարանները ևն: Կին ճարտ-ների նապետ, միաժամանակ Հայոց Եկեղեցու պատ­ ստ եղծա գործությա ն հա մամիութ. մրցույթի մություն է դասավանդել Անթիլիասում ու Բեյ- դափնեկիր (1948): րութի կրթարաններում: 1965-ին ձեռնադրվել է ԱՃԵՄՅԱՆ Վարդան Ալեքսանդրի (ծ. 27.4. եպիսկոպոս, 1960-94-ին' Երուսաղեմի հայոց 1958, Երևան), կոմպոզիտոր: Ա.Վ. Աճեմյան/7 պատրիարքության դիվանապետ և Կալվածոց որդին: Ավա րտ ել է Երևա նի կոնսերվա տ ո­ տեսուչ, լուծել է վանքապատկան հողերի ու րիան (1973): 1986-ից դասավանդում է նույն կալվածքների իրավակարգի խնդիրը Իսրայե­ կոնսերվատորիայում (պ րոֆ.' 2001-ից, ամ­ լում: Հին Երուսաղեմի պարսպից ներս' հայկ. բիոնի վարիչ' 2002-ից): Գրել է «Կիկոսի մա­ թաղամասում, կառուցել է 32 բնակարանով հը» օպերան, «Տա սներկուերորդ գիշեր» մյուշենք և տրամադրել հայ չքավոր ընտանիքնե­ զիքը, 2 սիմֆոնիա, «Տոնական նախերգանք», րին, Ս. Հակոբյանը վանքի (աթոռանիստ) դի­ «Սայաթ-Նովա» նախ երգանք' լարային նվա ­ մաց Ալեք և Մարի Մանուկյան ժառանգավո- գախմբի համար, պ ոեմ' նվագախմբի համար, րաց վարժարանի ու ընծայարանի եռահարկ «Բա լլա դ զինվորի մասին»' ձայնի և նվա ­ շենքը' կից սրահով, այլ շինություններ: գախմբի համար, գործիքային կոնցերտներ, 197 8 -9 4 -ի ն ' «Սիոն» ամսա գրի խմբագիր: սոնատներ, «Արտամետյան գիշերներ» (ըստ 1994-ից հաստատվել է Հայաստանում: Հրա ­ Գ. Մահարու) վոկալ շա րք' ձայնի և դաշնամու­ տարակության է պ ա տ րա ստ ել «Գիրք րի համար, խմբերգեր, ռոմանսներ, թատեր. Սաղմոսաց Դաւթի» (1982), «Ցուցակ Աստուա- երաժշտության:


Ավարտել է Ե Բ հ (1957): ԱՄԱՏՈՒՆԻ 19 6 5 - 70-ին' ՀԽ Ս Հ ԳԱ ------------------------Ն Օ Ք Ի դեղաբան, կենսա81 քիմիայի գիտ. խմբի ղե­ կավար, 1971-84-ին' Ե Բ հ հոգեբուժության ամ­ բիոնի հիմնախնդր. լաբորատորիայի ավագ գիտաշխատող, 1984-94-ին' ճառագայթային բժշկագիտության և այրվածքների ԳԿ կենսա­ քիմիայի լաբորատորիայի վարիչ, 1994-97-ին' Ն Օ Ք Ի առաջատար գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում են գլխուղեղի կենսաքիմիային, էպիլեպսիայի ժառանգ, նախ ատ րա մադրվա ծության կլինիկակենսբ. առանձնահատկություններին: Ստացել է ճա ­ ռագայթային ախտահարումների կանխարգել­ ման և բուժման նոր պատրաստուկ (գրանցվել է 1998-ին, ՌԴ-ում): 1997-ից բնակվում է Տորոնտոյում: ԱՄԱԼ6ԱՆ Հայկ ՄԵսրոպի [ծ. 14.10.1924, գ. Փանիկ (ՀՀ Շիրակի մարզ)], լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1975), պրոֆ. (1981): Ավար­ տել է Ե Պ Հ (1954): 1959-ից' Մատենադարանի գիտաշխատող, 1975-90-ին' Հ Պ Մ հ հայոց լեզ­ վի ամբիոնի վարիչ: Զբաղվում է բառարանագ­ րության պատմության ու տեսության հա րցե­ րով [«Միջնադարյան Հայաստանի բա ռա րա­ նա գրա կա ն հուշա րձա նները» (հ. 1-2, 19 6 6 - 71)]: Հրատ արա կել է Երեմիա Մեղրեցու «Բա ռգիրք հայոցի» (1975), Աստվածաշնչի «Գիրք Մակաբայեցւոյ» (1996) և «Գիրք երկոտասան մարգարեից» (2000) գրքերի քննական բնագրերը: ԱՄԱՏՈՒՆԻ Աիդա Ստեփանի (ծ. 14.11.1932, Թիֆլիս), նյարդաֆիզիոլոգ: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1985): Ավարտել է Ե Բ հ (1956): 1958-ից աշխա­ տում է ՀՀ ԳԱԱ Ֆիզիոլոգիայի ինստ-ի կենտր. նյարդ, համակարգի լաբորատորիայում, 1985ից' առաջատար գիտաշխատող: Աշխատանք­ ները վերաբերում Են շարժող, ակտիվության Գրկ. Հ ա խ վ ե ր դ յ ս ս ն Լ., Կլասիկան և մեր օրերը. կենտր. կարգավորման մեջ ուղեղիկի դերի, Վարդան Աճեմյանի արվեստը, Ե., 1962: Ռ ի զ ա ե վ գլխուղեղի հետ նեյրոնային ակտիվության ին­ Ս., Վարդան Աճեմյան, Ե., 1972: Խ ա լ ա թ յ ա ն Լ., տեգրման և կարգավորման սեփական մեխա­ Վարդան Աճեմյան, Ե., 1986: նիզմներով կապված գոյացությունների գոր­ ԱՃԵՄՅԱՆ Տիրան Մարտիրոսի (21.7.1902, Հածունեության բջջային ակտիվության մակար­ լեպ - 1991, Բեյրութ), ծաղրանկարիչ և դերա­ դակով ուսումնասիրություններին: սան: Սովորել է Հալեպի գերմ. վարժարանում: Գլխուղեղի հետազոտության միջազգ. կազ­ Ծաղրանկարչության առաջին փորձերն արել է մակերպության (1986), Նյու Տորքի ԳԱ (1995) 1919-ին' Կ. Պոլսի «Կավռոշ» երգիծաթերթում: անդամ: 1921-ին Հալեպում կազմակերպել է «ԵրիտաԵրկ. Ф у н к ц и о н а л ь н а я о р г а н и з а ц и я и у ч а с т и е սարդաց միության թատերախումբը», բեմա­ ц е н т р а л ь н ы х я д е р в и н т е г р а т и в н о й д е я т е л ь н о с т и դրել և խաղացել է Շիրվանզադեի «Կործանվա­ м о з ж е ч к а , Е., 1987. ծը» (ՍԵնեքերիմ), «Պատվի համար» (Սուրեն), ԱՄԱՏՈՒՆԻ Անդրեյ Ցոլակի (10.1.1928, Լե«Նամուս» (Սեյրան), Շանթի «Հին աստվածներ» նինգրադ - 1.5.1999, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆ ի զ ­ (Աբեղա) պիեսներում: 1925-ին տեղափոխվել է մաթ գիտ. դ-ր (1972), պրոֆ. (1983): ՀՀ ԳԱԱ Բեյրութ, ծաղրանկարներով հանդես Եկել հայկ., ակադ. (1996): Ավարտ ել է Մ Պ Հ (1950): ֆրանս. և արաբ, մամուլում: Անհատ, ցուցա­ 1973-92-ին' Ե Ֆ հ տնօրեն, 1992-99-ին' գլխ. հանդեսներ' Բեյրութում, Հալեպում, Թեհրա- գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում նում, Նոր Ջուբայում և Երևանում (1975): են հակաֆեռոմագնիսականության քվանտա­ ԱՄԱԴՅԱՆ Մասիս Գարեգինի (ծ. 26.7.1932, յին տեսության խնդիրներին: Մասնակցել է Փարիզ), հոգեբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1984): Երևանի էլեկտրոնային օղա կա ձև արագացու-

ԱՃԵՄ8ԱՆ Վար դան Մկրտչի [2(15).9.1905, Վան -2 4 .1 . 1977, Երևան], ռեժի­ սոր: ՀԽ ՍՀ (1945), Խ ՍՀՄ (1965) Ժող. արտիստ: Սոց. աշխատանքի հերոս (1975): Ա. Վ. Աճեմյանի հայրը, Ա.Հ. Ասրյանի ամուսինը: Ավար­ տել է Երևանի գեղարդ, ու­ սումնարանը (1924), Մոսկվայի հայկ. ստուդիան Ա.Ց. Ամատունի (1926): 1927-ին կազմակեր­ պել է Թիֆլիսի հայկ. դրա­ մատիկ ստուդիան, եղել Լենինականի պետ. թատրոնի հիմնադիրներից (1923-46-ին' դերա­ սան, ռեժ., 1931-38-ին'գեղ. ղեկավար), 1939-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնի ռեժ. (1953-ից' գլխ. ռեժ.), 1947-50-ին' Ե Ե Կ Թ գլխ. ռեժ.: 1944-ից դասավանդել է ԵԳԹԻ-ում (պրոֆ.' 1964-ից): Լենինականի թատրոնում Ա-ի բեմադ­ րություններից են' Գորկու «Հատակում» (1932), Պարոնյանի «Մեծապ ատ իվ մուրացկաններ» (1934), Շեքսպիրի «Տասներկուերորդ գիշեր» (1944), Ն. Զարյանի «Արա Գեղեցիկ» (1946) ևն: Սունդուկյանի անվ. թատրոնում ստեղծել է բեմարվ-ի բազմաթիվ դաս. արժեքներ, որոնցից Են' Վրթ. Փափազյանի «ժայռ» (1944), Պարոնյա­ նի «Պաղտասար աղբար» (1954), Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում է» (1961), Պապայանի «Աշխարհն, այո, շուռ է Եկել» (1967) ևն: Բեմադ­ րել է նա և Տիգրանյանի «Գավիթ Բեկ» (1966), «Անուշ» (1969, երկուսն էլ' Երևանի օպերայի և բալետի թատրոն), Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին», Չուխաճյանի «Կարինե» (երկուսն էլ' ԵԵԿԹ) և այլ պիեսներ: Ա-ի բեմադրություններն աչքի են ընկել գեղ. հավաստի ընդհանրացում­ ներով, կերպարների հոգեբ. ճշմարտացի և գեղ. վառ բացահայտումներով: Նա դաստիարակել է դերասանների և ռեժիսորների մի մեծ խումբ: Խ ՍՀՄ (1951), ՀԽ ՍՀ (1971) Պետ. մրց-ներ:

6. Ով ով է. հայեր


ԱՄԱՏՈՒՆհ ցիչի ֆիզ. սկզբունքների, -------------------------- դրա և Արագածի տիեզ. 82 ճա ռա գա յթների հետ ա ­ զոտման կայանի տեխ. վերազինման ծրագրի մշակմանն ու իրակա­ նացմանը: Հետա զոտ ել է անցումային ճա ռա ­ գայթման որոշ հատկություններ: Տարր, մասնիկների տեսության ոչ գծային խնդիրների լուծման համար կիրառել է ֆունկ­ ցիոնալ վերլուծության մեթոդներ: Զբաղվել է լիցքավորված մասնիկների արագացման նոր մեթոդների զարգացմանը վերաբերող տես. և փորձարար, հետազոտություններով: ԱՄԱՏՈՒՆհ Աշոտ Հաբեթի [ծ. 23.12.1923, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի)], Խորհրդ. Միու­ թյան հերոս (27.2.1945), գեներալ-մայոր (1980): Սովորել է Լենինականի մանկավարժ, ինստ-ում (1939-41), ավարտել Սարատովի տանկային դպրոցը (1943). Զրահատանկային զորքերի ռազմ. ակադ. (1951): Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամանակ մասնակցել է Ստալինգրադի պաշտպանությանը, Ուկրաինայի, Լե­ հաստանի ազատագրմանը, Գերմանիայի տա­ րածքում մղված մարտերին: Հերոսի կոչման արժանացել է Լեհաստանի Սոխաչև, Լյուբեն և Ինովրոցլավ ք-ների ազատագրման ժամանակ ցուցաբերած խիզախության համար: 1981-83-ին ' ՀԽ ՍՀ զինվ. կոմիսարի տեղա­ կալ, 1984-95-ին' «Սովետական Հայաստանը Հայրենական մեծ պատերազմում» թանգարա­ նի տնօրեն, 1 9 95- 2004-ին' Պ Ն զինվ. թանգարանի գիտ. գծով փոխտնօրեն: 2004-ից զորացրվել է: ԱՄԱՏՈՒՆհ Նապ ոլեոն Հովհաննեսի [1835, Թ իֆլիս - 13(25).2.1899, Թիֆլիս], մշակույթի գործիչ, ռեժիսոր: 1879-82-ին' Թիֆլիսի հայկ. թատեր. կոմիտեի, 1883-93-ին (ընդհատումնե­ րով)' Թ իֆլիսի Հայոց դրամատիկ, ակումբի նախագահ: Հայ թատրոնում առաջինն է բե­ մադրել Շեքսպ իրի «Համլետ», Օստ րովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն», Գրիբոյեդովի «Խել­ քից պատուհաս» և այլ պիեսներ: ԱՄԱՏՈՒՆհ Շուշանիկ (Սուսաննա) Բաբկենի (ծ.28.2.1924, Երևան), երաժշտագետ: Արվեստագիտ. թեկնածու (1988), պ րոֆ. (1997): Ավարտել է Մոսկվայի Գնեսինների անվ. ինստ-ը (1955): 1965-ից դասավանդում է Երևանի կոն­ սերվատորիայում: Հեղինակ է երաժշտ. գրակյան դասագրքերի, մեթոդ, ձեռնարկների, ու­ սումնասիրությունների:

ԱՀ. Ամատունի

Լ.Գ. Ամարա

եւ նոր պարականոն ու անվաւեր շարական­ ներ» (1911) ժող., «Հայոց բառ ու բան» (1912) բառարանը, որը պարունակում է Արարատյան և այլ բարբառների 14000 բառ ու դարձվածք: ԱՄԱՏՈՒՆհ Վ լա դիմիր Գրիգորի (9.1.1926, Կրա սնոդա ր - 1995, Երևան), թերա պևտ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1968): Ավարտել է Ե Բ հ (1951): 1974-95-ին' Ե Բ հ մանկաբուժ., սան. և ստոմատոլոգ, ֆակ-ների ներքին հի­ վանդությունների ամբիոնի վարիչ, 1975-95ին' պրոռեկտոր: Աշխատանքները վերաբերում են բրոնխային հեղձուկի և թոքերի ոչ առանձնահատուկ հիվանդությունների ախտածնության իմունային և ախտաքիմ. մեխանիզմների ուսումնասի­ րությանը: Խ ՍՀՍ-ում առաջիններից է ուսում­ նասիրել թոքերի ոչ առանձնահատուկ հիվան­ դությունների տարածվածությունը' կախված կլիմայաաշխարհագր. և սոցիալ-հիգիենային պայմաններից: ՀԽ ՍՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. ալերգաբան և թոքաբան (1974-95): Երկ. Х р о н и ч е с к и е о б с т р у к т и в н ы е з а б о л е в а н и я л е г к и х и в ы с о к о г о р н ы й к л и м а т , Е., 1975; А л л е р ги я , Е., 1985 (համահեղինակ).

ԱՄԱՐԱ (Արմաղանյան) Լուսին Գևորգի (ծ. 1.3.1927, Հա րթ ֆ որդ, Քոննեկտ իքութի ն ա ­ հանգ, ԱՄՆ), Երգչուհի (սոպրանո): Սովորել է Արևմուտքի երաժշտ. ակադ-ում (1947), Հվ. Կա լիֆոռնիա յի հա մալսա րանում (1949-50), ձայնամարզության դասեր առել Այզներ էմիսից (1944-57): 1950-ից' Նյու Տորքի Մետ րոպո­ լիտեն օպերայի Երգչուհի: ԴԵրերգերից են' Դոննա էլվիրա , Պա մինա (Մոցարտի «Դոն ժուան», «Կախարդական սրինգ»), Աիդա, ԼԵոնորա, Դեզդեմոնա (ՎԵրդիի «Աիդա», «Տրուբա­ դուր», «Օթելլո»), Սիմի, Տոսկա, Չիո-Չիո սան (Պուչչինիի «Բոհեմա», «Տոսկա», «Չիո-Չիո սան»): Երկացանկում են Բեթհովենի 9-րդ սիմ­ Երկ. А р н о Б а б а д ж а н я н : И н с т р у м е н т а л ь н о е ֆոնիայի, Մոցարտի Ռեքվիեմի սոպրանոյի եր­ т в о р ч е с т в о , Е., 1985; Ж и з н ь и т в о р ч е с т в о Г е г у н и Ч и т ч я н , Е., 2003. գամասերը: 1965-ին Երևանի օպերայի և բալե­ ԱՄԱՏՈՒՆհ Սահակ Գևորգի [Բաղդասարյան տի թատրոնում հանդես է Եկել Աիդայի դերերԲաղդասար, 1856, գ. Օշական (այժմ' ՀՀ Արա- գով և մենահամերգով: Երգիչների համաամեգածոտնի մարզում) - 1917, Վաղարշապատ], րիկ. մրցույթի 1-ին մրց. (1948, Լոս Անջելես): բա ռա րանագիր: Էջմիա ծնի միաբանության ԱՄԱՐՑԱՆ Լենո Սամվելի (ծ. 18.3.1929, Գոանդամ: «Արարատ» ամսագրում տպագրել է րիս), ճարտարագետ-մեխանիկոս: Տեխ. գիտ. բանաստեղծություններ, հոդվածներ, թարգմա­ դ-ր (1967), պրոֆ. (1968): Ավարտել է Մոսկվա­ նություններ: Լույս է տեսել Ա-ի կազմած «Հին յի Տորֆի ինստ-ը (1952): 1976-90-ին' Խ ՍՀՄ


պետշինի ճա րտ ա րա գիտ . հետ ա խ ուզումների ԳՀհ տեխնիկայի և տ եխ նոլո­ գիայի բաժնի վարիչ: Աշ­ խատանքները վերաբերում են թույլ գրունտների հատ­ կությունների ուսումնասիր­ մանը և շին-յան մեջ ճա ր­ տարագիտ. հետախուզում­ ների տեխնիկային ու տեխ­ նոլոգիային: Ց.Ք. Ամերիկյան ԱՄԱՐՅԱՆ Ռուբեն Անդրա­ նիկի (ծ. 3.5.1949, Մոսկվա), ճարտարագետ-էլեկտրատեխնիկ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1993): Ս. Ա. Ամարյանի եղբայրը: Ավարտել է Մոսկվայի Կապի էլեկտրատեխ. ինստ-ը (1971): 1981-ից աշխատել է Խ ՍՀՄ կապի համակար­ գում, 1985-87-ին և 1990-2000-ին' «Մոսկվայի քաղաքային հեռախոսային ցանց» ԲԲԸ-ում, 1987-90-ին' Բուլղարիայում Խ ՍՀՄ դեսպանու­ թյան խորհրդական, 2000-ից' ՑԵնտրտելեկոմ ընկերության (Մոսկվա) տնօրեն: Աշխատանք­ ները վերաբերում են էլեկտրատեխ. կապի հիմ­ նարար հարցերին: Մոսկվայի մարզի վաստ. աշ­ խատող (2001): Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1996): ԱՄԱՐՅԱՆ Սուրեն Անդրանիկի (ծ. 18.3.1953, Մոսկվա), մետաղաձուլման բնագավառի գիտ­ նական: Տեխ. գիտ. դ-ր (1999): Ռ. Ա. Ամարյանի եղբայրը: Ավարտել է Մոսկվայի Պողպատի և ձուլվա ծքների ինստ-ը (1975): 1979-86-ի ն ' Մոսկվայի թանկարժեք երկրորդ, մետաղների գործարանի կենտր. Գ Հ Լ վարիչ, 1986-2000-ին' Մոսկվայի Պողպատի և ձուլվածքների ինստ-ի բա րձրդիսպ երսիոն նյութերի բաժանմունքի վարիչ, 2000-ից' ՑԵնտրտելեկոմ ընկերության գլխ. տնօրենի տեղակալ: Աշխատանքները վե­ րա բերում են ռադիոէլեկտրոնիկային, էլեկտրատեխ. արդ-յան և կապի միջոցների հա­ մար նոր նյութերի ստացմանը: Խ ՍՀՄ բա րձրա ­ գույն կրթության նախ-յան լավագույն Գ Հ աշ­ խատանքի համար մրց. (1989): ԱՄԲԱԿՈՒՄՏԱՆ Աննա Ալեքսանդրի (18.10. 1919, Երևան - 21.9.1999, Երևան), դաշնակա­ հարուհի, մանկավարժ: ՀԽ Ս Հ արվ. վաստ. գործիչ (1973): Արվեստ ա գիտ . թեկնածու (1954): Ավարտել է Մոսկվայի կոնսերվատո­ րիան (1945): 1948-ից դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (1968-ից' ամբիոնի վա­ րիչ, 1972-ից' պրոֆ.): Հանդես է եկել մենահւսմերգներով և սիմֆ. նվագախմբի հետ: Ն վա ­ գացանկում' Կոմիտասի, Ա. Խաչատրյանի, Ա. Բաբաջանյանի, ռուս և արևմտաեվրոպ. կոմ­ պոզիտորների երկեր: ԱՄԵՐԻԿՅԱՆ Ցոլակ (Սուլուլիկյան Գալուստ) Քերովբեի [23.9(5.10). 1887, Տրապիզոն 17.9.1964, Երևան], դերասան: ՀԽ ՍՀ ժող. ար­ տիստ (1947): 1909-ից խաղացել է Սիրանույշի, Հ. Աբելյանի, Վ. Փափագյանի խմբերում, շրջա ­ գայել Ռուսաստանի հայաշատ, Արմ. Հայաս­ տանի բազմաթիվ վայրերում: 1931-ից' Լենի-

նականի պետ. թատրոնի ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ դերասան: Ա-ի ստեղծած -------------------------բարձր ներշնչանքով, բեմ. 83 հմայքով տոգորված բազ­ մաթիվ կերպարներ մտել են հայ բեմարվ-ի պատմության մեջ' Սատին (Գորկու «Հա տա­ կում»), Մանուկ աղա («Մեծապատիվ մուրաց­ կաններ», ըստ Պարոնյանի), Մամլոկ (Վոլֆի «Պրոֆեսոր Մամլոկ»), Մուրոմսկի (ՍուխովոԿոբիլինի «Կրեչինսկու հարսանիքը») ևն: Ն կա ­ րահանվել է կինոյում («Զանգեզուր», 1936, «Տժվժիկ», 1961, երկուսն էլ' Հայֆիլմ) ևն: Գրկ. Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Ե., 1957:

Ս., Ցոլակ Ամերիկյան,

ԱՄԻՐ ՔՈՒՐԴ ԱՐԾՐՈՒՆԻ [(ծ. թ անհտ - մոտ 1191, Մահկանաբերդ (Գուգարքի նահանգ)], պետ. գործիչ: Մահկանաբերդի Արծրունիների տոհմից: Վրաց Գա վիթ III թագավորի օրոք (1155-56) արքունիքում վարել է Տփղիսի և Քարթլիի ամիրապետի և գանձարանապետի տեղակալի պաշտոնները: Թագավոր Գիորգի IIIից (1156-84) հալածվելով' անցել է Կարին, Սալդուխ ամիրայից ստացել տիրույթներ: 1176-77ին վերադարձել է Վրաստան, մասնակցել Օրբելիների ապստամբության ճնշմանը, վերահաս­ տատվել նախկին պաշտոններում: Օգտա գոր­ ծելով սերտ կապերը առևտրավաշխառ. խավի հետ և ազդեցությունը Թամար թագուհու ամուս­ նու' Յուրի Բոգոլյուբսկու վրա' դարձել է պետ. խորհրդի (դարբազի) անդամ' ստանալով ար­ քունի գանձարանապետի պաշտոնը: Հետագա­ յում կորցնելով իր ազդեցությունը վրաց արքու­ նիքում' առանձնացել է Մահկանաբերդում: ԱՄԻՐ ՕԴԼԻ [մոտ 1740, գավառ Բուրվարի (Իրանի Սպահանի նահանգ) - 1826, Նոր Ջու­ ղա)], աշուղ: Շրջել է Չարմահալի գավառում, Բասրայում, Բաղդադում, մասնակցել աշուղ, մրցույթների և հաղթել: Ա.Օ-ու երգերը գրված Են Նոր Ջուղայի բարբառով: Գրկ. Ե ր ե մ յ ւ ս ն Ա., Պարսկահայ աշուղներ. Աշուղ Ամիր Օղլի, Վնտ., 1930:

ԱՄԻՐԱԳՈ Պա վել հվանի [Ամիրաղյան Պողոս Հովհաննեսի, 1879, ք. Գորի (Վրաստան) 10.11.1940, Բաքու], Երգիչ (տենոր), ռեժիսոր: Ադրբ. ԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1933): 1900-ական թթ. տարբեր խմբերի հետ շրջագայել է Դոնի Ռոստովում, Բաքվում, Վլադիկավկազում ևն: 1913-22-ին Բաքվում ունեցել է օպերա-օպերետային խումբ, բեմա դրել Չա յկովսկու «Պիկովայա դամա», Վերդիի «Տրավիատա» օպերաները ևն: Այսրկովկասում առաջին ան­ գամ ներկայացրել է Չուխաճյանի «Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա» օպերետը (1912): Ա.Ն. Արմենյանի հետ բեմադրել է Ե. Բահաթուրի «Արա և Շամիրամ» պիեսը (1916): ԱՄԻՐԲԵԿՅԱՆ Արամ Բեգլարի [31.12.1890 (12.1.1891), Թիֆլիս - 27.1.1971, Երևան], դե­ րասան: Դ. Բ. Ամիրբեկյանի եղբայրը: ՀԽ ՍՀ վաստ. արտիստ (1963): Սովորել է Ս. Պետերբուրգի ժող. կոնսերվատորիայում (1912-15),


ԱՄԻՐԲԵԿՏԱՆ Մոսկվայի հայկ. դրամա֊ -------------------------- տիկ. ստուդիայում (1921 — 84 1922): Խաղացել է Թիֆլիսի հայկ., Կիրովականի, Լենինականի թատրոններում: 1925-ից նկարա­ հանվել է կինոյում' Շորշոր («Շոր և Շորշոր», 1927), Արամ («Մեքսիկական դիպլոմատներ», 1932), Ոսկան («Քաջ Նազար», 1940), Մինաս («Արարատյան դաշտի աղջիկը», 1949) ևն: ԱՄԻՐԲԵԿՏԱՆ Դորի (Արտաշես) ԲԵգլարի [8(21).5. 1905, Թիֆլիս - 26.1.1983, Թբիլիսի], դերասան: Ա.Բ. Ամիրբեկյանի եղբայրը: ՎԽՍՀ (1958), ՀԽ ՍՀ (1964) ժող. արտիստ: 1929-ից' Թիֆլիսի հայկ., 1931-36-ին' Երևանի բանվոր, թատրոնների դերասան: Ռեալիստ, արտ ա ­ հայտչամիջոցներով է անձնավորել դրամա­ տիկ. և կատակերգ, դերեր' Զամբա խ ով (Սունդուկյանի «Խաթաբալա»), Սուրեն (Շիրվանզադեի «Պատվի համար»), Թափառնիկոս, Օգսեն (Պարոնյանի «Ատամնաբույժն ա րևեըա ն», «Պաղտասար աղբար») ևն: Նկարահանվել է կինոյում («Գիքոր», 1934, Հայֆիլմ, «Գրենադա», 1969, ԼԵնֆիլմ ևն): Գրկ. Փ ա շ ա յ ան Ռ., Դորի Ամիրբեկյան, Ե., 1969:

Դ.Բ. Ամիրբեկյան

Ամիրդոկլաթ Ամասիացի (բարձրաքանդակ)

այբուբենական ի վերայ ցաւոցն» (կազմված 1468-ին, ձեռագիր տարբերակները պահվում են Մատենադարանում), «Անգիտաց անպետ» (1482, հրտ.' 1926, ռուս.' 1990, թրգմ. Ս. Վարդա­ նյան) աշխատությունները: Ա. Ա. մեծ տեղ է տվել բուսաբուծությանը, որպես դեղամիջոց առաջարկել է օգտագործել նա և կենդանիների օր­ գանները և հանք, ծագում ունեցող դեղանյութե­ րը: Արաբ-ից թարգմանել է «Գիրք ռամկականը» (1474): Ա. Ա-ի «Վասն նշանաց հիւանդին, զկենաց և զմահուն» աշխատության միակ օրինակը գտնվում է Փարիզի Ազգ. մատենադարանում:

ԱՄԻՐԲԵԿՏԱՆ Միքայել Արշակի [30.1.1923, Գրկ. Ս ե պ ե տ ճ յ ա ն Հ., Դեղագործությունը Հա­ ք. Ղարաքիլիսա (այժմ' Վանաձոր) - 28.12. յաստանում ըստ Ամիրդովլաթի, Ե., 1949: V a r ­ 1983, Երևան], գրող, լրագրող: Ավարտել է d a n i a n Տ., Amirdovlat Amasiatsi, A Fifteenth Century Ե Պ Հ (1948): 1948-68-ին աշխատել է «Ավան­ Armenia Natural Historian and Physician, Delmar, N.Y., գարդ», «Սովետական Հայաստան» պարբ-նե- 1999. րի խմբագրություններում' պատ. քարտուղար, ԱՄԻՐԻԿՏԱՆ Բագրատ Ռոբերտի (ծ. 21.7.1958, գրակ. և մշակույթի բաժնի վարիչ: Լույս է տ ե­ Երևան), ճարտարագետ-ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ սել Ա-ի «Անանուն ծաղիկը», (1965) պատմ­ գիտ. թեկնածու (1985), փիլ. գիտ. դ-ր (1985): վածքների ժող.: «Վերջին հողակտորի վրա» Ավարտել է Մոսկվայի ֆիզտեխ ինստ-ը (1981): պատմավեպում (գիրք 1-2, 1973-79) ներկա ­ 1985-91 ֊ին աշխատել է ՌԳԱ Մոլ. գենետիկայի յացված է 1918-20-ա կա ն թթ. ազգ-ազատագր. ինստ-ում, 1991-93-ին' Տոկիոյի համալսարա­ պ ա յքա րը' մասնա վորա պես Ղարաքիլիսայի նում, 1993-94-ին' Տրիեստի առաջավոր հետա­ ճակա տ ամարտն ու դրվագներ Սարդա րապ ա­ զոտությունների միջազգ., 1994-ից' Մինեսոտայի (ԱՄՆ) համալսարանի բժշկ. (1999-ից' նյարդա­ տի, Բաշ Ապարանի ճակատամարտերից: Երկ. Անծանոթ ծանոթներ, Ե., 1984: Չանհետա­ բանության ամբիոնի պրոֆ.) ինստ-Ներում: ցող ստվերներ, Ե., 1990: Աշխատանքները վերաբերում Են նեյրոնաԱՄԻՐԴՈՎԼԱԹ ԱՄԱՍԻԱՏԻ, որդի Եղիայի յին ցանցերի, գլխուղեղի կեղևի շարժող, գոտու [մոտ 1420/1425, Ամասիա (Սեբաստիայի նա­ մոդելավորման, վերջինիս ազդանշանների կո­ հանգ) - 8.12.1496, Բրուսա], բնագետ, բժիշկ, դավորման և կոդավերծանման հարցերին: Նյու Տորքի ԳԱ (1996), Ամերիկայի նյարդա­ մատենա գիր, բա ռա րանագիր: Բժշկություն հավանաբար սովորել է Միջագետքում կամ բան. միջազգ. ընկերության (1996-ից), Ամերի­ Արաբիայում: Տիրապեւոել է մի քանի օտար լե­ կայի հայկ, ասամբլեայի (2002-ից) անդամ: զուների, ուսումնասիրել հին և միջնադարյան ԱՄԻՐԽԱՆՏԱՆ Միքայել Դա վթի [ծ.5.11.1932, բժշկագիտություն: Երկար տարիներ ապրել և գ. Պոկրովկա (այժմ' գ. Ուրասար' ՀՀ Լոռու աշխատել է Կ. Պոլսում: «Ուսումն բժշկու­ մարզում)], գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր թեան» (1459) աշխատության մեջ քննության (1988), պրոֆ. (1990): Ավարտել է Ե Պ Հ (1960): են առնվել մարդու անատոմիայի, սաղմնաբա­ 19 7 2-8 0-ի ն ' Ե Պ Հ դասախոս, 1980-95-ին' նության, հիգիենայի, ախտաբանության և դե­ Ե Ռ Օ ԼՄ հ ռուս գրակ-յան ամբիոնի դասախոս, ղագիտության հարցեր: «Օգուտ բժշկութեան» 1995-2000-ին' վարիչ: Միաժամանակ, 1991-ին (1469, հրտ.' 1940) աշխատությունը նախորդի Երևանում հիմնել է Հումանիտար ինստ-ը, որ­ վերամշակումն է, որտեղ մանրամասն նկա­ տեղ ուսումնասիրում Են ճապոն., չին., հուն., րագրված են հիվանդությունների պա տճա ռա­ իսպան., իտալ., հինդի և այլ լեզուներ: Հեղինակ գիտությունը, կլինիկ, պատկերը բնորոշող ախ­ է ռուս, գրված աշխատությունների («Ռուս գե­ ղարվեստական գրականությունը Հայաստանի տանշանները, հիվանդի բուժումն ու խնամքը: Դեղագործությանն ու դեղագիտությանն են մասին», 1983, «Ռուս գեղարվեստական հրա­ նվիրված նրա «Ախրապատին» (1459), «Բառք պարակախոսությունը Հայաստանի մասին»,


նոնկարներ: Ռեժիսորն է ԱՄհՐՅԱՆ «Հասմիկ» (1978), «Արուս -------------------------Ասրյան» (1979), «Բարձր 85 սարեր» (1981, ն ա և ' սցե­ նարիստ, երեքն էլ' վավերագր.) և այլ ֆիլմերի: ԱՄԻՐՅԱՆ Արա Կարապետի (ծ. 25.4.1957, Երևան), ճա րտ ա րա գետ -մեխ ա նիկոս: ՏԵխ. գիտ. դ-ր (1998), պրոֆ. (2000): Ավարտել է Հ Գ հ (1979): 1979-ից աշխատել է ՀԳԻ-ում, 1994-96ին, միա ժա մանակ' պայմանագրերի և ներ­ դրումների բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վե­ Ռ.Բ. Ամիրխանյան Ա.Մ. Ամիրյան րաբերում են մեխ. փոխանցումներին և էներ­ 1984, «Ռուս գեղարվեստական գրականությու­ գիայի այլընտրանքային աղբյուրների ուսում­ նը և հայերի ցեղասպանությունը», 2-րդ հրւո., նասիրությանը: Ա ռա ջա րկել է նոր տ իպ ի' 1990, «Ռուս գրականության դասականները և շղթայաալիքային փոխանցում: Միջազգ. ավտոմոբիլային ճարտ ա րագետ ­ Հայաստանը», 1991, «Ա.Ս. Պուշկինը և Հայաս­ տանը», 1999, «Ռուսաստանը և Հայաստանը», ների ընկերակցության (1998), Համաշխ. գիտ. 2-րդ հրտ., 2003 ևն), համահեղինակ' «Հայերեն- և ճարտարագիտ. միության (1999) անդամ: Երկ. Ц е п н о -в о л н о в а я п е р ед ача , Е., 1997. ճապոներեն բառարանի» (2004), «ՀայաստանԱՄԻՐՅԱՆ Արսեն Մինասի (1881, Բաքու ճապոնիա. քաղաքական, տնտեսական, մշա­ 20.9.1918, Թ ուրքմենստ անի Ախչա-Կումայի կութային և գիտական հարաբերություններ» ավազուտներ), Բաքվի 26 կոմիսա րներից, երկլեզու ուսումնասիրության (2005): լրագրող: Թ.Մ. Ամիրյանի եղբայրը: Ռ Ս Դ Բ Կ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ (Կնյազն.), Նաթան Աբրահամի անդամ 1910-ից: Ավարտել է Բացվի գիմնազի­ (17.3.1872, Կ. Պոլիս ֊ 4.10.1949), կոմպոզի­ ան (1898): 1899-ին ընդունվել է Կիևի համալ­ տոր, խմբավար, երգեհոնահար, մանկավարժ: սարանի իրավաբան, ֆակ-ը, սովորել է Մ ՊՀՍովորել է Հելսինգֆորսի (Ֆինլանդիա) կոնսեր­ վատորիայում (1892-96), ավարտել Մյունխենի ում, որտեղից 1902-ին հեռացվել է հեղ. գործու­ երաժշտ. ակադ.: 1908-ին ղեկավարել է Օդե- նեության համար, բանտարկվել, տեղափոխվել սայի օպերային թատրոնը: Բացվում կազմա­ Շուշիի բանտ: 1904-ին բանտից ազատվելուց կերպել է հայկ. երգչախմբեր: 1910-ից' Սոֆիա- հետո անցել է Բաքու: 1902-06-ին հարել է ՀՀ Դ յի Բուլղ. օպերային ընկերության նվագավար, կուս-յանը, ղեկավարել երիտդաշնակցական1912-ին' Բոստոնի (ԱՄՆ) օպերային թատրոնի ների շարժումը: Դաշնակցությունից դուրս գա ­ խմբավար ու Երգեհոնահար: Գրել է «հվանկո» լով' հարել է էսէռներին: Հեռանալով ՀՀԴ -ից' (1917, բեմ.' 1932), «Ռալիցա» (1936) օպերանե­ 1906-07-ին հրատարակել է այդ կուս-յան քա ­ րը, «Հաջի Դիմիտր» բալետը, օպերետ, օրատո­ ղաքականությունը քննա դա տ ող գրքույկներ («ժամանակն է սթափվելու», «Դաշնա կցու­ րիա, աշխարհիկ և հոգևոր երգեր: ԱՄհՐԽԱՆՅԱՆ Ռոբերտ Բաբկենի (ծ. 16.11. թյան կրիզիսը» ևն' Ա. Մրավյան կեղծանու­ 1939, Երևան), կոմպոզիտոր: ՀՀ ժող. արտիստ նով): Բաքվի կոմունայի օրերին (1918) մտել է (1987): Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան բոլշևիկյան ղեկավար խմբի մեջ: 1917-18-ին (1969): 1970-ից դասավանդում է նույն կոնսերվա­ խմբագրել է «Բակինսկի ռաբոչի» (ռուս.) թեր­ տորիայում (1987-ից' ամբիոնի վարիչ, պրոֆ.): թը: Գնդակահարվել է 26 կոմիսարների հետ: ՀԿՄ նախագահ (1991-ից): Գրել է դաշնամուրա­ Ա-ի անունով Երևանում կոչվել է փողոց: յին կոնցերտ (1969), կվարտետ (1969), օպերետ' ԱՄԻՐՅԱՆ Թադևոս Մինասի, գ ի ժ Թ ա թ ո ս , Թաթոս (ծ.թ. անհտ, Բա քու «Քաղքենին ազնվական» (բեմ.' 1979, ԵԵԿԹ), դ ա լ ի մյուզիքլներ' «Ատամնաբույժն արևելյան» (բեմ.' 20.9.1918, Թ ուրքմենստ անի Ախչա-Կումայի 1976, ԵԵԿԹ), «Դինգ-դոնգ» (1979), «Շախ և ավազուտներ), հայ ազգ-ազատագր. շարժման մատ» (1986), Երգաշարեր' «Առաջին խոսքն իմ», գործիչ: ՀՀ Դ կուս-յան անդամ: Ա.Մ. Ամիրյանի «Քարը», «Ես այն օրվանից», «Հուշ», կինոերաժշ­ եղբայրը: Հայ-թաթար. բախումների (1905-06) տություն: ՀՀ Ա ժ պատգմ. (1998-2003): ՀԼԿԵՄ ժամանակ Հս. Կովկասից զենք է տեղափոխել (1971), Հա մԼԿԵՄ (1980) մրց-ներ, ՀՀ Ս. ՄԵսրոպ Բաքու և Այսրկովկասի արլ. վայրեր: 1905-ին Մաշտոցի շքանշան (1998): մասնակցել է Բաքվի հայերի ինքնապաշտպա­ ԱՄԻՐԽԱՆՅԱՆ Ֆրունզե Աբրահամի (16.1. նությանը: Բաքվից Թ իֆլիս զենք տեղափոխե1937, Երևան - 16.12.2004, Երևան), հնչյունա­ լու ճա նա պ ա րհին' Գա նձա կի կայարանում, յին օպերատոր, ռեժիսոր: Ավարտել է Լենին- ջախջախել է կայարանը պաշարած թուրքե­ գրադի կինոճարտարագետների ինստ-ը (1966), րին: Նիկոլ Գումա նի հետ մա սնա կցել է վերապատրաստվել Մոսկվայում (1979): Հնչյու- Երևանի նահանգի տեղի հայության ինքնա­ նավորել է «Շրթներկ № 4» (1964), «Մորգանի պաշտպանության կազմակերպմանը: 1918-ին խնամին» (1970, երկուսն էլ' գեղ.), «Պրելյուդ» իր խմբով մասնակցել է Ս. Շահումյանի ղեկա­ (1968), «Մենք» (1969, Կիևի կինոփառատոնի վարությամբ կազմակերպված Բացվի ինքնա­ մրց.' 1969, երկուսն էլ' վավերագր.) և այլ կի- պաշտպանությանը: Կոմունայի անկումից հե-


Ա ՄԻՐՅԱՆ -------------------------86

ւոո 26 կոմիսարները, այդ թվում նա և Ա-ի եղբայրը' Արսենը, զինվորների տե­ ղափոխման համար Ա-ի վարձած «Թուրքմեն» նավով Աստրախանի փո­ խարեն մատնությամբ տարվել են Կրասնովողսկ և գնդակահարվել: ԱՄԻՐՅԱՆ Տուրի Բաբկենի (12.11.1938, Թբիլիսի - 23.1.2004, Երևան), դերասան: Ավարտել է Ե Գ Թ հ (1962): 1962-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնի դերասան: Լավագույն դերե­ րից են' Վարուժան (Ն. Ջարյանի «Արա Գեղե­ ցիկ»), Լյուդովիկոս (Բուլգա կովի «Մոլիերի կյանքը»), Լիմոն (Դումբաձեի «Մեղադրական եզրակացություն», հեռուստաներկայացում): Մասնակցել է հեռուստա- և ռադիոներկայա­ ցումների, նկարահանվել կինոյում («Երկունք», 1978, «Կապիտան Առաքել», 1986, «Քույրիկը Լոս Անջելեսից», 1994 ևն, բոլորը' Հայֆիլմ): ճանաչվել է ն ա և որպես ասմունքող: ԱՄԻՐՅԱՆ Շա վա րշ Հովհաննեսի [ծ. 12.5. 1926, գ. Կարբի (այժմ' ՀՀ Արագածոտնի մար­ զում)], Երկրաբան: Երկրաբանահանքաբան. գիտ. դ-ր (1974): ՀԽ Ս Հ վաստ. Երկրաբան (1985): Ավարտել է Ե Պ Հ (1956): 1986-ից' ՀՀ ԳԱԱ Երկրբ. գիտ. ինստ-ի օգտակար հանածո­ ների և մետաղագոյացման լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ մե­ տաղային օգտ. հանածոների հանքավայրերի ուսումնասիրությանը: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1976): Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1985): Երկ. З о л о т о р у д н ы е ф о р м а ц и и А р м я н с к о й С С Р , Е., 1984.

ԱՄԻՐՅԱՆ Սերգեյ Սուլթանի [ծ. 2.6.1929, գ. Ք ա ­ րաշեն (ՀՀ Սյունիքի մարզ)], պատմաբան: Պատմ. գիտ. դ-ր (1972), պրոֆ. (1975): Ավարտել է Ե Պ Հ (1952): 1961-83-ին' ԵՊԻ, 1983-93-ին' Ե Պ Հ ԽՄԿԿ պատմության ամբիոնների վարիչ: 1993-ից դասավանդում է Ե Պ Հ ֊ում: Աշխատու­ թյունները վերաբերում Են հասարակության սոցիալ-դասակարգային կառուցվածքի փոփոխու­ թյուններին, զարգացման հարցերին: Երկ. Հասարակության սոցիալական կառուցված­ քի վերափոխումն ու զարգացումը Հայկական ՍՍՀում, Ե., 1981: Ալեքսանդր Մյասնիկյան, Ե., 1986:

ԱՄԻՐՅԱՆ Սլավիկ Սուրենի (ծ. 19.4.1956, ք. Գորիս), վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1998), պրոֆ. (1998): Ավարտել է Ե Բ հ (1979): 1979-ից աշխատում է Գորիսի կենտր. շրջանային հի­ վանդանոցում, 1991-ից' գլխ. բժիշկ, 1993-ից' Սյունիքի ա նհետ ա ձգելի բժշկ. օգնության կենտրոնի տնօրեն և տարածաշրջանի քաղպաշտպանության բժշկ. ծառայության պետ: Դարաբաղյան պատերազմի (1988-94) ժամա­ նակ Ա. ղեկավարել և կազմակերպել է անհե­ տաձգելի բուժօգնությունը մարտադաշտում: Լաչինի ազատագրված տարածքներում ստեղ­ ծել է բուժօգնության ծառայություններ: Աշխ ատ անքները վերա բերում են ռազմ, ընդհարումների ժամանակ հրազենային վնաս­ վածքների բուժման, բուժօգնության կազմա­

կերպման, ռազմադաշտա­ յին վիրաբուժության հար.. ցերին: ՀՀ Գհյ պատգմ. V (1990-95): Սյունիքի ւոաՊր ^ * րածաշրջանի գլխ. վիրա­ բույժ (1988-ից): ՌԴ բնական ԳԱ (1999), Բնու­ թյան և հասարակության մասին միջազգ. ԳԱ (1999) անդամ: Ռ Դ Ի. Պա վլովի (1999), Վ. Վեռնա դսկու Բ.Ա. Ամիրջանյան (2000), էռլիխի (2002), ՀՀ Մխիթար Հերա ցու (2002) մեդալներ, ԼԴ Հ «Մայրական Երախտագիտու­ թյուն Արցախի քաջորդիներին» հուշամեդալ (2001), ՀՀ «Կոչում» մրց. (2005): ԱՄԻՐ9ԱՆՅԱՆ (Ամիրջան) Բեգլար Աստվա­ ծատուրի [2(14).7.1868, Թիֆլիս - 18.5.1937, Թբիլիսի], երգիչ (բարիտոն): Սովորել է Ս. Պետ երբուրգի կոնսերվատ որիայում (1886-89), ավարտել Միլանի կոնսերվատորիան (1894): 1895-1916-ին' Մոսկվայի Մեծ, Թիֆլիսի արքուն. թատրոնների, Ս. Պետ երբուրգի ժող. տան օպերայի մեներգիչ: Դերերգերից ԵՆ' Դ և (Ռուբինշտեյնի «Դև»), Ամոնասրո, Ռիգոլետտո (Վերդիի «Աիդա», «Ռիգոլետտո»), Վալենտին (Գունոյի «Ֆաուստ») ևն: ԱՄԻՐՏԱՆՅԱՆ ժորա Արամայիսի [26.6.1937, գ. Ձնաբերդ (Նախիջևանի Բաբեկի շրջան) 9.9.1999, Երևան], գյուղատնտես: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1994): ՀԳ Գ Ա թղթ. անդամ (1994): Ավարտել է Հ Գ հ (1963): 1963-99-ին աշխատել է ՀՀ գյուղատնտ. նախ-յան Հողագիտության և ագրոքիմիայի ԳՀհ-ում, 1986-88-ին' ագրոքի­ միայի բաժնի վարիչ, 1988-99-ին' տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ հողե­ րում միկրոտարրերի ընդհանուր և շարժուն ձևերի պարունակության, գյուղատնտ. մշակա­ բույսերի ցանքերում միկրոպարարտանյութերի կիրառության արդյունավետության և հողերի էկոլոգ. վիճակի խնդիրներին: Համահեղինակ է Հա յաստանի հողային ծածկույթի ատլասի (1990, ռուս.), ՀՀ հողային քարտեզների (1998, անգլ.): Հողագետների (1988), Ագրոքիմիկոսների և ա գրոէկոլոգների (1988) միջազգ. ընկերու­ թյունների անդամ, Հայաստանի հողագետների ընկերության նախագահ (1988), Վերլուծ. քի­ միայի և քրոմատագրության հաս. ակադ-ի պատվ. անդամ (1988), էկոլոգիայի միջազգ. ակադ-ի անդամ (1996): ԱՄԻՐՏԱՆՅԱՆ Տիգրան (1835, Վան - 27.3. 1897, Վան), բանաստեղծ, թատերագիր, ման­ կավարժ: Ավարտել է Վարազի ժառանգավորաց վարժարանը: Ուսուցչություն է արել Կ. Պոլսում, Վանում: Առաջին բանաստեղծություն­ ները տպագրվել են 1860-ական թթ.: Հեղինակ է նա և թատերգությունների («Ռղբերգութիւն Մե­ ծին Վարդանայ եւ Տրդատայ», 1862, «Ռւսեալ պանդուխտ», 1873, «Մրմունջը», 1873):


կերության նախագահության (1986-ից) անդամ:

ԱՅԼԱՄԱՏՅԱՆ --------------------------

Երկ. В а з о а к т и в н ы е п р о с 87 тагл ан д и н ы в го м ео стазе м о з г о в о г о к р о в о о б р а щ е н и я , Е., 1983 (համահեղի­ նակ); Ф и з и о л о г и я и ф а р м а к о л о г и я с о с у д и с т о й с т е н к и , Е., 1987 (համահեղինակ).

Մ.Հ. Ամրիկյան

է. Մ. Այանյան

ԱՄԻՐՋԱՆՈՎ Արտյոմ Գա րեգինի (ծ. 24.8. 1930, Բաքու), ֆիզիոլոգ: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1980): Ավարտել է Ղրիմի գյուղատնտ. ինստ-ը (1959): 1983-ից' Ցալթայի (Ղրիմ) «Մագարաչ» խաղողագործության և գինեգործության Գ Հ հ ֆիզիոլոգիա յի և ագրոքիմիայի լա բորա տ ո­ րիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են խաղողի վազի բերքատվության ձևավորման օպտ իմա լ շարժընթացների ֆիզիոլոգիային, բերքատվության վրա արևի ճառագայթների ազդեցության, բերքատվության հատկանիշով խաղողի սորտերի գնահատման խնդիրներին: ԱՄՐԻԿՅԱՆ Միհրդատ (Ամերիկյան Հովհան­ նես) Հովհաննեսի [1 (13).5.1843, գ. Ծինուբան (այժմ' Վրաստանի Ախալցխայի շրջանում) ֊ 5(17).2.1879, Թ՚իֆլիս], դերասան, գրող: Արևելահայ պրոֆեսիոնալ թատրոնի հիմնա­ դիրներից: 1863-ից' Պ. Պռոշյանի, 1864-ից' Գ. Չմշկյանի թատերախմբերի դերասան: 18711874-ին գործել է Կ.Պոլսում: Գ. Սունդուկյանի կերպարների' Ջամբախովի, Սարգսի, Ձիմզիմովի («Խաթաբալա», «էլի մեկ զոհ», «Պեպո») առաջին և լավագույն անձնավորողներից էր: Գ.Հ. Չմշկյանի հետ պայքարել է կեղծ կլասի­ ցիստ. ուղղության դեմ, դարձել հայ ռեալիստ, թատրոնի առաջամարտիկներից: Ֆրանց Մոորի (Շիլլերի «Ավազակներ») լավագույն մեկնա­ բաններից էր: Ա. 1872-73-ին ղեկավարել է «Մշակ» թերթի երգիծանքի բաժինը, հեղինակ է բանաստեղծությունների, թարգմանություննե­ րի: 1874-77-ին գործել է Կ. Պոլսում: Գրկ. Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն ՜ Ս., Միհրդատ Ամերիկ­ յան, Ե., 1959:

ԱՅԱՆՅԱՆ էդուարդ Մելիքի [25.3.1919, գ. Գեւուսշեն (Ադրբեջանի Խանլարի շրջան) 26.2.1995, Մոսկվա], Խորհրդ. Միության հերոս (15.5.1946), ավագ լեյտենանտ: Ֆիզմա թ գիտ. թեկնածու (1963): Ավարտել է Բւսքվի համալ­ սարանի ֆիզմա թ ֆա կ-ը (1941):Հայրեն. պա­ տերազմի (1941-45) ժամանակ մասնակցել է ԲԵլգորոդ - Կուրսկի ճակատամարտին, Դնեպրի գետանցմանը, Ռումինիայի և Հունգարիայի ազատագրմանը: Հերոսի կոչման արժանացել է Բուդապեշտի ազատագրման ժամանակ ցու­ ցա բերա ծ խիզախության համար: 1965-ից' Խ Ս ՀՄ ԳԱ Մեխանիկայի հիմնախ նդիրների Գ Հ հ գիտ. քարտուղար: ԱՅԴԻՆՅԱՆ Արթուր (Հարություն) Մկրտչի [ծ. 15.8.1923, Սալոնիկ (Հունաստան)], երգիչ (քնար, տենոր): ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1960): Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (1978): Հայֆիլհարմոնիայի մենակատար (1947-54-ին և 1965-ից): Համամիութ. մրցույթի և միջազգ. փա ռատ ոնի դափնեկիր (Մոսկվա, 1957): Ելույթներ է ունեցել Ա ՊՀ և արտասահման, երկրներում, կատարել ռոմանսներ, արիաներ, էստրադային Երգեր: Նկարահանվել է «Սիրտն է երգում» կինոնկարում (1956, Հայֆիլմ): ԱՅԼԱՄԱՏՅԱՆ Ալֆրեդ Կարլի [ծ. 16.2.1936, ք. Վերեյա (Մոսկվայի մարգ)], տեղեկագիտ. և հաղորդակց. տեխնոլոգիաների բնագավառի գիտ­ նական: Տեխ. գիտ. դ-ր (1975), պրոֆ. (1984): Ավարտել է Մոսկվայի ժուկովսկու անվ. ռազմաօդային ճարտարագիտ. ւսկադ. (1959): 1975-84ին աշխատել է Խ ՍՀՄ գիտ. և տեխնիկայի պետկոմում, 1984-86-ին' Խ ՍՀՄ ԳԱ Կիբեռնետիկ, հիմնախնդիրների ինստ-ի մասնաճյուղի, 1986ից' ՌԳԱ Ծրագրային համակարգերի ինստ-ի տնօրեն: 1991-ին կազմակերպել և գլխավորել է Ռ Դ կրթության նախ-յան տարածաշրջ. հիմնախնդիրների ԳՀհ, 1993-96-ին և 1998-2003ին' ՌԴՊերեսլա վլի համալսարանի ռեկտոր: Աշ­ խատանքները վերաբերում են տեղեկագիտ. և հաղորդակց. տեխնոլոգիաների հիմնարար և կիրառ. հիմնահարցերին, արհեստ, բանակա­ նության ստեղծմանը, էկոլոգատնտ. բարդ հա­ մակարգերի մոդելավորմանը, զուգահեռ համա­ կարգչային ճարտարագիտությանը և հեռուստատեղեկատվ. համակարգերին: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1993): Ռ Դ Բա րե­ կամության (1996), Ռուս, ուղղափառ Եկեղեցու Բարեպաշտ Դանիել Մոսկվացու 3-րդ աստի­ ճանի (1996) շքանշաններ:

ԱՄՐՈՏԱՆ էլմիրա Արտաշեսի (ծ. 27.11.1940, Երևան), դեղաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1982), պ րոֆ. (1986): Ավա րտ ել է Ե Բ հ (1964): •1992-97-ին' ՀՀ դեղերի և բժշկ. տեխնոլոգիա­ ների գործակալության տ եղեկատվ. բաժնի վարիչ, 1997-ից' դեղաբան, խորհրդի նախ ա­ գահ, 1999-ից' ԱԱԻ կլինիկ, դեղաբանության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են գլխուղեղի արյան շրջանառության կարգա­ վորման հարցերին: Համահեղինակ է «Դեղա­ Երկ. И н ф о р м а ц и я и и н ф о р м а ц и о н н ы е с и с т е ­ բանություն» (1992) դասագրքի և «Դեղաբու­ м ы , М., 1982; И н ф о р м а т и к а и т е о р и я р а з в и т и я , М., 1989 (համահեղինակ). ժություն» (2001, ռուս.) ձեռնարկի: Ուղեղի ուսումնասիրության միջազգ. կազ­ ԱՅԼԱՄԱՏՅԱՆ Նիկիտա Միքայելի (6.1.1903, Լե­ մակերպության (1990-ից), ՀՀ դեղաբանների ըն- նինական - 20.12.1984, Երևան), մանկաբարձ-


Ա6ՆԹԱՓԼՏԱՆ

գինեկոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1962), պրոֆ. (1963): Ավարտել է Ե Բ Ի (1933): 1945-47-ին' ՀԽՍՀ կուրոր­ տային վարչության պետ, 1951-62-ին' Երևանի գլխ. մանկաբարձ-գինեկոլոգ, 1962-80-ին' Ե ԲԿ հ մանկաբարձության և գինեկոլոգիայի ամբիոնի, 1980-82-ին' Մանկաբարձության և գինեկոլո­ գիայի ինստ-ի կազմմեթոդ. բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են կանանց սեռ. օրգանների քաղցկեղի և նախաքաղցկեղային վիճակի ախտորոշման և բուժման հարցերին: ԱՅՆԹԱՓԼՅԱՆ Հակոբ Գևորգի (ծ. 18.12.1939, Հալեպ), սրտաբան: Բժշկ.գիտ . դ-ր (1967), պրոֆ. (1978): Ավարտել է Հռոմի համալսարա­ նի բժշկագիտ. ֆա կ-ը (1960): 1978-80-ին' Թեննեսիի նահանգային (ԱՍՆ) հա մալսա րանի սրտաբանության և սիրտանոթագրության ամ­ բիոնի վարիչ: 1980-ին տեղափոխվել է Լոս Անջելես, ստեղծել սեփական կլինիկա: Աշխատանքները վերաբերում Են սրտաբա­ նության, սիրտանոթային հիվանդությունների հարցերին: Հայաստանում 1988-ի դեկտ. 7-ի երկրաշարժից հետո ԱՄՆ-ում ստեղծված «Հայաս­ տանի օժանդակության Ամերիկայի համագաղու­ թային մարմնի» փոխատենապետն էր և բժշկ. օգնության հանձնախմբի նախագահը: Աղետյալ­ ներին օգնելու նպատակով Ա. 1988-ին և 1989-ին եղել է Հայաստանում: Նյու Տորքի ԳԱ պատվ. անդամ (1978): ԱՅՎԱ8 ՀԱԿՈԲ (Այվազյան Հակոբ Կարապետի, ծ. 2.4.1911, Կ.Պոլիս), խմբագիր, թատեր. գոր­ ծիչ: Մերձ. Արևելքի եզակի թատեր. հանդեսի' Ստամբուլի «Քուլիսի» (1946-96, Երկշաբաթյա, պատկերազարդ) հիմնադիր-խմբագիրը: Լուսա­ բանել է հայ թատերարվ-ը սփյուռքում և հայրե­ նիքում, կարևորել ազգ. արժեքների, մայրենիի պահպանումը, անդրադարձել անցյալի հայ ան­ վանի թատեր. գործիչներին, խրախուսել ար­ վեստասեր երիտասարդների գործունեությունը: Գրել է նա և պիեսներ, Երգիծ. պատմվածքներ, հուշեր, կատարել թարգմանություններ, որոնք ամփոփվել Են «Լուցիքա տուտու» (2001) ժող­ ում: ՀԹ Գ Մ «Արտավազդ» մրց. (2004): ԱՅՎԱՏՅԱՆ Ալեքսանդր Արտեմի (ծ.30.5.1960, Երևան), թերապևտ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2004): Արտեմ Այվազյանի որդին: Ավարտել է Ե Բ Ի (1983): 1988-91 ֊ին աշխատել է «երերունի» ԲԿ ֆունկ­ ցիոնալ ախտորոշման բաժանմունքում, 1991ից աշխատում է ԵՊԲՀ-ում, 1999-ից' դոցենտ: Աշխ ա տ ա նքները հիմնա կա նում վերա բե­ րում են պարբ. հիվանդության ախտորոշման և բուժման եղանակների մշակմանը: Ապացուցել է, որ ՀՀ-ում պարբ. հիվանդությունը 15 %-ի դեպքերում ընթանում է գաղտնի: Պարզել է, որ պարբ. հիվանդության նոպաների կանխարգել­ ման նպ ա տ ա կով կոլխիցին օգտ ա գործելիս տարիքի հետ չի կարելի նրա դեղաչափն իջեց­ նել, նշել բազմաթիվ գործոնների ազդեցու­ թյունը ամիլոիդոզի վրա:

-------------------------88

Ա. Ա Այվազյան

Արտեմի Այվազյան

Հայաստանի թերապևտ-ինտերնիստների (1997), Հայաստանի ռևմատոլոգների (2000), Հայկ. բժշկ. (2005) ընկերակցությունների անդամ: ԱՅՎԱՏՅԱՆ Աղասի Սիմոնի (ծ. 7.9.1925, Ախալցխա), գրող, սցենարիստ, կինոռեժիսոր: ՀԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1982): Սովորել է Թբիլիսիի գեղ. ակադ-ում (1942), Թբիլիսիի համալ­ սարանի բանասիր. ֆակ-ում, Ե ԳԹ հ-ում և ՖԿ ՀՊ Ի-ում (1945-48): 1965-73-ին' «Գրական թերթի» արձակի բաժնի վարիչ, 1973-81 ֊ին' «էկ­ րան» ամսագրի, 1992-97-ին' «Հայություն» թեր­ թի գլխ. խմբագիր: Ա-ի գործերում հաճախ միա­ հյուսվում են սովորականն ու անսովորը' ներկա­ յացնելով ժամանակակից մարդու հակասական ներաշխարհը [«ճանապարհորդություն իր շուր­ ջը», 1963, «Ընտանիքի հայրը», 1968, «Փառահամար», 1973, «Սինյոր Մարտիրոսի արկածնե­ րը», 1977, «Եռանկյունին», 1983, «Դիպլիպիտո», 1985, «Օբյեկտիվ-18», 1986, «Թթի ամիսը», 1989, «Երկրի վրայի զբաղմունքը», 1993, «Պրոբ­ լեմ», 1995, «Թատրոն», 1999 (պիեսներ), «Ալի­ բի», 2000, «Մանչերը», 2001, «Պոեմ վասն շենքի և շինության», 2002]: Ա. նկարահանել է «Լիրիկա­ կան Երթ» (1982), «Վառած լապտեր» (1983, Կինոմամուլի միջազգ. ֆեդերացիայի մրց.' 1987), «Գաղտնի խորհրդականը» (1988) կինոնկարնե­ րը: Ա-ի սցենարներով ստեղծվել են կինոնկար­ ներ («Հայրիկ», 1972, «Մեզանից երեքը», 1989, «Ձայն բարբառոյ», 1991): «Եռանկյունին» (համանուն վիպակը' 1965ին) կինոնկարի (1967) սցենարի համար' ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց (1975): Երկ. Ընտ. երկ., Ե., 1987: Ընտ. Երկ., Ե., 2001: Ամերիկյան աջաբսանդալ (վեպ), Ե., 1997: Տրիփ (պատմվածքների և պիեսների ժող.), Ե., 2003:

ԱՅՎԱՏՅԱՆ Արգամ Արարատի [ծ. 20.7.1947, գ. Առինջ (Նախիջևանի Շա հբուզի շրջան)], ճարտ-յան և մշակույթի պատմաբան, արվես­ տաբան: Ավարտել է ՀՊ Մ Ի (1984): 1989-93-ին' ՀՀ ԳԱԱ Արվեստի, 1992-2000-ին' Հնագիտու­ թյան և ազգագրության ինստ-ների ավագ գի­ տաշխատող: 1965-ից զբա ղվում է Ն ա ­ խիջևանի պատմ. գավառների պատմաճարտ. ժառանգության, պատմության ու մշակույթի, արվ-ի, վիմագրության ուսումնասիրությամբ: Ա-ի աշխ ա տ ություններով [«Նախ իջևա նի պա տ մա ճա րտ ա րա պ ետ ա կա ն հուշա րձա ննե­ րը» (1978), «Ջուղա», «Ագուլիս» (Երկուսն էլ'


1984), «Նախիջևանի կոթողային հուշարձան­ ներն ու պատկերաքանդակները» (1987), «Նա­ խիջևանի բնաշխարհիկ պատկերազարդ հան­ րագիտակ» (1995), «Նախիջևանի խաչքարե­ րը» (հայ., անգլ., 1996), «Նախիջևանի որմնա­ նկարչական արվեստը» (1998) ևն] հայագիտու­ թյան մեջ հիմք է դրվել Նախ իջևանի պաւոմամշակութ. մի շարք բնագավառների ուսումնա­ սիրությունը: Հեռուստատեսությամբ և ռադիո­ յով հանդես է Եկել հաղորդաշարերով, իր կա­ տարած լուսանկարներով կազմակերպել ցու­ ցահանդեսներ, ստեղծել «Բանտված հայ աշ­ խարհ» տ եսա ֆ իլմա շա րը (1-ին ֆ ի լմ ը ' «Խզված մեղեդի' Ջուղա», 2004): ԱՑՎԱ93ԱՆ Արմեն Մարտինի (ծ. 14.5.1964, Երևան), քաղաքագետ, պատմաբան: Պատմ. գիտ. թեկնածու (1992), քաղ. գիտ. դ-ր (2004): Ավարտել է Ե Ռ Օ ԼՄ հ պատմա-անգլ. բաժան­ մունքը (1986): 1992-94-ին' ՀՀ նախագահի օգնական, ՀՀ արտգործնախ ա րարի խորհրդական, ԵԱՀԽ ում ՀՀ պատվիրակության ղեկավար (Վիեննա): Մասնակցել է ԵԱ ՀԿ Մինսկի խմբի բանակցու­ թյուններին: 1992-ից' Մատենադարանի ավագ գիտաշխատող, 1996-ից, միաժամանակ' Հա ­ յաստանի ամերիկ. համալսարանի դասախոս: 1995-2001 ֊ին ռազմավար, հարցերով ու­ սումնասիրություններ է կատարել ԱՄՆ-ի Սիրակուզի, Ստանֆորդի համալսարաններում և Հունաստանի Գ Հ կենտրոններում: Աշխատությունները վերաբերում Են Հայաս­ տանի ազգ. անվտանգության և ռազմ, պատ­ մությանը, հայ ազգ-ազատագր. շարժումներին (XVII-X V I II դդ.), հայագիտությանն ԱՄՆ-ում և այլ հիմնահարցերի: Երկ. Դարաբաղյան հակամարտության կարգա­ վորումը և Հայաստանի ռազմավարական անվտան­ գությունը, Ե., 1998: Հայաստանի պատմության լու­ սաբանումը ամերիկյան պատմագրության մեջ (քննական տեսություն), Ե., 1998: Մայրենի լեզուն և ազգայնականության սկզբնավորումը, հայկական և եվրոպական սկզբնաղբյուրների համեմատական քննություն, Ե., 2001: Հայոց եկեղեցին XVIII դարի հայ ազատագրական շարժման քառուղիներում, Ե., 2003: Հիմնատարրեր' Հայաստանի ազգային ան­ վտանգության հայեցակարգի, 2 հրտ., Ե., 2004: The Armenian Rebellion of the 1720s and the Threat of Genocidal Reprisal, Y., 1997.

ամիլոիդոզի պատճառագիտության, ախտածնության, բուժման, պարբ. հի-

ԱՅՎԱՏՅԱՆ -------------------------89

վանդության պա տ ճա ռա­ գիտության, ախտորոշման, կլինիկաձևաբան. էության, բուժման հարցերին: Երկ. П е р и о д и ч е с к а я б о л е зн ь, Е., 1982.

ԱՅՎԱՏՅԱՆ Արտեմի (Հարություն) ՍԵրգեյի [26. 6(9.7). 1902, Բաքու - 14.11.1975, Երևան], կոմպոզիտոր, թավջութակահար: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1962): Ավարտել է Թ իֆլիսի (1923), Մոսկվայի (1932) կոնսերվատորիաները: Հայ ազգ. էստրադային երաժշտության հիմնադիր: 1938-ին կազմակերպել է Հայաստանի պետ. էստրադային նվագախումբը (1938-56-ին' գեղ. ղեկավար), 1943-45-ին' Ե Ե Կ Թ գեղ. ղեկավար: Հեղինակ է «Թափառնիկոս» (բեմ.' 1937), «Պա ­ րոն Մինթոևը Փարիզում» (1963) կոմիկ, օպ ե­ րաների, խորհրդահայ առաջին օպերետների' «Ատամնաբույժն արևելյան» (բեմ.' 1944), «Աշուղ Ղարիբ» (բեմ.' 1945), «Սեր աստղերի տակ» (բեմ.' 1969), սյուիտների, կոնցերտների, 2 կվարտետի, կինոերաժշտության: ԱՅՎԱՏՅԱՆ Բագրատ Հովակիմի (20.6.1862, Թիֆլիս - 3.3.1934, Թիֆլիս), գրող: Ավարտել է Թիֆլիսի ՆԵրսիսյան դպրոցը (1882): Եղել է ու­ սուցիչ (1882-97): Ա-ի «Աշոտ Երկաթ» (մաս 1-2, 1893-94), «Հյուսիսի արծիվը» (1901), «Անիի կործանումը» (նաև «Անին ծախվեցավ» վերնագրով, 1905) պատմավեպերը և «Սասունը այրվում է» (1913) դրաման արտացոլում Են հայ ժողովրդի պայքարը օտար զավթիչների դեմ: ԱՅՎԱՏՅԱՆ Գագիկ Պետրոսի [ծ. 24.3.1952, ք. Կիրովաբադ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում)], գյուղատնտես: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1995), պրոֆ. (2004), ՀԳԳԱ թղթ. անդամ (2000): Խաղո­ ղագործության և գինեգործության միջազգ. ակադ-ի անդամ (1999): Խ ՍՀՄ վաստ. գյուտա­ րար (1987): Պ. Կ. Այվազյանի որդին և Վ.Պ. Այ­ վազյանի Եղբայրը: Ավարտել է Հ Գ հ (1975): 1994-95-ին' ՀԳԱ խաղողագործության, 1995-97ին' այգեպտղաբւսնջարաբուծության, 1997-ից' այգեպտղաբուծության և բույսերի պաշտպանու­ թյան ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքները վե­ րաբերում են խաղողի վազի ծագումնաբանու­ թյան, ընտրասերման, ագրոտեխնիկայի և սորտագիտության խնդիրներին: Համահեղինակ է խաղողի (սեղանի և գինու) 24 սորտերի: Խ ՍՀՄ Ժ ՏՆ Ց արծաթե մեդալ (1982):

ԱՅՎԱՏՅԱՆ Արտեմ Ալեքսանդրի (13.1.1924, Լենինական - 27.12.1993, Երևան), թերապևտ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1966), պրոֆ. (1968): Ալեք­ Երկ. Խաղողագործության, խաղողի սելեկցիայի և սանդր Այվազյանի հայրը: Ավարտել է Ե Բ հ ամպելոգրաֆիայի հիմունքներ, Ե., 2003 (համահե­ (1950): 1969-86-ին' Ե Բ հ հոսպիտալային թե­ ղինակ): րապիայի ամբիոնին կից պարբ. հիվանդու­ ԱՅՎԱՏՅԱՆ Հովհաննես Մնացականի [ծ. 7.11. թյան հիմնախնդր. ԳՀԼ-ի, 1956-84-ին, միաժա­ 1947, գ. Փոքր Խանչալի (այժմ' Վրաստանի Նիմանակ' հոսպիտալային թերապիայի ամբիոնի Նոծմինդայի շրջանում), քիմիկոս, հրատարա­ վարիչ, 1984-93-ին'ներքին հիվանդություննե­ կիչ, խմբագիր: Քիմ. գիտ. դ-ր (1998): Ավարտել րի № 1 ամբիոնի պրոֆ.: է Ե Պ Ի քիմիա-տեխ նոլոգ. ֆ ա կ-ը (1971): Աշխատանքները վերաբերում Են լյարդի հի­ 1972-74-ին աշխատել է ՀԽ ՍՀ ԳԱ Գորիսի ֆիզվանդությունների ախտածնության վրա սպիտա­ տեխ. կենտրոնում, 1974-79-ին' Փորձարար, կուցային անբավարարության ազդեցությանը, կենսաբանության ինստ-ում, 1979-99-ին' Հայկ.


ԱՅՎԱՏ8ԱՆ

հա նրագիտա րանի գլխ. խմբագրի տեղակալ, 1999-ից' «Հայկական հան­ րագիտարան. հրա տ ա ­ րակչության» գլխ. խմբագիր-տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում Են հայկ. քիմ. անվանակարգության խնդիրներին, հայ ազգ-ազատագր. պայքարին' Առաջին համաշխարհա­ յին և Դարաբաղյան պատերազմի տարիներին: «Ջավախք» հայրենակց. բարեգործ, միության (1994-ից), այդ միության «Ասպնջակ» պաշտոնա­ թերթի խմբագր. խորհրդի (2001-ից) նախագահ: Ֆրիտ յոֆ Նանսեն միջազգ. հիմնադրամի ոսկե մեդալ (2002):

-------------------------90

Երկ. Հայկական քիմիական անվանակարգության բարեփոխման հիմնախնդիրները, Ե., 1998 (համա­ հեղինակ): Հաղթանակած բանակի գեներալը, Ե., 2001: Զորավար Անդրանիկ և Հովհաննես Թումւսնյան, Ե., 2004: Աշխարհի յոթ հրաշալիքները և ...Հա ­ յաստան, Ե., 2005:

ԱՅՎԱ93ԱՆ Տուրի Մկրտչի [ծ. 6.15.1937, ք. Վորոնեժ (ՌԴ)], ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1986), պրոֆ. (1986): Ավարտել է Ե Պ Հ (1959): 1976-ից' Ֆիզտեխ. և ռադիոտեխ. չափումների Հա մ Գ Հհ բաժանմունքի վարիչ, 1977-ից դասախոսում է Մոսկվայի ֆիզտեխ. ինստ-ում: Ու­ սումնա սիրել է լիցքա վորվա ծ մասնիկների դիֆրակցիոն ճառագայթման, գերնուրբ փո­ խազդեցությունների պայմաններում բյուրեղնե­ րի մյոսբաուերյան ճառագայթման դիֆրակցիայի տեսությունները, անհամասեռ և անիզոտ­ րոպ միջավայրերի էլեկտրադինամիկայում շեմային և ռեզոնանսային երևույթների հետ կապված հարցեր: Ֆիզ. հետազոտությունների նոր ուղղության' մագնիս, և քառաբևեռ մյոսբաուերգրության հիմնադիրներից: ԱՅՎԱՏՅԱՆ Նորիկ Անուշավանի [ծ.2.3.1941, գ. Մալիշկա (այժմ' ՀՀ Վայոց ձորի մարզում)], իրա­ վաբան: հրավաբ. գիտ. դ-ր (1987), պրոֆ. (1988): Ավարտել է Ե Պ Հ (1965): 1971-ից' Ե Պ Հ իրավաբ. ֆակ-ի դասախոս, 1989-ից' սահմանադր. և մի­ ջազգ. իրավունքի ամբիոնի վարիչ: Աշխատու­ թյունները վերաբերում են օրենսդրության կա­ տարելագործման, ազգամիջյան հարաբերու­ թյունների և մարդու իրավունքների պաշտպա­ նության խնդիրներին: Համահեղինակ է սահմա­ նադրական իրավունքի (2000) բուհ, դասագրքի: Երկ. Հայկական ԽՍՀ-ի իրավասությունը ԽՍՀՄ-ի կազմում, Ե., 1972: Իրավական պետության հորի­ զոններում (հոդվածների ժող.), Ե., 1993:

ԱՅՎԱ93ԱՆ Պետ րոս Կարապետ ի [ծ. 31.12. 1922, ք. Կիրովա բա դ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում)], ա յգեգործ-ընտ րա սերումնա բա ն: ԿԵնսբ. գիտ. դ-ր (1960), պրոֆ. (1961): ՀԽ ՍՀ գիտ. փաստ, գործիչ (1980): Խ Ս ՀՄ վաստ. գյու­ տարար (1989): Հ Գ Գ Ա ակադ. (1994), Խաղո­ ղագործության և գինեգործության միջազգ. ակադ-ի անդամ (1998): Ղրիմի մարզի վաստ. խ աղողագործ և պտղաբույծ (1958): Գ. Պ. և Վ. Պ. Այվազյանների հայրը: Ավարտել է Հ Գ Ի (1950): 1963-94-ին' Հ Գ Ի խաղողագործության

ամբիոնի, 1973-ից, միա ժա մա նա կ' խաղողի ընտ րա սերմա ն Գ Հ Լ վարիչ, 1994-ից' ՀԳ Ա պրոֆ.: Ստացել է խաղողի 38 նոր սորտ: Մշակել է ընտրասերման աշխատանքների արա­ գացման, պատվաստման ժամանակ մերձազգակց. ժառանգականության (աֆֆինիտետ) բարձրացման, թփերի արագ ձևավորման, բեր­ քատու վազերի էտի մեթոդներ: Խ Ս ՀՄ Ժ Տ Ն Ց մեծ ոսկե (1961), փոքր ոսկե (1958), երկու մեծ արծաթե (1957), երեք բրոն­ զե (1957, 1958, 1959), ՀՀ Անանիա Շիրա կա ցու (2002) մեդալներ: Երկ. Խաղողագործություն, Ե., 1975: Խաղողագոր­ ծության, խաղողի սելեկցիայի և ամպելոգրաֆիայի հիմունքներ, Ե., 2003 (համահեղինակ): С е л е к ц и я в и ­ н о г р а д н о й л о зы , К и е в , 1960 (համահեղինակ).

ԱՅՎԱ93ԱՆ Ռա ֆիկ Հրանտի [ծ. 29.7.1956, գ. Փոքր Խանչալի (այժմ' Վրաստանի Նինոծմինդայի շրջանում)], ֆիզքիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1997): Ավարտել է Ե Պ Հ (1978): 1980-99-ին աշ­ խատել է Խ ՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի քիմ. ֆիզիկայի ինստ-ում: 1999-ից ապրում է ԱՄՆ Կա լիֆոռնիայի նահանգի Նապա ք-ում: Աշխատանքները վերաբերում են տարասեռ շղթ. ռեակցիաների, սիլիցիումի և գերմանիու­ մի հիդրիդների և նրանց քլոր ածանցյալն երի օքսիդացման, կատալիտիկ ջերմային քայքայ­ ման ևքլորա ցմա ն ռեակցիաների ուսումնասի­ րությանը: Զբաղվում է գերբարձր հաճախ ա­ կանության աղբյուրներով հարստացված էկոլոգ. ոլորտի պլազմային շա րժընթա ցների տեխնոլոգ, մշակումներով: ԱՅՎԱ93ԱՆ Ռոբերտ Երվանդի (ծ. 5.3.1945, էջմիածին), նկարիչ: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1964), Ե Գ Թ Ի (1969): 1970-81 ֊ին' էջմիածնի մանկ, նկարչ. դպրոցի հիմնադիր-տնօրեն: 1977-81 ֊ին դասավանղել է ԵԳԹԻ-ում: Ստեղծել է կոմպո­ զիցիաներ («Բաժանում», Հ ԼԿ Ե Մ մրց.' 1973), դիմանկարներ («էլմիրա Աղաբաբյանի դիմա­ նկարը», 2002), գեղանկարներ, խճանկարներ («Երաժշտություն», 1973, «Գիր և Գիրք», 1986-88), բարձրաքանդակներ («Ռիթմ», 1973), վիտրաժներ («Տարվա եղանակները», 1989-90, 12 կոմպոզիցիա , Սլավուտիչ, Ուկրաինա, «Զարգացում», 2001-02, «Վահագն Հովնանյան» հիմնադրամի 1-ին մրց.): Ձևա վորել է Ա. Խաչատրյանի «Գայանե» (1971, Երևանի, 1972, Վորոնեժի օպերայի և բալետի թատրոններ), Ս. Պ րոկոֆ ևի «Մոխրոտը» (1998, Երևանի օպե­ րայի և բալետի թատրոն) բալետները: ԱՅՎԱՏՅԱՆ Սարգիս Ազատի [ծ. 23.2.1926, գ. Գյորան (այժմ' գ. Գոգարան' ՀՀ Լոռու մարզում)], նկարիչ, քանդակագործ: 1960-70-ական թթ. Պ. Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի և Մեծ եղեռնի թեմաներով ստեղծել է նկարաշարեր, «Սայաթ-Նովա», «Կոմիտաս», «Պարույր Սևակ», «Հովհաննես Շիրազ» և այլ դիմանկար­ ներ, հայկ. բնապատկերներ: 1976-77-ին կերտել է զորավար Անդրանիկի կիսանդրին, ծննդավայ­ րում' Հայրեն, պատերազմում (1941-45) զոհված


Ս.Բ. Այվազյան

Վ.Վ. Այվազյան

համագյուղացիների հուշարձանը, 1988-90-ին' «Զորավար Անդրանիկ» պղնձակոփ, 16 Ուսնոց ձիարձանը (կանգնեցվել է ՀՀ Տավուշի մարզի Նավուր գ-ի մոտակա բլրի վրա): ԱՅՎԱԶՅԱՆ Սուրեն Բախ շիի [1.9.1915, գ. Խ նձորեսկ (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում) ֊ 20.5.1981, Երևան, թաղված է Խնձորեսկում], գրող: Ավարտել է Բաքվի համալսարանի բանա֊ սիր. ֆակ-ի հայկ. բաժինը (1942): Գրել է «Անա­ վարտ գորգը» (1947), «Խորաձորցիք» (1951) պատմվածքների ժող-ները, «Լեռնցիներ» (1955) վեպը: «ճակատագիրն հայոց» (1966) պատմա­ վեպում պատկերել է հայ ժողովրդի պայքարը պարսկ. և թուրք, բռնակալների դեմ XVIII դ.: Երկ. Կա և հետմահու կյանք (ժող.), Ե., 1971: Առավոտ լուսո, Ե., 1976: Խնձորեսկ, Ե., 1982: Ասուր, հեյ Ասուր, Ե., 1985:

ԱՅՎԱԶՅԱՆ Վաչագւսն Պետ րոսի [ծ. 20.11. 1949, ք. Կիրովաբադ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում)], վնասվա ծքա բան-օրթոպ եդ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1987), պրոֆ. (2002): Պ.Կ. Այվազյանի որդին և Գ.Պ. Այվազյանի եղբայրը: ՀՀ Բ ԳԱ (1997), Ռ Դ բժշկատեխ. ակադ-ի (2001) ան­ դամ.: Ավարտել է Ե Բ հ (1972): 1989-ից' Վնա ս­ վածքաբանության և օրթոպեդիայի Գ Հ հ բա­ ժանմունքի վարիչ, 1990-ից' տնօրեն, 1992-ից, միաժամանակ' Ա Ահ վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ոսկրածուծաբորբի (օսթեոմիելիտ) վիրաբուժության, խո­ շոր հոդերի ներքին պրոթեզավորման և ողնա­ շարի վիրաբուժության, ոսկրային հյուսվածքի վերականգնող, հատկությունների, ոսկրային պակասի բուժման, ֆունկցիոնալ կայուն ոսկրամիացման հարցերի մշակմանը: ՀՀ-ում ներդրել է հոդերի ներքին պրոթեզավորման մեթոդը: ՀՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. վնասվածքաբան-օրթոպեդ (1988-ից), ՀՀ վնասվածքաբան­ ների և օրթոպեդների ընկերակցության նա ­ խագահ (1990-ից): Վիրաբուժ. օրթոպեդիայի և վնասվածքաբանության միջազգ. ընկերակցու­ թյան անդամ (1995-ից): «Անձնական արիության» շքանշան (1989), ՀՀ Արիության մեդալ (2001): ԱՅՎԱԶՅԱՆ Վար դան Գեորգիի [24.11(7.12). 1906, Ս տ ւսվրոպ ոլ- 14.3. 1971, Մոսկվա], հիդ­ րոտեխնիկ: ՏԵխ. գիտ. դ-ր (1944), պ րոֆ. (1946): Ավարտել է ՄԲՏՌՒ (1930): 1949-57-ին'

Հիդրոտեխնիկայի ՀամԳՀԻ-ի ԱՅՎԱԶՅԱՆ Մոսկվա յի մասնաճյուղի -------------------------տնօրեն, 1948-53-ին' Հա91 մամիութ. հեռակա էներ­ գետիկ. ինստ-ի հիդրոէներգետիկայի, 1953-60ին' Մոսկվայի էներգետիկ ինստ-ի հիդրոկա­ ռույցների ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքնե­ րը վերաբերում են հիդրոկառույցների ստա­ տիկ. և հիդրավլիկ, հաշվարկների նոր մեթոդ­ ների մշակմանը և արդյունավետության տնտ. հետազոտություններին: ԱՅՎԱԶՅԱՆ Վարուժան Սերգեյի [ծ.29.5.1958, գ. Այազմա (Վրաստանի Ծալկայի շրջան)], ար­ ձակագիր: Ավարտել է Ե Պ Հ (1985): 1987-ից աշ­ խատում է «Գարուն» ամսագրի խմբագրությու­ նում, 2002-ից' գլխավոր խմբագիր: 1993-ից, միաժամանակ' «Ապոլոն» հրատարակչության գլխ. խմբագիր: Լույս Են տեսել Ա-ի «Հին ահ» (1991), «Առավոտ պայծառ, զվարթ ծիրանի» (2004) պամվածքների ժող-ները, «ճա նճի ամի­ սը» (1998), «Համեմատական կենսագրություն­ ներ» (2004) վեպերը: ԱՅՎԱԶՅԱՆ Վիտյւս Վորոշի [31.12.1955, գ. Սպանդարյան (այժմ' ՀՀ Շիրակի մարզում) 29.8.1990, Երևան], Արցախյան ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ: Հայաստանի Ազգային հերոս (20.9.1996, հետմահու): Հ Հ Շ անդամ' 1989-ից: Ավարտել է Ե Պ Հ (1977): 1977-ից աշ­ խատել է Հայշինբանկում, «Սիրիուս» գործարա­ նում, «Լույս» արտադրական, «Լազերային տեխնիկա» գիտաարտադրական միավորում­ ներում: 1989-ի հունվարի 7-ին ակտիվ քաղ. և ազգ.-ազատագր. պայքարի կոչերի համար ձեր­ բակալվել է և շուրջ մեկ ամիս պահվել Նուբարաշենի բանտում: Զոհվել է դավադիր գնդակից, երբ Գ. Ա. Միքայելյանի հետ գնացել էր «Հայաս­ տանի ազգային բանակի» շտ ա բ' զինական միասնության բանակցություններ վարելու: ՀՀ ԳԽ պատգմ. (1990): ՀՀ «Հայրենիք» շքա ­ նշան (1996): Գրկ. Ավետաբերները. դիմանկարների ժողովա­ ծու (կազմ.' Գ. Ջանիկյան), Ե., 1997:

ԱՅՎԱԶՅԱՆ Վլադիմիր Տիգրանի [15(28).5. 1915, գ. Փոռ (այժմ' ՀՀ Վայոց ձորի մարզում) 15.1.1999, Երևան], նկարիչ: ՀԽՍՀ արվ. վասւո. գործիչ (1967): Աշխատել է լինուիորագրության, օֆորտի, գեղանկարչության բնագավառներում: Հեղինակ է միջնադարյան հայկ. ճարտ. կոթողնե­ րը, հայկ. բնությունը ներկայացնող գրաֆիկ, շար­ քերի, կենցաղ., անիմալիստ, պատկերների, երփ­ նագիր նատյուրմորտների, բնանկարների: Ստեղ­ ծագործության սկգբն. շրջանում իրականությու­ նը պատկերել է առավել մանրամասն [«Նորք», «Ձմեռ», 1953, «Սանահին. զանգակատուն», 1959 ևն, բոլորը' ՀԱՊ], հետագայում ձգտել է ձևերի պարզեցման և ընդհանրացման («Ձմեռ», 1962, «էջմիածևի տաճարը», 1973, ՀԱՊ): ԱՅՎԱԶՅԱՆ Տատյանա Ալբերտի [ծ. 9.11.1949, Տամբով (Ռուսաստան)], հոգեբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1989),պրոֆ. (1999): Ավարտել է Մոսկվայի


ԱՅՎԱՋՈՎՍԿհ հ. Մ. Սեչենովի անվ. բժշկ. -------------------------- ինստ-ը (1975): 1989-ից' 92 Վերականգնող, բժշկու­ թյան Ռուսաստանի գիւո. կենտրոնի հոգեբուժության բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են հոգեթերապիայի, հոգեախտորոշման և հոգեբան, վե­ րականգնման խնդիրներին: Առաջարկել է մի շարք հոգեմարմնական հի­ վանդությունների, վեգետատիվ-անոթա յին դիստոնիայի, վեգետ ատ իվ կրիզների և այլ խախտումների բուժման նոր եղանակներ: Ա8ՎԱ9ՈՎՍԿԻ (Այվագյան) Գւսբրիել Կոստանդինի (Գևորգի) (10.5.1812, ԹԵոդոսիա - 8.4. 1880, Թիֆլիս), մանկավարժ, բանասեր-պատմաբան, թարգմանիչ, եկեղեց., հաս. գործիչ: Հ. Կ. Այվազովսկու եղբայրը: Սովորել է Թեոդոսիայի հայկ. ծխական դպրոցում, ապա' Ղարասուբազարի հայ կաթոլիկ, դպրատանը: 1826-ին մեկնել է Գենետիկ, ուսանել Սխիթարյան միաբանու­ թյունում, դարձել վերջինիս անդամ (1830), արքե­ պիսկոպոս (1871): 1830-ից' միաբանության ընդ­ հանուր քարտուղար: 1842-48-ին դասավանդել է Գենետիկի Մուրատ-Ռափայելյան,1848-56-ին' Փարիզի Մուրադյան (Եղել է տնօրենը) վարժա­ րաններում, մասնակցել Փարիզի Հայկազյան վարժարանի հիմնադրմանը: 1843-48-ին' առա­ ջին հայագիտ. հանդեսի' «Բազմավեպի» հիմնադիր-խմբագիր, 1856-65-ին' «Մասյաց աղավնի» (Փարիզ-Թեոդոսիա) հանդեսի խմբագիր-հրատարակիչ: 1858-67-ին' Հայ Եկեղեցու Նոր Ն ա ­ խիջևանի և Բեսարաբիայի, 1876-80-ին' Գիրահայոց թեմերի առաջնորդ: 1858-ին հիմնել է Թեո­ դոսիայի Խալիբյան վարժարանը: Եղել է Գևորգյան ճեմարանի տեսուչ (1874-76): Աշխատու­ թյունները վերաբերում են պատմությանը («Պատմութիւն Օսմանեան պետութեան», հ. 1-2, 1841), լեզվաբանությանը («Խանգարմունք հայկաբանուլ^ան ի հնումև եւ ի նորումս», 1869), կրոնին, աստվածաբանությանը: Հեղինակել է նաև դասագրքեր («Նախակրթանք հայերեն լեզուի...», մաս 1-3, 1860-77): Տիրապեւոել է 12 լեզվի, կատարել բազմաթիվ թարգմանություն­ ներ, այդ թվում' Մովսես Խորենացու (1841) և Ագաթանգեղոսի (1843) երկերը' իտալ.: Ա8ՎԱ8ՈՎՍԿԻ Հովհաննես (Իվան) Կոստանդինի (Գևորգի) [17(29).7.1817, ԹԵոդոսիա 19.4(2.5). 1900, ԹԵոդոսիա, թաղված է տեղի Ս. Սարգիս հայկ. Եկեղեցու բակում], ծովանկա­ րիչ, ռուս, և հայկ. արվ-ի դասական: Գ. Կ. Այ֊ վազովսկու եղբայրը: Թեոդոսիայի հայկ. եկե­ ղեցու մատյանում գրանցված է' «Գևորգ Այվազյանի որդի Հովհաննես»: Մինչև 1843-ը նկարները ստորագրել է հայերեն' Հովհ. Հայվազովսկի, ապա' Երբեմն Հովհ. Այվազովսկի կամ Օվաննես Այվազեան: Սովորել է Թեոդո­ սիայի հայկ. ծխական դպրոցում, Սիմֆերոպոլի ռուս, գիմնազիայում (1830-33), Ս. Պեւոերբուրգի գեղարվ-ի ակադ-ում (1833-37): 1840ից եղել է հտ ա լիա յում (նաև' Ս. Ղա զա ր

Գ. Կ. Այվազովսկի

Հ.Կ. Այվազովսկի

կղզում), հսպանիայում, Ֆրանսիայում, Հոլանդիայում, Անգլիայում, մասնակցել ցուցահան­ դեսների, Փարիզում արժանացել ոսկե մեդալի (1857-ին' Պա տվո լեգեոն շքանշանի): 1844-ին վերադարձել է Ռուսաստան, ընտրվել Գեղարվ. ակադ-ի ակադ. (1847-ից' պ րոֆ., 1887-ից' պատվ. անդամ), նշանակվել ծովային գլխ. շտաբի գեղանկարիչ: 1845-ից բնակվել է Թեոդոսիայում, ստեղծել 1853-56-ի Ղրիմի պատե­ րազմին նվիրվա ծ մի շարք մարտանկարներ: Ա. Եղել է Աֆրիկայում, ԱՍՆ-ում, Ռուսաստանի ծայրամասերում, 1868-ին' Կովկասում: 1869ին Թիֆլիսում բացել է հայ իրականության մեջ առաջին գեղանկարչական ցուցա հա նդեսը (կովկասյան բնանկարներ' «Գունիբ լեռան ամ­ րոցը», «Դարիալի կիրճը», «Թիֆլիսի տ եսա­ րան» ևն): Նյութապես օժանդակել է հույների, իտ ալա ցիների ա զգ-ազատ ագր. պայքարին, Գեղարվ-ի ակադ-ի աշակերտներին, բելոռուս ուսանողներին: 1900-ին Ս. Պետերբուրգի գեղարվ-ի ակադ-ում հաստատվել է Ա-ի անվ. կրթաթոշակ: Օգնել է հայկ. ազգ. կազմակեր­ պություններին, դպրոցներին նվիրել նկարներ, կա զմակերպել ցուցահանդեսներ: Նկա րել է «Հայերի ջարդը Տրապիզոնում 1895 թվին», «Նավերի բեռնումը», «Թուրքական նավերը Մարմարա ծովն են թափում հայերին» և այլ գործեր (1898-ին ցուցադրվել է Մոսկվայում): Ապաստան տվել և նյութապես օգնել է Ղրիմ փախած հայ գաղթականներին: Ծննդավայ­ րում բացել է պատկերասրահ (1880, այժմ' Ա-ի անվ.), գեղարվ-ի դպրոց (1865) ևն: Ա. ստեղծել է շուրջ 6000 կտավ: Իր գլուխ­ գործոցներով («Իններորդ ալիք», 1850, Ռուս, թանգարան, Ս. Պետերբուրգ, «Սև ծովը», 1881, Տրետյակովյան պա տկերասրահ, Մոսկվա, «Ալիքների մեջ», 1898, Ա-ի պատկերասրահ, ԹԵոդոսիա, «Փոթորիկ Նիսի ափերին», 1885, ՀԱՊ ևն) հասել է իրականության կենդանի և հուզ. ընկալման, ստեղծել պատկերի գունագծային կա ռուցման յուրօրինակ, ոչ մեկին չկրկնող արտահայտչ. լեզու: Ա-ի ծովանկարները որոշակի խորհրդանշ., այլաբան, խորհուրդ ունեն: Պատկերելով ալիք­ ներ, ամպեր ու օդային տարածություն' նա առավելապես լույսն էշեշտել, որը արարչ. լույսի վերաիմաստավորումն է: Իր վերջին գործերում («Մարիա» նավը», «Ալիքների մեջ») լույսն իջ-


նում է անտեսանելի աղբյու­ հանուր տես. («ՆախաշաԱՆԱՆԵՎ րից' իբրև խավարն ակոսող ւիղ») և բուն քերակ. մասե- -------------------------93 և հույսը հաստատող հզոր րից ու հավելվածից: Ա. լեզվի զարգացումն ընկալել է ճառագայթ: Ա. հայկ. թեմա ներով բնաշրջ. (էվոլյուցիոնիստ.) տեսանկյունից: Նրան ստեղծել է տասնյակ կտավ­ է պատկանում հայոց լեզվի պատմության առա­ ներ ու դիմանկարներ, ջին գիտ. շրջանաբաժանումը (գրաբար, միջին պատկերել, Թիֆլիսի կեն­ հայերեն, աշխարհաբար), բարբառների դասա­ ցաղը, Սևանա լիճը, Արա­ կարգումն ըստ աշխարհագր. սկզբունքի: Նա րատը: Նա սկիզբ է դրել և գրաբարը գնահատել է որպես ճոխ ու զարգա­ խթանել բնանկարչության ցած լեզու, միաժամանակ ընդգծել, որ ասպարե­ Ա.Պ. Այտընյան զա րգա ցմա նը հայ կեր- զը պետք է տրվի աշխարհաբարին: Այդ նկատա­ պարվ-ում: Ստեղծել է Աստ- ռումով էլ գրել է արևմտահայ աշխարհաբարի վածաշնչի ու հայոց պատմության կարևոր իրա­ քերականությունը: Գրկ. Մ ե ն ե վ ի շ յ ա ն Գ , Կենսագրական ակնարկ դարձություններին նվիրված գործեր («Նոյն իջ­ նում է Արարատից», 1887, «Հայ ժողովրդի գեր. Արսէն արքեպիսկոպոս Այտընեան աբբայի..., մկրտությունը», 1892, «Երդում. Վարդան զորա­ Վնն., 1895: վար», 1892, «Խրիմյան Հայրիկը էջմիածնի շըր- ԱՅՐՈՒՄՅԱՆ Արտաշես Կարապետի [3(16).2. ջակայքում», 1892, «Բայրոնի այցը Ս. Ղազար 1905, ք. Եսենտուկի (Ռուսաստան) - 17.4. կղզի», 1898, «Սղանայի ջարդը» ևն): Ցավի ու 1988, Երևան)], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր ցասման արգասիք է վերջին անավարտ կտա­ (1972), պրոֆ. (1972): Ավարտել է Թիֆլիսի պոլիտեխ. ինստ-ի գյուղատնտ. ֆա կ-ը (1930): վը' «Թուրքական նավի պայթյունը» (1900): Ս. Պետ երբուրգի, Հռոմի, Ֆլորենցիայի, 1958-66-ին' Հայկ. գյուղատնտ. տնտեսագի­ Շտուտգարտի, Ամստերդամի գեղարվ. ակար­ տության և կազմակերպման Գ Հ հ տնօրեն, ների, Ռուս, աշխարհագր. ընկերության անդամ: 1966-83-ին' ՀՀ պետպլանի տնտեսագիտու­ Ա-ի շիրմաքարին մակագրված է' «Մահկա­ թյան և պլանավորման Գ Հ հ բաժնի վարիչ: Աշ­ նացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող»' խատանքները վերաբերում են գյուղատնտ. քաղված Խորենացու «Հայոց պատմությունից»: տնտեսագիտության կազմակերպման, տեղա­ Գրկ. Շ ի շ մ ա ն յ ա ն Ռ., Բնանկարն ու հայ նկա- բաշխման, մերձքաղաքային տնտեսություննե­ րիչները, Ե., 1958, էջ 32-76: Ս ա ր գ ս յ ա ն Մ., Հով­ րի ստեղծման հարցերին: հաննես Այվազովսկի, Ե., 1967: Մ ա ր տ ի կ յ ա ն Ե., Հայ կերպարվեստի պատմություն, հ. 2, Ե., 1975: Այ­ վազովսկի (ալբոմ), Ե., 1984: Б а р с а м о в Н . С., И . К. А й в а з о в с к и й , М ., 1967; А й в а з о в с к и й . Д о к у м е н ­ т ы и м а т е р и а л ы , Е., 1967.

Երկ. Հայաստանի գյուղատնտեսության տեղա­ բաշխումը և մասնագիտացումը, Ե., 1974: А г р о п р о ­ м ы ш л е н н ы й ком п л екс и проблем а обесп ечени я н а с е л е н и я п р о д о в о л ь с т в и е м , Е., 1988.

ԱՆԱՅԻՍ (Ավետիսյան Եվփիմե, 1870, Կ. Պոլիս ԱՏՎԱՏՏԱՆ Մատթեոս (1830, ԿԵսարիա - - 4.8.1950, Փարիզ), գրող: Ավարտել է Կ. Պոլսի 1876, Կ. Պոլիս), հրապարակախոս, խմբագիր, Ազգ. վարժարանը: Աշխատակցել է «Մասիս», քաղ. գործիչ: Հայոց բարեգործ, ընկերության «Արևելյան մամուլ», «Բյուզանդիոն» և այլ անդամ, գործակցել է Հ.Գ. Սվաճյանին, Ս.Հ. պարբ-ների: Արտացոլել է ողբերգություն ապ­ Թ ա գվորյա նին, նա մա կագրություն ունեցել րող մարդկանց կյանքը, բողոքել կնոջ իրա­ Մ.Ղ. Նալբաևդյանի հետ: Գործն, օգնություն է վազրկության դեմ («Խրճիթի մը մէջ», 1885-86, ցույց տվել Ջեյթունի ապստամբության (1862) «Այգ ու վերջալոյս», 1942, «Տուշերս», 1949): մասնակիցներին: 1869-72, 1876-ին հրատա­ ԱՆԱՆԵՎ Բորիս Գերասիմի [1.8.1907, Վլադիրակել է «Արարատ» (Կ. Պոլիս) պարբ-ը, գրել կա վ կա զ - 18.5.1972, Լենինգրադ], հոգեբան: Հոազգ-ազատագր. բնույթի հոդվածներ: գեբ. գիտ. դ-ր (1939), Խ ՍՀՄ մանկավարժ. ԳԱ ԱՅՏԸՆՅԱՆ Արսեն (Վիչեն) Պետրոսի [7(19). 1. ակադ. (1968): Ավարտել է Վլադիկավկազի կա­ 1825, Կ. Պոլիս - 8(21)7.1902, Վիեննա], լեզվա­ պի մանկավարժ, ինստ-ը (1928): 1929-42-ին աշ­ բան, բանասեր: Վիեննայի Մխիթարյան միաբա­ խատել է Լենինգրադի Ուղեղի ինստ-ում, 1937նության անդամ (1842), աբբահայր (1886): 1835ից' հոգեբանության բաժանմունքի վարիչ: 1944ից սովորել է Վիեննայի Մխիթարյանների մոտ: ից' Լենինգրադի պետ. համալսարանի հոգեբա­ Դասաւ[անդել է Ձմյուռնիայի և Կ. Պոլսի Մխի­ նության ամբիոնի հիմնադիր-վարիչ, 1967-ից' թարյանների վարժարաններում, զբաղվել գիտ. հոգեբանության ֆւսկ-ի դեկան: Աշխատություն­ գործունեությամբ: Մշակել, հարստացրել ու ները վերաբերում են հոգեբանության պատմու­ հրատարակել է Վ. Չալըխյանի «Քերականու­ թյանը, զգայությունների ուսումնասիրությանը, թիւն հայկազնեան լեզուի...» (1885) գիրքը: 1887զգայական իմացությունից մտածողության անց­ ին հիմնել է «Հանդես ամսօրյա» հայագիտ. մանը, ներքին խոսքին, տարիքային, դիֆերեն­ պարբ-ը: Ա-ի գիտ. ժառանգության մեջ առանձ­ ցիալ և կիրառ. հոգեբանության հարցերին: նահատուկ տեղ է գրավում «Քննական քերակա­ Երկ. И з б р а н н ы е п с и х о л о г и ч е с к и е т р у д ы , т. նութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լե- 1 — 2, М ., 1980; К . Д. У ш и н с к и й — в е л и к и й р у с с к и й զուի» (1866) աշխատությունը, որը դարակազ­ п с и х о л о г, Л., 1946; О ч е р к и и с т о р и и р у с с к о й п с и х о ­ միկ նշանակություն է ունեցել հայերենագիտու­ л о г и и X V I II — X I X в е ко в , М ., 1947; Ч е л о в е к к а к թյան պատմության մեջ: Այն բաղկացած է ընդ- п р е д м е т п о з н а н и я , Л., 1960.


ԱՆԱՆԻԱ

94

Գրկ. Պ ո ղ ո ս յ ա ն Վ .Վ ., Բորիս Գերասիմի Անանև, «Հոգեբանությունը և կյան­ քը», 2002, № 2:

ԱՆԱՆԻԱ Ա ՄՈԿԱՑԻ [ծ. թ.անհտ., գ. Փաս (Մոկք նահանգ) ֊ մոտ 968], Ամենայն հայոց կա թողիկոս 946-ից: Հա ջորդել է Ե ղ ի շե Ա ՌշտունուԱ Նախն, կրթությունը ստացել է Աղթամարի և Վարագա վանքերում: Եղել է Վարագավանքի առաջնորդ: Ա. Ա Մ-ու գահակալ­ ման սկզբնաշրջանում խիստ սրվել են Սյուն­ յաց և Աղվանից եկեղեցիների հետ հարաբերու­ թյունները: Ա. Ա Մ. կարողացել է խաւիանել Աղ­ վանից կաթողիկոսության և Սյունիքի եպիսկո­ պոսության' Մայր աթոռից անջատվելու փոր­ ձը: Հայ եկեղեցու միասնականությունն ապա­ հովելու նպատակով Բագրատունիների աջակ­ ցությամբ 948-ին կաթողիկոս, աթոռն Աղթամարից տեղափոխել է Արգինա: Ա. Ա Մ-ու օրոք կառուցվել են Հոռոմոսի (Անիի մոտ), Սանահինի, Նարեկա և այլ վանքեր, նորոգվել բազմա­ թիվ եկեղեցիներ: 961-ին Անիում օծել է Աշոտ Գ Ողորմած թագավորին: Ա. Ա Մ-ու հեղինակած բազմաթիվ թղթերից մեզ է հասել 4 «Թուղթ» (Արարատ, 1896/97), որոնք կարևոր տեղեկու­ թյուններ են հաղորդում Բագրատունիների, Արծրունիների, Հայոց արևելից կողմանց, Սյու­ նիքի վերաբերյալ: Կաթողիկոս, գահին Ա. Ա Մուն հաջորդել է Վահան Ա ՍյունեցիԱ Գրկ. Տ ե ր - Մ կ ր տ չ յ ա ն Գ., Հայագիտական ու­ սումնասիրություններ, առաջաբանը և ծնթգր.' Պ. Հակոբյանի, հ. 2, էջմիածին, 1998:

ԱՆԱՆԻԱ ԹԱՐԳՄԱՆԻՉ, Ան ա ն իա Ս յ Ո Լ ն ե ց ի , Ա ն ա ն ի ա ս , Ա ն ա ն ե (ծ. և մ. թթ. անհտ), V դ. թարգմանիչ: Աշակերտել է Մեսրո պ Մաշտոցին, նրան օգնել աղվան, գիրն ստեղծելիս: Ձեռնադրվել է Սյունյաց եպիսկո­ պոս, հիմնել տեղի դպրոցը: Նրան Են վերա­ գրում «հ խորհուրդ Ցովնանու մարգարէի», «Յաղագս Ցովհաննու Մկրտչի» ճա ռերը և մա­ տենագիրներ Փիլոնի ու հրենեոսի գործերի թարգմանությունները: Գրկ. Ս ա ր գ ի ս յ ա ն Բ., Անանիա թարգմանիչն եւ իւր գրական գործոց նմոյշներ, Վնտ., 1899:

ԱՆԱՆԻԱ ՆԱՐԵԿԱՑԻ, Ա ն ա ն ե Ն ւ ս ր ե կ ա ց ի (ծ. թ. անհտ - մոտ 980, գերեզմանը գտնվել է Նարեկա վանքի ժամատան մեջ), մատենագիր, փիլիսոփա, Նարեկավանքի վանահայր և դպրոցի հիմնադիր: Գրիգոր Նարեկացու ազգականը:Կասկածվել է Թոնդրակյան շա րժմա ­ նը հարելու մեջ, ինչը հերքելու համար Անանիա Ա Մ ոկա ցի կա թողիկոսի ա ռաջարկությամբ գրել է «Գիր խոստովանութեան» և «Հա կա ճա ­ ռութիւն ընդդէմ թոնդրակեցւոց» գործերը: Նրա աշակերտ Ռւխտանեսը հիշատակում է ն ա և «Հաւատարմատ» (973) գործը, որտեղ Ա. Ն. ձաղկել է երկաբնակներին: Ա. Ն-ու գրվածք­ ները կարևոր աղբյուր են թոնդրակեցիների գա ղա փարա խ ոսությունն ուսումնա սիրելու համար: Դասավանդման մեթոդիկայում առաջ­ նային է համարել ուսուցչի անձն, օրինակը, գի­

տելիքների հարստությունը, մեծ տեղ է տվել գրականությանը և երգեցողությանը: Ա. Ն-ուն է աշակերտել Գրիգոր Նարեկացին: Գրկ. Թ ա մ ր ա զ յ ա ն Հ., Անանիա Նարեկացի, Ե., 2003:

ԱՆԱՆԻԱ ՇԻՐԱԿԱՅԻ, Շ ի ր ւ ս կ ա վ ա ն ց ի (ծ. և մ. թթ. անհտ), VII դ. գիտնական, մաթեմա­ տիկոս, փիլիսոփա, տիեզերագետ: Ծնվել է Շիրակի Շիրակավան (Երազգավորս) կամ Անա­ նիա (Անէանք) գյուղում, այլ կարծիքով' Անիում: Ուսանել է Դպրեվանքի դպրոցում, ապա 11 տարի ճանապարհորդել ու սովորել տարբեր երկրներում, որից 8-ը' տրապիզոնցի հույն նշա ­ նավոր գիտնական Տյուքիկոսի դպրոցում: Վ ե­ րադառնալով հայրենիք' ծավալել է գիտ. գոր­ ծունեություն' աստղագիտության, մաթեմատի­ կայի, տ ոմարագիտությա ն, ա շխ ա րհա գրու­ թյան և այլ գիտությունների բնագավառներում, զբա ղվել է մա նկա վա րժությա մբ (բացել դպրոց, գրել դասագրքեր): Ա. Շ. մշակել է իր սեփական իմաստասիր. համակարգը: Աստղագիտ. աշխատություննե­ րում քննել է Արեգակի, Երկրագնդի, Լուսնի, աստղերի և ւոիեզ. երևույթների հետ կապված հարցեր, նրան հայտնի են եղել Երկրի գնդաձևությունը, հակոտնյա աշխարհի գոյու­ թյունը, և որ լույսի տարածման արագությունը շատ ավելի մեծ է, քան ձայնինը: Կռահել է Լուսնի սեփական լույսից զուրկ պինդ մարմին լինելը: ճիշտ է բացատրել Լուսնի փուլերի առաջացումը, Արեգակի և Լուսնի խավարում­ ները, ծովերի մակընթացություններն ու տե­ ղատվությունները: Համեմատությունների ու դատողությունների միջոցով եզրակացրել է, որ Արեգակը մեծ է թ և Լուսնից, թե' Երկրից և գտնվում է շատ մեծ հեռավորության վրա: Իր աշխատություններում Ա. Շ. նշել է աստ­ ղագիտ. մի շարք գործն, կիրառություններ, կա­ տարել է տոմարագիտ. հաշվումներ և տվել է հայկ, ու այլ օրացույցների որոշակի առնչու­ թյուններ: Արժեքավոր է նրա հայկ, աստղա­ գիտ. տերմինների մեկնաբանությունը: Ա. Շ-ու մաթ. բովանդակությամբ աշխատու­ թյուններից ամենաարժեքավորը թվաբանության դասագիրքն է՝ թվաբանության 4 գործողություն­ ներն ամփոփող աըյուսակով: Գիտ. հետաքրքրու­ թյուն են ներկայացնում նա և թանկարժեք քարե­ րին, չափ ու կշռին, ֆիզիկային, օդերևութաբա­ նությանը վերաբերող ուսումնասիրությունները: Ա. Շ-ուն է վերագրվում «Աշխարհացոյցդ», որտեղ կան արժեքավոր բազմաթիվ տեղեկու­ թյուններ պատմ. Հայաստանի ու նրա հարևան երկրների վերաբերյալ: Ա. Շ. կազմել է ձայնագիտության բնագավա­ ռում իր ժամանակի չափանիշով առաջավոր ուս­ մունք ներկայացնող «Տասնակարգյան աղյուսա­ կի» հայկ, տարբերակը' ձայների, ձայնամիջոցնե­ րի և ձայնաշարերի կազմությանը վերաբերող նոր գաղափարներով: Ըստ մի շարք աղբյուրնե­ րի' հորինել է «քաղցրալուր» շարականներ:


Երկ. Մնացորդք բանից, ՍՊԲ, 1877: Տիեզերագիտութիւն և տոմար, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյանի, Ե., 1940: Լուսնի տարբերաշրջանները, աշխատասիր. Ա. Աբրահամյա­ նի, Ե., 1962: В о п р о с ы и р е ш е ­ ния..., изд. и пер. И . А . О р б е л и, П ., 1918; К о с м о г р а ф и я , пер. с д р е в н е а р м ., п р е д и с . и к о м м е н т . К . С . Т е р -Д а в т я н а и С . С . А р е в ш а т я н а , Е., 1962. Պավել Անանիկյան

Գրկ. Ա բ ր ա հ ա մ յ ա ն Ա., Անանիա Շիրակացու մատե­ նագրությունը. ուսումնասիրություն, Ե., 1944: Պ ե տ ր ո ս յ ա ն Գ , Մաթեմատիկան Հայաստանում հին և միջին դարերում, Ե., 1959: Խ ր լ ո պ յ ա ն Գ., Անանիա Շիրակացու աշխարհայացքը, Ե., 1964: Թ ո ւ մ ա ն յ ան Բ., Հայ աստղագիտության պատմություն, հ. 1, Ե., 1964:

«Քննական պատմություն ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ հայոց», «Նարեկացին և -------------------------Նարեկը» և այլ գործեր լույս 95 են տեսել «Հայաստանի կոչնակ» շաբաթաթերթում: ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ Ներսես Սիրեկանի [ծ. 13.5. 1952, ք. Սմոլենսկ (ՌԴ)], ֆիզիկոս-տեսաբան: Ֆիզմաթ գիտ. դ-ր (1992), պրոֆ. (2002): Ավարտել է Ե Պ Հ (1978): 1978-ից աշխատում է ԵՖԻ-ում, 1992-ից' առաջատար գիտաշխատող: Աշխատանքները վերա բերում են դաշտի քվանտ, տեսությանը, վիճակագր. ֆիզիկայի, կենսաֆիզիկայի խնդիրներին, ֆազային ան­ ցումներին և քաոսին, ցանցերի սպինային և տրամաչափ, մոդելներին: Մաթ. ֆիզիկոսների միջազգ. ընկերակցու­ թյան անդամ (1992): Ֆիզիկոսների ամերիկ. ընկերության մրց. (1992): ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ Պա վել Պետ րոսի (ծ.7.5.1930, Երևան), վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1970): ՀԽՍՀ-ում անոթային վիրաբուժու­ թյան հիմնադիրներից: Պ.Պ. Անանիկյանի հայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1955): 1963-ից աշխատում է նույն ինստ-ի ընդհանուր վիրաբուժության ամ­ բիոնում (1976-2000-ին' վարիչ): Աշխատանքնե­ րը վերաբերում են սիրտանոթային վիրաբուժու­ թյանը: Մշակել է ստամոքս-տասներկումատնյաաղիքային արյունահոսությունների բուժման Եղանակներ, ինչպես Նաև պարբերական հի­ վանդության, լեղապարկի բորբոքման ախտո­ րոշման, կլինիկայի, վիրաբուժության հարցերը: Առաջարկել է լեղապարկի սուր և քրոնիկ, բոր­ բոքման բուժման միասնական եղանակ: Երևա նի գլխ. վիրա բույժ (1976-98), Կրծքասրտային վիրաբույժների եվրոպ. ընկե­ րակցության անդամ (1988-ից):

ԱՆԱՆԻԱ ՍԱՆԱ4ՆԵՅԻ (ծ.թ.անհտ ֊ 1070-ական թթ.), մատենագիր, դավանաբան: Եղել է Հաղպատ-Սանահնի միաբանության անդամ: Ա.Ս-ու երկերը կարևոր դեր են կատարել հայ աստվածաբան-դավանաբան. մտքի զարգացման և մեկ­ նող. գրականության մեջ, իբրև դասագիրք կի­ րառվել վարդապետարաններում ու վանական դպրոցներում: «Հակաճառութիւն ընդդէմ երկա­ բնակաց» աշխատությունը (բաղկացած 14 ճա­ ռից) շարադրել է Պետրոս Ա Գետադարձի կար­ գադրությամբ և ավարտել Խաչիկ ԲԱնեցու օրոք: Երկն աստվածաբանականից զատ ունի աղբյուրագիտ. նշանակություն: Մեծարժեք են Անանիա Նարեկացու «Հաւատարմատ»-ի, ինչպես նա և Եկեղեցու հայրերի զանազան երկերի տարբեր հատվածները, որոնց ամբողջ, բնագրերը մեզ չեն հասել: 1055-ին շարադրել է Պողոս առաքյալի 14 թղթերի մեկնությունը («Մեկնութիւն չորեքտա­ Երկ. Լիմֆոգրաֆիան ստորին վերջույթների երա­ սան թղթոցն Պօղոսի առաքելոյն»), հետագայում' կային հիվանդությունների ախտորոշման և բուժման «Մեկնութիւն Մատթէի» և այլ երկեր: Գրել է նաև մեջ, Ե., 1982 (համահեղինակ): Վիրաբույժի զրույց­ ներ, Ե., 1988: Ապենդիցիտ, Ե., 1998: А о р т о а р т е р и ճառագր. և ներբող, գործեր: Գրկ. Ք յ ո ս ե յ ա ն Հ., Աստվածաբանական բնա­ գրեր, Ուսումնասիրություններ, 1, Անանիա Սանահնեցի, Մ. էջմիածին, 2000:

ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ Հակոբ Հւսրությունի (20.12. 1919, Ալեքսանդրապոլ (այժմ' Գյումրի) - 5.3.1977, Երևան), նկարիչ: ՀԽ ՍՀ վաստ. ուսուցիչ (1965): Ավարտել է ԵԳՌՒ (1939): 1939-41 և 1944-66-ին դասավանդել է Գյումրիի նկարչ. դպրոցում: Ստ եղծել է բնապատկերներ [«Լենինական» (1940, ՀԱՊ), «Երդում» (1947), «Տեսարան Մանթաշից» (1959), «Կառնուտ գյուղը» (1962), «Աշունը Ջաջուռի սարերում» (1963) ևն], դիմա­ նկարներ [«Երկաթուղային Կիրակոսյանը» (1949, ՀԱՊ), «Աղջիկը ծառի տակ» (1960), «Ծեր կոշկակարը» (1971), «Պոլոզ Մուկուչը» (1973, երկուսն էլ' ԺԱԹ) ևն] և թեմատիկ պատկերներ: ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ Մարտիրոս Հւսրությունի (25.12. 1875, Սեբաստիա - 4.8.1924, Դամասկոս), բա­ նասեր, հրապարակախոս: Զբաղվել է լեզուների, արլ. հին ու նոր կրոնների ուսումնասիրությամբ: «Մեծն ՆԵրսես Պարթև», «Հայ ազգին ծագումը»,

о гра ф и я в д и а гн о сти ке атер о скл ер о за б р ю ш н о й а о р т ы и ее ве тв е й , Е. 1966 (համահեղինակ).

ԱՆԱՆԻԿՅԱՆ Պետրոս Պավելի (ծ. 9.4.1956, Երևան), վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1998): Պ. Պ. Անանիկյանի որդին: Ավարտել է Ե Բ հ (1978): 1984-ից աշխատում է նույն ինստ-ում, 1996-ից, միաժամանակ' Երևանի № 3 քաղաք, կլինիկ, հիվանդանոցի ստամոքսաղիքաբան. բաժան­ մունքի վիրաբուժ. բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են անոթային, ստամոքսաղիքային, լյարրդի, լեղապարկի, լե­ ղածորանների հիվանդությունների վիրահատ, բուժմանը: Համահեղինակ է «Ընդհանուր վի­ րաբուժություն» (ռուս., 1997) դասագրքի: Հա յաստ անի վիրաբուժ. ԳԱ (1997), Ռ Դ բժշկատեխ. ակադ-ի (2001), Վիրաբույժների համաշխ. ընկերակցության (2000-ից) անդամ: Ամերիկ. վիրաբուժ. ակադ-ի մրց. (2000): Երկ. Х и р у р ги ч е с к и е ас п е к ты п е р и о д и ч е ск о й бо­ лезни, Е., 1997 (համահեղինակ); К л и н и к а , диагно сти ка, лечение бе ск а м е н н о го хр о н и ч е с к о го холецистита, Е., 1998; К л и н и к а , диагно сти ка, лечение гастродуоденаль-


ԱՆԱՆՅԱՆ

Են հայ նոր և նորագույն շր­ ջանների գրակ-յան պատ­ մությանը, հայ միջնադար­ յան և նոր շրջանի հրապա­ րակախոսությանը [«Հայ գրականությունը «Մուրճ» ԱՆԱՆՅԱՆ Անահիտ Արշակի [27.8(9.9). 1900, ամսագրում» (1972), «Սովե­ Դիլիջան ֊ 2.9.1987, Երևան], բանջարաբույծտահայ պոեզիան Մեծ հայ­ ընտրասերումնաբան: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր րենականի տարիներին» (1966): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1967): Արսեն (1972), «Որոնումներ» (1974), Անանյանի քույրը: Ավարտել է Թիֆլիսի պոլի«Եղիշե Չարենցը և ռուս տեխ. ինստ-ի գյուղատնտ. ֆակ-ը (1926): 1933- ՍԱ . Անանյան գրականությունը» (1979), ից աշխատել է ՀԽ ՍՀ բանջարաբոստանային «Ավետիք Արասխանյան» մշակաբույսերի ընտրասերումնաբան. հանրա- (1987), «Եղիշե Չարենց» (1987), «ՆերսԵս Լամբպետ. կայանում, 1949-84-ին'տ նօրեն: Ստացել րոնացին հրապարակախոս» (1995), «Ի սկզբա­ է լոլիկի «Անահիտ-20», «Երևանի-14», «Հայ­ նէ էր բանն...» (1998), «Վերականգնենք մեր հիշ­ կական շտամբովի-152», «Մասիսի-202», «Հո- ողությունը» (2000), «Նիկոլ Աղբալյան (կյանքը և բելյա նա կա ն-261», «Զվա րթնոց», «Նվեր», գրական-հրապարակախոսական գործունեու­ պղպեղի «Կոնսերվնի֊Յ» և այլ սորտեր: թյունը») (2002)]: Երկ. Հայաստանի բանջարապահածոային կուլ­ ՀԳ Մ Մ. Նալբանդյանի անվ. մրց. (2003):

н ы х кр о в о те ч е н и й я зве н н о й этиологии, 2-е и з д , перераб., 96 Е., 1998 (համահերւինակ); А тл ас ср авн и те л ь н о й х а р а кт е р и с ти ­ ки собствен ны х и общ епри няты х м одиф икаций ре­ зе к ц и и ж е л уд к а по Б ильр о т II, Е., 2001 (համահեղինակ).

--------------------------------

տուրաները, Ե., 1965:

ԱՆԱՆՅԱՆ Անդիկ Կարապետի (11.3.1915, Երևան - 12.10.1981, Երևան), հիդրոտեխնիկ: Տեխ. գիտ. դ-ր (1952), պրոֆ. (1953): Ավարտել է Մոսկվայի ճարտարագիտաշին. ինստ-ը (1940): 1957-64-ին' ՀԽՍՀ ԳԱ Հիդրոէներգետիկ, ինստ-ի տնօրեն, 1972-81 ֊ին' Ե Պ Ի հիդրոտեխ. կառույց­ ների ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբե­ րում Են Սևանա լճի մակարդակի բարձրացման, Արարատյան դաշտի ստորգետնյա ջրերի օգտա­ գործման, աղուտների լվացման հարցերին: Կրժիժանովսկու անվ. մրց. (1963): Երկ. Д р е н а ж ч ак о в, М ., 1971.

при

освоении

содовы х

солон­

ԱՆԱՆՅԱՆ Արմեն Արտեմի [1896, գ. Շամախյան (այժմ' Դիլիջան ք-ի շրջագծում) - 18.12. 1958, Երևան], պետ., կուս. գործիչ: Ռ Ս ԴԲԿ անդամ 1919-ից: 1931- З З -ին' Հայաստանի և Անդրկովկասյան ԿԳԿ-ների նախագահ: Ան­ հիմն բռնադատվել է, 1937-55-ին Եղել աքսո­ րավայրում, հետագայում արդարացվել: ԱՆԱՆՅԱՆ Արսեն Արշակի [14(27). 11.1902, Դիլիջան - 21.4.1980, Մոսկվա], սառցութագետ: Երկրաբանահանքաբ. գիտ. դ-ր (1959): Անահիտ Անանյանի եղբայրը: Ավարտել է Լենինգրադի պոլիտեխ. ինստ-ի քիմ. ֆակ-ը (1929): 1945-51ին' Իգարկայի (Ռուսաստանի Կրասնոյարսկի երկրամաս) սառցութաբանության կայանի պե­ տի տեղակալ, 1958-80-ին' Մ ՊՀ սառցութաբանության ամբիոնի ավագ գիտաշխատող: Աշխատանքները վերաբերում են Ռուսաս­ տանի հս. և հս-արլ. շրջանների հավերժ, սառցույթի, ճարտարագիտաերկրբ. հարցերին: ԱՆԱՆՅԱՆ Գառնիկ Գուրգենի (ծ. 22.6.1934, Իջևան), գրականագետ, հրապարակախոս: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1983), պրոֆ. (1986): Ավարտել է Ե Պ Հ (1958): 1977-85-ին' Ե Պ Հ հրա­ տարակչության տնօրեն, 1996-97-ին' ժուռնա­ լիստիկայի ամբիոնի վարիչ, 1985-96-ին' բանա­ սիր. ֆակ-ի, 2000-ից' ժուռնալիստիկայի ֆակ-ի դեկան: Ուսումնասիրությունները վերաբերում

Երկ. Արդի հայ մամուլի լույսն ու ստվերը, Ե., 2001: Հանուն և ընդդեմ գլոբալիզացիայի, Ե., 2003: Ակնարկներ հայոց հին և միջնադարյան գրականու­ թյան, Ե., 2005:

ԱՆԱՆՅԱՆ (Տեր-Անանյան) ժիրայր Հրայրի [14.7.1934, Բերդ (ՀՀ Տավուշի մարգ) - 24.4.2004, Երևան], դրամատուրգ: Ավարտել է ՀՊ Մ հ (1958): 1959-80-ին աշխատել է Հեռուստառադիոպետկոմում: Առաջին պիեսը' «Դիպլոմի համար», բե­ մադրվել է 1956-ին: Բեմադրվել են «Տաք­ սի,տաքսի» (1973, ԵԵԿԹ , 1978), «Անծանոթ ամուսիններ» (1979), «Իմ տունը քո տունը չէ» (1982), «Իրարանցում» (1983), «Կարուսել» (1988, վերջին երեքն էլ' Սունդուկյանի անվ. թատրոն), «Սրբապատկեր» (1991), «Թռչող ափ­ սեից իջած մարդը» (1992), «Ընդունելություն' եր­ կուսից մինչև վեցը» (1994), «Զգույշ, նա է» (1998), «Տեր, մի թող մեզ անտեր» (2000), «Կեսգիշերին» (2002), «Բրավո» (2003), «Մեր տան տերերը կամ ես չեմ ուզում դառնալ միլիոնատեր» (2003): Ա-ի պիեսները բեմադրվել են ն ա և Թբիլիսիում, Թեհրանում, Հալեպում, Բեյրութում, Նյու Տորքում և այլուր: «Վահագն» համահայկ. մրց. (2002, «Լույս քսան­ յոթի գիշերը», 2002, պիեսների ժող-ի համար): Երկ. Տաքսի,տաքսի (պիեսներ), Ե., 1987: Թռչող ափսեից իջած մարդը (պիեսների ժող.), Ե., 1992: Լույս քեզ տեսնողին (պիեսների ժող.), Ե., 2003: Ըն­ դունելությունը' երկուսից մինչև վեցը (պիեսների ժող.), Ե., 2003: Գրկ. Ուղևորություն տաքսի տաքսիով, ժիրայր Անանյանի հետ (կազմ. Լ. Մանուչարյան), Ե., 2002:

ԱՆԱՆՅԱՆ Լավրենտի Զաքարի [ծ. 1.1.1940, գ. Կողբ (ՀՀ Տավուշի մարզ)], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1985), պրոֆ. (1990): Լ. Զ. Անանյանի եղբայրը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1961): 1987-ից' Ե Պ Տ Ի տնւո. պատմության և իրավա­ գիտության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են սոցիալիզմի քաղաքատնտ., ՀՀ տնտ. զարգացման խնդիրներին: Երկ. Սովետական Հայաստանի ինդուստրիալ զարգացումը, Ե., 1979: Հայաստանի տնտեսական պատմության ուրվագծեր, Ե., 2003:


ԱՆԱՆ6ԱՆ Լևոն Ջւսքարի [ծ. 13.10.1946, գ. Կողբ (ՀՀ Տավուշի մարզ)], հրապարա­ կախոս, թարգմանիչ: Լ. Ձ. Անանյանի եղբայրը: Ավար­ տել է ԵՊ Հ (1964): 1990-2001ին' «Գարուն» ամսագրի գլխ. խմբագիր: 2001-ից' Հ Գ Ս նա­ խագահ, միաժամանակ' ԵՊՀ դասախոս: 1992-ին հիմնադ­ րել է «Ապոլոն» հրատարակՎ.Ս. Անանյան չությունը: Հեղինակ է «Թատ­ րոնը բեմում և էկրանին» թատերագիտ., «Արմատ և սաղարթ» (1987), «Տագ­ նապներ» (2004) հոդվածների, ակնարկների, Էսսե­ ների Ժող-Ների: Կազմել և խմբագրել է բազմաթիվ գրքեր, կատարել թարգմանություններ: Հայաստանի ժուռնալիստների միության «Ոսկե գրիչ» (1983), ԼՂՀ Մուրացանի անվ. (2005) մրց-ներ: ԱՆԱՆՅԱՆ Կարլեն Մարտիրոսի (ծ. 21.9.1924, Թիֆլիս), ճարտարապետ: ՀՀ վաստ. ճարտ. (1971): ճարտ. միջազգ. ակադ-ի Մոսկվայի մաս­ նաճյուղի պրոֆ. (1996), թղթ. անդամ (1999): Ավարտել է Ե Պ Ի (1953): 1953-64-ին աշխատել է Հայարդնախագիծ ինստ-ում: 1986-90-ին' Երևանի գլխ. ճարտ-ի տեղակալ: Ա-ի նախագծե­ րով Երևանում կառուցվել են էստակադով ուղան­ ցույց (1966), Քիմռեակտիվների (1966), Վեդիում' գինու գործարանները, Սոչիում' պանսիոնատ (1974), Հայրեն, պատերազմում (1941-45) զոհված մարտիկներին (1975, Վերիշեն' ԼՂՀ, 1985, Նոյեմ­ բերյան), 1988-ին ավիավթարի զոհ հարավսլավացի օդաչուներին (1990, Երևան) նվիրված հուշար­ ձանները ևն: Անհատ, ցուցահանդեսներ' Երևա­ նում (1974, 1985), Մոսկվայում (1999): ԱՆԱՆՅԱՆ Մկրտիչ (1715, Կ. Պոլիս - 1777, Սալոնիկ), բանասեր, բառարանագիր: Կրթությունն ստացել է Վենետիկի Մ. Ղազար վանքում: Եղել է Մխիթար Սեբաստացու աշակերտը: 1759-ին լույս է ընծայել մի աղոթագիրք: Կազմել է «Բա­ ռարան աշխարհաբարէ գրաբար»: ԱՆԱՆՅԱՆ ՆԵլլի Վախթանգի (ծ. 3.4.1938, Երևան), գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1994), պրոֆ. (1999): Վ.Ս. Անանյանի դուստրը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1960): 1969-ից' ՀՀ ԳԱԱ Գրակյան ինստ-ի առաջատար գիտաշխատող, խմբի ղեկավար, միաժամանակ 1999-ից դասախոսում է ԵԹԿՊհ-ում: Ուսումնասիրությունները վերա­ բերում են 19-րդ դարի արևմտահայ արձակին, հայ նորագույն գրակ-յան խնդիրներին, հրատա­ րակության է պատրաստել Վ. Անանյանի «Երկե­ րի» (հ. 1-4, 1984) ժող.: Հեղինակ է «19-րդ դարի 50-60-ական թվականների արևմտահայ ռոման­ տիկական վիպագրությունը» («Գրական դեմ­ քեր», ժող-ում, 1976), «Արևմտահայ վիպագրու­ թյուն» (1992) աշխատությունների: «Հայ քննա­ դատական մտքի պատմության մատենագիտու­ թյուն 1974-1920» գրքի կազմողներից է: ԱՆԱՆՅԱՆ Պա տո (Պատվական) Ալեքսանդրի (27.12.1911, Ղիլիջան), նկարիչ: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1946): Ավարտել է Լենինգրադի 7 7. Ով ով է. հայեր

գեղարվ-ի, քանդ-յան, ԱՆԱՆՈՒՆ ճարտ-յան ինստ-ը (1935): -------------------------1933-46-ին' Երևանի օպե97 րայի և բալետի, 1948-56ին' Լենինգրադի երաժշտ. կոմեդիայի թատ­ րոնների նկարիչ: Ձևա վորել է Պուչչինիի «ՉիոՉիո սան» (1934), Ղելիբի «Լակմե» (1937), Ա. Տիգրանյանի «Անուշ» (1939) և այլ օպերաների բեմադրություններ, «Ձանգեզուր» (1938, Հայֆիլմ) կինոնկարը: 1956-ից աշխատել է գրա­ ֆիկայի բնագավառում: ԱՆԱՆՅԱՆ Պողոս (Անտոն) Գրիգորի (27.4.1922, Կ. Պոլիս - 11.7.1998, Բեյրութ), բանասեր, պատ­ մաբան: 1943-ից' Վենետիկի Մխիթարյան միա­ բանության անդամ, 1970-ից' աբբահայր: Հռոմի Գրիգորյան համալսարանում ուսումնասիրել է փիլ. և աստվածաբանություն: 1960-ին ձեռնա­ դրվել է վարդապետ, 1964-ից' միաբանության ներկայացուցիչը Վատիկանում: Գիտ. ուսումնա­ սիրությունները նվիրված են պատմաբանասիր. տարբեր հարցերի («Վարք Ս. Մեսրոպ Մաշտո­ ցի», 1964, «Քրիստոնէութեան հետքեր Հայաս­ տանի մէջ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի քարօզութենէն առաջ», 1979): Ա-ի աշխատասիրությամբ լույս են տեսել Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» (1998), Զաքարիա Ձագեցու «ճառք» (1995) գրքերը: ԱՆԱՆՅԱՆ (Տեր-Անանյան) Մարգիս Սողոմոնի [14.5.1885, Բերդ (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) 2.12.1935, Գանձակ (այժմ' Գյանջա' Ադրբեջանում)], թարգմանիչ, մանկավարժ: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1903): 1904-35ին' ուսուցիչ Օդեսայի, Ախալցխայի, Բերդի, Գանձակի հայկ, դպրոցներում: Առաջինն է հայ. թարգմանել Գի դը Մոպասանի «Մի կյանք» (1906) վեպը: Կատարել է թարգմանություններ Ա. Աննենսկայայի, Ա. Բեբելի, Ս. Ռուսովայի, Ա. Սմեդլիի ստեղծագործություններից: ԱՆԱՆՅԱՆ Վախթանգ Ստեփանի [8.8.1905, գ. Պողոսքիլիսա (այժմ' Ղիլիջանի շրջագծում) 4.3.1980, Երևան], գրող: ՀԽ Ս Հ մշակույթի վաստ. գործիչ (1968): Աշխատել է «Մաճկալ» (1930-31), «Սոցիալիստական գյուղատնտե­ սություն» (1931-35) թերթերում, 1935-ին' «Կոլխոզնիկ» թերթի պատասխանատու խմբագիր: Ա. գրել է որսորդ, պատմվածքներ («Որս», 1934, ժող., «Որսորդական պատմվածքներ», պր. 1-8, 1947-77), վիպակներ [«Կրակե օղակի մեջ» (1930), «Սևանի ափին» (1951), «Հովազաձորի գերիները» (1956), վերջին երկուսի հի­ ման վրա ստեղծվել են «Լեռնային լճի գաղտ­ նիքը» և «Հովազաձորի գերիները» կինոնկար­ ները, Հայֆիլմ, 1954, 1957)]: Ուշագրավ է Ա-ի «Հայաստանի կենդանական աշխարհը» (հ. 1-4, 1961-67) աշխատությունը (ՀԽՍՀ Պետ. մրց., 1970): Ա-ի ստ եղծա գործությունները թարգմանվել Են բազմաթիվ լեզուներով: Երկ. Երկ., հ. 1-6, Ե., 1968-71: Երկ., հ. 1-4, Ե., 1984: Գրկ. Գյ ուլ ն ա զ ա ր յ ան Խ., Վախթանգ Անան­ յան, Ե., 1963:

ԱՆԱՆՈՒՆ Ղավիթ, Տ ե ր - Ղ ա ն ի ե լ յ ա ն [1879, գ. Մեծշեն (այժմ' ԼՂ Հ Մարտակերտի շրջա-


ԱՆԱՆՈՒՆ նում) - 1942, Աստրա-------------------------- խան], հրապարակախոս, 98 պատմաբան, հաս. գոր­ ծիչ: Նախապես հարել է ՍԴՀԿ, ապա' ՀՀԴ, 1905-ից' Հայ սոցիալ-դեմոկրատ. բանվոր, կազմակերպությանը (սպեցի­ ֆիկներ)' դառնալով վերջինիս գա ղա փարա­ խոսը: Իր «Ռուսահայերի հասարա կական զարգացումը» (հ. 1-3, 1916-26) աշխատու­ թյան մեջ Ա. շարադրել է Արլ. Հայաստանի հաս-քաղ. և մշակութ. զարգացման պատմու­ թյունը: Ա. հայ խոշոր բուրժուազիային համա­ րել է ապազգային, գյուղացիությանը' հայու­ թյան ողնաշարը, ազգ. կյանքում բացառիկ տեղ է հատկացրել բանվորներին: Պաշտպանել է «կուլտուր-ազգային ինքնավարությունը»' հա­ կադրվելով ազգերի ինքնորոշման ծրագրին («Ազգային հարցը և դեմոկրատիան» հողվածաշարը, «Նոր հոսանք», 1913, № 1-2), որի հա­ մար քննադատվել է Ս. ՇահումյաՆի կողմից: ԱՆԱՆՈՒՆ ԱՐՕՐՈՒՆԻ, Ա ն ա ն ո ւ ն (ծ. և մ. թթ. անհտ), պատմիչ: Հավանաբար ապրել և ստեղծագործել է X դ. 1-ին կեսին: Արծրունիների նախարար, տոհմից: Գա գիկ Արծրունու պատվերով գրել է նրա և տոհմի պատմությու­ նը, որը հետագայում մտցվել է Թ ովմա Արծրունու «Պատմություն Արծրունյաց տան» երկի մեջ' որպես վերջինիս շարունակություն: Ա. Ա.' որպես տոհմ, պատմիչ, մեծարել է իր մեկենա­ սին ու մյուս Արծրունիներին: Գագիկ Արծրունուն նվիրված ներբողներն ու ողբը հայ ճա ր­ տասան. գրակ-յան լավագույն նմուշներից են: Երկ. Թովմա Արծրունի և Անանուն, Պատմություն Արծրունյաց տան, Ե., 1985, էջ 407-473:

ԱՆԱՆՈՒՆ 9ՐՈՒՅԱԳԻՐ (ծ. և մ. թթ. անհտ), X դ. պատմիչ: Անունը և անձը հայտնի չեն: Սխալ­ մամբ նույնացվել է Շապուհ Բագրատունուն, ապա կոչվել Կեղծ Շապուհ Բագրատունի: Հե­ ղինակ է վիպասան, հենքով գրված պատմու­ թյան (սկիզբն ու վերջը չեն պահպանվել), որն ըստ բովանդակության բաժանվում է 3 զրույցի (Մուհամմեղի, Հացունյաց խաչի, Արծրունյաց տոհմի մասին): Մուհամմեղի (աղբյուր է ծա ռա ­ յել Ղևոնղի «Պատմությունը») և Հացունյաց խաչի զրույցները տոգորված են մահմեղ. տե­ րությունների դեմ Բյուզ. կայսրության հետ քրիսւո. միացյալ ճակատ կազմելու ոգով: Երկը գրված է պարզ, ժող. լեզվով: Առաջին անգամ հրատարակել են Գ. Տեր-Մկրտչյանը և Մինաս եպիսկոպոսը' «Պատմութիւն Շապուհ Բագրատունւոյ» վերտառությամբ: ԱՆԱՆՈՒՆ ՄԵԿՆԻՉ (ծ. և մ. թթ. անհտ), V ղ. կամ VII դ. քերական, Դիոնիսիոս Թրակացու «Քերա կա նա կա ն արուէստ» աշխատության հայ. թարգմանության առաջին մեկնիչներից: Ա. Մ-ի մեկնության մեջ արձագանք է գտել ան­ վան և իրի փոխհարաբերության հարցի շուրջ հին աշխարհում արծարծված վեճը: Նրա կար­ ծիքով' անվան կապը իրի հետ պայմանական է, և այղ պատճառով մի քանի իրեր կարող են ունենալ միևնույն անունը: Հայ բարբառների

գոյության և դրանց հնչյուն, տարբերություննե­ րի մասին արժեքավոր վկայություններ տալով' կարծում է, որ «խոսքի տեսակներում» (բար­ բառներում) մեկ հնչյունի փոխարեն օրինաչափ կերպ ով կա րող է հանդես գա լ մեկ ուրիշ հնչյուն, ինչպես' բազուկ-պազուկ-փազուկ: Գրկ. Ջ ա հ ո ւ կ յ ա ն Գ , Քերականական և ուղ­ ղագրական աշխատությունները հին և միջնադար­ յան Հայաստանում (5-15-րդ դդ.), Ե., 1954: А д о н ц ՒԼ, Д и о н и с и й Ф р а к и й с к и й и а р м я н с к и е т о л к о ­ вате ли, П ., 1915.

ԱՆԱՍ6ԱՆ Հա կոբ Սեղրակի [15.5.1904, ք. էսքիշեհիր (Խար բեր դի նահանգ) - 28.1.1988, Լոս Անջելես], պատմաբան-աղբյուրագետ, մատենագետ-բանասեր: Հ.Հ. Անապանի հայրը: Կալիֆոռնիայի համալսարանի պատվ. ղ-ր (1984): Ավարտել է Ս. Ղազարի ճեմարանը: 1947-77ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Պատմ. ինստ-ի ավագ գիտաշ­ խատող, 1979-88-ին' Կալիֆոռնիայի համալ­ սարանի մերձավորարլ. ուսումնասիրություն­ ների կենտրոնի աշխատակից: Ուսումնասիրել է հայ ազատագր. շարժումները («XVII դարի ազատագրական շարժումներն Արևմտյան Հա ­ յաստանում», 1961), գիտ. շրջանառության մեջ դրել Բյուզանդիայի («Հայկական աղբյուրները Բյուզանդիայի անկման մասին», 1957) և XVII դ. լեհ-թուրք. հարաբերությունների («Ցովհաննէս Կամենացի, Պատմութիւն պատերազմին Խոթինու», 1964) պատմությանը վերաբերող հայկ. աղբյուրներ, Վարղան Այգեկցու «Արմատ հաւատոյ» երկը: Հատկապես արժեքավոր է Ա-ի «Հայկական մատենագիտություն» (հ. 1-3, 1959-2004) աշխատությունը: Երկ. Մանր երկ., Լոս Անջելես, 1987: Աստվածա­ շունչ մատյանի հայկական բնագիրը (մատենագի­ տություն), Ե., 1976: Հայ համաբարբառային գրակա­ նությունը և հայ մատենագրության համաբարբառը (աղբյուրաբանական և բնագրաքննական ուսումնա­ սիրություն), Ե., 1972: «Հայկական հարցը» և հայկա­ կան կոտորածները, Կահիրե, 1995 (համահեղինակ): Նամականի (Ընտրանի), Ե., 2004:

ԱՆԱՍՅԱՆ Հենրիկ Հակոբի (ծ. 10.4.1937, Երևան), դիրիժոր, կոմպոզիտոր, գրող, հաս. գոր­ ծիչ: Հ. Ս. Աեասյանի որդին: Ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան (1966): 1962-78-ին աշխատել է ՀԽՍՀ հեռուստառաղիոյի երաժշւո. բաժնում, 1966-67-ին' Հայաստանի սիմֆ. նվագախմբի, 1974-77-ին' երգի-պարի անսամբլի դիրիժոր: 1978-ից բնակվում է Լոս Աևջելեսում. 1978-ին ստեղծել է «Սիփան» Երգչախումբը (ելույթներ Երևանում' 1990, 1991, 1997), եղել «Սարդարա­ պատ» երգի-պարի անսամբլի գեղ. ղեկավարը: Ա. ստեղծել է «Սրբազան համերգ» շարքը' նվիրված Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին, գրել «Հայրենիք և սեր», «Սայաթ-Նովա» սյուիտները, «ճանա­ պարհ» սիմֆ. պոեմը, կոնցերտ' դուդուկի և նվա­ գախմբի համար, խմբերգեր, երգեր («Սիրում եմ», «Երազ աղջիկ» ևն): Հեղինակ է երաժշտ. գործերի («Իմ հայրենիք», «Կռունկ, բարով դառնաս», 1997), գրակ., երաժշտագիտ., հրապարակախոս, հողվածների ժող-ի' «Լուռ ցավեր» (1990), «Ա'յս եմ ես...» (հ. 1-4, 1993-2004) և այլ գրքերի:


Երկ. Հայրենիք և սեր [ՄԵներգերի ընտրանի], Ե.։ 2004:

Ա -ի որդին' Ա ր մ ե ն Հենրիկի Ա. (ծ. 30.6.1963, Երևան), ջութա կա հա ր և դիրիժոր է: Ավա րտ ել է Երևա նի Սայաթ-Նովայի Երաժշտ. դպ րոցը (1978), Լոս Անջելեսի հա մա լսա ­ րանի երա ժշտ . բաժինը (1989), կատարելագործվել Անդրանիկ Գերմանիայում (1990), Նյու Տորքում (1991): 1990-ից Գերմանիայում, 1992-ից Լոս Անջելեսում ղեկա­ վարել է կամերային նվագախմբեր (1994-98ին' Ցանիի նվագախումբը), 1993-ից' «Խա­ չատրյան» քառյակի առաջին ջութակ, 1998-ից' օպերային թատրոնի նվագախմբի ջութակահար: ԱՆԱՍՏԱՍ Ա ԱԿՈՌԵՅԻ [ծ.թ. անհտ, գ. Ակոռի (Այրարատ նահանգի Մասյացոտն գավառ) 667, Ակոռի, ամփոփվել է իր կառուցած եկեղե­ ցու բակում], Ամենայն հայոց կաթողիկոս 661ից: Հա ջորդել է Ներսես Գ ՏայեցուԱ Եղել է կա­ թողիկոսի սենեկապետը, նրա կա րգա դրու­ թյամբ հսկել է Զվարթնոցի Ս. Գրիգոր կաթողի­ կեի շինարարությունը: 652-659-ին, երբ կաթո­ ղիկոսը մեկուսացել է, վարել է հայրապետ, ըն­ թացիկ գործերը: Կաթողիկոսության օրոք իր ծննդավայրում կառուցել է եկեղեցի' կից հյու­ րա նոցով և ա ղքա տ ա նոցով (կործանվել է 1840-ի Երկրաշարժից): Ա. Ա Ա-ի հանձնարա­ րությամբ Անա նիա Շիրա կա ցին կա զմել է հայկ. առաջին անշարժ տոմարը, որը Ա. Ա Ա-ի մահից հետո մերժվել է: Կաթողիկոս, գահին Ա. Ա Ա-ուն հաջորդել է Իսրայել Ա ՌթմսեցիԱ ԱՆԴՈՎԿ ՍՅՈՒՆԻ, Ա Ն ղ ո կ Ս յ ո ւ ն ի (ծ. և մ. թթ. անհտ), IV ղ. պետ. և քաղ. գործիչ: Սյունիների նախարար, տոհմից (350-ական թթ-ից' գերդաստանի նահապետը): Խ ոսրո վ Բ Կոտակի և Վաչե Մամիկոնյանի մահից հետո Ա.Ս. իր քե­ նակալ Արշավիր Կամսարականի հետ ստանձ­ նել է Երկրի պաշտպանության գործը, գլխավո­ րել Կ.Պոլիս մեկնած դեսպանությունը և ապա­ հովել Տիրանի հաստատումը Հայոց գահին: Ա.Ս. վարել է սպարապետության գործերը, վճռական ղեր խաղացել 350-ի Ոսխայի ճակա­ տամարտում պարսկ. զորքերի ղեմհայ-հռոմ. ու­ ժերի տարած հաղթանակում: Ա.Ս-ու ազդեցու­ թյան և հեղինակության աճին Նպաստել է նաև ղստեր' Փառանձեմի Հայոց թագուհի դառնալը: Ա.Ս. ղիմաղրել է Պա րսից շահ Շապուհ 11-ի հարձակումներին, վարել Հռոմ. կայսրության հետ մերձեցման քաղաքականություն, խոչըն­ դոտել Արշակ A ի և Շապուհ 11-ի դաշնակցու­ թյանը: Կյանքի վերջին տարիներին ապրել է Կ.Պոլսում, ստացել պատրիկի տիտղոս: ԱՆԴՐԱՆԻԿ [Օզանյւսն Անդրանիկ Թորոսի, 25.2.1865, Շա պ ին-Գա րա հիսա ր, 31.8.1927, Չիկո (Սակրամենտոյի մոտ, ԱՄՆ), թաղվել է

Ֆրեզնոյում (ԱՄՆ), 1928ԱՆԴՐԱՆԻԿ ին աճյունը տեղափոխվել -------------------------է Փարիզի Պեր Լաշեզ գե99 րեզմանատուն, 2000 -ին' Երևան, ամփոփված է Եռաբլուրում], հայ ազգազատագր. շարժման գործիչ, զորավար: Հայ ժող. և Բուլղարիայի ժող. հերոս: Սովորել է ծննդավայրի Մուշեղյան վարժա րանում, «մկրտվել հեղափոխական»: Հորն անարգած թուրքին ահաբեկելու համար բանտարկությու­ նից խուսափելու նպատակով, մեկնել է Կ. Պ ո ­ լիս, աշխատել զինագործարանում, ապա ան­ ցել Ռումինիա: 1891-ին անդամագրվել է ՍԴՀԿին, շուրջ մեկ տարի անց դարձել ՀՀ Դ անդամ (դաշնակցությունից հեռացել է 1907-ին, վերականգվել է 1914-ին և երկրորդ անգամ հեռացել 1917-ին): XIX դ. 90-ական թթ. զինվորագրվել է Գուրգեևի, Աղբյուր Սերոբի հայդուկախմբե­ րում: Զենք ձեռք բերելու, ազատագր. ուժերը համախմբելու նպատակով Եղել է Սևաստոպոլում, Բաթումում, Թիֆլիսում, Կարսում, էջմիածնում, Թավրիզում, Սալմաստում և այլուր: Համագործակցել է Հրայրի, Նիկոլ Դումանի, Սեպուհի, Մեծն Մուրադի հետ: Աղբյուր Սերոբի մահից (1899) հետո Ա. գլխավորել է բազմա­ թիվ ինքնապաշտպան, մարտեր: Նրան մեծ համբավ Են բերել հատկապես Առաքելոց վան­ քի (1901, նոյեմբ.) ևԱ ղթ ա մա րի (1904, օգոստ.) կռիվները: 1904-ի վերջին Ա. Եղել է Իրանում ու Այսրկովկասում, հա նդիպ ել է հաս., քաղ. շրջանների հետ. Թիֆլիսում բարեկամ, կապեր է հաստատել և 1914-20-ա կան թթ. մշտապես առնչվել ու խորհրդակցել է Հ. Թումանյանի հետ: Հայ-թաթար. կռիվների ժամանակ, զենք հայթայթելու նպատակով ուղարկվել է Ֆ րա ն­ սիա և Բուլղարիա: Հրատարակել է հայդուկա­ յին կռվի իր ռազմուսույցը' «Մարտական հրա­ հանգներ» (1906) կանոնագիրքը: Երիտթուրք. հեղաշրջումից (1908) հետո հանդես է եկել ՀՀԴ Երիտթուրք. համագործակցության դեմ, մերժել թուրք, խորհրդարանի անդամ դառնալու ՀՀ Դ առաջարկը: Բալկանյան 1-ին պատերազմում (1912-13) Գ. Նժդեհի հրամանատարության ներքո Ա. կազմավորել է Հայկ, կամավոր, վաշտ և բուլ­ ղար. բանակի կազմում մարտնչել թուրք, զոր­ քերի դեմ, արժանացել սպայի կոչման ու մար­ տական շքանշանների: Առաջին աշխ ա րհա­ մարտի (1914-18) սկզբին եկել է Թիֆլիս, նշա ­ նակվել Հայկ. 1-ին կամավոր, ջոկատի (Կով­ կասյան բանակի կազմում) հրամանատար, ղե­ կավարել է շուրջ 20 հաղթական ռազմ, գործո­ ղություններ, մեծ դեր խաղացել հատկապես Դիլմանի ճակա տ ա մա րտում (1915, ապրիլ), Բիթլիսի ազատագրման ժամանակ: 1917-ին նախաձեռնել է Արևմտահայերի 1-ին համա­ գումարի հրավիրումը (մայիսի 2 - 1 1 ), ընտրվել համագումարի պատվ. նախագահ և Ա րևմտ ա ­ հայ ազգ. խորհրդի անդամ, ձեռնարկել է «Հա ­ յաստան» (1917-18) թերթի հրատարակումը:


ԱՆԴՐԱ ՆԻԿ. --------------------------

Ա. 1918-ի հունվարին նշանակվել է հայկական 10 0 երկրապահ զորամասի հրամանատար, ստացել գեներալ-մայորի աստիճան և ղեկավարել է էրզրումի ամրացված շրջանի պաշտպանու­ թյունը: Սակայն նրան չի հաջողվել պաշտպանել երզրումը, և զորքը Նահանջել է Սարիղամիշ-Ալեքսանդրապոլ ուղղությամբ: Ալեքսանդրապոլի պաշտպանությունը կազ­ մա կերպ ելու նպ ա տ ա կով Ա-ի գլխ ա վորու­ թյամբ կազմավորվել է հայկ. առանձին հար­ վածող զորամաս և տեղաբաշխվել է Ալեքսանդրապոլից հս.' դեպի Ախալքալաք ուղղու­ թյամբ' շուրջ 70 կ մ տարածության վրա: Ալեքսանդրապոլի անկումից (մայիսի 15) հետո Ա-ի զորա մա սը նա հա նջել է նախ Վորոնցովկա (ներկայումս' Տաշիր), այնտեղից' Ջալալօղլի (Ստեփանավան), ապա բարձրացել Դսեղ, որ­ տեղ նրան դիմավորել է Հ. Թումանյանը: Ա-ի զորամասը չի մասնակցել Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր) ճակատամարտին, որտեղ թուր­ քերը կոտորել են ավելի քան 5000 մարդ: Հունի­ սի 4-ին Բաթումում ստորագրվելիք թուրք-հայկ. պայմանագրի համաձայն դադարեցվել են ռազմ, գործողությունները: Պայմանագրով նա­ խատեսվում էր զինաթափել հայկ. զինված ջո­ կատները, այդ թվում' նա և Ա-ի զորամասը: Այդ պայմանը սկզբունքորեն անընդունելի համարե­ լով, միաժամանակ նորահռչակ ՀՀ կառավարու­ թյանը վնաս չպատճառելու մղումով' Ա. ստիպ­ ված հեռացել է Հայաստանից: Դիլիջանից ան­ ցել է Ելենովկա (Սևան), ապա' Նախիջևան, որ­ տեղից մտադիր էր անցնել Պարսկաստան, ըն­ դառաջ գնալ դեպի Բաքու շարժվող անգլ. զոր­ քին և նրա աջակցությամբ Վանով մտնել Արմ. Հայաստան ու այնտեղ շարունակել պայքարը: հր զորամասով և շուրջ 20 հզ. գաղթականնե­ րով Ա. հունիսի 18-ին հասել է Նախիջևան, տե­ ղում կարգուկանոն սահմանելուց հետո գավառը հայտարարել Խորհրդ. Ռուսաստանի անբաժան մաս և այդ մասին հեռագրել Ս. ՇահումյանիԱ Նա խ իջևա նից Ջուլֆ ա յով Պա րսկա ստ ա ն անցնելով' Ա-ի զորամասն անակնկալ բախվել է թուրք. 1 1 -րդ դիվիզիայի զորամասերից մեկի հետ և ստիպված վերադարձել Զանգեզուր: Զորքի և բազմաքանակ գաղթականության հա­ մար բավականին դժվար իրավիճակում Ա. կա­ րողացել է Զանգեզուրում (հիմնականում' Սիսիանում) մնալ մինչև 1919-ի մարտի վերջը, ին­ չը կարևոր նշանակություն ունեցավ Զանգեզուրը թուրքերից ու մուսավաթականներից պաշտպանելու գործում: Սակայն հիա սթափվելով Հայաստանի նկատմամբ Անտանտի քաղաքա­ կանությունից և դժգոհելով Հայաստանի Կա­ ռավարության' իր հանդեպ ցուցաբերած ուշ­ ադրությունից' Ա. 1919-ի ապրիլին եկել է է ջ ­ միածին, զորամասը զորացրել, ինքն անցել ար­ տասահման: Ֆրանսիայում, ապա Անգլիայում կա րճա տ և դադարից հետո անցել է ԱՍՆ, սա­

կայն շուտով Պողոս Նուբարի հրավերով եկել է Եվրոպ ա' Կիլիկիայի հայերի պայքարին օժան­ դակելու գործը գլխավորելու նպատակով: Բայց այդ նախաձեռնությունը նույնպես ձախողվել է անգլո-ֆրանս. հարաբերությունների սրման պատճառով. Ֆրանսիան իր զորքերը դուրս բե­ րեց Կիլիկիայից, և թուրք, բանակը մտավ Կիլիկիա: Ա. 1922-ից հաստատվել է ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիայի նահանգի Ֆ րեզնո քա ղա քում և առավելագույնն արել Խորհրդային Հայաստա­ նին օգնություն կազմակերպելու համար: Հայաստանի բազմաթիվ վայրերում Ա-ի անու­ նով կոչվել են փողոցներ, հրապարակներ, կանգ­ նեցվել են նրա հուշարձանները, հյուսվել ժող. Եր­ գեր, գրվել վեպեր, բանաստեղծություններ: Երկ. Անդրանիկի հուշերը, ժնև, 1935: Զորավար Անդրանիկ կը խօսի..., Բոստոն, 1994: Գրկ. Մ ա ր մ ա ր յ ա ն Ա., Զոր. Անդրանիկ և իր պատերազմները, ԿՊ, 1920: Զօրավար Անդրանիկի կովկասեան ճակատի պատմական օրագրութիւնը (1914-1917), Բոստոն, 1924: Թ ե ր զ ի բ ա շ յ ա ն Ա., Անդրանիկ, Փարիզ, 1942: Ա հ ա ր ո ն յ ա ն Վ., Մարդը և ռազմիկը, Բոստոն, 1957: Չ ե լ ե պ յ ա ն Ա., Զորա­ վար Անդրանիկ և հայ հեղափոխական շարժումը, Ե., 1990: Կ ա ր ա պ ե տ յ ա ն Հ., Անդրանիկ (կյանքն ու գործունեությունը), Ե., 1992: Ա ղ ա յա ն Ծ., Անդրա­ նիկ, Ե., 1994: Ս ի մ ո ն յ ան Հ., Անդրանիկի ժամանա­ կն» գԻՐՔ 1-2. Ե., 1996: Ա յ վ ա զ յ ա ն Հ., Զորավար Անդրանիկ և Հովհաննես Թումանյան, Ե., 2004:

ԱՆԴՐԱՆԻԿՏԱՆ Կարապետ Հովսեփի (Անտրանիկյան Գարաբեդ ժոզեֆի) [ծ. 30.4.1951, Ամ­ ման (Հորդանան)], մանրէաբան: Կենսբ. գիտ. դր (1980), ՀՀ ԳԱԱ պատվ. դ-ր (2002): 1977-88-ին աշխատել է Գյոթինգենի (Գերմանիա) համալսա­ րանի մանրէաբանության ինստ-ում, 1989-ից' Համբուրգի տեխ. համալսարանի պրոֆ., 1990ից' նույն համալսարանի մանրէաբանության ինստ-ի տնօրեն: 1993-99-ին և 1997-99-ին' էքստրեմոֆիլ մանրէների կենսատեխնոլոգիայի ուսումնասիրության և կիրառման համաեվրոպ. համալիր ԳԱ տարբեր ծրագրերի ղեկավար: Աշ­ խատանքները վերաբերում Են էքստրեմոֆիլ մանրէների կենսատեխնոլոգիային: Գերմանիայի Դաշնային նախագահի «Ավան­ դական պարգև» (2004): ԱՆԴՐԱՆԻԿՅԱՆ Ստ եփան Խաչատուրի, Ս տ ե փ ֊ Ա ն դ [ծ. 20.8.1927, ք. Մայկոպ' ՌԴ), բեմանկարիչ: ՀՀ վաստ. Նկարիչ (1967): Ավար­ տել է ԵԳՈՒ (1947), Մոսկվայի կինեմատոգրա­ ֆիայի ինստ-ը (1954): 1954-ից աշխատել է Հայֆիլմում (1971-82-ին ' մուլտֆիլմերի միա­ վորման գեղ. ղեկավար): 1975-82-ին' Հ Ն Մ քարտուղար, 1998-ից' թատրոնի և կինոյի բաժանմունքի նախագահ: 1980-86-ին և 1999-ից դասավանդում է ԵԹԿՊհ-ում: Ձևա վորել է գեղ. [«Հյուսիսային ծիա­ ծան», 1960, «Տժվժիկ», 1961, «ճանապարհ դե­ պի կրկես», 1963, «Նռան գույնը», 1969, «Եր­ կունք», 1977, «Հուսո աստղը», 1978 ևն] և մուլտ. («Արևի հարսնացուն», 1971, Համամիութ. կինոփառատոնի մրց., 1973, Ալմա Աթա, «Կար-չկար' մի ոզնի կար», 1977, Համամիութ.


կինոփառատոնի 2 -րդ մրց., 1978, Երևան ևն) ֆիլմեր: Ռեժ. մուլտֆիլմերից են' «Վին պինգվինը» (1972), «Անընկճելին» (1981) ևն, գեղանկարչ. գործերից' « Ինքն անկար» (2002), «Սերգեյ Փարա ջա նով», «Սոս Սարգսյան» (2003) դիմանկարները ևն: Անհատ, ցուցահանդեսԱ.Ե. ԱՆդրեապան ներ՝ Ե րևա նում (1978, 1982, 2003): Ա-ի գործերից պահվում Են ԳԱԹ-ում, ՀԱՊ-ում: ԱՆԴՐԵԱՍ ԱՐԾԿԵԱՑԻ ՊԱՐՈՆՏԵՐ (ծ և մ թթ. անհտ), հավանաբար XVII դ. տաղերգու: Երգել է գարնան, վայելքի բերկրանքը («Տաղ վարդի և պլպուլի...», Մատենադարան, ձեռ. № 2339, «Տաղ սեղանոյ և ուրախութեան», ձեռ. № 3751): Գրել է պանդխտության Երգեր («Տաղ ղարիպի...», ձեռ. № 2339, «Տաղ ի վերայ ղարիպի...», ձեռ. № 8274, ն ա և ' Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռ. № 412): ԱՆԴՐԵԱՍ ԵՎԴՈԿԱՏԻ (1541, Եվդոկիա ֊ մ թ. անհտ), գրիչ, ժամանակագիր: Նրա ժամանա­ կագրությունն ընդգրկում է 1453֊ 1668-ի իրա­ դարձությունները: Տեղեկություններ է հաղորդում թուրք-պարսկ. պատերազմների, 1601-ի ջալալիների արշավանքների, Եվդոկիայի հայերի վերա­ բերյալ: Օգտվել է գրավոր աղբյուրներից, իսկ XVI դ. կեսից հետո տեղի ունեցած իրադարձություն­ ները շարադրել է որպես ականատես: ԱՆԴՐԵԱՍՏԱՆ Ալլա Եգորի (31.12.1917, Տաշքենդ - 11.12.2003, Երևան), դերասանուհի: ՀՀ ժող. արտիստ (1967):Ավարտել է Երևանի կոնսեր­ վատորիան (1950): 1937-47-ին' ԵՌԹ, 1947-ից' ԵԵԿԹ դերասանուհի: ԴԵրերգերից են' Բայադերա (Կալմանի «Բայադերա»), Կարինե (Չուխաճյանի «Կարինե»), դերերից' Կատարինե (Շեքսպիրի «Անսանձ կնոջ սանձահարումը»), Նատաշա (Շիրվանզադեի «Մորգանի խնամին») ևն: ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ Անդրանիկ Վահանի [4.10. 1909, գ. Հազարի (Խարբերդի նահանգի ԴԵրսիմի գա­ վառակ) ֊ 4.7.1996, Լաս Վեգաս (ԱՄՆ, աճյունա­ սափորը թաղված է Երևանում)], գրող, խմբա­ գիր, ազգ-հաս. գործիչ: Մեծ եղեռնից մազա­ պուրծ' ապաստանել է Ալեքսանդրապոլի, ապա' Կ. Պոլսի և Հունաստանի որբանոցներում: 1928ին հաստատվել է ԱՄՆ-ում: 1937-57-ին ' «Նոր օր», 1957-69-ին' «Պայքար» թերթերի, 1963-68ին' «Պայքար» հանդեսի իսմբւսգիր: հր պատմըվածքներում («Սպիտակ արդարութիւն», 1939, «Վերջին կայանը», 1956, «Տարագիր երկինքի տակ», 1967, «Անմարմին սերը», 1983, ժող-ներ), վեպերում («Երկար գիշերին մէջէն», 1974, «Փլու­ զում եւ վերածնունդ», հ. 1-3, 1985-93) անդրա­ դարձել է սփյուռքահայ կյանքին' արժևորելով նրա ներկան: Հեղինակ է նա և գրակ., հաս. և քաղ. գործերի («Խոհեր», հ. 1-3, 1961-80, «Հայ-

կական դատին նոր հանգԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ րուանը», 1967): -------------------------Հ Գ Մ Խ. Աբովյանի անվ. 101 (1985), Թեքեյան մշակու­ թային միության «Հայկաշեն Ուզունյան» գրակ. (1987) մրց-ներ: Երկ. Սպիտակ արդարություն (ժող.), Ե., 1960: Դառնության բաժակը (պատմվածքներ), Ե., 1984: Գրականության և գրողների մասին: Դատումներ և գնահատումներ, Լոս Անջելես, 1988: Գրկ. Դ ա ն ի ե լ յ ա ն Ս., Ամերիկահայ վիպագիր­ ներ, Ե., 1990:

ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ Արկադի ԳԵորգիի (ծ. 11.8. 1947, Բաքու), ֆուտբոլիստ, մարզիչ: Խ ՍՀՄ (1970), միջազգ. կարգի (1972) սպորտի վար­ պետ, ՀՀ վաստ. մարզիչ (1983): Ավարտել է Ֆ Կ Հ Պ հ (1974): 1969-78-ին խաղացել է Երևանի «Արարատ»-ի կազմում, դարձել Խ ՍՀՄ առաջ­ նության ոսկե (1973), արծաթե (1971, 1975) մե­ դալակիր, Խ ՍՀՄ գա վաթակիր (1973,1975): Խ ՍՀՄ առաջնություններում, գավաթի խաղե­ րում, Եվրոպայի գավաթակիրների մրցաշարե­ րում անցկացրել է 242 խաղ, խփել 61 գնդակ: Խաղացել է Խ ՍՀՄ օլիմպ, հավաքականի (1969-72), Խ ՍՀՄ հավաքականի (1972-75) կազ­ մերում, 1972-ին դարձել օլիմպ, խաղերի բրոն­ զե մեդալակիր: Եղել է Աբովյանի «Կոտայք» (1979-81), Երևա նի «Արարատ» (1982-83, 1986-89), Հոկտեմբերյանի «Սպարտակ» (19841985), էջմիածնի «Զվարք^ւոց» (1992-93) թիմե­ րի ավագ մարզիչ: «Արարատ» ֆուտբոլային ակումբի նախագահ (1997-2003): ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ Գալուստ Սարգսի (1.1.1869, Մուշ - 17.3.1906, Կ. Պոլիս), հրապարակախոս, խմբագիր: Աշխատակցել է Կ. Պոլսի «Մասիս» պարբ-ին, 1898-ից' «Բյուրակն» թերթի խմբա­ գիր: Հոդվածներում հաճախակի անդրադարձել է արևմտահայ գրակ. լեզվի մաքրության, գրակյան ժողովրդայնության հարցերին: ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ էմիԱԼԱ Սարգսի [28.12.1913, Նուխի (1968-ից' Շաքի, Ադրբեջան) - 20.12. 1996, Երևան], ֆիզիոլոգ-արյունաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1970): Ավարտել է Ե Բ հ (1937): 1937-ից աշխատել է նույն ինստ-ի նոր­ մալ ֆիզիոլոգիայի ամբիոնում, 1960-65-ին' բուժկանխ արգելիչ ֆա կ-ի դեկան: Ա շխ ա ­ տանքները վերաբերում Են արյունատար հա­ մակարգի ֆիզիոլոգ, հա րցերի, արյունա­ ստեղծման շարժընթացում ուղեղիկի սնուցող., հարմարվող, ազդեցության, սուր արյունահո­ սությունների ժամանակ փայծաղի պահեստա­ յին դերի պարզաբանման հարցերին: ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ Նապոլեոն Վասիլի [23.1.1897, գ. Բոլնիս Խաչեն (այժմ' գ. Բոլնիս' Վրաստանի Բոլնիսի շրջանում) - 12.11.1973, Մոսկվա], խորհրդ. պետ., կուս. աշխատող: Ռ ՍԴԲԿ ան­ դամ' 1916-ից: Սովորել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում: Ավարտել է Կարմիր պրոֆեսուրայի ինստ-ը (1932): Մասնակցել է 1917-ի Փետրվար­ յան և Հոկտեմբերյան հեղափոխություններին: 1920-21 ֊ին' ՀԿ(բ)Կ կենտկոմի լիազոր Դարա-


ԱՆԴՐԵՍ8ԱՆ

Ե Պ Բ Հ թերապևտիկ, ստո­ լագյազում, ապա' Երևանի հեղկոմի նախագահ: 1932մատոլոգիայի ամբիոնում, 102 ին' Մոսկվայի Օկտյաբրսկի 2004-ից, միա ժա մա նա կ' շրջկոմի առաջին քարտու­ «Բանբեր ստոմատոլոգիա­ ղար, ապա կուս. ղեկավար աշխատանքներ է կա­ յի և դիմածնոտային վիրա­ տարել Ռոստովի մարզում, Դոնբասում (Ուկրաի­ բուժության» հանդեսի նա), Մոսկվայում: 1946-49-ին' ԽՍՀՄ սննդհամի հիմնադիր-գլխ. խմբագիր: արդ-յան փոխնախարար: Աշխատանքները վերա­ բերում Են բնականոն պայ­ ԱՆԴՐԾՍՑԱՆ Հրաչյա Հմայակի (29.1.1932 ք. մաններում և ա խ տ ա բա ­ Կրասնոդար ֊ 9.11.1999, ք. Դոնի Ռոստով, նության ժամանակ ատամթաղված է Ս. Խաչ եկեղեցու բակում), խորհրդ. ների ծկթման ատամ-հաբանակի գեներալ-լեյտենանտ (1979): Ավարտել Հ.Գ. Անժուր րատամնային հյուսվածք­ է Թբիլիսիի հետևակային ռազմ.ուսումնարանը (1952), Մոսկվայի Մ. Ֆրունզեի անվ. (1966) և ների փոխհարաբերության ուսումնասիրմանը: Խ ՍՀՄ ԶՈՒ Գ Շ (1972) ռազմ, ակադ-ները: Համահեղինակ է «Թ՜երապևտիկ ստոմատոլո­ Խորհրդ. բանակում ծառայել է որպես գումար­ գիա» (1997) դասագրքի: Ռ Դ բնական ԳԱ հայկ. մասնաճյուղի անդամ տակի, մոտոհրաձգային գնդի հրամանատար, Հս-կովկասյան ռազմ, օկրուգի հրամանատարի (2000 ): Երկ. О д о н т о ге н е з и п р о р е з ы в а н и е зуб ов, Е., 2002. առաջին տեղակալ, Չեխոսլովակիայում' ռազմ, խորհրդատու: 1992-ին տեղափոխվել է Հայաս­ ԱՆԴՐԻԱՍՑԱՆ Ռոբերտ Քրիստափորի [25.8 տան: 1993-94-ին' ՀՀ Պ Ն առաջին տեղակալ, (7.9). 1913, Թիֆլիս - 20.8.1971, Երևան], դաշնաԳ Շ պետ: Գործուն մասնակցություն է ունեցել կահար, կոմպոզիտոր, մանկավարժ: ՀԽՍՀ արվ. Շուշիի և Լաչինի ազատագրման գործողու­ փսսա, գործիչ (1961): Ավարտել է Լենինգրադի թյունների պլանների մշակմանը և իրականաց­ կոնսերվատորիան (1935): 1938-ից ղասավանդել մանը: 1994-ին զորացրվել է: Պա րգևա տրվել է է Երևանի կոնսերվատորիայում (պրոֆ.' 1964ԽՍՀՄ, Գերմանիայի և Չեխոսլովակիայի կա­ ից, ամբիոնի վարիչ' 1944-68-ին' ընդհատումնե­ ռավար. և մարտ, շքանշաններով և մեդալնե­ րով): Հեղինակ է դաշնամուրային Երկերի' կոն­ րով, ՀՀ 1-ին աստիճանի «Մարտական խաչ» ցերտ, «Երկու էտյուդ», «Երկու պար», «Նաիրի» պոեմ, երգերի (Սայաթ-Նովա, Կոմիտաս և ուր.) շքանշանով (2000 , հետմահու): փոխադրումների և մշակումների: ԱՆԴՐԻԱՍՑԱՆ Գևորգ Քերոբի (15.11.1914, ք. Գրկ. А п о я н Ш ., Р о б е р т А н д р и а с я н , Е., 1984. Վան ֊ 1976, ք. Սոչի), մաշկավեներաբան: Բժշկ. ԱՆԴՐՈՆԻԿՈՍ (ծ. և մ. թթ. ւսնհտ), գրիչ: 1327-ին գիտ. դ-ր (1963), պրոֆ. (1967): Ավարտել է Ե Բ հ Իտալիայի Սալեռնո ք-ում մագաղաթի վրա ընդօ­ (1936): 1941-47-ին'զինվոր, բժիշկ: 1950-ին աշ­ րինակել է Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբեր­ խատել է Մոսկվայի կենտր. մաշկավեներաբագության» պոեմը (Մատենադարան, ձեռ. № 1562): նության ԳՀհ-ում: 1951-56-ին' Սոչիի մաշկավեԱՆԺՈՒՐ (ՉԵբոտարյան) Հարություն Գևորգի ներաբան. կլինիկ. ԳՀԻ-ի, 1965-69-ին' Ե Բ հ (21.4.1885, Նոր Ն ա խ իջևա ն - 4.12.1958, մաշկավեներաբանության ամբիոնների վարիչ: Երևան), ֆիզիկոս, մեխանիկոս: Պ րո ֆ (1935): Աշխատանքները վերաբերում են եղունգնե­ ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1941): Սովորել է րի սնկիկային հիվանդությունների (օնիխոմիՊետերբուրգի տեխնոլոգ, ինստ-ում (1902-05), կոզներ) ուսումնասիրությանը և բուժման յու­ Լոգանի (1906-09) և Սորբոնի (1909-12) հա­ րօրինակ եղանակների մշակմանը: մալսարաններում: 1938-50-ին' Ե Պ Հ էլեկտրա­ ԱՆԴՐԻԱՍՑԱՆ (Անդրիասով) հոսիֆ Արշակի կանության և տատանումների ֆիզիկայի ամ­ (7.4.1933, Մոսկվա -16.11.2000, Նյու Տորք), կոմ­ բիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են պոզիտոր, փիլիսոփա: Ավարտել է Մոսկվայի էլեկտրամագնիս, էներգիայի ճառագայթման, կոնսերվատորիան (1963): Հեղինակ է երեք սիմ­ մագնիս, ինդուկցիայի, պինդ մարմնի մեխանի­ ֆոնիայի, սիմֆ. նվագախմբի համար շեփորի, կայի և օպտիկայի տարբեր հարցերին: Գրել է կլառնետի կոնցերտինոների, գալարափողի և սիմֆ. նվագախմբի կոնցերտի, կամերային նվա­ էլեկտրականության դասընթաց և լաբորատոր աշխատանքների ձեռնարկ: գախմբի հնգամաս վարիացիաների, դաշնամու­ րային տրիոյի, «Երկիր-հայրենիքին» կանտատի, ԱՆՏՇԼՑԱՆ Բորիս Հովհաննեսի (ծ. 1.5.1928, ինչպես և բազմաթիվ նվագարանային երկերի, Ախալցխա), հիգիենիստ: Բժշկ. գիտ. թեկնածու փիլ. երկու աշխատության: Նրա Երկերը հնչել են (1955), պրոֆ. (1989): Գ.Հ. և Վ.Հ. ԱնջելյաննեԱՍՆ-ի Ռոդ Այլենդ նահանգի Նյուպորտի րի եղբայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1950): 1957-ից Երաժշտ. փառատոնում, տարբեր մրցույթնե­ դասավանդում է ՀՊ Մ հ-ում և ՀՀ այլ բուհերում: րում: Ա. 1979-ից բնակվել է Մանհաթընում (Նյու Հայտնաբերել է Երեխաների շնչառ. և մարսող. Տորք): 2002-ին Երևանում, Հայաստանում օրգանների հի վանդացության կապը շրջակա առաջին անգամ, կատարվել են Ա-ի երկերը: միջավայրի աղտոտվածության հետ: Ա. տարիքային ֆիզիոլոգիայի, երեխաների ԱՆԴՐԻԱՍՑԱՆ Լևոն Հրանտի (ծ. 24.8.1958, Երևան), ստոմատոլոգ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (2002): և դեռահասների հիգիենայի, բժշկ. աշխարհա­ Ավարտել է Ե Բ հ (1985): 1989-ից աշխատում է գրության հիմնադիրներից է: Հեղինակ է «Վաղ

--------------------------


և նախադպրոցական տա­ րիքի Երեխաների հիգիենա մանկաբուժության հա րցե­ րով» (1978), «Երեխաների և դեռահասների մի քանի վարակիչ հիվանդություն­ ների և հելմինթոզների պրոֆիլակտիկան» (1985), «Երեխաների և դեռահաս­ ների ոչ վարակիչ և որոշ այլ հիվանդությունների Ա.Վ. Անտինյան պրոֆիլա կտ իկա ն» (1987) ուս. ձեռնարկների: Ռուս, աշխարհագր. (1979), Հայաստանի հիգիենիստների և սանիտար, բժիշկների, Ֆ իզի ո­ լոգների ընկերությունների անդամ, ՀՀ Բժշկա ­ կան աշխարհագրության բաժանմունքի փոխ­ նախագահ (1990-95): Ռ Դ բնական ԳԱ (1999), նույնի հայկ. մասնա­ ճյուղի (2001), Հայկ. տեխնոլոգ, ակադ-ի (2000), ՀՀ մանկավարժ. ԳԱ (2004) անդամ: Խ. Աբովյանի (1970), հ. Պավլովի արծաթե (2001) մեդալ­ ներ, Վ. ՎԵռնադսկու ոսկե շքանշան (1999): ԱՆՏԵԼՅԱՆ Գեորգի Հովհաննեսի (ծ. 8.6.1930, Ախալցխա), ա նեսթեզիոլոգ-ռեանիմատ ոլոգ: Բժշկ. գիտ. թեկնածու (1964), պրոֆ. (1999): Բժշկ. ծառայության գնդապետ (1999): Բ.Հ. և Վ.Հ. Անջելյանների Եղբայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1955): 1965-75-ին աշխատել է Սրտաբանու­ թյան և սրտային վիրաբուժության ինստ-ում, 1975-96-ին' Ե Բ հ անեսթեզիոլոգիայի և ռեանիմատոլոգիայի ամբիոնի վարիչ: Ա-ի նա խ ա ձեռնությա մբ ՀՀ-ում կա զմա ­ կերպ վել են վերակենդանացման ծա ռա յու­ թյուններ, հանրապետ. գերճնշումային թթվածնավորման, արտածին թունավորումների բուժ­ ման կենտրոններ: ՀՀ-ում առաջինն է իրակա­ նացրել արյունակլանման, հեղուկակլանման, պ լա զմոֆ որեզով և անդրամանուշակագույն ճառագայթմամբ բուժման Եղանակները: Հեղի­ նակ է անեսթեզիոլոգիայի և ռեանիմատոլոգիայի ուս. ձեռնարկների: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (1998): Բնության և հասարակության մասին միջազգ. ԳԱ անդամ և փոխնախագահ (1999): Հայաստանի անեսթեզիոլոգների և ռեանիմատոլոգների գիտ. ըն­ կերության նախագահ (1974-95), ՀՀ առողջապ. նախ-յան (1975-ից) և Պ Ն (1999-ից) գլխ. անեսթեզիոլոգ-ռեանիմատոլոգ: հ.Պ . Պավլովի անվ. արծաթե (1999), Ե Պ Բ Հ ոսկե (2001), եռլիխի անվ. (2002) մեդալներ, Ա. էյնշտեյնի արծաթե պատվոնշան (1999): Երկ. Անհետաձգելի օգնությունը և սուր թունավո­ րումների թերապիան, Ե., 1982: Էկզոգեն թունավորում­ ների ինտենսիվ թերապիան և վերակենդանացումը, Ե., 1986: Սուր թունավորումների թերապիան, Ե., 1988:

ԱՆՏԵԼՏԱՆ Վլադիմիր Հովհաննեսի (ծ. 23.8. 1931, ք. Ախալցխա), ակնաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1971), պրոֆ. (1987): Ռ Դ վաստ. բժիշկ (2001): Խ ՍՀՄ գյուտարար (1985): Բ.Հ. և Գ.Հ. Աևջելյանևերի եղբայրը: Ավարտել է Ե Բ հ (1956): 1962-ից

աշխ ատում է Մոսկվայի ԱՆՏՈՆԵՎԻ9 ՀԵլմհոլցի անվ. ԳՀհ-ում, ----------------------— 1973-ից' աչքի վարակային 103 և իմունային ախ տ ա բա­ նության լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են տեսողու­ թյան օրգանի վարակային ախտաբանությանը: Առաջինն է ուսումնասիրել աչքի ադենովիրուսային հիվանդությունների մի շարք հարուցիչ­ ներ, նկարագրել այդ հիվանդությունների կլինիկա հա մա ճա րա կա բա ն. ա ռա նձնա հա տ կու­ թյունները և առաջարկել ախտորոշման, կան­ խարգելման ու բուժման եղանակներ: Կաւոարելագործել է ՀԵլմհոլցի հեղինակած ակնադիտակը, որը հնարավորություն է տալիս ուսումնասիրել աչքի խորանիստ մասերը: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (2002), Ռուսաստա­ նի ակնաբույժների գիտ. ընկերության նախա­ գահության (1972-ից), արտասահմանյան մի շարք ակադ-ների պատվ. անդամ: Խ ՍՀՄ ԺՏՆՑ արծաթե (1986) և բրոնզե (1988) մեդալներ: ԱՆՏԻԿՅԱՆ Թ ա դևոս (Անւոիկենց Թաթոս) Ավետիքի (1835, Գյումրի - 1899, Ալեքսանդրապոլ), որմնադիր, քանդակազարդող վարպետ: Կառուցել է տներ ծննդավայրում, Կարսում, էջմիածնում, մասնակցել նա և ճեմարանի, Գյումրիում' բերդերի ու թաղակապ ստորերկրյա ան­ ցուղիների շինարարությանը: ժող. ճարտ-յան արժեքավոր նմուշ է Ա-ի սեփական երկհարկա­ նի տան նկուղի քարե զանգվածեղ առաստաղը, որը չի փլվել անգամ 1926-ի երկրաշարժից: Ա-ին է հանձնարարվել Անիի Կաթողիկե Մայր տաճարի տիպարով Գյումրիում Ս. Փրկիչ (Ամե­ նափրկիչ) եկեղեցու (1858-76, կործանվել է 1988-ի դեկտ. 7-ի երկրաշարժից) կառուցումը, որն այդ ժամանակվա Հայաստանի ամենամեծ եկեղեցին էր (բարձր.' 36 մ): Ա. եղել է Հա ռիճա վանքի ընկերության անդամ, մասնակցել Հառիճա վա նքի վերա նորոգումներին, դպրոցի, աղբյուրի կառուցմանը: ԱՆՏԻՆՅԱՆ Ավագ Վարդանի [15.1.1917, գ. Համզաչիման (այժմ' գ. Մարգահովիտ' ՀՀ Լո­ ռու մարզում) - 18.10.1989, գ. Մարգահովիտ], Խորհրդ. Միության հերոս (23.9.1944): Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամանակ մասնակցել է Ուկրաինայի, Լենինգրադի պաշտպանությա­ նը, Վորոնեժի, Բելգորոդի, Չեռնովցիի ազա­ տագրմանը: Հերոսի կոչման արժանացել է լեհ. Ցարոսլավ քաղաքի ազատագրման մարտե­ րում ցուցա բերա ծ խիզախության համար (ոչնչացրել է թշնամու 8 տանկ): ԱՆՏՈՆ (ծ. և մ. թթ. անհւո), XIV դ. գրիչ: Կա ­ ֆայի (Թեոդոսիա) գրչության դպրոցի ներկա ­ յացուցիչ: Ընդօրինակել է «ճառընտիր» (1352), «Տօնա պ ա տ ճա ռ» (1357) և «ժողովա ծու» (1359) ձեռագրերը (Մատենադարան, ձեռ. № 7443, 2039, 783): ԱՆՏՈՆԵՎԻՉ, Պ ե ր ե գ ր ի մ ո ւ ս , Ց ա ն Բ ո լ ո զ [1858, գ. Սկոմորոխ (այժմ' Ուկրաինայի Տերնոպոլի մարզում) - 29.9.1922, Բադ-էլստեր


Ա Ն ՏՈՆ 8Ա Ն -------------------------10 4

(Գերմանիա)], արվեստաբան, գրականագետ, լեզվաբան: Սովորել է Կրակովի հա մա լսա րա նում (1876-80), եղել Լվովի համալսարանի պրոֆ., Լեհական ԳԱ ակադ. (1914), Լվովի համալսա­ րանի արվ. պատմության ամբիոնի վարիչ (1893-ից): Գրել է մենագրություններ ու հոդ­ վածներ եվրոպ. նշանավոր նկարիչների մա­ սին, ուսումնասիրել լեհահայ գաղութի Եկեղեց. և քաղաքաց. ճարտ-ը, Գալիցիայի և Բուկովինայի հայկ. հուշարձանները: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Ալեքսեյ Ալեքսանդրի [ծ. 2.1.1947, գ. Ստորոժինեց (Ուկրաինայի Չերնովցիի մարգ)], ՀՀ բանակի գեներալ-մայոր (2000): Ավարտել է Լենինգրադի Ս. Կիրովի անվ. բարձրագույն հա­ մազորային հրամանատար, ուսումնարանը (1970), Մոսկվաի Մ. Ֆրունզեի անվ. ռազմ, ակադ. (1979): ԱՊՀ անդամ Երկրների ռազմ, հա­ մագործակցության շտաբում ՀՀ ԶՈՒ ներկայա­ ցուցիչն է, շտաբի պետի առաջին տեղակալը: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Արամ (1875, Կ. Պոլիս - 23.12. 1952, Փարիզ), գրող, պատմաբան, հրապարա­ կախոս: Սովորել է Կ. Պոլսի հայկ. և ֆրանս. վարժարաններում: Խմբագրել է «Ծա ղիկ», «Լույս», «Կառափնատ», «Խարազան» հանդես­ ները, «Սուրհանդակ» թերթը: 1928-51 ֊ին եղել է Փարիզի Նուպարյան մատենադարանի տնօրե­ նը: Հավաքել է հայոց պատմությանը և գրակյանը վերաբերող արժեքավոր նյութեր ու վավե­ րագրեր: Գրել է «Դրամի քողին տակ» (1904) վե­ պը, «ճշմարտությունը» (1909) վիպակը, «Կավե արձաններ» (1910) երգիծ. գործը, «Պատկերա­ զարդ ընդարձակ պատմություն Պալքանյան պատերազմին» (հ. 1-4, 1912-13) երկը, «Այն սև օրերուն...» (1919) հուշագրությունը: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Արմեն Լևոնի [ծ. 25.11.1945, գ. Սալվարդ (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում)], մար­ զիչ: Խ ՍՀՄ (1969), ՀՀ (1986), վաստ. մարզիչ: Ավարտել է Ֆ Կ Հ Պ Ի (1971): 1984-92-ին' Խ ՍՀՄ բռնցքամարտի հավաքականի մարզիչ: Մա ր­ զել է Ն.Ա. Մունչյանին և Եվրոպայի արծաթե մեդալակիր Ա. Սիմոնյանին: Համահեղինակ է բռնցքամարտի հայ. առաջին ուս. ձեռնարկի: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Գուրգեն ԳԵրասիմի [3.1.1911, գ. Կուսապատ (այժմ' ԼՂՀ Մարտակերտի շրջա ­ նում) - 7.5.1984, Բաքու], գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1955), պրոֆ. (1955): Ադրբ. ԽՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ: Ավարտել է Ե Պ Հ (1933): 19 4 7-7 4-ի ն ' Ադրբեջանի (Բաքու), 1974-84-ին ' Ստեփանակերտի մանկավարժ, ինստ-ների հայոց լեզվի և գրակ-յան ամբիոննե­ րի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են հայ-ադրբ. գրակ. կապերին, հաս. մտքին («Նիզամին և հայ գրականությունը», 1947, «Սամեդ Վուրղուն», 1958, «Հայ-ադրբեջանական բարե­ կամությունը գրականության մեջ», 1962): ԱՆՏՈՆՅԱՆ էլմիրա Կորյունի (ծ. 28.6.1955, Երևան), սեղանի թենիսիստուհի: Ն. Կ. Անտոնյանի քույրը: Միջազգ. կարգի սպորտի վար­

պետ (1973): Ավարտ ել է Հ Մ Պ Ի (1975): Աշխարհի առաջնության 2 -րդ մրցա­ նակակիր (1975): ԱՆՏՈՆՅԱՆ Հակոբ (1887, Կ. Պոլիս - 1967, Նյու Տորք), գրող: Ավարտել է Նյու Տորքի համալսարանի իրավաբ. ֆակ-ը (1921): Եղել է Թուրքիայում ամերիկ. դեսպան Հ. Մորգենթաուի քարտուղարը ԱրամԱՆտոնյան և թարգմանիչը: Առաջին գիրքը («Բյուրեղներ», 1921) ամփոփում է բանաստեղծություններ, երկրորդը («Բյուրեղներ», 1960)' արձակ և չափածո գործեր: Կատարել է թարգմանություններ Վ. Շեքսպիրից, Վ. Հյուգոյից և այլ գրողներից: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Միքայել Լիպարիտի (16.3.1936, Երևան - 22.11.2005, Երևան), նկարիչ-ձևավորող: Սովորել է Խարկովի նկարչ. ուսումնարա­ նում (1951-52), ավարտել Ե Գ Թ Ի (1972), Մոսկվայի հեռուստաֆիլմերի բարձրագույն դասըն­ թացները, (1980): 1955-62-ին' Ե Ռ Թ նկարիչ-դեկորատոր, 1962-69-ին' հայկ. հեռուստաստու­ դիայի նկարիչ-ձևավորող: 1997-ից դասավանդել է Հայֆիլմի կինոդերասանի ստուդիայում, 1998ից' ՀՊՄՀ-ում, 1999-ից' Հեռուստատեսության և ռադիոյի ակադ-ում: Ձևա վորել է «Թափառա­ խումբը հեռանում է երկինք» (1976, Մոսֆիլմ), «Ֆավորիտ» (1976), «Կյանքի արմատ» (1977, երկուսն էլ' Մոլդովաֆիլմ, զգեստները), «Քաոս» (1973), «Սպիտակ ափեր» (1975), «Ընկեր Փանջունի» (1992), «Տաք երկիր, ցուրտ ձմեռ» (2003, բոլորը' Հայֆիլմ) և այլ կինոնկարներ: «Երբ եր­ գում է կյանքը» (1995, հեռուստաֆիլմ), «Լուսո տաճար ծովի ափին» (1997, վավերաֆիլմ) և այլ ֆիլմերի բեմադրող-ռեժիսորն է: Գործերից ցու­ ցադրվել են ԱՄՆ-ում, Անգլիայում և այլուր: ԱՆՏՈՆՅԱՆ Նարինե Կորյունի (ծ. 26.4.1961, Երևան), սեղանի թենիսիստուհի: Է. Կ. Անտոնյանի քույրը: Միջազգ. կարգի սպորտի վար­ պետ (1980): Ավարտել է ՀՄ Պ Ի (1983): Եվրո­ պայի չեմպիոն (1984): ԱՆՏՈՆՅԱՆ Քամեր Անտոնի [10(23).3.1915, Կ. Պոլիս - 2.1.1980, Երևան], արյունաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1966), պրոֆ. (1968): Սովորել է Սորբոնի համալսարանում (1933-36): Ավարտել է Ե ԲԻ (1939): 1956-72-ին' Արյունաբանության և ար­ յան փոխներարկման Գ ՀԻ տնօրեն, 1972-80-ին' Ընդհանուր հիգիենայի և մասնագիտ. հիվան­ դությունների Գ Հ հ կլինիկաարյունաբան. լաբո­ րատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբե­ րում են ոսկրերի փոխպատվաստման, ոսկրամիացման (օստեոսինթեզ), ոսկրածուծի պահածոյման և ճառագայթային հիվանդության բուժ­ ման նպատակով փոխպատվաստման, իմուն արյան օգտագործման, արյանը փոխարինող հեղուկների և դոնորության հարցերին: ԱՆՏՈՆՈՎ (ԱՆտոնյան) Ձուրա բ Նա զա րի [9(21 ).2.1820, ք. Գորի - 13.12.1854, Թիֆլիս],


դրամատուրգ, դերասան: Գրել է վրաց.: 1850-ին խա­ ղացել է վրաց պ րոֆեսիո­ նալ թատրոնի հիմնադիր Գ էրիսթա վիի «Բաժանություն» կատակերգությու­ նում, որով, ինչպես և Ա-ի «Ուզում եմ իշխանուհի լի­ նել» (1851) դրամայով սկըզբնավորվել է վրաց թատրոնի խաղացանկը: Ա. գրել է նաև Մ. Աշճյան «Քյորօղլի», «Խևսուրների հարսանիքը» դրամաները, «Արևի խավարումը Վրաստանում» կատակեր­ գությունը (բեմադրվում է առ այսօր): ԱՆՈՒՇՑԱՆ, Ան ո ւ շ , Գրիգոր [27.3.1768, Ռուսե (Բուլղարիա) - 1830, Բուխարեստ], գրող-երգիծաբան, հաս. գործիչ: 1817-ին մասնակցել է Բուխարեստի հայ առաջին ազգ. դպրոցի հիմ­ նադրմանը: Ռումինահայ թեմական խորհրդի դիվանում պահպանվել է Ա-ի ձեռա գիրը (1802-28, 16 տարբեր նյութեր): Համարվում է հայ նոր գրակ-յան անդրանիկ երգիծաբանը: Գրկ. Փ ա փ ա գ յ ան Վրթ., Դրամին «Հավա­ տամք»-^ տես Թ ե ո դ ի կ , «Ամէնուն տարեցոյցը», ԿՊ, 1914, էջ 169-171: Ս ի ր ո ւ ն ի Հ. ճ., Գրիգոր Անուշ, «Նոր կյանք», Բուխարեստ, 1969, №15:

ԱՇԸԳՏԱՆ Խորեն (աշխարհիկ անունը' Գաբրիել) [4(16). 11.1842, գ. Քերեմեթ (Թուրքիայի Նիկոմեդիայի գավառ) - 26.10(7.11). 1899, Կ.Պոլիս], փիլիսոփա, կրոն, գործիչ, 1888-94-ին' Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք: Հիմնել է Արմաշի դպրե­ վանքը (1889): «Համառօտ փիլիսոփայութիւն» (1885) երկում փիլ-յան գլխ. խնդիրը համարել է Աստծու գոյության հիմնավորումը հոգու էու­ թյան հետազոտման միջոցով: «Հա մառօտ տրամաբանութիւն» (1871) Երկում տրամաբան, ունակությունները համարել է աստվածային շնորհ, այն քննել որպես նոր ճշմարտություննե­ րի ձեռքբերման և հիմնավորման գիտություն: ԱՇԽՈՒՅԺ [Գրիգորյան Խաչատուր Սուքիասի, 1884, գ. Ղա զնա ֆա ր (այժմ' գ. Արագած' ՀՀ Արագածոտնի մարզում) - 1961], աշուղ: Երգել է ջութակի նվագակցությամբ:Շուրջ 2000 երգի, բազմաթիվ հեքիաթ-սիրավեպերի ու պոեմնե­ րի հեղինակ է: Ա-ի երգերն ամփոփված են «Աշուղական» (1947), «Քնար» (1955), «Աղբ­ յուր» (1958) ժող-ներում: ԱՇՃՅԱՆ Արամ (1855, Կ. Պոլիս - 1909, Կ. Պոլիս), հրատարակիչ, խմբագիր: 1877-ին Ե. Տնտեպանի հետ հիմնել է տպարան և հրատա­ րակել հայերեն գրքեր: Խմբագրել է Կ. Պոլսի «Ընտանիք» (1883-84), «Լապտեր դիոգինյան» (1883-88) պարբ-ները: ԱՇՃՅԱՆ Մեսրոպ [ավազանի անունը' Հրայր, 3.1.1941, Բեյրութ - 2.12.2003, Նյու Տորք, ամ­ փոփվել է Անթիլիասում (Լիբանան)], եկեղեց., հաս. գործիչ, արքեպիսկոպոս: ՀՀ ԳԱԱ պատվ. դ-ր (2001): Ավարտել է Մեծի Տանն Կիլիկիո կա­ թողիկոսության Դպրեվանքը (1961, Անթիլիաս): 1962-ին ուսանել է Շվեյցարիայում, 1963-ին

ԱՍՆ-ում անցել է համալԱՇ-ՄԱԹ սարան, քահանայության -------------------------հատուկ դասընթաց, ապա 10 ® ծառայել Փարիզում: 1970ին ԱԱՆ-ի Նյու ՋԵրսիի Բրինստոնի համալսա­ րանում ուսանել է աստվածաբանություն, Ներսես Լամբրոնացու «Հռոմկլայի ճառ»-ի ուսում­ նասիրության և անգլ. թարգմանության համար ստացել մագիստրոսի աստիճան, ապա' Երկ­ րորդ մագիստրոսի տիտղոս: 1963-ին ձեռնա­ դրվել է վարդապետ, 1977-ին' եպիսկոպոս: 1964-70-ին դասավանդել է Անթիլիասում ու Հալեպում, եղել Դպրեվանքի տեսոզ և Բեյրութի ազգային Մարտիկյան վարժարանի տնօրեն: 1973-77-ին վարել է Կիլիկիո կաթողիկոսության Սպահանի (Նոր Ջուղա), 1978-98-ին' Հս. Ամերի­ կայի Արևելյան նահանգների և Կանադայի թեմերի առաջնորդի պաշտոնը: Ա-ի 20-ամյա թեմակալության ընթացքում օծվել է 13 Եկեղեցի, բացվել 4 վարժարան, հրատարակվել ավելի քան 60 կրոն, և պատմ. գրքեր (հայ., անգլ.): 1978-ից լույս է ընծայել «Աութրիչ» անգլ. ամսաթերթը: 1993-ին Ա-ի ջանքերով հիմնվել է առաջնորդարանի հիմնա­ դրամը: 1992-ից «ՄԵծևՆԵրսես» բարեգործ, հաս. և «Արամ Մանուկյան» մշակութ. ու հաս. կազմա­ կերպությունների նախագահ: 1996-2000-ին' Ս. էջմիածնում Հայաստանում քրիստոնեությունը պետ. կրոն հռչակման 1700-ամյակի գրասենյակի տնօրեն: 2000-ից' «Մուղնի» հրատարակչության հիմնադիր-տնօրեն: Կարինթիայի ասպետական ընկերության հոգևոր խորհրդատուի ս. Գևորգի մեծ շղթա (1984): Ա. հեղինակ է հայ. և անգլ. լեզուներով աստվածաբան., հայագիտ., բարոյագիտ. գրակ. և հրապարակախոս, ուսումնասիրությունների: Երկ. Կեանքի և հաւատքի էջեր, Նյու Տորք, 1993: Հանդիպումներ Նյու Տորք, 1993: Էջեր հայ եկեղեցւոյ պատմութենէն, 2 հրտ., Ե., 1994: Լուսաւորչի լոյս նշխարները, էջմիածին, 2000: Պահն ու յաւերժութիւնը, Ե., 2002: Արագահաս Սուրբ Սարդիս, Ե., 2002: Armenian Church Patristic and other Essays, N. Y., 1994; The Catholicosi of Etchmiadzin, N. Y., 1995.

ԱՇՃՅԱՆ Պ երճ Օնիկի [ծ. 11.27.1924, Կոնստանցա (Ռումինիա)], նյարդաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1951), պրոֆ. (1951): Ավարտել է Կլուժ Նա պ ոկա յի հա մալսա րանի բժշկ. ֆ ա կ-ը (1949): 1966-ից աշխատում է Տըրգու Մյուրեշի համալսարանի բժշկ. ֆա կ-ի նյարդաբանու­ թյան կլինիկայում, միաժամանակ նյարդաբա­ նություն է դասավանդում նույն համալսարանի բժշկադեղագործ. կենտրոնում: Աշխատանքները վերաբերում են էպիլեպսիա­ յի, նյարդամկանային հիվանդությունների, բնա­ կանոն և ախտաբան, պայմաններում մկանային համակարգի էլեկտր, պոտենցիալների, ինչպես նա և կաթվածային կոմայի ժամանակ կլինիկ, մահվան ուսումնասիրություններին: ԱՇ-ՄԱԹ [Մաթևոսյան Աշոտ Բեգլարի, 1904, գ. Շուլավեր (այժմ' քտա. Շահումյան, Վրաստանում) - 12.1.1974, Լենինական], դերասան, ռեժի­ սոր: ՀԽՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1954): Ավար-


Ա ՇՈՏ --------------------------

տել է Մոսկվայի հայկ. դրամատիկ, ստուդիան (1940): 106 1922-ին մասնակցել է ՀԽ ՍՀ Քաղլուսվարի շրջիկ, 1931-ին' Կիրովականի դրամատիկ. (1931-40ին' ղեկավար) թատրոնների կազմակերպմանը, 1940-61 ֊ին ղեկավարել է Արտաշատի, Կամոյի և այլ շրջանային թատրոններ, 1961-ից' Լենինականի դրամատիկ, թատրոնի ռեժիսոր: Բեմադ­ րություններից են' Շիրվանզադեի «Պատվի հա­ մար», «Նամուս», Սունդուկյանի «Քա նդա ծ օջախ», դերերից' Սիմոն (Ե. Ցանովսկու «Ցա­ սում»), Գոդուն (Բ. Լավրենյովի «Բեկում») ևն: ԱՇՈՏ [Դադալյան Աշոտ Հայրապետի, 12(25).4. 1907, Գորիս - 28.1.1989, Երևան, թաղված է Գորիսում], աշուղ: ՀԽՍՀ ժող. արտիստ (1967): Ա-ի Երգերին հատուկ է թեմատիկ և ոճական բազմա­ զանությունը: Տարածված են «Սյունյաց սարեր», «Պախրա», «Հով սարեր, մով սարեր», «Սարի սի­ րուն յար», «Գուսանն էն է», «Ցար առանց քեզ», «Սերս վանքում Տաթևի» և այլ երգեր: Լույս են տեսել «Գուսանական երգեր» (1946), «Գուսանի սերը» (1958), «Սրտի նվագներ» (1979) ժող-ները: ԱՇՈՏ Ա Մ ե ծ (820-890, թաղված է Բա գա րա ­ նում), Հայոց թագավոր 885-ից: Բագրատունի արքայատան հիմնադիրը: Սմբատ Բա գրա տ ա ­ նու որդին: 855-ից' Հայոց սպարապետ: 862-ին Արաբ, խալիֆայությունից ճանաչվել է Հայոց, Վրաց և Աղվանից իշխանաց իշխան: Օգտ վե­ լով խալիֆայության թուլացումից' իր ձեռքում է կենտրոնացրել Երկրի վարչ., ռազմ., տնտ. իշ­ խանությունը, համախմբել հայ իշխան, տները: 870-ական թթ. կանխել է իր դեմ Արմինիայի արաբ ոստիկանի դավադրությունը և նրան վտարել Հայաստանից: Հմտորեն օգտագործել է արաբա-բյուզ. հակամարտությունը, ապահո­ վել Վասիլ 1-ի աջակցությունն ու դաշնակցու­ թյունը: Հայ-բյուզ. հետագա մերձեցումը կանխելու նպատակով Մութամիդ խալիֆան 885-ին Ա.Ա-ին ճանաչել է Հայոց, Վրաց և Աղվանից ար­ քա: Շուտով նրան թագավոր է ճանաչել նա և Բյուզ. կայսրությունը: Ա.Ա-ի գերիշխանությանն են ենթարկվել ոչ միայն Վրաց և Աղվանից իշ­ խանները, այլև արաբ, ամիրայությունները: ԱՇՈՏ ԱՐՇՐՈՒՆԻ (ծ.թ.անհտ - 874, թաղված է Աղբակ գավառի Ս. Խաչ վանքում), Վասպուրականի գահերեց իշխան մոտ 836-ից: Գերիշ­ խանության համար Բագրատունիների պայ­ քարում աջակցել է մորեղբորը' Բա գա րա տ ԲագրատուևուԱ Վերջինիս հետ 850-ին դիմա­ գրավել է Աբու Սայիդ արաբ ոստիկանին' ար­ գելելով նրա մուտքը Հայաստան: 852-ին գերե­ վարվել է արաբ զորապետ Բուղայի կողմից: 859-ին կեղծ ուրացությամբ ազատվելով գերու­ թյունից' առժամանակ արաբ, զորքերի կազ­ մում պատերազմել է Միջագետքում, ապա վե­ րադառնալով հայրենիք' վերականգնել է նախ ­ կին իրավունքները: 860-ական թթ. պատերազմել է Բերկրիում հաստատված արաբ, ամիրա­ յության դեմ:

ԱՇՈՏ Բ ԵՐԿԱԹ (ծ.թ. անհտ - 928), Հայոց թագա­ վոր 914-ից: 910-ից մաս­ նակցել է հոր' Սմբատ Ս-\) պաշտպան. կռիվներին: Ատրպատ ա կանի ամիրա Ցուսուֆի դեմ Ձկնավաճառի (Նիգ գավառ) ճակա տ ա­ մարտում (910) գլխավորել է (Եղբոր' Մուշեղի հետ) հա­ յոց բանակը: Հոր սպանուԱշոտ թյունից (914) հետո գահը ժառանգած Ա. Բ Ե. մյուս եղբոր' Աբաս Բագրատունու հետ արաբներից ազատագրել է Բագրևանդը, Շիրակը, Գուգարքը, Աղստևի հովիտը և ըստ Հովհաննես Ե Դրասխանակերտցու գրավել Տփղիսը և ջախ­ ջախել արաբ, կայազորը: Այդ կռիվներում ցու­ ցաբերած քաջության և տոկունության համար էլ ստացել է «Երկաթ» մականունը: 915-ին' Ցուսուֆի արաբ, զորքերի նոր հարձակման ժամա­ նակ, Ա. Բ Ե. դաշինք է կնքել բյուզ. Կոստանդին VII Ծիրանածին կայսեր հետ և ստացել օգնա­ կան զորք: Ա. Բ Ե. երկար տարիներ պայքարել է երկրի արտաքին թշնամիների և ներքին' կենտրոնախույս ուժերի դեմ: Ատրպատականի արաբ, զորքերի դեմ 921-ի Սևանի ճակատա­ մարտում տարած հաղթանակով Ա. Բ Ե. վերջ­ նականապես վերականգնել է երկրի անկախու­ թյունն ու միասնականությունը և 922-ին ճա ­ նաչվել «Շահնշահ Հայոց և Վրաց»: ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ [ծ.թ.անհտ ֊ 689, թաղված է Դարույնք բերդաքաղաքում (Կոգովիտ գավառ)' Բագրատունիների տոհմ, դամբարանում], Հայոց իշխան 685-ից: Հաջորդել է խազարների դեմ պա­ տերազմում զոհված Գրիգոր Մամիկոնյանիև. Եղ­ բորը' Սմբատին, նշանակել է հայկ. զորքերի սպարապետ: Առաջին տարիներին իշխել է համե­ մատաբար անկախ, ծավալել է շին. գործունեու­ թյուն (կառուցել է Դարույնքի Ս. Փրկիչ Եկեղեցին): 686-687-ին բյուզ. Հուստինիանոս II կայսրը նվա­ ճել է Հայաստանը: Ա. Բ., հավանաբար ընդունե­ լով բյուզ. գերիշխանությունը, պահպանել է Հայոց իշխանի իր պաշտոնը: 689-ին Երասխի հովտում արաբների դեմ հարսնական ճակատամարտում վիրավորվել է և մահացել: Ա. Բ-ուն է վերագրվում «Ձորս ըստ պատկերիս» շարականը: ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ, Աշոտ Կույր (ծ.թ.անհտ ֊ 761, թաղված է Դարույնք բերդա­ քաղաքում (Կոգովիտ գավառ)' Բագրատունիների տոհմ, դամբարանում), Հայոց իշխան և սպարապետ 732-748-ին: Արաբ, խալիֆայու­ թյան համաձայնությամբ կարգվել է Արմինիա­ յի, Ատրպատականի և Ալ Ջազիրայի կուսակալ: Մասնակցել է խազարների դեմ արաբ, պատե­ րազմներին: Արաբների հետ համագործակցե­ լու նրա քաղաքականությունը հարուցել է Մամիկոնյանների դժգոհությունը, որի համար Եմեն են աքսորվել Գրիգոր Մամիկոնյանը և նրա Եղբայրը' Դավիթը: Վերջիններս շուտով վերադարձել են հայրենիք և կազմակերպել


հակաարաբ. ապստամբություն (747-750), որի նկատմամբ Ա. Բ. գրավել է տատանող. դիրք, ինչի պա տ ճա ռով Գրիգոր Մամիկոնյանը Բագրևանդում ձերբակալել է նրան, կուրացրել և հեռացրել քաղ. ասպարեզից: ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ (ծ.թ. անհտ - 804), Հայոց իշխան 775-781 ֊ին: Հոր' Սահակ Բագրատունու սպանությունից հետո վարել է զգուշավոր քաղա­ քականություն, չի մասնակցել Արաբ, խալիֆա­ յության դեմ հայ նախարարների 774-775-ի ապս­ տամբությանը, թեև մի քանի անգամ գաղտնի նախազգուշացրել է ապստամբներին արաբների հնարավոր քայլերի մասին: Ապստամբության ճնշումից հետո խալիֆայությունն Ա. Բ-ուն ճա ­ նաչել է Հայոց իշխան: Նրա իշխանության տարի­ ներն անցել են համեմատաբար խաղաղ: ԱՇՈՏ ԲԱԳՐԱՏՈՒՆԻ Մ ս ա կ ե ր (ծ.թ.անհտ 826), Հայոց իշխան մոտ 790-ից (պաշտոնա­ պես' 804-ից): Սմբատ Բագրատունու որդին: Օգտվելով Կամսարական և Մամիկոնյան տոհ­ մերի թուլացումից' ընդարձակել է կալվածները (Շիրակ, Արշարունիք, Տարոն), նստ ավա յրը Դարույնքից տեղափոխել Բագարան: Արաբ, սպառնալիքից փրկելու համար օժանդակել է Գնունիներին, վերջիններիս Աղիովիտից տեղափոխել Տայք: Եղբորը' Շապուհ Բագրատունուն, նշանակել է Հայոց սպարապետ, խնա­ միացել Արծրունիներին: Օգտվելով Արաբ, խա­ լիֆայության անկայուն վիճա կից' իշխել է ինք­ նուրույն, որը պատմիչ Միքայել Ասորուն հիմք է տվել նրան համարելու Բագրատունի առաջին թագավորը: Ա. Բ-ու հաջողությունները նպ ա ս­ տել են Բագրատունիների հետագա հզորաց­ մանը և վերելքին: «Մսակեր» մականունը, ըստ Ն. Ադոնցի, ստացել է պաս չպահելու համար: ԱՇՈՏ Գ Ո ղ ո ր մ ա ծ (ծ. թ. անհտ - 977, թաղ­ ված է Հոռոմոսի վանքում), Հայոց թագավոր 953-ից: Հաջորդել է հորը' Աբաս Բագրատու֊ ևուև Կաւոարելագործել է երկրի վարչ. կառա­ վարման համակարգը, ինչի շնորհիվ ձևա վոր­ վել է հայկ. թագավորությունների դաշնակցա­ յին միություն' Ա. Գ-ի գերագահությամբ: Թագա­ վորության հոգևոր կենտրոններ են դարձել նրա և կնոջ' Խոսրովանույշ թագուհու հովանավո­ րությամբ կառուցված Սանահինի և Հաղպատի վանքերը: 958-ին որդուն' Սմբատ A ի ն , կարգել է գահակից: 961-ին մայրաքաղաք է հռչակել Անին: Նշանավորվել է շին. աշխատանքներով (հատկապես Անիի կառուցապատմամբ), ինչ­ պես նա և զինված ուժերի հզորացմամբ: 974-ին կանխել է բյուզ. կայսր Հովհաննես Չմշկիկի ար­ շավա նքը Հայաստան: Ա.Գ-ի գա հակա լումը նշանավորվել է Երկրի տնտ., քաղ., մշակութ. վերելքով: հր գթասրտության և ժողովրդի նկա տ մա մբ ցուցա բերա ծ հոգատարության համար ստացել է Ողորմած պատվանունը: ԱՇՈՏ Դ Բ ա գ ր ա տ ո ւ ն ի (ծ.թ.անհտ ֊ 1041, թաղվել է Անիում, Բագրատունյաց արքայա­ կան դամբարանում), Հայոց թագավոր 1020ից: Հա ջորդել է հորը' Գագիկ (7-ին, որն իշխա­ նությունը կտակել էր որդիներին' Հովհան-

նես-Սմբա տ ին և Ա. Դ-ին: ԱՇՈՏ. Եղբոր հետ գահակալ. -------------------------պայքարում Ա. Դ, ի վերջո, Ю7 ճանաչվել է Հայոց թագա­ վոր «Դրուց աշխարհում» (Գուգարքի մի մասը, Գեղարքունիքը ևն)' նրա մահից հետո Երկիրն իր իշխանության ներքո միավորելու պայմա­ նով: Ա. Դ խաղաղ հարաբերություններ է պահ­ պանել Արաբ, խալիֆայության և Բյուզանդիա­ յի հետ: Հարևան մահմեդ. ամիրաների դեմ կռիվների արդյունքում ընդարձակել և ամրապնդել է իր իշխանությունը: Գրկ. Մ ա տ թ ե ո ս Ո ւ ռ հ ա յ ե ց ի , ժամանակա­ գրություն, Ե., 1991: Մ ա թ ե վ ո ս յ ա ն Ռ., Գահակա­ լական պայքարը Գագիկ 1-ի հաջորդների օրոք, ՊԲՀ, 1979, № 1:

ԱՇՈՏ ԿԱՌՈՒՑՈՂ, Ա շ ո տ Շ ի ն Ո ղ (ծ. և մ. թթ. անհտ), ճարտարապետ: XIII դ. Սուրմալու գա­ վառի Զոր գ-ից 20 //б/՞հս-արմ., Դիադին-հգդիր մայրուղու վրա կառուցել է ժամանակի ամենա­ մեծ' 25 х 65 մ չափերի իջևանատներից մեկը' Զորի կարավանատունը: Հվ. կողմի սենյակի եր­ դիկի շրջանակին արաբատառ փորագրված է ճարտ-ի անունը' «Աշոտ Կառուցող»: Ա. Կ. Հա ­ յաստանի իջևանատներ կառուցողներից միակն է, որի անունը հայտնի է: Գրկ. Բ ա ր խ ո ւ դ ա ր յ ա ն Ս., Միջնադարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Ե., 1963, էջ 97: Հ ա ր ո ւ թ յ ո ւ ն յ ա ն Վ., Հայկական ճար­ տարապետության պատմություն, Ե., 1992, էջ 316: Л о р и с - К а л а н т а р А., Р а з в а л и н ы д р е в н е го к а р а ­ ван -са р а я , в кн.: Х р и с т и а н с к и й В о с т о к , 1914, т. 3, вы п . 1, П ., 1915; Х а л п а х ч ь я н О . X ., Г р а ж д а н с к о е з о д ч е с т в о А р м е н и и , М ., 1971.

ԱՇՈՏ ԿՏՈՒՐԱՊԱՂԱՏ Բ ա գ ր ա տ ո ւ ն ի (ծ թ անհտ ֊ մոտ 830, թաղվել է Արտանուջի Ս. Առաքելոց եկեղեցում), իշխան: Վասա կ Բա գրատուևու թոռը, Ատրներսեհի որդին: Տփղիսի արաբ ամիրայից ազատագրել է Կղարջքից մինչև Քսան գետն ընկած տարածքը, սակայն պարտվել է արաբ, զորքերից և ապաստանել Կղարջքում, որտեղ հիմնել է իշխանություն' Արտանուջ կենտրոնով (հետագայում միացրել է նա և Շա վշեթ և Նիգա լ գավառները): Զոհվել է արաբների դեմ մարտի ժամանակ: Ա. Կ-ի որ­ դիներ Ատրներսեհը, Բագա րա տ ը և Գուա րամը Հս. Հա յա ստ ա նում և Վ իրքում հիմնել են առանձին իշխանություններ: Ա. Կ-ի թոռնորդի Ատրներսեհը Հայոց Սմբատ արքայի աջակցու­ թյամբ հռչակվել է թագավոր (899)' դառնալով վրաց Բագրատունիների արքայատան հիմնադիրը: Գրկ. Մ ա ր կ վ ա ր տ Հ., Վրակւսն Բագրատունեաց ծագումը, Վնն., 1913: Ա դ ո ն ց Ն., Բագրատունյաց փառքը: Բագրատունիք Վրաստանում, տես նրա Պատ­ մական ուսումնասիրություններ գրքում, Փարիզ, 1948:

ԱՇՈՏ-ԴԵՐԵՆԻԿ, Դ ե ր ե ն ի կ Արծրունի (ծ.թ. անհտ - 958), Վասպուրականի թագավոր մոտ 943-ից: Աբուսահլ-Համազասպի եղբայրը: Հաջորդել է հորը' Գագիկ Արծրունուն. Ձգտել է վարել չեզոք քաղաքականություն, բայց Երբեմն


ԱՇՈՏ-ՍԱՀԱԿ հարկադրված դաշնակցել է -------------------------- հարևան արաբ և քուրդ 10 8 ամիրաներին' ընդդեմ Աւորպատականի Սալարյան հզոր ամիրայության ոտնձգությունների: Գրկ. Վ ա ր դ ա ն յ ա ն Վ., Վասպուրականի Արծրունյաց թագավորությունը 908-1021 թթ., Ե., 1969:

ԱՇՈՏ-ՍԱՀԱԿ Արծրունի, Վասպուրականի թա­ գավոր (968-990, 977-ից Եղբայրների' Գուրգեն Խաչիկի և Սենեքերիմ-Հովհա ննեսի հետ): Աբուսահլ-Համազասպի (958-968) ավագ որ­ դին: Ա-Ս-ի մահից (990) հետո թագավորել է Սենեքերիմ-Հովհաննեսը: ԱՇՈՒՂՅԱՆ Գևորգ Ալեքսանդրի [ծ. 5(1).1. 1911, Թիֆլիս], դերասան: ՀՀ ժող. արտիստ (1967): Հ. Գ. Աշուղյանի հայրը: Սովորել է Մոսկվայի հայկ. ստուդիայում (1935-37): 1939-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնի դերասան: Դերերից Են' ՆԵզնամով (Ա. Օստրովսկու «Անմեղ մեղա­ վորներ»), Քարամյան (Օվչիննիկովի «Խիզա­ խում», Խ ՍՀՄ Պետ. մրց., 1952), Սերոբ (ժ. Հա­ րությունյանի «Հարսնացու հյուսիսից»), Ալեք­ սանդր (Մ. Քոչարյանի «Կույր երաժիշտը»): Նկա ­ րահանվել է կինոյում («Լեռնային լճի գաղտնիքը», 1954, «Օտար հետք», 1959, «Լռու­ թյան սիմֆոնիա», 2000 ևն, բոլորը' Հայֆիլմ): ԱՇՈՒՂՑԱՆ Հրաչյա Գ ևորգի (ծ. 7.10.1938, Թբիլիսի), ռեժիսոր: ՀՀ արփ վաստ. գործիչ (1983): Գ.Ա. Աշուղյանի որդին: Պրոֆ. (2002): Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1963): 1963-75-ին' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնի, 1975-ից' հե­ ռուստաթատրոնի ռեժիսոր: 1967-ից դասա­ վանդում է ԵԳԹԻ-ում: Բեմադրել է' Ռիչարդսոնի «Մեծ անտառի զա վակները», Շեյնինի «Ծանր մեղադրանք», Դելմարի «Հիշիր վաղվա օրդ» (երեքն էլ' Սունդուկյանի անվ. թատրոն), ն ա և Օտյանի «Թաղականին կնիկը», Գ. Սունդուկյանի 4 վոդևիլի հեռուստա ներկայա ցումները, զանգվածային թատերականացված հանդիսություններ («էրեբունի-Երևան», 19831991, «Գլաձորի 1700-ամյակը», 1-111 համահայկ. խաղերի գեղ. ղեկ. ևն): ՀՀ Պետ. մրց. (1985), Մովսես Խորենացու մեդալ (2001): ԱՅԸՔՊԱՇՅԱՆ Արամ (Կարապետյան Գ րի­ գոր) (1867, Արաբկիր - 1915, Կ. Պոլիս), քաղ. և հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ: Կրթու­ թյունն ստացել է ծննդավայրում: 1886-ին տե­ ղափոխվել է Կ.Պոլիս: Մեծն Մուրադի և Հ. ճանկյուլյանի հետ հիմնել է Հնչակյան կուս-յան Կ .Պ ոլսի մասնաճյուղը: Գումգա փ ուի ցույցի (1890, հուլիսի 15) գլխ. կազմակերպիչներից: 1892-1904-ին գործել է Սեբաստիայի նահանգի գավառներում, փորձել միավորել այնտեղ պայ­ քարող հայդուկային խմբերի գործունեությունը: Ա. մեծ դեր է խաղացել Շապին Գարահիսարի ինքնապաշտպանության (1895) ընթացքում: 1907-ին Փարիզում Ս. Սապահ-Գյուլյանի և Մեծն Մուրադի հետ ՍԴՀԿ կենւոր. վարչության հանձնարարությամբ բանակցել է երիտթուրքերի ղեկավարների հետ: 1908-ի երիտթուրք. հե­

Գ.Ա. Աշուղյան

Հ.Գ. Աշուղյան

ղաշրջումից հետո վերադարձել է Կ. Պոլիս: 1914-ին հնչակյան այլ գործիչների հետ ձերբա ­ կալվել է: Դատվել է իթթիհաթի ղեկավարներին ահաբեկելու փորձի մեղադրանքով և Փարամազի խմբի հետ մահապատժի ենթարկվել Կ. Պոլսի Սուլթան Բայազետ հրապարակում: ԱՅՏԱՆ Հրա նտ Ստ եփ ա նի (19.8.1928, Երևա ն - 14.10.1990, Երևան), ճա րտ ա րա ­ պետ: ՀԽ Ս Հ վաստ. ճարտ. (1972): Ավարտել է Ե Պ Ի (1951): 1951-55-ին աշխատել է Երևա ննա խ ա գիծ, 1 9 5 6 -6 7 -ի ն ' Հա յպ ետ նա խ ա գիծ ինստ-ներում (ավագ ճարտ., խմբի ղեկ., նա ­ խագծի գլխ. ճարտ.), 1967-90-ին' Հայկոմուն­ նա խ ա գիծ ինստ-ի շին. ճարտ. արվեստանոցի ղեկավար: Հեղինակ է Մասիսի և Ծ ա ղ կա հո­ վիտի կենտ րոնների կա ռուցա պ ա տ մա ն, Երևա նի Նժդեհի հրապարակի, Մաշտ ոցի պ ո­ ղոտայի բնակելի տների, Ե Պ Հ մարզ, հա մալի­ րի. Դիլիջա նի կապի տան, գրողների ստ եղծա ­ գործ. տան (Ծաղկաձոր), դպրոցների (Գյում­ րի, Վանաձոր), մանկ, ճամբարների (Կապան, Մեղրի): Աչքի է ընկել իր նա խ ա գծա ծ հյուրա­ նոցներով (Արթիկ, Աշտարակ, Գորիս, Մարտունի, Արմավիր, Հրազդան): ԱՊԱՃՅԱՆ Սեդրակ (1907, Ալեքսանդրետ 1968, Բեյրութ), հրապարակախոս, խմբագիր, հաս. գործիչ: 1931-ին մասնակցել է «Գրասիրաց միության» հիմնադրմանը: 1934-38-ին դասավանդել է Ալեքսանդրետի Նուպարյան վարժարանում: 1940-41 ֊ին' Բեյրութի «Սպարտակ» (ընդհատակյա), 1948-ին' «Առավոտ» պարբ-ների խմբագիր: ԱՊԻԿՏԱՆ Սամվել Աբրահամի (ծ. 12.5.1959, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1999): Ավարտել է Ե Պ Հ (1982): 1982-98-ին աշխատել է ԵՖԻ-ում, ՀՀ ԳԱԱ Ֆիզիկայի կիրառ. պրոբ­ լեմների ինստ-ում, 1998-ից' ԵՊՀ-ում: 2002-ից, միաժամանակ' Տարածաշրջանային առա ջա ­ տար գիտ-ների և տեխնոլոգիաների կենտրոնի նախագահ: Աշխատանքները վերաբերում Են լարերի կոնֆորմ ինվարիանտ դաշտին, լարերի տեսու­ թյուններին, ինտեգրվող մոդելներին: ՀԱԷԿ-ի անվտանգության նախագծի ղեկա­ վար (2002-ից): ՆԱՏՕ-ի ԿԵնսբ., քիմ. և միջուկ, համակարգիչ ծրագրի ղեկ. (2003-ից): ԱՊԻՅԱՆ Ներոն Ավետիսի [16.1.1947, ք.Կիրովա բա դ (այժմ' Գյա նջա ' Ադրբեջանում) -


ԱՊՐԻԿՏԱՆ 27.9.2004, Երևան], իրավաբան: Իրավաբան, 1974, «Ռուսերենի բայի գիտ. դ-ր (1981), պրոֆ. (1990): Ավարտել է իմաստաբանության փոր- ----------------------— հետ ա զոԱ դրբեջա նի պետ. հա մա լսա րա նը (1969): ձա րա րա կա ն 1970-88-ին' ՀՀ ԳԱԱ Փիլ-յան և իրավունքի տություն», 1967, «Տեղե­ ինստ-ի գիտաշխատող, 1989-ից' Ե Պ Հ իրավա­ կատվական տիպերը «իմաստ-տեքստ» մոդելի բան. ֆակ-ի դասախոս, 1993-ից' պետության, մակերեսային իմաստաբանական բաղադրիչի իրավունքի տեսության և պատմության ամբիո­ համար», 1980, «Ռուսերեն բայ-հունգարերեն նի վարիչ: Աշխատությունները վերաբերում են բայ: Խնդրառությունը և զուգորդությունը», հա­ պետության, իրավունքի տեսության և պատ­ մահեղինակ, բոլորը' ռուս.): Համահեղինակ է մության, վարչ. իրավունքի հարցերին: Հա մա ­ «Անգլերեն-ռուսերեն հոմանիշների բա ռա ­ հեղինակ է «Հռոմեական իրավունք» (2001), րանի» (1979), «Նոր մեծ անգլերեն-ռուսերեն «Պետության և իրավունքի տեսության հիմնա­ բառարանի» (1-3, 1993-94): հարցեր» (2 0 0 1 ) ուս. ձեռնարկների: ԱՊՐԵՍՈՎ Սամսոն ՄԵսրոպի [22.7(3.8). 1874, Երկ. Իրավական պետություն և օրինականու­ Շուշի - 5.2.1969, Բաքու], երկրաբան: Երկրաթյուն, 2 լրց. վերամշկ. հրտ., Ե., 2001 (համահեղի­ բանահանքաբ. գիտ. դ-ր (1944), պրոֆ. (1945): նակ): П р а в о с о з н а н и е , п р а в о в о е в о с п и т а н и е , п р а ­ Ավարտել է Շուշիի ռեալ, դպրոցը (1891), Մ. в о в а я к у л ь т у р а , Е., 2001 (համահեղինակ). Պետերբուրգի լեռն, ինստ-ը (1899): 1900-17ԱՊՐԵՍՏԱՆ Դերենիկ Զաքարի (1899 ֊ 22.2. ին' Բաքվի Նոբել եղբայրների նավթարդյունա1939), խորհրդ. պետանվտանգության գենեբեր. ընկերության գլխ. երկրաբան: 1917-60րալ-մայոր (1936): Սովորել է Անդրկովկասյան ին' Ադրբեջանի Նավթի և քիմիայի ինստ-ի ընդ­ համալսարանի բժշկ. ֆակ-ում: 1927-37-ին հանուր երկրաբանության ամբիոնի վարիչ: Աշ­ ծառայել է պետանվտանգության մարմիննե­ խատանքները վերաբերում են Ադրբեջանի և րում, 1937-38-ին' Ուզբեկսւոանի Ն Գ նախ ա­ Թուրքմենիայի նավթային երկրաբանության, րար: Բռնա դա տ վել է և գնդա կա հա րվել, տեկտոնիկայի, շերտագրության և Երկրբ. զա ր­ հետմահու արդարացվել: գացման պատմության հարցերին: ԱՊՐԵՍՏԱՆ Հրանա Զաքարի [24.3(7.4). 1903, Երկ. И з п р о ш л о г о б а к и н с к о й н е ф т я н о й п р о ­ գ. Պառավաքար (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) ֊ м ы ш л е н н о с т и , Б а к у , 1969; О ч е р к и п о и с т о р и и 23.2.1982, Մոսկվա], փիլիսոփա, գեղագետ: р а з в и т и я ге о л о ги и в А з е р б а й д ж а н е , Б а к у , 1982. Փիլ. գիտ. դ-ր (1965), պրոֆ. (1966): Ռ Խ Ֆ Ս Հ ԱՊՐԻԱՄՈՎ (Աբրահամյան) էնրիկո Ալեք­ գիտ. վաստ. գործիչ (1976): Հայրեն, պատե­ սանդրի (ծ. 14.3.1954, Թբիլիսի), ՀՀ բանակի րազմի (1941-45) մասնակից: Ավարտել է Կա- գեներալ-մայոր (1997): Ավարտել է Թբիլիսիի լինինի մանկավարժ, ինստ-ը (էքստեռն, 1944): բարձրագույն հրետանային ուսումնարանը 1947-ից դասախոսել է Մոսկվայի բուհերում, (1975): 1975-80-ին ծառայել է Խ ՍՀՄ Անդրբայ1961-82-ին' ՄՊՀ-ին առընթեր որակավորման կալյան զինվոր, օկրուգում, 1980-85-ին' Չեբարձրացման ինստ-ում: Աշխատությունները խ ոսլովակիայում տ եղակա յված Խ Ս ՀՄ զո­ վերաբերում են գեղագիտ. մտքի պատմությա­ րախմբում, 1985-89-ին' Լենինգրադի, 1989-92նը, հռետոր, արվեստի տեսության և պատմու­ ին' Անդրկովկասյան զինվոր, օկրուգներում: թյան հարցերին («Հայ գեղագիտական մտքի 1992-2000-ին' ՀՀ ԶՈՒ Գյումրիի հակատան­ պատմությունից», հ.1-2, 1973-77, ռուս., «Հռե­ կային գնդի, 1996-2000-ին 2-րդ բանակային կորպուսի հրամանատար, 2000-ից' ՀՀ Պ Ն Գ Շ տորական արվեստ», 1978, ռուս., ևն): ԱՊՐԵՍՏԱՆ Ցուրի Դերենիկի (ծ.2.2.1930, պետի առաջին տեղակալ: Ա. մասնակցել է ՀՀ սահմանամերձ և ԼՂ Հ Մոսկվա), լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1984), պրոֆ. (1991), Ռ Գ Ա ակադ. (1992): շրջանների ինքնապաշտպան, և ազատագր. Ավարտել է Մոսկվայի Օտար լեզուների պետ. մարտերին, նրա ղեկավարությամբ ոչնչացվել է մանկավարժ, ինստ-ը (1953): 1972-85-ին' «Ին- հակառակորդի 27 տանկ, ՀՄ Մ մակնիշի 2 զրա­ ֆորմէլեկտրո» Հա մԳ ՀԻ ավագ գիտաշխատող, համեքենա ևն: ՀՀ 2-րդ աստիճանի Մարտական խաչ շքա­ բաժանմունքի վարիչ, 1985-89-ին' Ռ ԳԱ տեղե­ կատվության փոխանցման հիմնախնդիրների նշան,ՊՆ «Մարշալ Բաղրամյան-100» հուշամեդալ: ինստ-ի գլխ. գիտ ա շխ ա տ ող, 1989-94-ի ն ' ԱՊՐԻԿՏԱՆ Գուրգեն Վարդևանի [ծ. 4.2.1930, Տ Փ ՀԻ համակարգչային լեզվագիտության լա­ գ. Ղալաչա (այժմ' ԲԵրդավան' ՀՀ Տավուշի բորատորիայի վարիչ, 1990-ից, միաժամանակ' մարզում)], կենսաքիմիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր Ռ ԳԱ Ռուսաց լեզվի ինստ-ի գլխ. գիտաշխա­ (1973), պրոֆ. (1978): ՀՀ-ում փորձարար, ծե­ տող, 1994-ից' Ռ ԳԱ Ռուսաց լեզվի ինստ-ի տես. րաբանության հիմնադիրը: Ս.Վ. Ապրիկյանի իմաստաբանության բաժանմունքի վարիչ: Աշ­ եղբայրը: Ավարտել է Ե Բ Ի (1954): 1961-ից աշ­ խատությունները վերաբերում Են ընդհանուր խատում է ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ում, լեզվաբանությանը, իմաստաբանությանը, ռու­ 1974-ից' հասակային նյարդաքիմ. լաբորատո­ սերենի որոշ հարցերի («Արդի կառուցվածքա­ րիայի վարիչ, 1979-91-ին' փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են ծերա ց­ յին լեզվաբանության գաղափարները և մեթոդ­ ները», 1966, «Բառապաշարային իմաստաբա­ ման ընթացքում ամինաթթուների փոխանա­ նություն: Լեզվի հոմանիշային միջոցները», կության, ամոնիակի առաջացման ու չեզոքաց-


ԱՊՐԻԿՏԱՆ

ման, գլխուղեղում ընթացող նյութափոխ անակու1^ 0 թյան շա րժընթա ցների, նյարդ, հա ղորդա կա նու­ թյան առանձնահա տկությունների, կյանքի տևողության երկարացման հարցերին:

--------------------------

Երկ. Ծերաբանություն: Առողջության ամրապընդման և երկարակեցության գաղտնիքները, Ե., 2005:

ԱՊՐԻԿՏԱՆ Սերգեյ Վարդևանի [ծ. 19.5.1924, գ. Ղալաչա (այժմ' Բերդա կա ն' ՀՀ Տավուշի մարզում)], բուսաբա ն-հումքագետ: Կենսբ. գիտ. ղ-ր (1975), պրոֆ. (1979): Գ.Վ. Ապրիկյա­ նի եղբայրը, Վ.Ս. Ապրիկյանի հայրը: Ավարտել է Հ Գ հ (1950): 1955-59-ին աշխատել է Ռ Դ Օրենբուրգի գյուղատնտ. ինստ-ի բուսաբանու­ թյան ամբիոնում, 19 59-67-ի ն ' Խարկովի անասնապահ-անասնաբուժ. ինստ-ում, 19671980-ին' ՀՀ ԳԱԱ Բուսաբանության ինստ-ի օգ­ տակար բույսերի բաժնի վարիչ, 1980-93-ին' Վա նա ձորի մանկավարժ, ինստ-ի, 1996-ից' Երևանի «Հայբուսակ» ինստ-ի կենսաբանու­ թյան ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ տարած­ քում աճող վայրի օգտակար բույսերի հայտնա­ բերման և ղրանց կիրառման հարցերին: ԱՊՐԻԿՏԱՆ Վարղան Սերգեյի (ծ. 23.4.1957, ք. Օրենբուրգ), իմունաբան: Կենսբ. գիտ. ղ-ր (1996), Ս.Վ. Ապրիկյանի որդին: Ավարտել է Ե Ա Ա հ (1980): 1984-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Կենսաքիմիայի ինստ-ում (առաջատար գի­ տաշխատող): Աշխատանքները վերաբերում են իմունային համակարգի տարբեր բնույթի անբավարարու­ թյունների ուսումնասիրման և բնական միա­ ցությունների օգնությամբ ղրանց վերացման ուղիների որոնման հարցերին: Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (2000): ԱՏԱԲՏԱՆ Արիստակես Մարտիրոսի [5(18). 5.1914, գ. Նուզգեր (այժմ' Աղրբեջանի Շամխորի շրջանում) - 16.10.1987, Երևան], բուսաբան-ընտրասերումնաբան: Գյուղատնտ. գիտ. ղ-ր (1971), պրոֆ. (1986): Ավարտել է Կիրովաբաղի գյուղատնտ. ինստ-ը (1939): 1956-87-ին' ՀԽ ՍՀ Երկրագործության Գ Հ հ խոտաբույսերի ընտրասերման խմբի ղեկավար: Աշխատանք­ ները վերաբերում են բակլազգի և դաշտավլու­ կազգի խոտաբույսերի ծաղկման, բեղմնավոր­ ման, արտաքին պայմանների ազդեցության, շրջա նա ցվա ծ սորտերի մշակման տեխնոլո­ գիայի խնդիրներին: Բամբակենու «Ա-514», առվույտի «Հայկական», կորնգանի «Ձանգեզուրի-82» սորտերի հեղինակն է: ԱՏԱՄՈՎ Սերգեյ Արտ եմի [19.4(2.5).1915, Մոսկվա - 28.7.1977, Մոսկվւս], կապի զորքե­ րի գեներալ-մայոր (1947): Տեխ. գիտ. թեկնա­ ծու (1963): Ավարտել է Մոսկվայի Կապի ճա ր­ տարագետների ինստ-ը (1940): 1963-77-ին' Կապի կենտրոն. Գ Հ հ պետ: Աշխատանքները վերաբերում Են կապի մի­ ջոցների և կապի նոր տեխնիկայի մշակման և

ներդրմա ն խնդիրներին: Խ Ս ՀՄ Պ ե տ . մրց-ներ (1952, 1976): ԱՌԱՆՁԱՐ [Գոյումճյան Միսաք Քերովբեի, 8.9.1877, գյուղաքաղաք Թալաս (ԿԵսարիայ) - 13.9.1913, Ադանա], գրող, երգիծաբան: Ավարտել է Ցյուրիխի հա­ մալսարանը: 1907-ին եղել է Ալեքսանդրիայի, 1913-ին' Առանձար Ադանայի ազգ. վարժարան­ ների տնօրենը: Լույս են տե­ սել նրա «Վշտի ծիծաղ» (1905) Երգիծ. նորավեպերի ժող., «Փրկիչներ» (1907) դրաման: Ա. պատկերել է հայ ժողովրդի վիճակը սուլթան. Թուրքիայում («Կախաղանէն... ամուսնութիւն», «Բուրդի վաճառականութիւնս», «Մորուքի սանտրը», «Երկու պատկեր») և նրա ազգ-ազատագր. պայքարը: Ռեալիզմի գեղագիտության դիրքերից առաջադրել է գրակ-ը կյանքին ծա­ ռայեցնելու, ժողովրդի հույզերն ու ձգտումներն արտահայտելու սկզբունքներ: Երկ. Վշտի ծիծաղ, Ե., 1961: Գրկ. Հ ա կ ո բ ջ ա ն յ ա ն Ա., Առանձար, Ե., 1972:

ԱՌԱՔԵԼ, Ա ռ ա ք ե լ Գ Ե ղ ա մ ե ց ի (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVI դ. վերջի և XVII դ. 1-ին կեսի գրիչ և մանրանկարիչ: Գեղարքունիքի Վարսեր գ-ից տեղափոխվել և ստեղծագործել է Կարինի գա­ վառի Թըվանճ գ-ում: 1576-1632-ին Ա-ի պատ­ կերազա րդած ձեռա գրերից ութ Ավետարան (ձեռ. № 4100, 7555, 7633, 7634, 7646, 7869, 8931, 10805) և մեկ Սաղմոսարան (ձեռ. № 2660) պահվում Են Մատենադարանում, որոնց բնորոշ են մարդկային ֆիգուրների պատկեր­ ման սխեմատիզմը, զա րդա ձևերի առատ ու­ թյունը, գունագեղությունը: ԱՌԱՔԵԼ (Առաքելյան) Գ և որգ Աբրահամի (ծ. 1.1.1937, Կիրովական), նկարիչ: Ավարտել է Մոսկվայի գեղարվ-ի ստուդիան (1963): Ստ եղ­ ծագործում է հիմնականում բնանկարի և գրա­ ֆիկայի բնագավառներում: «Սպասում» (1977), «Բազում գյուղը» (1986) և այլ բնանկարներն աչքի են ընկնում վառ գունային գամմայով: Գրաֆիկ, գործերից են' «Դանթեի «Աստվածա­ յին կատակերգություն» (1977), «Թումանյան. քառյակներ» (1999), «Զա րկվա ծ թռչուններ» (2000), նա և շարքեր' նվիրված Հայաստանում քրիստոնեության ընդունման 1700-ամյակին, Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» 1000ամյակին (2001): Անհատ, ցուցահանդեսներ' Վանաձորում (1978, 2001): ԱՌԱՔԵԼ ԱԲԵՂԱ ԱՆԵՏԻ, Ա ռ ա ք ե լ Ա բ ե ղ ա Շիրակավանցի, Առաքել Վարդա­ պ ե տ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XII-XIII դդ. թարգմա­ նիչ: 1222-ին արաբ-ից թարգմանել է Աղեկախօս (երազահան) և, ենթադրվում է, «Պղնձե քաղաք» վեպը: ԱՌԱՔԵԼ ԲԱՂԻՇԵՏԻ, Ա ռ ա ք ե լ Պ ո ռ ե ց ի (մոտ 1380, գ. Պոռ, Վասպուրական - 1454), տաղերգու, մատենագիր, մանկավարժ, երա­


ԱՌԱՔԵԼ ժիշտ: Աշակերտել է Գրիգոր Խլաթեցուն, գրել է մությանը ևն: Ունի համաժամա նա կա գրու- -------------------------«Եղերերգութիւն ի մահ նահատակութեան Ծե- ռոտ ՜Ա 1 րենց Գրիգորի վա րդա պ ետ ի Խլաթեցւոյ» թյուն (613 - XVII դ. կես): (1425) և «Պատմութիւն քաջ և տիեզերալոյս Ջետ եղել է նա և թուրք, և վարդապետին մերոյ Գրիգորի Խլաթեցւոյ ԾԵ- պարսկ. տիրակալների, Ասի և էջմիածնի կա­ րենցն» (1426) պոեմները: Ա. Բ-ու ստեղծագոր­ թողիկոսների ժամանակագրությունը: Առաջին անգամ Երկը լույս է տեսել հեղինա­ ծության մեջ դրսևորվել է հայոց պետականու­ թյան վերականգնման անհրաժեշտության գա ­ կի կենդանության օրոք (1669, Ամստերդամ), ղափարը: Հայ ժողովրդի քաղ. տրամադրու­ այնուհետև հրատարակվել ևս երեք անգամ թյուններն արտացոլվել են հատկապես «Ողբ (քննական հրատարակությունը' 1990-ին): Գիր­ մայրաքաղաքին Ստըմպօլայ» (1453) պատմա- քը թարգմանվել է ֆրանս. (1874), ռուս. (1973), քաղ. պոեմում: Ա. Բ. գրել է նա և Գրիգոր Լու- լեհ. (1981), հատվածաբար' վրաց. (1974): Ա. Դ. հեղինակ է նա և կրոն, բովանդակու­ սավորչին, Ներսես Մեծին նվիրված վարքագր. պոեմներ: Եղել է նա և խազագետ: Ներսես թյամբ երկու տաղերի: Գրկ. Ա բ ե ղ յ ա ն Մ., Երկ., հ. 4, Ե., 1970, էջ Շնորհալու «Ցիսուս որդի» Երաժշտ. քերթվածի օրինակով Ա. Բ. տաղաչափել է Հովասափի և 512-525: Ա ռ ա ք ե ս ա ն Վ., Առաքել Դավրիժեցի, Բարաղամի մասին վարքաբան. միջնադարյան ՊԲՀ, 1970, № 3: Բ ա բ ա յ ա ն Լ , Դրվագներ Հայաս­ տանի 14-18-րդ դարերի պատմագրության, Ե., 1984, վեպը («Տաղ Ցովասափու», 1434), որը եղանա­ էշ 79-131: կավոր պատմվել ու հատվածաբար երգվել է: ԱՌԱՔԵԼ ՀՆԱՏԱՆԴԵՆՑ (ծ և մ թթ անհտ), Նպա ստ ել է գրականության աշխարհականաց­ XIII դ. 2-րդ կեսի կազմարար (Կիլիկիայում): Ամանը: Հորինել է տաղեր, գանձեր, ողբեր: շակերւոել է Սարգիս Կազմարարին, աշխատել Երկ. Տաղեր: Ուսումնասիրություն [քննական Թորոս Ռոսլինի, Ավետիսի և այլոց հետ: Կազմել բնագրեր և ծանոթագր. Ա. Ղազինյանի], Ե., 1971: ԱՌԱՔԵԼ ԳՐԻՉ (ծ. և մ. թթ. ւսնհտ), X V դ. է Դրազարկի, Հռոմկլայի, Մաշկևորի, Մեծքարի և գրչության այլ կենտրոնների ձեռագրերը: գրիչ: Երզնկայի Ավագ վանքի համալսարանի «Մասունք Աստուածաշնչի» (1271, Մա տ ե­ սան: Ընդօրինակել է խազգրքեր, Շա րա կնոց­ նադարան, ձեռ. № 199) կազմի հեղինակն է: ներ, Գանձարաններ: Հայտնի է 7 Շարակնոց, 2 Գանձարան և 1 Մաշտոց (վերջինս' Մատենա­ ԱՌԱՔԵԼ ՍՏՈՒՆԵՅԻ (մոտ 1350-1425), տա­ ղերգու, փիլիսոփա, քերական, Երաժշտության դարանում, ձեռ. № 9671, մյուսները' Երուսատեսաբան, եկեղեց. գործիչ: 1407-ից' Սյունյաց ղեմում, Գենետիկում): արքեպիսկոպոս: Կրթությունն ստացել է Տաթևի ԱՌԱՔԵԼ ԴԱՎՐԻԺԵՑԻ (մոտ 1590, Թավրիզ համալսարանում, աշակերտել Հովհան Որոտ ­ 1670, Վաղարշապատ, թաղված է էջմիածնի նեցուն և Գրիգոր Տաթևացուն, վերջինիս քրոջ Մայր աթոռի գերեզմանոցում), պատմագիր, որդին էր: Նրա լավագույն գործը' «Ադամգիրքը» եկեղեց. գործիչ: Սովորել է Ս. էջմիա ծնի հոգևոր վարժարանում, աշակերտել Փիլիպոս (1403, հրտ.' 1721), որը պարունակում է երեք Ա Աղբակեցուև Ձեռնադրվել է վարդապետ, պոեմ, կորուսյալ դրախտի մասին արլ. մի տար­ եղել միաբանության անդամ, ապա' Հովհան- բերակ է: Այդ երկին սերտորեն աղերսվում է նավանքի առաջնորդ (1636): Որպես Ս. է ջ ­ «Դրախտագիրքը» (հրտ.' 1956): Երկրային միածնի նվիրա կ' այցելել է Պա րսկաստան, դրախտից արտաքսված, տառապանքի դատա­ Թուրքիա, Սիրիա, Պաղեստին, Հունաստան, պարտված մարդկությանը Ա. Ս. ցանկանում է եղել Արմ. Հայաստանի տարբեր գավառներում առաջնորդել երկնային վայելքների հավիտենա­ և զբաղվել հանգանակությամբ (1645-46): Փի- կան դրախտը: Նա ակրոստիքոսի վարպետ է: լիպոս Ա-ի հանձնարարությամբ 1651-62-ին Ըստ Ա. Ս-ու' աշխարհի բազմազանության գրել է «Պատմութիւն» աշխատությունը' նվիր­ հիմքում ընկած են չորս տարրերը: Պաշտպաված Հայաստանի և հայոց' 1602-62-ի հաս- նել է Աստծու գոյության տիեզերագիտ. ապա­ քաղ. և տնտ-մշակութ. կացությանը: Այն արժե­ ցուցման թեզը: Առանձնացրել է իմացության քավոր տեղեկություններ է պարունակում XVII զգայական և բնական աստիճանները: Հա սկա ­ դ. 1 -ին կեսի թուրք-պարսկ. պատերազմների, ցությունների և նյութ, օբյեկտների փոխհարա­ հայ ժողովրդի համար դրանց դառնաղետ բերության հա րցում շա րունա կել է Տա թևի հետևանքների մասին: Ա. Դ. վավերականորեն դպրոցի նոմինալիստ, ավանդույթը: Դավիթ նկարագրել է Պա րսից շահ Աբաս 1-ի հրամա­ Անհաղթի ոգով առաջադրել է մարդու ճանա­ նով 1604-ի հայոց բռնագաղթը, դրան հետ ևա ծ չող. ունակությունների, գիտելիքի ձևերի, ար­ 1606-10-ի սովը, ջալալիների ասպատակու­ վեստի և փիլ-յան դասակարգումը: Սոցիալ-բաթյունները ևն: Կարևոր տեղեկություններ է հա­ րոյագիտ. հարցերում Ելնում է կամքի ազատու­ ղորդել ժամանակի հոգևոր-մշակութ. գործիչ­ թյունից' յուրաքանչյուր չարիք և բարիք մարդու ների, Պարսկաստանի հայկ. գաղութի, տար­ ազատ գործողությունների, կամքի հետևանք է: բեր Երկրներում հայ առևտր. խավի գործու­ Ա. Ս. հայ միջնադարյան երաժշտ. մշակույթի նեության, Վրա ստ ա նում ծա վա լվա ծ ազա- քաջագիտակ և բանաստեղծ-երաժիշտ է: Մեզ տագր. շարժման վերաբերյալ: Առանձին հատ­ են հասել նրա «Աղօթք ոտնալուին ի վերայ վածներ նվիրվել է Աղվանից աշխարհի պատ- ջրոյն եւ իւղոյն», «Տաղ ձեռնադրութեան», մի


ԱՌԱՔԵԼ

ամբողջ շարք երգված տաղեր, որոնք որպես «քերթ112 ված» են հրատարակվել նոր շրջանի հայ գրակ-յան էջերում: Մի քանիսը, անցնելով հայոց Պա տա­ րագի մեջ, իրենց եղանակներով գոյատևել են մինչև մեր ժամանակները («Ով պարտիզպան»):

--------------------------

Երկ. Ցաղագս քերականութեան համառաւտ լուծ­ մունք, Լոս Անջելես, 1982 (աշխատասիր. Լ. ԽաչԵրյտնի): Գրկ. Մ ա դո յա ն Ա., Առաքել Սյունեցի, Ե., 1987:

ԱՌԱՔԵԼ ՏԱՐՈՆԱՑԻ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XIV դ. սկզբի գրիչ և ծաղկող: Գործել է Մշո Ս. Առաքելոց և Ս. Կարապետ վանքերի գրչատներում: Ընդօրինակել է Ավետարան (1314, Նոր Ջուղա­ յի մատենադարան, ձեռ. № 41) և Ն եր սես ՇՆորհալու «Թուղթ ընդհանրականը» (1315, Մատ ե­ նադարան, ձեռ. № 3651): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Ալվարդ Սահակի (ծ. 24.5.1947, Երևան), քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1996): Ավար­ տել է Ե Պ Հ (1970): 1970-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Օրգ. քիմիայի ինստ-ում, 1996-ից' առա­ ջատար գիտաշխատող: Աշխատանքները վե­ րաբերում են բիս ճ հալոգեն Եթերների ցիկլոալկիլման ռեակցիաների, ինչպես նա և տեղակալ­ ման և պոկման ռեակցիաների մի շարք առանձ­ նահատկությունների ուսումնասիրությանը: Ա. ձևակերպել է պոկման ռեակցիայի ուղղությու­ նը կանխատեսող ընդհանրացված կանոն, որը հնարավորություն է տալիս պարզաբանել տե­ սության և սինթեզի որոշ խնդիրներ: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Առաքել Գևորգի [13.1.1887, գ. Խնածախ (այժմ' ԼՂՀ Ասկերանի շրջանում) 5.5.1980, Երևան], բանասեր, գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1956), պրոֆ. (1959): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1955): Ավարտել է էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1907): Եղել է ուսուցիչ: 1925-27-ին' Լ Ղ հ Մ լուսժողկոմ: Դասախոսել է Երևանի բուհերում: Գրել է «Հայ ժո­ ղովրդի մտ ավոր մշակույթի զա րգա ցման պատմություն» (հ. 1-3, 1959-75) աշխատու­ թյունը, մի շարք ուսումնասիրություններ և ձեռ­ նարկներ («Գրաբարի դասագիրք», մաս 1-2, 1944-45) ևն: Երկ. Հունական գրականության պատմություն, 3 լրց. և բրփխ. հրտ., Ե., 1968: Հռոմեական գրականու­ թյան պատմություն, 2 բրփխ. հրտ., Ե., 1975:

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Առաքել ՍԵդրակի (17.11.1927, Երևան - 16.10.1991, Երևան), նկարիչ: ՀԽ ՍՀ վաստ. նկարիչ (1983): Ս. Ա. Առաքելյանի որ­ դին: Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1955): Աշխատել է հիմ­ նականում բնանկարի ժանրում («Խնձորեսկ», 1961, «Արարատ», 1973, «Եղեգնաձոր», 1982 ևն): Մասնակցել է Բեյրութի «Հայկական գույ­ ներ» ցուցահանդեսին (1975): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Արամ Հմայակի (ծ. 12.4.1945, Թբիլիսի), մա թեմա տ իկոս: Տեխ. գիտ. դ-ր (1988), պ րոֆ. (1990), ՀՃ Ա ակադ. (1992): Ավարտել է Ե Պ Հ (1968): 1968-89-ին աշխատել է ՀԽ ՍՀ ԳԱ և Ե Պ Հ հաշվող, կենտրոնում, 1983ից' տեղեկատվ. համակարգերի բաժնի վա-

Ա.Ա. Առաքելյան

Բ.Ն. Առաքելյան

րիչ, միաժամանակ, 1984-89-ին' փոխտնօրեն, 1989-2002-ին' Հ Պ Ճ Հ ալգորիթմ, լեզուների և ծրագրավորման, 2002-ից' Ե Պ Հ մաթ. մոդելա­ վորման ամբիոնների վարիչ: 1994-ից' Օրդուի համալսարանի (Վեստ Լաֆայեթ, ԱՄՆ) այցե­ լու պրոֆ.: Աշխատանքները վերաբերում են գործույթների հետազոտման, դինամիկ համակարգերի և որոշումների ընդունման տեսություններին և դրանց կիրառությանը տնտեսագիտության մեջ: Երկ. М е т о д ы о п т и м и з а ц и и д и а л о г о в ы х и н ф о р ­ м а ц и о н н ы х с и с т е м к о н т р о л я , Е., 1985.

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Արտաշես Արկադիի (Արշակի) [28. 4(11.5). 1909, Շուշի - 10.11.1993, Մոսկվա], տնտեսագետ: Տնտեսագիտ. դ-ր (1954), պրոֆ. (1955), ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. (I960): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1970): Ավա րտ ել է Բաքվի ժողտնտ. ինստ-ը (1932): 1960-87-ին' ՀԽ ՍՀ Գ Ա Տնտ եսա գիտ . ինստ-ի տնօրեն: Ա շխ ա ­ տանքները վերաբերում են հիմն, ֆոնդերի վե­ րարտադրության, արտադրության կառավար­ ման ու տնտհաշվարկի և արտադր. հզորու­ թյունների օգտ ա գործմա ն, արդ-յան կա ռա ­ վարման, ժողտնտ. պլանավորման, ամորտի­ զացիայի, աշխատանքի արտադրողականու­ թյան, տեխ. առաջադիմության խնդիրներին: Երկ. Աշխատանքի արտադրողականությունը սո­ ցիալիստական հասարակության մեջ, Ե., 1955: Арм е н и я -и н д у с т р и а л ь н а я р е с п у б л и к а , Е., 1967; Н а у ч ­ н о -т е х н и ч е с к и й п р о г р е с с в С С С Р , Е., 1978. Գրկ. Արտաշես Արկադիի Առաքելյան (մատենա­ գիտություն), Ե., 1981:

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Արտաշես Կորյունի (ծ. 26.8. 1951, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1997), պրոֆ. (2003): Ավարտել է Ե Պ Հ (1974): 1974-76-ին և 1994-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստ-ում, 1976-94-ին' «Կոմետա» կենտրոն. Գ Հ Ի Աշտա­ րակի մասնաճյուղում, միաժամանակ, 1998-ից' էկոսերֆ հեռավոր զոնդման կենտրոնի գիտ. ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում են ջրային և երկրային մակերևույթի զոնդման ռադիոֆիզ. մեթոդներին, օբյեկտների շեղումնե­ րին և ճանաչմանը: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Սրտ ա վա զդ Հովհաննեսի (ծ. 3.7.1925, Երևան), միջատաբան: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1972), պրոֆ. (1984): ՀԳ Գ Ա թղթ. ան­ դամ (1994): Ավարտել է Հ Գ հ (1948): 1957-ից' ՀՀ


խաղողապտղագինեգործության գիտ. կենտ­ Թ իֆլիս), հրա պ ա րա կա ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ րոնի բույսերի պաշտպանության բաժնի վարիչ: խոս, հաս-քաղ. գործիչ, -------------------------113 Աշխատանքները վերաբերում են պտղատու գրող, մանկավարժ: Հայ ծա ռերի և խաղողի վազի վնասատուների ժող. կուս-յան հիմնադիրնե­ կենսբ., էկոլոգ. առանձնահատկությունների ու­ րից (1918): Ավարտել է Բաքվի ռեալ, ուսումնա­ սումնասիրման և դրանց դեմ պայքարի արդյու­ րանը (1879), սովորել Մոսկվայի երկրագործ, ու­ նավետ միջոցառումների մշակման հարցերին: սումնարանում: 1881-ին Շուշիում հիմնադրել է Խաղողագործության և գինեգործության մի- Կովկասի հայոց բարեգործ, ընկերության մաս­ նաճյուղ, 1892-98-ին' Թ իֆլիսի ընկերության ջազգ. ակադ-ի անդամ (1999): Երկ. Պտղատու ծառերի վնասատուները, Ե., 1977: մասնաճյուղի քարտուղար, 1898-ից' ազգ. հոգա­ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Բաբկեն Նիկոլայի [1.2.1912, գ. բարձության նախագահ: 1904-ին հայ պատվի­ Մրգաշատ (ՀՀ Արմավիրի մարզ) - 16.8.2004, րակության կազմում, Հայկ. հարցի արծարծման Երևան], պատմաբան, հնագետ: Պատմ. գիտ. նպատակով, մասնակցել է Հաագայի խաղաղու­ դ-ր (1954), պրոֆ. (1957), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1974, թյան միջազգ. կոնգրեսին: 1913-18-ին' «Մշակի» թղթ. անդամ' 1968-ից): ՀՀ գիտ. վաստ. գործիչ: հրատարակիչ-խմբագիր: 1915-ին ստեղծել է հայ Հ.Բ. Առաքելյանի հայրը: Ավարտ ել է Ե Պ Հ գաղթականներին օգնող հանձնաժողով, 1917-ին (1938): 1949-59-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ հնագիտության և հիմնադրել գրագիտություն տարածելու ընկե­ վիմագրության բաժնի վարիչ, 1959-86-ին' րությունը: Ա. գրել է գեղ. երկեր, կատարել թարգ­ Հնագիտության և ազգագրության ինստ-ի տնօ­ մանություններ, կազմել «Հանրագիտական բա­ րեն, 19 82-90-ին ն ա և ԳԱ պատմության և ռարան» (հ. 1, 1915, 2-րդ հատորն անտիպ է): տնտեսագիտության բաժանմունքի ակադ-քար- Եղել է մի շարք երկրների գիտ. ընկերությունների տուղար: Ղեկավարել է Գառնիի (1949-ից), Ար­ անդամ: Սպանվել է Թիֆլիսում' հանրահավաքի մավիրի (1962-72), Արտաշատի (1970-ից) պե­ ժամանակ պատահական կրակոցից: ղումները: Գիտ. աշխատությունները վերաբե­ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Հենրիկ Սուրենի (3.6.1927, րում են Հայաստանի հին և միջնադարյան ար­ Երևան ֊ 31.3.1998, Երևան), ճարտարապետ: վեստի, նյութ, մշակույթի հուշարձանների, քա ­ Ավարտել է Ե Պ հ (1952): 1973-80-ին' Հայարդ­ ղաքների և արհեստների պատմությանը: Մաս­ նախ ագիծ ինստ-ի ճարտ-շին. բաժնի պետի նակցել է «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազ­ տեղակալ, 1980-90-ին' գլխ. մասնագետ: Ա-ի մահատորյակի և դպրոց, դասագրքերի ստեղծ­ նախագծերով Երևանում կառուցվել են բնակե­ ման աշխատանքներին, ծավալել գիտաման- լի տներ, «Նարինե» մանկ, կլինիկ, առողջարա­ կավարժ. գործունեություն: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց- նը (1964), ՀԿԿ Երևանի քաղկոմը (1974, այժմ' ներ (1978, 1986): Սահմանադրական դատարան), քաղլուստունը Երկ. Հայկական պատկերաքանդակները 1\М/П (1979, այժմ' Ամերիկյան համալսարան), էներ­ դդ., Ե. 1949: Գառնի, հ. 1-3, Ե., 1951-62 (հ. 1-2, ռուս., գետիկայի հայկ. Գ Հ հ (1965), Ավետիք հսահակհ.Յ (համահեղինակ): Քաղաքները և արհեստները Հա­ յանի (1963) և Արա Սարգսյանի (1973) տունյաստանում 1Х-Х1И ղղ., հ. 1-2, Ե., 1958-64: Հին Արթանգարանները, «էրեբունի» հյուրանոցը տաշատ, Ե., 1975: Ակնարկներ Հին Հայաստանի ար­ (1980), «Ավտոմատ իկա» գործա րա նի նավեստի պատմության, Ե., 1976: А р т а ш а т , Е., 1982. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ հսաջան, Կ ո լ ոտ (ծ.թ.անհտ - խագծ. կոնստր. բյուրոն' Վանաձորում (1971), օգոստ., 1903, Կարս), հայ ազգ-ազատագր. մանկ, առողջարան և լոգանքների շենք' Ջ եր­ շարժման գործիչ: Հ Հ Դ կուս-յան անդամ: Ավար­ մուկում (1979), երկթղ. կայարանը, «Վերած­ տել է Շուշիի թեմ. դպրոցը, գործել ՀՀ Դ Շուշիի նունդ» հուշահամալիրը (1970-80)' Չարենցակազմակերպությունում: Կուս-յան հանձնարա­ վանում, կենտրոն, հիվանդանոցը և ավտոկա­ րությամբ ուղարկվել է Կարս, գործել Եգորի (Ե. յարանը' Հրազդանում (1978), Հայրեն, պատե­ ԱռոատամյաԱ), Իշխանի և Թորգոմի հետ, ու­ րազմում զոհված մարտիկների հուշարձանը' սումնասիրել ռազմ, գործը: Սովորել է ռումբ Պտղնիում (բետոն, 1982) ևն: պատրաստելու արհեստը, որի պատահական ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Հովհաննես Գալուստի (ծ. 10.9. 1926, Լենինական), մարզիչ, մանկավարժ: պայթյունից էլ զոհվել է: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Համազւսսպ Ալեքսանդրի [9.3. Խ ՍՀՄ վաստ. մարզիչ (1965), ՀՀ ֆիզ. կուլտու­ 1909, գ. Դաշարխ (Շարուրի գավառ) - 11.5.1980, րայի և սպորտի վաստ. գործիչ (1984), պրոֆ. Երևան], շինարար: Տեխ. գիտ. դ-ր (1971): Ավար­ (1996): Ավարտել է Ֆ Կ Հ Պ Ի (1950): 1951-ից աշ­ տել է Ե Պ Ի (1931): 1962-80-ին' Շին-յան և ճարտ- խատում է ԳՄ հ-ում' ամբիոնի վարիչ (1981), յան Գ Հ հ ջրատեխ. և հատուկ բետոնների լաբո­ դեկան (1992): Աշխատանքները վերաբերում են նախադպրոց, տարիքի երեխաների ֆ իզ­ րատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբե­ դաստիարակության տեսության և մեթոդիկայի րում են բնական ծակոտկեն լցիչներով, ջրատեխ. հարցերին: 1976-91 ֊ին Խ ՍՀՄ նախադպրոցա­ թեթև բետոնների տեսության հարցերին: կանների ֆիզդա ստ իարա կության գիտամեԵրկ. И с с л е д о в а н н и е и в н е д р е н и е г и д р о т е х н и ­ ч е с к о г о л е г к о г о б е т о н а н а н е к о т о р ы х м е с т н ы х п р и ­ թոդ. խորհրդի անդամ: ՀԱՕԿ-ի անդամ (1996): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Հրանտ Բաբկենի (ծ. 11.5.1947, р о д н ы х з а п о л н и т е л я х в А р м я н с к о й С С Р , Е., 1977. ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Հա մբարձում Աստվածատուրի, Երևան), փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1992): Բ. Ն. Շ ա հ ր ի ա ր (29.4.1855, Շուշի - 6.7.1918, 8 Առաքելյանի որդին: Ավարտել է ԵՊ Հ ֆիզիկայի 8. Ով ով է. հայեր


ԱՌԱ ՔԵԼՅԱ Ն -------------------------11 4

ֆակ-ը (1970): 1974-ից' ՀՀ ԳԱ Ս Փիլ-յան, իրավունքի և սոցիոլոգիայի ինստ-ի առաջատար գիտա շխ ա­ տող: Աշխատությունները վերաբերում են ֆիզի­ կայի, մաթեմատիկայի և տրամաբանության հի­ մունքներին, գիտության փիլ-յան և մեթոդաբա­ նության, տեսական ֆիզիկայի հիմնահարցերին: Երկ. О д о к а з а т е л ь с т в е м а т е м а т и к и , Е., 1979; Ф у н д а м е н т а л ь н ы е , б е з р а з м е р н ы е в е л и ч и н ы , Е., 1981; Ч и с л о и в е л и ч и н ы с о в р е м е н н о й ф и з и к и , Е., 1989; О с н о в а н и я ф и з и ч е с к о й т е о р и и , Е., 1997.

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Մարատ Արսենի (15.1.1929, Գորիս ֊ 20.1.1983, Մոսկվա, թաղված է Բյուրա­ կանում), աստղաֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1978): Ավարտել է Ե Պ Հ (1951): 1966-83-ին' Բյուրականի ա ստղադիտ արանի ավագ գի­ տաշխատող, 1982-83-ին' Հ Պ Մ հ տես. ֆ իզի­ կայի և աստղագիտության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են գալակտիկա­ ների սպեկտրային և վիճակագր. ուսումնասի­ րության հարցերին: Քա րտ ա գրել է բարձր մա­ կերևութային պայծառություն ունեցող գալակ­ տ իկաները, որոնք գրակ. մեջ հայտնի են «Առաքելյանի գալակտիկաներ» անվամբ: Միջազգ. աստղագիտ. միության անդամ (1973): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Մա րտ իրոս Հա մբա րձումի [11(24).3.1915, գ. Նյուզգեր (այժմ' Ադրբեջանի Շա մխ որի շրջանում) ֊ 10.1.1986, Երևան], պատմաբան, խորհրդ. բանակի գնդապետ: Պատմ. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1970): Ավար­ տել է Մոսկվայի Վ. Ի. Լենինի անվ. մանկա­ վարժ. ինստ-ը (1939): 1959-68-ին' Թիկունքի և տրանսպորտի ռազմ, ակադ-ի (Մոսկվա) ամ­ բիոնի պետ, 1969-86-ին' Ե Պ Հ դասախոս: Աշխատությունները վերաբերում են Հայրեն, պատերազմի (1941-45) պատմության հարցերին: Երկ. Ազատագրական մեծ միսիա, Ե., 1970: Խա­ ղաղության և սոցիալական առաջադիմության քա ­ ղաքականությունը, Ե., 1978:

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Միքայել Արշակի [7(20). 11.1905, Բաքու - 30.10.1983, Երևան], անասնաբույծ: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1957), պրոֆ. (1959): Ավարտել է Ե Ա Ա հ (1933): 1944-53-ին' Հայկ. անասնաբուծության և կերարտադրությաՆ Գ Հ հ կենդանիների բուծման և ընտրասերման բաժնի վարիչ, 1965-83-ին' ԵԱԱԻ գենետիկայի և կենդանաբանության ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ինբրիդային դեպրեսիայի և հետերոզիսի կենսբ. էու­ թյան, անասնաբուծության մեջ դրանց արդյու­ նա վետ օգտ ա գործմա ն, կենդանիների միապտղության և բազմապտղության ժառանգ­ ման օրինաչափություններին, իմունոգենետիկայի առանձին խնդիրներին: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Նորայր Հունանի [ծ. 17.7.1936, գ. Մեղրաշեն (այժմ' ՀՀ Շիրակի մարզում)], մա­ թեմատիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1971), ՀՀ ԳԱԱ ակադ. (1990, թղթ. անդամ' 1974), ՀՀ գիտ. վաստ. գործիչ (2003): Ավարտել է Ե Պ Հ (1958):

Ն.Հ. Առաքելյաև

Ս.Ա. Առաքելյան (Ինքնանկար)

1989-ից' ՀՀ ԳԱ Ա Մաթեմա տիկայի ինստ-ի տնօրեն, 1990-92-ին' Ե Պ Հ ռեկտոր: Աշխա­ տանքները վերաբերում են կոմպլեքս անալի­ զին և մոտավորությունների տեսությանը: Լու­ ծել է ամբողջ (կամ տվյալ տիրույթում անալի­ տիկ) ֆունկցիաներով հավասարաչափ մոտա­ վորության խնդիրը' համալրելով այդ հարցում Մ. Կելդիշի, Մ. Լավրենտևի, Ս. Մերգելյանի և ուր. ստացած արդյունքները: Ա. առաջինն է կիրառել մոտավորություննե­ րի տեսության մեթոդները և արդյունքները մերոմորֆ ֆունկցիաների արժեքների բաշխ­ ման տեսության, ինչպես նա և աստիճանային շարքերի արդյունավետ անալիտիկ շարունակ­ ման և եզակիությունների տեղայնացման հար­ ցերում: Հա մ ԼԿ Ե Մ մրց. (1970): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Սեդրա կ Առաքելի [17(29). 12.1884, գ. Ջահուկ (ա յժմ'Նա խ իջևա նի Բաբեկի շրջանում) - 6.3.1942, Երևան], նկարիչ: Ա.Ս. Առաքելյանի հայրը: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1935): Ավարտել է Գեղեցիկ արվ-ները խրա­ խուսող կովկաս. ընկերության Թ իֆլիսի գե­ ղանկարչության և քանդ-յան դպրոցը (1908), Մոսկվայի գեղանկարչության, քանդ-յան և ճարտ-յան ուսումնարանը (1916): Աշակերտել է Մ.Ե. ԹադևոպանիԱ 1919-ին տեղափոխվել է Երևան: 1921-37-ին Եղել է ԵԳՈՒ հիմնադիրդասատուներից, 1921-25-ին' վարիչ: Պա տ կե­ րել է հայկ. գյուղը («Հաց Են թխում», 1914, «Ցո­ րեն են ծեծում», 1915, «Կալը գյուղում», 1923), հին Երևա նը («Իջևան Երևանում», 1921), Հա ­ յաստանի բնությունը («Աշուն. Երևանի մի անկ­ յուն», 1926, «Առաքելոց եկեղեցին: Սևան», 1923, «Հին Գորիսը», 1940) ևն: Պայման, նշա ­ նակություն ունեցող գունաշարով վավերացրել է ժամանակաշրջանը հատկանշող ռիթմերը, ռոմանտիկ շունչը, որոշ դրվագներում («Սևան: Կարմիր ճայեր», 1926, «Փշատաքաղ», 1936) հասել գեղ. հազվագյուտ արդյունքի: Ստեղծել է պատկերագր. սկզբունքներով տարբեր գեղանկարչ. երկեր' իրական ծավալներից տա­ տանվելով դեպի դրանց գունային համարժեք­ ները: Հեղինակ է ն ա և ինքնատիպ կոմպոզի­ ցիաների և դիմանկարների: Գործերի մեծ մա­ սը գտնվում են ՀԱՊ-ում: Մասնակցել է Գենե­ տիկի (1924), Նյու Տորքի (1929), Ստոկհոլմի (1930), Փարիզի (1934) ցուցահանդեսներին:


Գրկ. Մ ա թ ե վ ո ս յ ա ն Վ., Սեդրակ Առաքելյան, Ե., 1963: Գյուրջյան Գ., Սեդրակ Առաքելյան, Ե., 1967:

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Սերգեյ Կա ­ րապետի [ծ. 11.11.1928, գ. Ղազանչի (ՀՀ Շիրա կի մարզ)], ճարտարագետ-շինարար: Ռ Խ Ֆ Ս Հ վաստ. շի­ նարար (1978): Տեխնոլոգ. ԳԱ թղթ. անդամ: Ավարտել Ս.Ս. Առաքելյան է Ադրբեջանի ինդուստրիալ ինստ-ը (1950): 1960-ից' աշխատել է Ռուսաստանի նավթգազշինի հա­ մակարգում, 1978-91 ֊ին' Խ ՍՀՄ նավթի ու գա­ զի արդ-յան ձեռնա րկությունների շին-յան փոխնախարար, 1991-ից' «Մաշինոիմպորտ» միջազգ. կոնսորցիումի Բուլղա րիա -Հունա ստան գազամուղի շին-յան, 1996-ից' «Ստրոյտրանսգազ» ընկերության գազամուղների շինյան Հունաստանի ներկայացուցչության գլխ. տնօրեն: Մասնակցել է Սարատովի մոտ գազի խոշորագույն ստորգետնյա պահեստարաննե­ րի ստեղծմանը (ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի մրց.' 1974), գլխավորել միութ. կազմակերպու­ թյունների նավթի ու գազի օբյեկտների շինարա­ րությունը արտասահմանում և ՏՓԽ անդամ երկրներում: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1985): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Սուրեն Հակոբի [28.11.1927, գ. Ջոլախաչ (այժմ' Զոլա քա ր' ՀՀ Գեղարքունիքի մարզում - 12.3.2003, Երևան)], կինոռեժիսոր: ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1980): Ավարտել է ԵԹ Ի (1949): 1955-ից' Հայֆիլմի, 1959-ից' Հայաս­ տանի վավերագր. ֆիլմերի (այժմ' «Հայկ») կի­ նոստուդիայի ռեժիսոր: Նկարահանել է «Հան­ ճա րեղ երգիծաբանը»(1964), «Ավետ Ավետիսյան», (1966),«Քարե տարեգրություն» (1977), «Մեր Սևանը» (1987), «ճակա տա գիր» (1996) և այլ ֆիլմեր: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Սուրեն Սմբատի [8.11.1911, գ. Տա թև (այժմ' ՀՀ Սյունիքի մարզում) - 18.9. 1943, գ. Կուրբաւոսկայա' Ռ Դ Նովոռոսիյսկի շրջան], Խորհրդ. Միության հերոս (16.5.1944, հետմահու), ավագ սերժանտ: Հայրեն, պատե­ րազմի (1941-45) ժամանակ մարտնչել է 89-րդ Հայկ. հրաձգ. դիվիզիայի կազմում: Հերոսի կոչ­ ման արժանացել է Նովոռոսիյսկի մերձակա Կուրբատսկայա բնակավայրի ազատագրման մա րտ երում ցուցա բերա ծ խիզախության և անձնազոհության համար (կրծքով ծածկել է թշնամու գնդացրի հրակնատը): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Վալերի Բեյբուդի [ծ. 6.10.1946, ք. Մարտակերտ (ԼՂՀ)], ֆիզիկոս: Ֆ իզմա թ գիտ. դ-ր (1994): Ավարտել է Խարկովի (Ուկ­ րաինա) պոլիտեխ. ինստ-ը (1970): 1975-ից աշ­ խատում է ԵՖԻ-ում. 1990-ից' առաջատար գի­ տաշխատող, 2 0 0 1 -ից միաժամանակ' ճա ռա ­ գայթային կենսաֆիզիկայի լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են տես.

ֆիզիկային, մասնավորապես բաց համակարգերի ֆիզիկային:

ԱՌԱ ՔԵԼՅԱ Ն -------------------------115

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Վա հրա մ Բազմասերի [ծ. 8.7.1949, գ. Փարպի (ՀՀ Արագածոտնի մարզ)], ըմբիշ, մարզիչ: Խ ՍՀՄ սպոր­ տի վարպետ (1965), ՀՀ վաստ. մարզիչ (1992), ֆիզ. կուլտուրայի վաստ. աշխատող (2002 ): Մանկավարժ, գիտ. դ-ր (2002), պրոֆ. (1996): Ավարտել է Ֆ Կ Հ Պ Ի (1970): 1998-ից' Ֆ Կ Հ Պ հ ռեկտոր: Ազատ ոճի ըմբշամարտի Հայաստա­ նի բազմակի չեմպիոն (1967-74): Գիտ. աշխա­ տանքները վերաբերում են մենապայքարային մարզաձևերի տեսության և մեթոդիկայի հար­ ցերին: ՀՀ ազատ ոճի ըմբշամարտի ֆեդերա ­ ցիայի փոխնախ ագահ (1994), Հայկ. ազգ. օլիմպ, ակադ-ի տնօրեն (1998), ՀԱՕԿ-ի գործ­ կոմի անդամ (1999): ՀՀ Մովսես Խորենացու մեդալ (20 0 1 ): Երկ. Մեն ւսպայքար այ ին մարզաձևերում մարմնի քաշի կարգավորման հիմնահարցերը, Ե., 2001: Ֆ ի­ զիկական դաստիարակության և սպորտային պատ­ րաստության բնագավառների գիտական հետազո­ տությունների տեսական հիմունքները, Ե., 2001:

ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Վարազ Դավթի [1.10.1910, գ. Եղլովան (այժմ' գ. Կոտայք' ՀՀ Կոտայքի մար­ զում) - 7.8.2001, Երևան], լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1960): Ավարտել է Ե Պ Հ (1938): 1958-87-ին' ՀՀ ԳԱԱ Լեզվի ինստ-ի հայոց լեզվի պատմության բաժնի վարիչ: Աշխատություննե­ րը վերաբերում են հայ-ի հնչյունաբանությանը, շարահյուսությանը, ոճաբանությանը («ժամա­ նակակից հայերենի հոլովների և հոլովական կապակցությունների իմաստային առումները», 1957, «Հայերենի շարահյուսություն», հ. 1-2, 1958-64, «Հայերենի պարբերույթը», 1968, «Գրիգոր Նարեկացու լեզուն և ոճը», 1975, «Ակ­ նարկներ հայոց գրական լեզվի պատմության, V դար», 1981, «Հինգերորդ դարի հայ թարգմա­ նական գրականության լեզուն և ոճը», 1983 ևն): Ա. գրաբարից աշխարհաբարի է վերածել Մովսես Կաղանկատվացու «Պատմություն Աղ­ վանից աշխարհի» (1969) և Կիրակոս Գանձակեցու «Հայոց պատմություն» (1982) երկերը: Կազմել է «ժամանակակից հայոց լեզվի բա­ ցատրական բառարանի» 2-րդ հատորը (1972): ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Վարդան Խաչատուրի (ծ. 21.10. 1936, Կոստանցա, Ռումինիա), գրող: Ավարտել է Բուխարեստի համալսարանը (1965): Առան­ ձին գրքերով լույս են տեսել Ա-ի «Ինքնատի­ պության արկածախնդրությունները» (1968), «Ինչպես ենք սովորում ապրել» (1978), «Խոսիր ինձ հետ սիրո մասին» (1978) գործերը, երկու գրքից բաղկացած («Մեր չարչարանքի աշու­ նը», 1980, «Դժոխքից հետո' կիրակին», 1983) փաստագր. վեպը: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Ֆելիքս Ռուբենի (17.4.1936, Թբիլիսի - 8.2.2001, Երևան), անասնաբույծ: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1993), պրոֆ. (1994): Ավարտել է ԵԱԱԻ (1960): 1960-ից աշխատել է նույն ինստ-ում,


ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ 1970-91 -ին' նյութափոխա-------------------------- նակության լաբորատո11 6 րիայի գյուղատնտ. կենդա­ նիների ֆիզիոլոգիայի, կեն­ սաքիմիայի և սնման բաժնի վարիչ (1972-75-ին դասախոսել է Ալժիրի պետ. համալսարանում), 1991 ֊94-ին' ՀԳԱ գյուղատնտ. կենդանիների կե­ րակրման ամբիոնի դոցենտ, 1994-97-ին' վարիչ: Առաջարկել է Իջևանի բենտոնիտային կավն օգտագործել որպես հանքային հավելյալ կեր թռչնաբուծ. ֆաբրիկաներում, խոզաբուծ. հա­ մալիրներում, նախիրներում և հոտերում, որը նպաստում է մատղաշի քա շաճի ավելացմանը, կենսունակության բարձրացմանը և անկումնե­ րի կանխմանը: ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ Ֆերդինա նդ Եգորի (ծ. 23.1. 1943, Երևան), քանդակագործ: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1965), Ե Գ Թ հ (1970): Ստեղծագործում է մոնումենտալ-հաստոցային քանդակի բնագա­ վառում: Գործերից են' «Վերածնունդ» (1984, բարձրաքանդակ, տուֆ, Կ. Դեմիրճյանի անվ. մարզահամերգային համալիր), «Ամբոխները խելագարված» (1981, բարձրաքանդակ, բա­ զալտ, ՍւոԵւիանավանի Ս. Շահումյանի տունթանգարան), «Հյուրընկալություն» (1977, հար­ թաքանդակ, տուֆ, Գյումրիի «Շիրակ» հյուրա­ նոց, Հ ԼԿ Ե Մ մրց.' 1978), Վ. Աճեմյանի շիրմա­ քարը (1978, գրանիտ), Կ. Դեմիրճյանի մահար­ ձանը և տապանաքարը (2000 , բրոնզ, գրանիտ, երկուսն էլ' Երևանի Կոմիտասի անվ. զբոսայ­ գու պանթեոն), Մեծ եղեռնի զոհերին նվիրված խաչքար (1996, բազալտ, Հայոց ցեղասպանու­ թյան թանգարան-ինստ.), որոնց բնորոշ են ընդգծված գաղափարայնությունը, պաթոսը, մոնումենտալ ընդհանրացումները: Գործերից պահվում են Մոսկվայի Արևելքի ժողովուրդների թանգարանում, Ռ Դ մշակույթի նախ-յան, Կրեմլի թանգարանային ֆոնդերում և այլուր: ԱՌԱՔԵԼՈՎ Գենադի Գուրգենի [ծ. 15.7.1939, Կիրովաբադ (այժմ' Գյանջա, Ադրբեջանում)], հոգեֆիզիոլոգ: Հոգեբ. գիտ. դ-ր (1982), պրոֆ. (1986): Ավարտել է Մ Պ Հ (1964): 1985-ից աշխա­ տում է նույն համալսարանի հոգեֆիզիոլոգիայի ամբիոնում: Աշխատանքները վերաբերում են գլխուղեղի գործունեության նեյրոնային և մոլ., ինչպես նա և գերհույզի հոգեֆիզիոլոգ. մեխանիզմների ու­ սումնասիրությանը: Երկ. Н е й р о н н ы е м е х а н и з м ы д в и ж е н и й , М ., 1984; К о м п ь ю т е р и з и р о в а н н ы й к у р с по ф и з и о л о ­ г и и в ы с ш е й н е р в н о й д е я т е л ь н о с т и , М ., 1985.

ԱՌԱՔԵԼՈՎ Ռուբեն Ավագի (ծ. 14.12. 1926, Բա ­ քու), վարակաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1974), պրոֆ. (1975): Ավարտել է Ադրբեջանի պետ. բժշկ. ինստ-ը (1954): 1964-ից աշխատել է ԵԲԻում, 1969-86-ին' մանկ, վարակիչ հիվանդու­ թյունների, 1986-96-ին' վարակիչ հիվանդու­ թյունների և մանկ, վարակիչ հիվանդություննե­ րի միացյալ ամբիոնների վարիչ: Աշխատություն­ ները վերաբերում Են վարակիչ հիվանդություն­

ների ժամանակ հոմեոստազի ուսումնասիրությանը: ՀՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. մանկ, վարակաբան (1974-96), ՀՀ վարակաբանների գիտ. ընկերու­ թյան նախագահ (1972-98): ԱՌԼԵՆ Մայքլ [Գույումջյան Տիգրան, 16.11.1895, ք. Ռուսչուկ (այժմ' Ռուսե' Բուլղարիայում) - 21.6. 1956, Առլեն Մայքլ Կրտսեր Նյու Տորք], գրող: Մ. Առլեն Կրտ սերի հայրը: Գրել է անգլ.: 1900-ից ապրել է Անգլիայում: Լույս են տեսել Ա-ի «Լոնդոնյան արկածախնդրություն» (1920), «Ռոմանտիկ կինը» (1921), «Ծովահենու­ թյուն» (1923), «Այս հմայիչ ժողովուրդը» (1924) գործերը: «Կանաչ գլխարկը» (1924, հայ. հրտ.' 1926) և «Մեյ Ֆեըր» վիպակներով ձեռք է բերել համաշխարհ, ճանաչում: 1954-ին տպագրվել է Ա-ի «Մի գաղտնի պատմություն» վիպակը: Նրա երկերի հիման վրա ստեղծվել են պիեսներ, կի­ նոնկարներ: ԱՌԼԵՆ Մայքլ Կ ր տ ս ե ր (ծ. 1930, Լոնդոն), գրող: Մ. Առլենիր\\\ր\\\Ն\ Գ րումէա նգլ.: Սովորել է Հա րվա րդի համալսարանում: 1973-ին և 1989-ին այցելել է Հայաստան: Նրա ստեղծա­ գործության մեջ նշանակալից տեղ են գրավում հայկ. նյութը, հուշագրությունը: Գրել է «Պա տ ե­ րազմական ընդհանուր սենյակ» (1969), «Աք­ սորականներ» (1970), «Հայկական մի դատա­ վճիռ» (1973), «Տեսարանը Հայուեյից» (1976), «Երեսուն վայրկյան» (1980), «Լուսանկարչա­ կան ապարատի ժամանակաշրջանը» (1981) ևն: Ուշագրավ է «Ուղևորություն դեպի Արա­ րատ» (1975, հայ հրտ. «Դեպի Արարատ», 2000) ուղեգրությունը, որտեղ Ա. բացահայտում է իր ինքնությունը և շեշտ ում ազգ. ակունքնե­ րին վերադառնալու ձգտումը: ԱՌՅՈՒԾ ԱՎԱԳ (ծ.թ.անհտ, Խլաթ - 1905), հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ, ֆիդայի: ՀՀ Դ կուս-յան անդամ: 1895-97-ին կռվել է Աղբ­ յուր Սերոբի խմբում: 1897-98-ին զբաղվել է (ճարտա րի խմբում) Կովկասից Խլաթ զենք փո­ խադրելու գործով: 1901-ին անցել է Վան, ապա' Պարսկաստան, Կովկաս: 1905-ին Դարալագյազի շրջանում մասնակցել է հայ-թաթար. կռիվներին: Գնդակահարվել է կուս. կար­ գապահությունը խախտելու համար: ԱՌՍՏԱՄՅԱՆ Ժ ե կ ա Մելիքի [ծ. 14.9.1935, գ. Կաղարծի (այժմ' ԼԴՀ Մարտունու շրջանում)], Քիմիկոս: Քիմ. գիտ. դ-ր (1999), պրոֆ. (2001): Ավարտել է Ե Պ Հ (1958): 1961-ից աշխատում է Ե Պ Հ քիմ. ֆակ-ի վերլուծ. քիմիայի ամբիոնում: Աշխատանքները վերաբերում են լուծահանալուսաչափ. և լուծահանաֆլուորաչափ. եղա­ նակներով ծարիրի, երկաթի ու քրոմի միկրոքանակների որոշման հարցերին: Ցույց է տվել, որ ծարիրը, գալիումը, թալիումը առաջացնում են հիդրօքսոկոմպլեքսներ, որոնց իոնական ասո-


ԱՌՈԽՏԱՄՅԱՆ 117

Բ.Ի. Առուշանյան

ԼԱ . Առուշանյան

ցիաւոները լուծահանվում Են օրգ. լուծիչներով: Հեղինակ է ուս. ձեռնարկների: ԱՌՍՏԱՄՅԱՆ ՍերգԵյ Վ երդիի (ծ.9.6.1956, Ստեփանակերտ), նկարիչ: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1980): 1993-98-ին' ԼՂՀ նկարիչների միության նախագահ: Ստեղծել է գեղանկարչ. և գրաֆիկ, գործեր' «Նկարիչը և իր մոդելը», «Մայրու­ թյուն», «Հայեր, միացեք» (պաննո, երեքն էլ' 1989), «Նատյուրմորտ» (2000) ևն: ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ Բագրատ հսահակի [27.2. 1903, Հին Գորիս (այժմ' գ. Վերիշեն' ՀՀ Սյունիքի մար­ զում) ֊ 19.10.1994, Մոսկվա], գեներալ-լեյտենանտ (1945): Ավարտել է Ա. Մյասնիկյանի անվ. հայկ. միացյալ ռազմ, դպրոցը (1926), Մոսկվայի Մ. Վ. Ֆրունզեի (1936) և Գ Շ (1948) ռազմ, ակադ-ները: 1926-32-ին ծառայել է Հայկ. լեռնահրաձգ. դիվիզիայում, 1939-40-ին մասնակ­ ցել խորհրղա-ֆինն. պատերազմին: Հայրեն, պատերազմում (1941-45) եղել է բանակի շտ ա­ բի պետ, ռազմաճակատի հրամանատարի տե­ ղակալ, կորպուսի հրամանատար: Մասնակցել է Ուկրաինայի պաշտպանությանը, Դոնի Ռոս­ տովի և մի շարք այլ քաղաքների, Բելոռուսիայի, Մերձբալթիկայի ազատագրմանը, Արլ. Պրուսիայի մարտերին: Հետպատերազմյան տարի­ ներին դասախոսել է Գ Շ ռազմ, ակաղ-ում: Հեղինակ է ռազմագիտ. և ռազմապատմ. բնույթի աշխատությունների: ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ Լորենց Սողոմոնի (ծ. 6.7.1935, Բաքու), դերասան: ՀՀ ժող. արտիստ (2003): Ավարտել է Բաքվի գեղարվեստաթատեր. ինստ-ը (1957): 1957-62-ին' Լենինականի դրամատիկ., 1962-64-ին' ԵՌԹ, 1964-ից' Երևանի Սունդուկյանի անվ. թատրոնների դերասան: Լավագույն դե­ րերից են' Միշկին («Ապուշը», ըստ Դոստոևսկու), Վասիլ (ժ. Հարությունյանի «Ղազարը գնում է պատերազմ»), Կարլ Մոոր (Շիլլերի «Ավազակ­ ներ»), Վանահայր (Շանթի «Հին աստվածևեր»), Գ ա և (Չեխովի «Բալի այգին»), Ոստանիկ (Ա. Վարդանյանի «Ախացելը»): Նկարահանվել է կի­ նոյում («Նվագախմբի տղաները» (1960), «Ջրհո­ րի մոտ» (1970, երկուսն էլ' Հայֆիլմ), «Այդ քաղցր բառը' ազատություն» (1973, Մոսֆիլմ): ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ Շմավոն Մինասի [2(15). 1. 1903, գ. Մինքենդ (այժմ' ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանում) 25.1.1982, Երևան], կուս., պետ. աշխատող: ԽՄԿԿ անդամ 1926-ից: Ավարտել է Մոսկվայի

Սվերդլովի անվ. բարձրա­ գույն գյուղատնտ. կոմ. հա­ մալսարանը (1935): 19371938-ին' ՀԽՍՀ հողժողկոմ, 1938-46-ին' ՀԿԿ Լենինակա­ նի քաղկոմի առաջին, 19461947-ին' ՀԿԿ կենտկոմի քարտուղար, 1948-53-ին' Շ.Մ. Առուշանյան ՀԽ ՍՀ ավտոտրանսպորտի նախարար, 1953-54-ին' ՀԿԿ Երևանի քաղկոմի առաջին քարտուղար, 1954-63-ին' ՀԽՍՀ ԳԽ նա­ խագահության նախագահ, Խ ՍՀՄ (1937-50, 1954-66) և ՀԽՍՀ (1947-67) ԳԽ պատգմ.: ԱՌՈՒՇԱՆՈՎ Էռնեստ Կոնստանտինի (ծ. 4.2.1941, Բաքու), ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1984): Ավարտել է Ք իշնևի հա մալսարանը (1963): 1986-ից Մոլդովայի ԳԱ Կիրառ. ֆ իզի­ կայի ինստ-ի լաբորատորիայի վարիչ: Աշխա­ տանքները վերաբերում են կիսահաղորդիչների և դիէլեկտրիկների ֆիզիկային: Մշակել է П 3У 2 և П У 2 տիպի կիսահաղորդիչների միաբյուրեղների աճեցման մեթոդներ, որոշել դրանց գո­ տիական կառուցվածքը, լիցքակիրների ցրման մեխանիզմները: Առաջարկել և պատրաստել է ջերմառեզիստորներ, ջերմային հոսքի դետեկ­ տորներ, ճառագայթակայուն ենթակարմիր զտիչներ և ենթակարմիր ճառագայթման ըն­ դունիչներ: Մոլդ. ԽՍՀ Պետ. մրց. (1983): Երկ. Исследование бинарны х полупроводни­ ков, Киш инев, 1983 (համահեղինակ).

ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ Արսեն Արսենի (ծ. 28.7.1948, Երևան), ճարտարապետ: ճարտ-յան դ-ր (1998): Պրոֆ. (2003): Ավարտել է Ե Պ հ (1978), Մոսկվայի ճարտ-յան և քաղաքաշինության տեսության Հա մԳ Հհ (1992): 1971-75-ին աշխատել է Երևաննախագիծ ինստ-ում, 1975-80-ին' «Սոյուզսպորտնախագիծ» ինստ-ի Երևանի տարածքա­ յին արվեստանոցում: 1981-ից դասավանդում է ԵՊՃՇՀ-ում: 2000-ից' Քաղաքաշինության Գ Հ և նախագծային ինստ-ի տնօրեն: 1988-92-ին, որ­ պես «Արուճ» միջազգ. կազմակերպության նա­ խագահ, Մոսկվայի ճարտարագիտաշին. ինստ-ի և Արմ. ԲԵռլինի տեխ. համալսարանի համագոր­ ծակցությամբ, ղեկավարել է Արուճ ք-ի հատա­ կագծումը (1993): Ա-ի նախագծերով Դոնի Ռոս­ տովում կառուցվել է հեծանվատրեկ (1978), Երևանում' Ե Պ հ մանկապարտեզը (1980), ՄԵսրոպ Մաշտոցի անվ. համալսարանի շենքը (1981), Հրազդանում' Հիդրոերկրաբան, արշավախմբի շենքը և հանգստյան տունը (երկուսն էլ' 1980), Ալավերդիում' Ս. Գրիգոր Նարեկացի Եկեղեցին (2000): Հեղինակ է «Քաղաքաշինությունը սեյսմաակտիվ շրջաններում» (1998, ռուս.) գրքի: ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ Եգոր, Մ ե ն ա կ , Գ ր ի գ ո ր [1882, գ. Քռասնի (Արցախի Վարանդայի գա ­ վառ) - 1903, Բասեն], հայ ազգ-ազատագր. շարժման գործիչ: ՀՀԴ կուս-յան անդամ: Ավար-


ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ -------------------------118

տել է Շուշիի թեմ. դպրոցը (1900): Հեղինակ է բանաստեղծությունների, նա և Ավ. հսահակյանի «Մաճկալ Ես, բեզարած ես» Երգի Երաժշտության: 1900-ից քարոզչ. աշխատանք է տարել Բաքվի հայ բանվոր, շրջանում, ապա տեղափոխվել Կարս, քարոզել է գյուղերում, գործել Իշխանի, Կոլոտի և Թորգոմի հետ: Սասունցիներին օգնության գնացող Խանի «Կայծակ» ջոկատի «Մրրիկ» հեծելախմբի հրա­ մանատարն էր: Զոհվել է թուրք, զորամասի հետ Գ.Ա. Առոատամով Ա Հ. Առուստամով արյունալի կռվում: ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ Մամիկոն Առուստւսմի [7.2. ռուս-թուրք. պատերազմին (1877-78): 1879-ին 1910, գ. էրքեջ (այժմ' ԼՂՀ Շահումյանի շրջա­ Շուշիում բացել է գրադարան, իգական միջնա­ նում) ֊ 21.7.1995, Երևան], փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. կարգ դպրոցում անվճար ղասավանղել հիգիե­ դ-ր (1971), պրոֆ. (1972): Ավարտել է Աղրբեջանի նա: 1983-ին հաս. գործունեություն ծավալելու պետ. համալսարանի պատմության ֆակ-ը պատճառով աքսորվել է Ստավրոպոլ: 1985-ից (1946): 1947-86-ին ղասախոսել է ԵՊ Հ-ում աշխատել է Ս. Պետերբուրգի Ելինսկու կլինիկ, (1973-83-ին' գիտ. կոմունիզմի ամբիոնի վարիչ): ինստ-ում: Մասնակցել է 1892-ին ԱստրախաԱշխատությունները վերաբերում են, սոցիալիզ­ նում տարածված խոլերայի և 1899-ին Աստրամի զարգացման օրինաչափություններին: խանի նահանգում ու Կիրգիզիայի տափաստան­ Երկ. Սոցիալիստական երկրների համագործակ­ ներում բռնկված ժանտախտի համաճարակնե­ ցությունը և զարգացման մակարդակների աստիճա­ րի դեմ պայքարին: Գործուն մասնակցություն է նական հավասարեցումը, Ե., 1971: Տնտեսական փոխօգնության խորհրդի անդամ սոցիալիստական ունեցել Աստրախանի հայկ. գաղութի հաս. կյան­ երկրների ինտեգրացիայի մասին, Ե., 1974: Համաշ­ քին: Աշխատանքները վերաբերում են թոքաբոր­ խարհային հեղափոխական սիստեմի մի քանի օրի­ բերի պատճառագիտությանը, ձկնորս-բանվորնաչափություններ, Ե., 1983: ների բժշկ. օգնության կազմակերպման, բհրի, ԱՌՈՒՍՏԱՄՅԱՆ Վլադիմիր Երվանղի [ծ. ժանտախտի և խոլերայի հարցերի ուսումնասի­ 1.1.1934, գ. Սեյղիշեն (այժմ' գ. Խաչեն' ԼՂՀ Ասկե- րությանը: Ա. գիտականորեն հաստատել է ձկան րանի շրջանում)], ռաղիոէլեկտրոնիկայի և հաշ­ թույնի մանրէային բնույթը և մանրամասն նկա­ վող տեխնիկայի բնագավառի գիտնական: Տեխ. րագրել բոտուլիզմի կլինիկան: գիտ. ղ-ր (1981), պրոֆ. (1987): Ավարտել է Ե ՊՀ Ռուսաստանի Կառավարության մրց. (հետ­ (1958): 1958-84-ին' Երևանի Մաթ. մեքենաների մահու): Երկ. О п р и р о д е р ы б ь е го яда. Т е к с т и доп. п о д го ­ Գ Հ հ էլեկտրոնային նախագծման լաբորատո­ րիայի վարիչ, 1984-92-ին' Երևանի կապի միջոց­ т о в и л и к изд. Л. А О га н е с я н и А. С. К ц о я н , Е., 1958. ների Գ Հ հ տնօրեն, 1992-ից' ՀՊ ՃՀ ռադիոտեխնի­ ԱՍԱՊՈՎ, Ա ս տ վ ա ծ ա պ ո վ (ծ. և մ. թթ. կայի և կապի համակարգերի դեպարտամենտի անհտ), XVII դ. տաղերգու: Ապրել է Սպահանում պրոֆ. (1995-2001 ֊ին' համանուն ամբիոնի վա­ և հանդես է եկել «Սպահանցի» անունով: Կար­ րիչ): Աշխատանքները վերաբերում են հաշվող, ծիք կա նաև, որ նորջուղայեցի է: Հեղինակ է ան­ տեխնիկային, ռաղիոէլեկտրոնիկային, թվային տիպ տաղերի, որոնցում իրեն անվանել է «Խակապին: Հեղինակ է ուս. ձեռնարկի: Հեռահաղոր- ւարեալ Ասապով», «Կոյր Ասապով», «խեւ Ասապով», «Խեւ Աստուածապով», «Ողորմելի Ասղակցության միջազգ. ակադ-ի անդամ (1999): Երկ. Կիբեռնետիկան և նրա կիրառումը արդյու­ տուածապով»: Պահպանվել էնրա և Տերոն գրչի նաբերության մեջ, Ե., 1963: ձեռքով 1671-72-ին Նոր Զուզայում ընդօրինա­ ԱՌՈՒՍՏԱՄՈՎ (Առուստւսմյան) ԳԵորգի Արկա- կած մի ձեռագիր, որ գտնվում է Թեհրանում: Գրկ. Ա կ ի ն յ ան Ն., Ասապով, ժ է դարու (1670) ղիի (28.7.1919, Կիսլովողսկ - 22.1.1945, Բիշովստալ), Խորհրղ. Միության հերոս (հետմահու, տաղասաց մը, ՀԱ, 1931, № 8-9: 27.6.1945), գվարդիայի ավագ լեյտենանտ: 1939- ԱՍԱՏՐՅԱՆ ԱՆԺելա Բորիսի (1924, Երևան ին զորակոչվել է բանակ, մասնակցել Արմ. Ուկ­ 1995, Երևան), կենսաքիմիկոս: Բժշկ. գիտ. դ-ր: րաինայի ազատագրմանը, խորհրդա-ֆինն. պա­ Ավարտել է Ե Բ հ (1948): 1949-69-ին' ՀԽ ՍՀ տերազմին: Հայրեն, պատերազմում (1941-45) առողջապ. նախ-յան Կուրորտաբանության և 1 -ին ուկր. ռազմաճակատում հետախուզ. ստո­ ֆիզիոթերապիայի Գ Հ հ կենսաքիմիայի լաբո­ րաբաժանման հրամանատար: Հերոսի կոչման րատորիայի և իզոտոպային կաբինետի վարիչ, արժանացել է Բիշովստալ ք-ի մոտ տեղի ունե­ 1969-95-ին' կլինիկ, կենսաքիմիայի բաժան­ ցած մարտում ցուցաբերած արիության համար: մունքի գիտ. ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում են տարբեր հի­ ԱՌՈՒՍՏԱՄՈՎ (Առուստւսմյան) Մարգար Հով­ հաննեսի [1854, Շուշի - 1.11.1901, Արմավիր, վանդությունների դեպքում կենսաքիմ. և ախտաթաղված է Շուշիում], համաճարակաբան: Բժշկ. բանագենետիկ. գործոնների վրա «Արզնի» և գիտ. ղ-ր (1889): Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի «Ջերմուկ» հանք, ջրերի և բարձրլեռն. կլիմայի ազ­ բժշկավիրաբուժ. ակադ. (1877): Մասնակցել է դեցության մեխանիզմների ուսումնասիրությանը:


ԱՍԱՏՐՅԱՆ Աշոտ Մկրտչի (ծ. 10.8.1951, դ-ր (1930): ՀՀԴ կուս-յան ԱՍԱՏՐՅԱՆ Երևան), հելմինթոլոգ-մակաբուծաբան: ԿԵնսբ. անդամ (մինչև 1937-ը): -------------------------գիտ. դ-ր (1998): Ավարտել է Հ Պ Մ Ի կենսաբա- Ավարտել է Բեռլինի բարձնաքիմ. ֆակ-ը (1979): 1979-2001 ֊ին աշխատել րագույն քաղ. դպրոցը, է ՀՀ ԳԱ Ա Կենդանաբանության ինստ֊ում, ապա' Պրահայի համալսարանի փիլ-յան բաժի­ 20 0 1 - ից' Մոլեկուլային կենսաբանության նը (1930): Մասնակցել է Հայաստանում 1921-ի ինստ-ի մոլեկուլային կենսաբանության հի­ Փետրվարյան ապստամբությանը, որի ճնշումից մունքների լաբորատորիայի հիմնադիր-վարիչ: հետո, խուսափելով ձերբակալությունից, անցել Աշխատանքները վերաբերում են զոոնոզնե- է Թավրիզ, այստեղից էլ' Բուլղարիա: Սոֆիարի կանխարգելման, վաղ ախ տ որոշման և յում ուսուցչություն է արել Գևորգ Մեսրոպ ճե­ բուժման հարցերին: մարանում, հիմևադրել և խմբագրել է «Խռովք» ԱՍԱՏՐՅԱՆ Գառնիկ ՍԵրոբի (ծ. 7.3.1953, (1932), «Ցեղ և Հայրենիք» (1936, Ն. ԱստվածաԹեհրան), բանասեր-պատմաբան: Բանասիր. տուրյանի հետ), «Տարոնի Արծիվ» (1938-39), գիտ. դ-ր (1990), պրոֆ. (1995): Ավարտել է Ե Պ Հ «Ռազմիկ» (1937-44, Գ. ՆժդեհիհէԱՀ) պարբ-նե(1976): 1983-89-ին' ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտու­ րը: Քաղ. գործունեության համար 1944-ին ձեր­ թյան ինստ-ի արլ. բանասիրության, 1989-96- բակալվել է, ուղարկվել Բւրալի բանտ: Ազատ­ ին' Իրանի բաժինների, 1997-ից' Ե Պ Հ իրանա­ վել է համընդհանուր ներումով, 1955-ին: Ա. Եղել է Նժդեհի նվիրյալ համախոհն ու զի­ գիտության ամբիոնի վարիչ, 1996-ից' Իրանագիտ. կովկասյան կենտրոնի տնօրեն, 1993-ից' նակիցը 1930-ական թթ. Հայկական ցեղակրոն «հրաննամե», 1997-ից' «Իրան և Կովկաս» շարժման ծավալման և հիմնավորման գոր­ ծում, նրա երկերի լավագույն մեկնիչն ու խմբա­ հանդեսների գլխ. խմբագիր: Աշխատությունները վերաբերում են իրան, գիրը: Հեղինակ է «Ցեղանենգ շեյթանը» (1933), նախաիսլամ. պատմության, մշակույթի, իրան, «Մտածումներ հայկական ճգնաժամի, Հայ հե­ ազգագրության, ազգաբանության, քրդա ­ ղափոխության և Մայիս 28-ի մասին» (1933), գիտության խնդիրներին («Բախ տ իարների «Հայաստան: Արիական նախադիրը Առաջաազգագրությունը», 1987, «Բա խ տ իարների ւոր Ասիայում» [1942, Ա գիրք (Բ գիրքը անտիպ պոեզիան», 1995, «Իրանի զրադաշտականնե­ է), վերահրտ., 2000 ] մենագրությունների, բազ­ րի ազգագրությունը և մշակույթը», 2 0 0 1 , երեքն մաթիվ հոդվածների: Երկ. Արթնացիր, հայ մարդ, Ե., 1998: էլ' անգլ., «Միջին պարսկերենի և պարթևերենի Գրկ. Լ ա լ ա յ ա ն Մ., Տարոնական շարժումը: դերբայական համակարգը», 1989, ռուս.): Հայկ Ասատրյան, Ե., 2002: ԱՍԱՏՐՅԱՆ Գեդա մ Մագնոսի (27.11.1920, ԱՍԱՏՐՅԱՆ Հրաչյա Մանվելի (ծ. 14.4.1952, Երևան - 16.12.1995, Երևան), նկարիչ: ՀԽՍՀ Երևան), ֆիզիկոս-տեսաբան: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր վաստ. նկարիչ (1967): Ավարտել է ԵԳՈՒ (1939), (1990): Մ.Ե. Ասատրյանի որդին: Ավարտել է Ե Գ Ի (1951): 1951-59-ին դասավանդել է ԵԳԹ ԻԵ Պ Հ (1974): 1977-ից աշխատում է ԵՖԻ-ում, ում: 1959-ից Հայկ. հեռուստաստուդիայում 1992-94-ին' փոխտնօրեն, 1997-98-ին' ՀՀ գի­ ձևավորել է «Ջրհորի մոտ» (ըստ Ս. Զորյանի, հե­ տության և կրթության փոխնախարար, 2 0 0 1 ռուստաֆիլմ, 1970), «Շողոքորթը» (ըստ Հ. Պաից' Ե Ֆ Ի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբե­ րոնյանի, 1984), «Մամփրե արքան» (ըստ Մ. Գալ­ րում են տարր, մասնիկների ֆիզիկային, ծ-մեշոյանի, 1986) հեռուստաներկայացումները ևն: զոնների հազվագյուտ տրոհումներին, տարր, ԱՍԱՏՐՅԱՆ Գա վիթ Գեղամի (ծ. 7.4.1940, մասնիկների գերհամաչափությանը, Հիգսի Երևան), ռադիոտեխնիկայի բնագավառի գիտ­ մասնիկներին, մեծ միավորման տեսություննե­ նական: Տեխ. գիտ. դ-ր (2001): Ավարտել է Ե Պ Ի րին, քվանտային քրոմոդինամիկային: (1962): 1967-78-ին աշխատել է տարբեր հաշվող, ԱՍԱՏՐՅԱՆ Մամիկոն Վահանի (ծ. 23.7.1929, կենտրոններում, 1978-2002-ին' Ռադիոֆիզ. չա­ Թիֆլիս), փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1982), փումների ԳՀԻ-ում, 1998-2002-ին' փոխտնօրեն, պրոֆ. (1985): Ավարտել է Ե Պ Հ միջազգ. հարա­ 2002- ից' ՀՀ ԳԱԱ Ինֆորմատիկայի և ավտոմա­ բերությունների ֆակ-ը (1953): 1957-68-ին դատացման հիմնախնդիրների ինստ֊ում: սավանդել է Տոմսկի բժշկ., ապա' մանկավարժ, Աշխատանքները վերաբերում Են տվյալնե­ ինստ-ներում, 1968-ից դասախոսում է ԵՊՀ-ում: րի, ազդանշանների և պատկերների մշակման Աշխատությունները վերաբերում են փիլ-յան մաթ. մեթոդներին, կիրառ. ռադիոֆիզիկայում գոյաբանությանը, իմացաբանությանը, փիլ-յան ճառագայթող օբյեկտների բնութագրերի չափ­ և գիտության մեթոդաբանությանը: ման և տվյալների մաթ. մշակման Եղանակնե­ Ֆուլբրայթի կառավար, մրց. (ԱՄՆ, 1998): րին, գիտության տարբեր բնագավառներում Երկ. Օրենքը և նրա դրսևորումները, Ե., 1977: Փի­ դրանց կիրառման և մոդելավորման խնդիրնե­ լիսոփայության մեթոդների առանձնահատկություն­ րին: Համահեղինակ է «Հավանականություն և ների մասին, Ե., 1985: З а к о н и у с л о в и е , Е., 1989; կիրառական վիճակագրություն» (2000 ) բուհ, М а р к с и з м - л е н и н и з м с т о ч к и з р е н и я м е т о д о л о ги и н а у к и , Е., 2000. դասագրքի: ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1985): ԱՍԱՏՐՅԱՆ Հայկ Կիրակոսի [5.2.1900, գ. Երից ԱՍԱՏՐՅԱՆ Մանվել Եգորի [30.4.1926, գ. (Ալաշկերտի գավառ) - 13.1.1956, Սոֆիա], փի­ Արագած (ՀՀ Արմավիրի մարզ) ֊ 25.1.2000, լիսոփա, ազգ-քաղ.գործիչ, խմբագիր: Փիլ. գիտ. Երևան], լեզվաբան: Բանասիր. գիտ. դ-ր


ԱՍԱՏՐՅԱՆ

(1970), պրոֆ. (1973): Հ.Մ. Ասատրյանի հայրը: 12 0 Ավարտել է Ե Պ Հ (1951): 1954-ից դա սա խ ոսել է ԵՊՀ-ում: Աշխատությունները նվիրվա ծ են ար­ դի հայոց լեզվի քերականությանը և հայ բար­ բառագիտությանը («Բայի սեռերը ժամանա­ կակից հայերենում», 1959, «Ուրմիայի (Խոյի) բարբառը», 1962, «Լոռու խոսվածքը», 1968, «ժա մա նա կա կից հայոց լեզու, ձև ա բա ն ու­ թյուն», 1983, «ժամանակակից հայոց լեզու, շարահյուսություն», 1987) ևն: ԱՍԱՏՐՅԱՆ Նելլի Օնիկի (ծ. 6.10.1944, Երևան), նկարչուհի: Ավարտել է ԵԳՈՒ (1966), Ե Գ Թ հ (1971): Ստեղծագործում է հիմնակա­ նում գոբելենի և գրաֆիկայի բնագավառում: Գործերից են' «Պոեզիա: Հայաստան» (1975, Կ. Դեմիրճյանի անվ. մարզահամերգ. համալիր), «Երիտասարդություն» (1976, Երիտասա րդու­ թյան պալատ), «Դիլիջան» (1977, Դիլիջանի կինեմատոգրաֆիստների տուն, երեքն էլ' գո­ բելեն), «Քրիստ ոսի փորձությունը անա պ ա ­ տում», «Ադամն ու Եվան դրախտում» (երկուսն էլ' 1996, գրաֆիկ, շարքեր) ևն: Ա-ի «Բեատրիչեն ուղեկցում է Դանթեին յոթերորդ Երկինք» և «ԲԵատրիչեն ու Դանթեն դրախտի դռների մոտ» (երկուսն էլ' 2 0 0 1 ) գրաֆիկ, գործերը ցու­ ցադրվել են Ռավեննայում: Անհատ, ցուցա­ հանդեսներ' Երևանում (1996, 2004): ԱՍԱՏՐՅԱՆ Նվա րդ Դազւսրի (ծ. 25.5.1925, գ. Գյոմուր' Նախիջևանի Շահբուզի շրջան), դե­ րասանուհի: Ադրբ. ԽՍՀ ժող. արտիստ (1979): Ավարտել է Բաքվի թատեր. ուսումնարանը (1944), Բաքվի հայկ. թատրոնի դրամատիկ, ստուդիան (1947): 1949-ից' Ստեփանակերտի թատրոնի դերասանուհի: Դերերից են' Ռոզալիա (Շիրվանզադեի «Պատվի համար»), Նանար (Արաքսմանյանի «Վարդեր և արյուն»), Նաստյա (Գորկու «Հատակում»), Նվա րդ (Բ. Սեյրանյանի «Սամվել»): ԱՍ ԱՏՈՒՐ (Աստվածատրյան) Գևորգ Կոնստանտինի (6.6.1868, Թիֆլիս - 7.10.1937, Երևան), բանասեր, մանկավարժ, թարգմանիչ: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը, Ս. Պետերբուրգի հնւսգիտ. ինստ-ը և արլ. լեզուների դասընթաց­ ները: 1921-ից դասախոսել է ԵՊՀ-ում: 1887-ից հավաքել, մշակել է հայ ժող. ավանդազրույցներ, որոնք հրատարակվել են «Հայավանդ» (1927) խորագրով: Գրել է ուսումնասիրություններ Սայաթ-Նովայի, Շոթա Ռուսթավելու և Շամչի Մելքոյի կյանքի ու ստեղծագործությունների մասին, հրատարակել է «Մերձարևելքի գրականության պատմությունը» (1931), կազմել Գ. Սունդուկյանի լեզվի բառարան: Ա. փորձել է մշակել Նահապետ Քուչակի քառյակները («Սիրո Երգիչ Նահապետ Քուչակի երգերը», 1905): ԱՍԱՏՈՒՐ Զապել, տես Սիպիլ՝. ԱՍԱՏՈՒՐ (Ասաւոուրյան) Հրանդ [10(22).8 . 1862, Կ. Պոլիս - 5.6.1928, Կ. Պոլիս], գրակ-հաս. գործիչ, հրապարակախոս, գրաքննադատ:

Ավարտել է Փարիզի իրավաբ. վարժարանը (1884): Կ. Պոլսում աշխատել է որ­ պես իրավաբան: Գրչակից­ ների հետ 1876-ին հիմնադ­ րել է Հայ գրական ընկերու­ թյունը, 1879-ին' Կիլիկյան ընկերությունը: 1892-98-ին' «Մասիս» շաբաթաթերթի խմբագիր: Լույս է ընծայել «Պատանեկան ներշնչումՀ. Ասատուր ներ» (1879) գեղ. ստեղծա­ գործությունների ժող.: Ա. հիմնականում զբաղվել է գրաքննադա­ տությամբ: «Դիմաստուերներ» (1921) գրքում ներկայացրել է հայ գրակ-հաս. գործիչներ Ս. Տյուսաբի, Գ. Օւոյանի, Հ. Պարոնյանի, Մ. Մամուրյանի, Գ. Չիլինկիրյանի կյանքը և գործու­ նեությունը: Կնոջ' Սիպիլի աշխատակցությամբ կազմել է հայոց լեզվի և գրակ-յան դասագրքեր («Նոր թանգարան հայերէն լեզուի», 1929 ևն): Ա-ի ստեղծագործ, ժառանգության մասն են կազմում նա մա կները (Ասատուր, «Սիրային նամակներ», 2 0 0 1 ): Գրկ. Ա զ ա տ յ ան Թ., ժամանակակից դէմքեր. Ձւսպել եւ Հրանդ Ասատուր, Կ. Պ., 1937: Հւսյրւսպ ե տ յ ա ն Ս.Պ., Հրանդ Ասատուր: Կեանքը եւ գործը, Լոս Անջելես, 1979:

ԱՍԱՏՈՒՐՅԱՆ Հսսկոբ Հովհաննեսի [3.3.1903, գ. Չոմախլու (Կեսարիայի գավառ) - 2003], գրող: Փրկվելով Մեծ եղեռնից' 1920-ին հաս­ տատվել ԱՄՆ-ում: Ա-ի «Անդաստան» (1946) բանաստեղծությունների գիրքն արտացոլում է հայրենի հողից կտրված հայի տվայտանքը: Նրա «Հովակիմի թոռները» (1965), «Հովակիմի թոռնորդիները» (1982), «Տօ, լա'ճ տնաւեր» (1986) վեպերը սփյուռքահայ արձակի նվա ­ ճումներից Են: Ա. գրել է նա և «Կոմիտաս վար­ դապետ եւ հայ երգը» (1962) աշխատությունը, Հայաստանի կյանքն ու մշակույթը ներկայաց­ նող Երկեր («Քարի եւ հողի պատմութիւն», 1969, «Պարոյր Սեւակի հետ», 1971): Երկ. Հարիւրամեակ, հանդիպումներ, յուշեր, Նյու Տորք, 1978: Գրկ. Թ ա մ ր ա զ յ ա ն Հ., Հակոբ Ասատուրյան: Կյանքը և գործը, Ե., 1993:

ԱՍԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱ9Ի (ծ. և մ. թթ. անհտ), XVII դ. գիտնական, բժիշկ: ՍԵբաստիայի հայ բժշկ. դպրոցի ներկայացուցիչներից: Գրել է «Գիրք բժշկական արհեստի» (1614) բժշկարանը' հինգ­ լեզվյան բժշկ. բառարանի հավելվածով (Մատե­ նադարան, ձեռ. № 413): Գիրքն ընդգրկում է 140 գլուխ: Այն օտարազգի և հայ (Մխիթար Հերացի, Ամիրդովլաթ Ամասիացի և ուր.) բժիշկների կո­ րած աշխատությունների պատառիկների խմբագրությունն է: 1625-ին Ա. Ս. խմբագրել է XII դ. ասորի բժիշկ Աբու Սաիդի «Յաղագս կազ­ մութեան մարդոյ» (հրտ.' 1974, հայ., ռուս.) եր­ կը. ընդգրկել է աչքի կազմության մասին Մխի­ թար ՀԵրացու ակնաբուժության վերաբերյալ աշխատությունից (այժմ' կորած) մի հատված: Ենթադրվում է, որ Ա.Ս-ուն է պատկանում նա և


Երկ. Կոնստրուկտիվ բետոնների կազմի նախագծում, Ե., 1998 (համահեղինակ):

Ս.Ա. Ասլ ամազաշվիլի

Մ.Ա. Ասլամազյան

«Դուռն որ ցուցանէ զպատճառներն» խորագ­ րով անանուն բժշկ. բնագիրը: Կազմել է նա և տոմար, աղյուսակներ (լուսնացույց, ա մսա ­ ցույց): Հայտնի է նա և որպես տաղասաց: Երկ. Գիրք բժշկական արհեստի (քննական բնագիր, ա շխատա սիր.'ԴՄ. Կարապետյանի), Ե., 1993:

ԱՍԱՔԻ ԳԵՈՐԳԵ [1 (12).3.1788, Հերցա (Բուկովինա) - 12(24). 1 1 . 1869, Ցասսի], գրող, լու­ սավորիչ: Փիլ-յան դ-ր: Սովորել է Լվովում (1796-1804), ա պ ա' Վիեննայում և Իտալիայում: Ռում. և մոլդով. գրակ-յան պատմության մեջ նշանակալի դեր են կատարել Ա. Գ-ի բա­ նաստեղծությունները, առակները, պատմ. նորավեպերը [«Ընտիր առակներ», «Բանաստեղ­ ծություններ» (Երկուսն էլ' 1836, ժող-ներ), «Իշ­ խանուհի Ռոքսանա» (1841), «Մոլդավուհի Ելենան» (1851), «ճերմա կ հովիտը» (1855)]: Մոլդովայում բացել է առաջին ազգ. դպրոցը և ճարտ ա րագիտ. ուսումնարանը: Կա զմա կեր­ պել է ռում. առաջին թատեր, ներկայացումնե­ րը (1816), Ցասսիում հիմնել փիլ., իրավունքի և աստվա ծաբան. Միհըյլյան ակադ. (1835), երաժշտադրամատիկ. դպրոց (1836), գրել է պիեսներ, զբաղվել նկարչությամբ: Իր հիմնադ­ րած «Ալբինա» (1835) տպարանում հրա տա­ րակել է իր խ մբա գրա ծ լրա գրերը և գիտ. պարբ-ները [«Գազետ դը Մոլդովա» («Մոլդովական լրագիր»), «Ալբինա Ռ ոմընեա սկը» («Մեղու Ռումինիո»)], լուսաբանել է հայկ, մշակութ. հարցեր, տպագրել նմուշներ հայ գրակից, կազմել «Ֆրանս-ռումինական հանրագի­ տարանը»: Լույս է ընծայել «Վավերաթղթերի հավաքածու» ժող. (1853, ռում.), որն արժեքա­ վոր նյութեր է պարունակում մոլդովահայության մասին: 1890-ին Ցասսիում նրա պաւովին կանգնեցվել է հուշարձան: ԱՍԻՐՅԱՆ Ալբերւո Միքայելի (ծ. 6.9.1933, Կիրովաբադ, այժմ' Գյւսնջա' Ադրբեջանում), ճարւոարագեւո-շինարար: Տեխ. գիտ. դ-ր (2000), պրոֆ. (2001): Ավարտել է Ե Պ Ի (1956): 1959-68-ին աշ­ խատել է Շինանյութերի և կառուցվածքների հայկ. ԳՀԻ-ՈԼմ, 1968-90-ին' ԵՊԻ-ՈԼմ, 1990-ից' ԵՊ ՃՇՀում, 1993-ից'շին. տեխնոլոգիայի ֆակ-ի դեկան: Աշխատանքները վերաբերում Են կոնստ­ րուկտիվ թեթև բետոնների, նախ ահարված եր­ կաթբետոնե կառուցվածքների, բարձր ամրու­ թյան բետոնների տեխնոլոգիաներին: Հեղի­ նակ է ուս. և մեթոդ, ձեռնարկների:

ԱՍԼԱՄԱՋՅԱՆ ---------------------------

121 ԱՍԼԱՄԱՏԱՇՎԻԼԻ (Ասլամազյան) Սուրեն Արտեմի [4.3.1914, գ. Կավթիսխևի (այժմ' Վրաստանի Կասպիի շրջա ­ նում) - 22.11.1970, Թբիլիսի], Խորհրդ. Միու­ թյան հերոս (22.2.1944), գվարդիայի սերժանտ: Հայրեն, պատերազմում (1941-45) մասնակցել է Հս. Կովկասի պաշտպանությանը, Ուկրաի­ նայի, Մոլդավիայի, Ռումինիայի, Հունգարիայի, Չեխ ոսլովա կիա յի ազատագրմանը: Հերոսի կոչման արժանացել է Դնեպրի գետանցման ժամանակ (1943-ի սեպտ.) ցուցաբերած խիզա­ խության համար: ԱՍԼԱՄԱՏՏԱՆ Երանուհի Արշակի [15(28).4. 1910, գ. Բաշ Շորագյալ (Կարսի մարզ) - 4.2. 1998, Մոսկվա], Նկարչուհի: ՀԽ ՍՀ վաստ. նկա­ րիչ (1965): Մ. Ա. Ասլամազյանի քույրը: Ավար­ տել է ԵԳԱՏ (1929), ԼԵնինգրադի գեղանկարչու­ թյան, քանդ-յան և ճարտ-յան ինստ-ը (1939): Ստեղծել է բնանկարներ, նատյուրմորտներ, դի­ մանկարներ, պաննոներ: Գործերից են' «Աշխա­ տանքի հերոս Խ. Վարդանյանի դիմանկարը» (1946), «Արագածի հովիտը» (1955, երկուսն էլ' Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա), «Հ. Ա. Օրբելու դիմանկարը» (1951), «Այրիվանք» (1956, Երկուսն էլ' ՀԱՊ), «Լավաշ են թխում» (1955), «Նատյուրմորտ: Արևելյան ամանեղեն» (1967, երկուսն էլ' Դրեզդենի պատկերասրահ), «Հայաստանի մրգերը» (1985): Անհատ, ցուցահանդեսներ Մոսկվայում և Լենինգրադում (1958): Գրկ. Այ վ ա զ յա ն Մ., Երանուհի Ասլամազյան (կյանքն ու գործունեությունը), Ե., 1975: А с л а м а з я н Е р а н у и А р ш а к о в н а . В ы с т а в к а п р о и з в е д е н и й , М ., 1978.

ԱՍԼԱՄԱՏՏԱՆ Լևոն [15(27). 12.1894, Թիֆլիս 1973, Թբիլիսի], նկարիչ: Սովորել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանում (1903-09), ԳԵղարվ-ը խրախուսող կովկաս. ընկերության Թիֆլիսի գեղանկարչության և քանդ-յան դպրոցում (1910-11): 1924-27-ին դասավանդել է Թիֆլիսի Հայարտանը: Հեղինակ է ինքնատիպ բնանկար­ ների և նատյուրմորտների [«Շոգ օր» (1917), «Օրթաճալա» (1917), «Նատյուրմորտ խնձոր­ ներով», «Բակ», «Տներ» (1920-ական թթ.) ևն]: ԱՍԼԱՄԱՏՏԱՆ Մարիամ Արշակի [20.10 (2.11). 1907, գ. Բաշ Շորագյալ (Կարսի մարգ) - 25. 10.1997, Երևան], նկարչուհի: Ե.Ա. Ասլամազյա֊ ն իքույրը: ՀԽ ՍՀ ժող. նկարիչ (1965): Ավարտել է ԵԳԱՏ (1929), ԼԵնինգրադի Պրոլետ, կերպարվ-ի ինստ-ը (1933): Աշակերտել է Ս. Աղաջանյանին, Ս. Առաքելյանին, Կ.Ս. ՊԵտրով-Վոդկինին, Ա. Ի. Սավինովին: Ա-ի արդիական թեմայով գեղանկարչ. կոմպոզիցիաներում առկա է կերպարվ-ի ազգ. նկարագիրը («Հերոսի վերադարձը», 1943, «Հերոսի Երգը», 1944, երկուսն էլ' ՀԱՊ): Ստեղծել է հայկ. կենցաղը, բնությունը պատ­ կերող կոմպոզիցիաներ, բնանկարներ, նատյուր-


Ա ՍԼԱՄԱՏՅԱՆ մորտներ, դիմանկարներ, -------------------------- կիրառ. իրեր ևն [«Կոլտըն12 2 տեսուհի Ծաղիկը» (1956, էստոնիայի կերպարվ-ի թանգարան, Տալլին), «Գառնիի բնանկար» (1956, Տրետյակովյան պատկերասրահ, Մոսկվա), «Հյու­ րընկալություն» (1957, Արևելքի ժողովուրդների արվ-ի թանգարան, Մոսկվա), «Հայուհի» (1959, դեկորատիվ ափսե, Ռուս, թանգարան, Ս. Պետերբուրգ), «Հին հայկական պղնձե ամանեղեն» (1982), «Մանուշակներ և հին հայկական սպասք» (1984), «Ինքնանկար կարմիր զգեստով» (1985) ևն]: Անհատ, ցուցահանդեսներ' Մոսկվայում (1958, 1997), Լենինգրաղում (1958): Ջ. Ներուի (1973), Գ. Մասերի (1976) անվ. մրց-ներ: Գրկ. Մարիամ Ասլամազյան: ՀՍՍՀ ժող. նկարիչ (կյանքը և ստեղծագործությունը), Ե., 1971: Ц ы р л и н И .И ., М а р и а м А р ш а к о в н а А с л а м а з я н , М ., 1962; С а ­ р а б ъ я н о в А . Д , М а р и а м А с л а м а з я н , М ., 1979.

ԱՍԼԱՄԱՏՅԱՆ ՍԵրգեյ (Սարգիս) Զա քա րի [2(14). 2.1897, Մոզղոկ ֊ 27.9.1978, Մոսկվա], թավջութակահար, մանկավարժ: ՀԽ ՍՀ ժող. արտիստ (1945): Սովորել է Մոսկվայի կոնսեր­ վատորիայում (1915-18 և 1922-27): 1937-ից ղա սա վա նղել է նույն կոնսերվա տ որիա յում (պ րոֆ .' 1947-ից): 19 25-68-ի ն ' Կոմիտ ա սի անվ. քառյակի հիմնադիր-անդամներից: Կա­ տարել է փոխադրումներ լարային քառյակի, լարային նվագախմբի, թավջութակահարների անսամբլի համար: Կոմիտասի մի շարք երգե­ րի Ա-ի մշակումները («Շողեր ջան», «Հաբըրբան», «Չինար ես», «Գարուն ա», «Քելեր-ցոլեր», «Երկինքն ամպել ա» ևն) հայկ. կվարտե­ տային գրակ-յան լավագույն էջերից են: Խ ՍՀՄ (1946), ՀԽ ՍՀ (1965) Պետ. մրց-ներ: Գրկ. Д а в и д я н Р., С а р к и с А с л а м а з я н , Е., 1972.

Ս.Զ. Ասլամազյան

Ա Մ Ասլան

(1982) և արտասահմ. մի շարք երկրների ակար­ ների ու գիտ. ընկերությունների անդամ: Աննա Ասլանի անվ. (ԳԴՀ, 1983), «Հաղթանակի ար­ ձան» համաշխ. մշակութ. (Իտալիա, 1984) և այլ մրց-ներ: Ա-ի անունը քանդակվել է Հիպոկրատի մարմարե հուշարձանին (Հունաստան): ԱՍԼԱՆ Գրեգուար [Ասլանյան Գրիգոր Գալուստի, 28.3.1908, Կ. Պոլիս - 1982, Քորնուա (Մեծ Բրիտանիա)], դերասան: Գործունեությունն սկսել է Ֆրանսիայում' որպես էստրադայի եր­ գիչ: Նկարահանվել է «Զբաղվիր Ամելիայով», «Կարմիր պանդոկ», «Օազիս», «Գլորիա» և այլ ֆիլմերում, խաղացել Ներկայացումներում: ԱՍԼԱՆ Ռաուլ [Ասլանյան Տիգրան, 16.10.1886, Սալոնիկ - 1958, Վիեննա), դերասան, ռեժիսոր: Դերասան, վարպետության դասեր է առել Ա. Ձոնենթալից: 1906-ից' Համբուրգի, ԲԵռլինի, Գրացի, Շտ ուտ գարտ ի և այլ թատրոնների, 1920-ից'Վիեննա յի «Բուրգթեատրի» (1945-48ին' տնօրեն) դերասան և ռեժիսոր: Դերերից են' Հա մլետ , Կորիոլան (Շեքսպ իրի «Հա մլետ », «Կորիոլան»), Ֆրա նց Մոոր (Շիլլերի «Ավա­ զակներ»): Բեմադրել է Լեսսինգի, Գյոթեի, Իբսենի և այլոց պիեսներից: Վիեննայի Երա ժշտ ությա ն և թատրոնի ակադ-ի պատվ. անդամ (1954):

ԱՍԼԱՆ Աննա Մըրգըրտի [Ասլանյան Աննա Մկրտչի, 1(13). 1.1897, Բրըիլա (Ռումինիա) 20.5.1988, Բուխարեստ], բժիշկ, ծերաբան-ծերաբույժ: Ռումինիայում ծերաբանների և ծերա­ Գրկ. A s l a n D., Nichts Menschliches ist mir Frend, բույժների դպրոցի հիմնադիրը: Բժշկ. գիտ. դ-ր Lebensbericht iiber R.A., Wien, 1953. (1961), պրոֆ. (1945), ՌԱՀ Բ ԳԱ (1969), Ռումի- ԱՍԼԱՆՅԱՆ Ալեքսանդր Ստեփանի [ծ. 12.9. նիայի ԳԱ (1974) ակադ., ՌԱՀ վաստ. բժիշկ 1934, գ. Նորաշեն (այժմ' ԼԴՀ Հադրութի շրջա­ (1973), Ռումինիայի գիտ. վաստ. գործիչ (1977), նում)], գեներալ-մայոր (14.2.1977): Ավարտել է Ռումինիայի սոցիալ. աշխատանքի հերոս (1971): Թբիլիսիի ռազմ, ուսումնարանը (1956): Ծառայել Ավարտել է Բուխարեստի համալսարանի է ԽՍՀՄ ԶՌւ տարբեր ռազմ, օկրուգներում, 1988-ի բժշկ. ֆա կ-ը (1922): 1948-52-ին' Բուխարեստի հունվարից' Լենինգրադյան ռազմ, օկրուգում: ներզատաբանության ինստ-ի ֆիզիոլոգ, կլինի­ ԱՍԼԱՆՅԱՆ Աշոտ Տիգրանի [7.2.1919, Քա ր­ կայի, 1952-ից' Կ. Պարհոնի անվ. ծերաբանու­ վանսարա (այժմ' ք. Իջևա ն) - 17.3.1989, թյան և ծերաբուժության ինստ-ի տնօրեն: Երևան], երկրաբան: Երկրաբանահանքաբան. Աշխատանքները վերաբերում են փ որձա ­ գիտ. դ-ր (1957), պրոֆ. (1960), ՀԽ ՍՀ ԳԱ ակադ. րար., կլինիկ, և սոցիալ. ծերաբանության հարցե­ (1986, թղթ. անդամ' 1965-ից): ՀԽ Ս Հ գիտ. րին: Վաղաժամ ծերացումը կանխելու նպատա­ վաստ. գործիչ (1961): Ավարտել է Ե Պ Հ (1941): կով Ա. առաջարկել է նովոկաինի լուծույթներ' Նե­ 1954-65-ին' ՀԽ ՍՀ երկրբ. վարչության գլխ. րարկումների համար, հետագայում ստեղծել ճարտարագետ, պետ: 1965-66-ին' Ե Պ Ի ռեկ­ «ԳԵրովիտալ Ւ1շ» և «Ասլավիտալ», իսկ Երեխա­ տոր, 1966-75-ին' ՀԽ ՍՀ բարձրագույն և միջն. ների թուլամտության բուժման համար' «Ասլավի- մասնագիտ. կրթության նախարար, 1975-88տալ Երեխաների համար» պատրաստուկները: ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Երկրբ. գիտ-ների ինստ-ի տնօ­ Ռումինիայի ծերաբանների և ծերաբույժների րեն: Աշխատանքները վերաբերում են Հայաս­ ընկերության նախագահ (1959-ից), ԽՍՀՄ ծերա­ տանի երկրբ. կառուցվածքին, օգտ. հանածոնե­ բանների և ծերաբույժների ընկերության պատվ. րի տեղաբաշխման օրինաչափություններին,


Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1956): ԱՍԼԱՆՅԱՆ Ավարտել է ՀԳԻ (1931): -------------------------1944-53-ին և 1955-60-ին' 123 ՀԽ ՍՀ Երկրագործության Գ ՀԻ փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերաբե­ րում Են ագրոքիմիայի և մշակաբույսերի պա­ րարտացման, բույսերի վրա միկրոտարրերի ֆ ի ­ զիոլոգ. ազդեցության խնդիրներին: Երկ. Հացահատիկային կուլտուրաների պարար­ տացումը, Ե., 1951: Դաշտային կուլտուրաների պա­ րարտացումը Հայկական ՍՍՌ-ում, Ե., 1959: ԱՏ. Ասլանյան

Գ.Թ. Ասլանյան

ինչպես նա և Երկրաբանության և երկրաֆիզիկայի ընդհանուր տես. հարցերին: Հայ1|. երկրբ. ընկերության նախագահ (1968-ից), Մոլորակաբանության միջազգ. ընկերակցության փոխնա­ խագահ (1970-ից), Նյու Տորքի ակադ-ի անդամ (1980): ՀԽ ՍՀ ԳԽ պատգմ. (1967-75): Երկ. И с с л е д о в а н и е п о т е о р и и т е к т о н и ч е с к о й д е ф о р м а ц и и З е м л и , Е., 1955; Р е г и о н а л ь н а я ге о л о ­ ги я А р м е н и и , Е., 1958; И с т о р и я т е к т о н и ч е с к о г о р а з в и т и я Т а в р о - К а в к а з с к о й о б л а с т и , Е., 1984.

ԱՍԼԱՆՑԱՆ Գալուստ Հայկի (ծ. 17.2.1936, Երևան), գյուղատնտես: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1997), ՀԳ Գ Ա թղթ. անդամ (1994): Ավարտել է Հ Գ հ (1959): 1967-81 ֊ին աշխատել է ՀԽ ՍՀ Երկրագործության ԳՀհ-ում, 1981-89-ին' Բա ն­ ջարա բոստ անա յին մշակաբույսերի ընտրասերմա ն-սերմնա բուծ. հա նրապետ . կայանի բաժնի վարիչ, 1989-98-ին' Բանջա րաբոստ ա­ նային մշակաբույսերի Գ Հ Ի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են բանջարա­ յին մշակաբույսերի ընտրասերման, սերմնա­ բուծության և մշակության տեխնոլոգիաներին: Երկ. Բանջարեղենի մշակությունը ջերմատնե­ րում, Ե., 1988:

ԱՍԼԱՆՑԱՆ Լևոն Հակոբի (ծ. 17.12.1945, ք. Երևան), տեղեկագիտ. տեխնոլոգիաների բնա­ գավառի գիտնական: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1997): Ավարտել է Նովոսիբիրսկի պետ. համալսարա­ նը (1968): 1968-72-ին աշխատել է Խ ՍՀՄ ԳԱ Մոսկվայի հաշվող, կենտրոնում, 1972-ից' ՀՀ ԳԱԱ Տեղեկագիտության և ավտոմատացման հիմնախնդիրների ինստ-ում, 1995-ից' բաժնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են դիսկրետ մոդելավորմանը և կերպարների վերծան­ մանը: Եվրահանձնաժողովի տեղեկատվական հասարակության տեխնոլոգիաների Գ Հ ծրագ­ րի Հայաստանի Ներկայացուցիչ (1997): ԱՍԼԱՆՑԱՆ Լևոն Սուրենի (ծ. 10.12.1952, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (2004): Ավարտել է Ե Պ Հ (1976): 1980-ից աշխատում է ԵՊՀ-ում, 2001-ից' օպտիկայի ամբիոնի վարիչի տեղակալ: Աշխատանքները վերաբերում են ոչ գծային ֆիզիկային, մակերևութային և ծա վա­ լային ոչ գծային էլեկտրամագնիս, ալիքներին, ուժեղ ոչ գծայնություններին, հեղուկ բյուրեղնե­ րի օպտիկային: ԱՍԼԱՆՑԱՆ Հւսյկազ (Հայկ) Գաբրիելի [1.5. 1903, գ. Կողբ (Երևանի նահանգի Սուրմալուի գավառ) ֊ 6.10.1980, Երևան], փիլիսոփա: Փիլ. գիտ. դ-ր (1966), պրոֆ. (1967): ՀԽ ՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1963): Ավարտել է Թ իֆլիսի կոմ. համալսարանը (1926): 1928-53-ին դասավանդել է Թբիլիսիի և Երևա նի բուհերում, 1956-69-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ Փիլ-յան և իրավունքի բաժանմունքի վարիչ, 1969-73-ին' Փիլ-յան և իրավունքի ինստ-ի պատմ. մատերիալիզմի բաժնի վարիչ: Աշխատությունները վերաբե­ րում են մարքսիզմի սոց. ւիիլ-յան, հաս. առա­ ջադիմության հարցերին:

ԱՍԼԱՆՑԱՆ Գա րեգին Խաչիկի (14.4.1906, Վան - 14.6.1985, Երևան), կինոօպերատոր: ՀԽ ՍՀ արվ. վաստ. գործիչ (1965): Ավարտել է Մոսկվայի Կինեմա տ ոգրա ֆիա յի ինստ-ը (1935): 1936-39-ին' Մոստեխֆիլմի, 1940-ից' Հա յֆիլմի կինոփաստագր. բաժնի, 1959-ից' Հայաստանի վավերագր. ֆիլմերի ստուդիայի օպերատոր: Ֆիլմերից են' «Սևանի կասկադը» (1948), «Գևորգ Բաշինջաղյան» (1957), «Մեսրոպ Մաշտոց» (1962), «Ամբողջ սրտով» (նաև' Երկ. Դիալեկտիկական մատերիալիզմ, Ե., 1930: սց., ռեժ.), «Երևանյան լիճ» (1969) ևն: ԱՍԼԱՆՑԱՆ Գ ևորգ Թադևոսի [1 (14).4.1908, И д е я п р о г р е с с а в б у р ж у а з н о й ф и л о с о ф и и и с т о ­ Երևան - 23.4.1988, Երևան], դերասան: ՀԽ ՍՀ р и и , Е., 1965. ժող. արտիստ (1984): Ավարտել է Ե Թ հ (1932), ԱՍԼԱՆՑԱՆ Հովհաննես [մոտ 1802, գ. Բյուրա­ Մոսկվայի Մեյերհոլդի անվ. թատրոնի թատեր. կան (այժմ' ՀՀ Արագածոտնի մարզում) ֊ մ.թ. դասընթացները (1933): 1929-37-ին և 1944-ից' անհտ], 1826-28-ի ռուս-պարսկ. պատերազմի Հայաստանի Առաջին պետթատրոնի դերասան, հերոս: 1827-ի ապրիլին պարսիկները ձերբա ­ 1937-44-ին' Ալավերդու պետ. թատրոնի դերա­ կալել են ւսրք. Ներսես Ե Աշտարակեցու հանձ­ սան, ռեժիսոր, 1942-ից' գեղ. ղեկ., ապա' նա և նակատար Ա-ին, որը լուր էր տանում ռուս, զոր­ տնօրեն: Դերերից Են' Ջաքար (Վրթ. Փափազյա- քերի առաջխաղացման մասին, բայց չկարողա­ նի «ժայռ»), Օսեփ (Սունդուկյանի «Քանդած նալով տեղեկություններ կորզել նրանից' դա­ օջախ»), Լուկա (Գորկու «Հատակում»): ժանորեն խոշտանգել են և մեռած կարծելով' ԱՍԼԱՆՑԱՆ Գուրգեն Շաքարի [10(23).9.1904, հեռացել: Ուշքի գալով' Ա. գիշերով հասել է է ջ ­ Իջևան - 8.10.1960, Երևան], ագրոքիմիկոս: միածին և կա տա րել հանձնարարությունը:


ԱՍԼԱՆՅԱՆ

Ռուս, կառավարության կողմից պարգևատրվել է ոսկե մեդալով, արժանա­ ցել ցմահ թոշակի: ԱՍԼԱՆՅԱՆ Հրաչյա Գ և որ գի (ծ.5.4.1946, Երևան), նկարիչ: Գ. Թ. Ասլանյանք7 և Վ. Կ. Մխ րիջանյանի որդին: Ավարտել է Ե Գ Թ Ի (1974): 19 7 4 -7 6 -ի ն ' Հա յֆիլմի, 19 76-80-ի ն ' Լվովի Տնտեսատեխ. ինստ-ի ձևա վորող նկարիչների խմբի, 1981 ֊9 0 -ի ն ' Տեխ. գեղագիտության ինստ-ի գրաֆիկ, դիզայնի բաժնի ղեկավար: 1993-ին' հայկ. ազգ. արժույթի (դրամ) ձևա վոր­ ման և հուշամեդալների հեղինակ, 1994-ից ձևա վորում է պիտակներ, գովազդային վահա­ նակներ, պատրաստել է Հայաստանի օլիմպ, կոմիտեի բուկլետը (2004)' նվիրված Աթենքի օլիմպ, խաղերին ևն: Անհատ, ցուցահանդես' Երևանում (1981): «Հայաստանի դիզայն» ցու­ ցահանդեսի (1984, Մոսկվա) դիպլոմ: ԱՍԼԱՆՅԱՆ Մանյա Կնյազի [ծ. 1920, ք. Նիկոլա և (Ուկրաինա)], ռեժիսոր: ՀԽ ՍՀ վաստ. ար­ տիստ (1972): Ավա րտ ել է Ե Թ Ի (1950): 1950-51 ֊ին' ԵԵԿԹ , 1954-55-ին' Ե Պ Հ Թ ռեժի­ սոր, 1959-78-ին' Ե Տ Թ գլխ. ռեժիսոր: Բեմա դ­ րություններից են' Լ. Գարաբինի «Պաշկայի պոչը» (1959), Պ. Մալյարևսկու «Կախարդա­ կան կարաս» (1964), Վ. ԼԵբեդևսկայայի և Ա. Կիրիլևսկու «Ռազմական գաղտնիք» (1970, համամիութ. փառատոնի 1-ին մրց.), «Քաջ Նազար» (ըստ Թումանյանի, 1971), Անդերսենի «Ոսկուց և մարգարտից թանկ» (1974) ևն: ԱՍԼԱՆՅԱՆ Մկրտիչ Սերոբի [5.5.1906, գ. Կոփ (Մուշի Բուլանըխ գավառ) - 10.2.1986, Թբիլիսի], գրող: Վ.Մ. Ասլանյանք7 հայրը: Հայրեն, պատերազմի (1941-45) մասնակից: Սովորել է Թ իֆ լիսի հա մալսարանում: 1935-41 ֊ին և 1956-72-ին ՎԽ ՍՀ ռադիոկոմիտեում գլխավո­ րել է հայկ. հա ղորդումները: 1955-58-ի ն ' Վրաստանի Գ Մ հայկ. մասնաճյուղի նախա­ գահ: Ա-ի պատմվածքների, վիպակների ու վե­ պերի հիմն, նյութը իր ժամանակի կյանքն է («Աներևույթ ճակատ», 1954, «Երբ սկսվում է ձնհալը», 1962, «Անհանգիստ բնավորություն­ ներ», 1967, «Հավասարում չորս անհայտով», 1973, «Կեսգիշերից անց», 1977, «Տագնապալի հասակ», գիրք 1-2, 1980-83): ԱՍԼԱՆՅԱՆ Նուբար Լևոնի [ծ. 12.11.1931, Կահիրե (Եգիպտոս)], կենսաքիմիկոս, ժամանակակենսաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1969), պրոֆ. (1971): Ավա րտ ել է Ե Բ Ի (1954): 1972-ից' Սրտաբանության ինստ-ի կլինիկ, կենսաքի­ միայի և ժամանակակենսաբանության լաբո­ րատորիայի, միաժամանակ 1994-ից' Ե Պ Բ Հ կենսաքիմիայի, 1993-ից' ՀՀ Ա Ահ ախտորոշա­ գիտության ամբիոնների վարիչ: Մշւսկել է հիպերտոնիկ հիվանդության բուժ­ ման նոր' էլեկտրոլիտային հոմեոստազի հե­ տազոտության եղանակ: Հեղինա կ է «Ռևմա տ իզմի ախտորոշման բիոքիմիական մեթոդները» (1967), «Կլինի­

--------------------------

կական ա խ տ որոշում կենսաքիմիական մե­ թոդներով» (1996), հա մա հեղինա կ' «Արյան մակարդում» (1980), «Սրտի իշեմիկ հիվան­ դության զա րգա ցմա նը նպ ա ստ ող գործոննե­ րը և պայքարը նրանց դեմ» (1986) ուս. ձե ռ ­ նարկների: ՀԽ Ս Հ ա ռողջա պ . նախ-յան լա բորա տ որ գործի գլխ. մասնագետ (1971-88), Հայաստա­ նի ժամանակակենսաբանների ընկերության հիմնադիր-նախագահ (1979-ից): Երկ. Н а р у ш е н и е э л е к т р о л и т н о г о г о м е о с т а з а п р и г и п е р т о н и ч е с к о й б о л е зн и , Е., 1973; П а т о л о г и ­ ч е с к а я ф и з и о л о г и я б и о л о г и ч е с к и х р и т м о в , М ., 1989; Д о с т и ж е н и я х р о н о б и о л о г и и и х р о н о м е д и ц и ­ н ы , Е., 2002 (հա մ ա հեղ ին ա կ).

ԱՍԼԱՆՅԱՆ Ստեփան (1822, Կ. Պոլիս - 1901, Կ. Պոլիս), բժիշկ, հաս. գործիչ: Բժշկության դ-ր: Ավարտել է Կ. Պոլսի Ազգային ճեմարանը և Ռազմաբժշկ. բարձրագույն դպրոցը: 1848-ին մասնակցել է Կ. Պոլսում բռնկված խոլերայի համաճարակի դեմ կազմակերպված աշխա­ տանքներին. աշխատել է զինվոր, հոսպիտա­ լում, 1849-ից' Կ. Պոլսի բժշկ. բարձրագույն դպրոցում, 1858-70-ին' վիրաբուժության ամ­ բիոնի վարիչ: Մասնակցել է Համազգ. բարե­ գործ. ընկերության աշխատանքներին' մեծ ու­ շադրություն դարձնելով դպրոցներին և «Սուրբ Փրկիչ» հայկ. ազգ. հիվանդանոցին: Եղել է ազգ. պատգամավոր, ժողովի ատենապետ: Աին շնորհվել է փաշայի տիտղոս: ԱՍԼԱՆՅԱՆ Վաղին ակ Սիրեկանի (21.12.1918, Երևան - 8.4.2005, Երևան), նկարիչ: ՀՀ վաստ. նկարիչ (1963): Ավարտել է ԵԳՌՒ (1938), Ե Գ հ (1950): Սովորել է Կիևի Գեղ. ակադ-ում (1938-41), Բ.Վ. Ցոհանսոնի արվեստանոցում (1950-53, Մոսկվա): 1960-ից դասավանդել է ԵԳԹ Ի-ում (պրոֆ.' 1987-ից): Ստեղծել է հիմնա­ կանում դիմանկարներ, դիմանկարային կոմպո­ զիցիաներ («Գորկին Հայաստանում», 1945, «Երիտասարդ Ա. Սպենդիարյանը և Ն. Ռիմսկի Կորսակովը», 1952-53, «Կոմիտասի անվան քառյակը», 1955-57, «Արամ Խաչատրյանի հե­ ղինակային համերգը», 1960, «Իմ երերունի», 1984-85, «Կանտատ խաղաղության», 1987 ևն): ԱՍԼԱՆՅԱՆ Վիլեն Մկրտչի (18.2.1932, Թիֆլիս - 17. 8.1989, Երևան), ֆիզիկոս: Ֆիզմա թ գիտ. դ-ր (1973), պրոֆ. (1975): Մ.Ս. Ասլանյանք7 որ­ դին: Ավարտել է Ե Պ Հ (1955): 1964-ից' Ե Պ Հ օպ ­ տիկայի, 1967-73-ին' պոլիմերների ֆիզիկայի և կենսաֆիզիկայի ամբիոնների վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են օպտիկային և մոլ. կենսաֆիզիկային: Ուսումնասիրել է միջմոլ. փոխազդեցության և մակրոմոլեկուլի երկա­ րության ազդեցությունը մոլեկուլների օպտիկ, ակտիվության վրա: ՀԵտազոտել է կենսբ. մակրոմոլեկուլների կառուցվածքի ձևավորման ֆիզ. սկզբունքները և այդ մակրոմոլեկուլները կայու­ նացնող ուժերի բնույթը: Առաջարկել է պոլիպեպտիդներում պարույր-կծիկ անցման միկրոսկոպիկ տեսություն:


ԱՍԼԱՆՈՎ (Ասլանյան) Ալեքսանդր Պետ րոսի (10. 10.1874, Բ ա ք ո ւ֊ 11.7.1960, Դետրոյտ), դիրիժոր: Ավար­ տել է Մոսկվայի ֆիլհարմոնիկ ընկերության երաժըշտադրամատիկ. ուսումնա­ րանը: 1908-ին Բա քվում հիմնադրել է սիմֆ. նվա­ գախումբ, 1912-18-ին ղե­ կավարել Ս. Պետերբուրգի Գ.Ա. Ասկարյան Մարիինյան օպերային թատրոնի և Պ ա վլովսկի սիմֆ. նվագա խ մբերը: 1921-ին Փ ա րիզում մասնա կցել է օպերային թատերաշրջանին: 1923-ին տեղափոխվել ԷՆյու Տորք, հիմնադրել ձայնամարզության ստուդիա (1924-51): ԱՍԼԱՆՈՎ Սերգեյ Կոնստանտինի (ծ. 18.8. 1929, Աստրախան), մեխանիկոս: Ֆ իզմ ա թ գիտ. դ-ր (1970), պրոֆ. (1970): Ավարտել է Սարատովի համալսարանը: 1965-91-ին' Օդեսայի համալսարանի տես. մեխանիկայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են գազադինամիկային, ջրադինամիկային, այրման և ճայթյունի տեսությանը: Ուսումնասիրել է գազի անդրաձայնային և շիթային հոսանքները, փո­ փոխական մածուցիկության հեղուկների դինա­ միկան և ջերմափոխանակությունը: Ունի նա և հարվածական ալիքների տեսությանը, խողո­ վակներում մածուցիկ հոսանքների կայունու­ թյանը, այրման խցիկներում տատանումների տեսությանը վերաբերող աշխատանքներ: ԱՍԼ8ԱՆ Ալբերտ Արտեմի (5.10.1922, Ալավերդի ֊ 23.8.2003, Երևան), նկարիչ: ՀՀ վաստ. նկարիչ (1977): Ավա րտ ել է Ե Գ հ (1952): 19 7 3 -8 3 -ի ն ' Հայկ. հա նրա գիտ ա րա նի գլխ. խմբագրության պ ա տ կերա զարդմա ն բաժնի վարիչ: Ստեղծագործել է պլակատի ժանրում: Գործերից են' «Խաղաղության և բարեկամու­ թյան համար» (1957), «Ո'չ» (1958), «Այդ մենք ենք» (1959), «Անցյալը չի մոռացվի» (1962), «Հաղթանակի արցունքներ» (1985, եռանկար) ևն: «Խաղաղություն աշխարհին» ցուցահան­ դեսի (1959, ԲԵռլին) հատուկ դիպլոմ: ԱՍԿԱՐՅԱՆ Գուրգեն Աշոտի (14.12.1928, Մոսկվա - 2.03.1997, Մոսկվա), ֆիզիկոս: Ֆ ի զ ­ մաթ գիտ. դ-ր (1992): Ռ Դ բնական ԳԱ հիմնադիր-անդամ (1989): Ավարտել է Մ Պ Հ (1951): 1952-53-իՆ' Խ ՍՀՄ ԳԱ Քիմֆիզիկւպի, 1953-82ին' Ֆիզիկայի, 1982-ից' ՌԳԱ Ընդհանուր ֆիզի­ կայի ինստ-ների ավագ գիտաշխատող: Հայտնագործել է լուսային, ռադիո- և ձայնային ճա ­ ռագայթների ինքնակիզակետման (գրանցվել են որպես հայտնագործություն' № 67, 1961-ի և 1966-ի առաջնությամբ), լուսա հիդրա վլիկ. (հայտնագործություն № 65, 1963, Ա.Մ. Պրոխարովի և Գ.Պ . Շիպուլոյի հետ) Երևույթները, չերենկովյան ճառագայթումը լույսի խտուցքնե­ րից: Ունի լիցքավորված մասնիկների գրանց­ ման ձայնական եղանակին, կասկադների զար-

գացման ժամանակ առաԱՍՄԱՐՅԱՆ ջացող ավելցուկային բա- -------------------- — ցաս. լիցքի և այդ կաս125 կա դներից ծնվող կոհերենտ ռադիոճառագայթման հայտնաբերմանը վերաբերող առաջնային բնույթի աշխատանք­ ներ: Նոր ուղղություններ է ստեղծել ոչ գծային օպտիկայում ու ձայնագիտության մեջ, լիցքա­ վորված մասնիկների ու փնջերի գրանցման եղանակներում: ՈՒԽՍՀ Պետ. (1971), Լենինյան (1988) մրց-ներ: Գ ր կ . П а м я т и Г.А . А с к а р ь я н а , М ., 1998.

ԱՍԿԱՐՅԱՆ Դոն (ծ. 1949, Ստեփանակերտ), կինոռեժիսոր: Ավարտել է Մոսկվայի մանկա­ վարժ. ինստ-ը (1973): 1976-ին աքսորվել է Սիբիր (հրաժարվել է ծառայել խորհրդ. բանա­ կում), 1978-ին ԽՍՀՄ-ից արտաքսվել է Արմ. Գերմանիա, որտեղ կնոջ' Մարգարիտի հետ ստեղծել է «Մարգարիտ Ոսկանյան» կինոֆիր­ ման: Ա-ի լավագույն աշխ ա տ անքը «Կոմիտաս» (1988) գեղ. ֆիլմն է (Գենետիկի կինո­ փառատոնի 6 մեդալ' 1988, այլ կինոփառատո­ ների մեդալներ, դիպլոմներ): Գեղ. ֆիլմերից Են ն ա և ' «Արջը» (ըստ Չեխովի, 1984), «Ավետիք» (1992): «Լեռնային Ղարաբաղ» (1988) տ եսա ֆ իլմը ցուցա դրվել է գերմ. հեռուստատեսությամբ: ԱՍԿԱՐՅԱՆ Վահան Թադևոսի [11(23).7.1830, Վաղարշապատ - 1.4.1858, Դորպատ (այժմ' Տարտու)], պատմաբան, տնտեսագետ, բանաս­ տեղծ և թարգմանիչ: Ավարտել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանը (1848): 1853-57-ին ուսա­ նել է Դորպատի համալսարանում: «Հայաստա­ նի քաղաքական և տնտեսական վիճակի մա­ սին» ա վա րտ ա ճա ռի (գերմ., 1858) համար նրան շնորհվել է տնտեսագիտ. աստիճան և հա մա լսա րա նում դա սա խ ոսելու իրավունք: Մամուլում տպագրվել Են Ա-ի բանաստեղծու­ թյունները, թարգմանությունները, գիտ. հոդ­ վածներ' ընդդեմ հայոց պատմության խեղա­ թյուրումների: Պաշտպանել է Ս.Ե. Նազարյանի և նրա կողմնակիցների հայացքները: ԱՍՄԱՆԳՈՒԼՅԱՆ Տիգրան Արմենակի (ծ. 7.10. 1926, Կրասնոդար), հիգիենիստ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1969), պրոֆ. (1972): Ավարտել է Ե Բ հ (1950): 1954-61-ին աշխատել է նույն ինստ-ի կոմունալ հիգիենայի ամբիոնում, 1973-ից' հիգիենայի և էկոլոգիայի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են ջրամբար­ ների սան. պաշտպանության, ջրում վնասա­ կար նյութերի չափավորման, Լյանխարգելիչ կլիմայաբուժության հարցերին: Հեղինա կ է բուհ, դասագրքերի և ձեռնարկների: ՀՀ Մխիթար Հերացու մեդալ (2000): ԱՍՄԱՐՅԱՆ Լևոն Աշոտի [3.10.1922, գ. Արմա­ վիր (այժմ' ՀՀ Արմավիրի մարզում) - 18.3.1993, Երևան, թաղված է գ.Արմավիրում], գրականա­ գետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր (1984): Ավարտել է Ե Պ Հ (1945): 1959-ից' ՀՀ ԳԱԱ Գրակ-յան ինստ-ի գիտաշխատող: Ա-ի ուսումնասիրությունները


ԱՍՈՂԻԿ վերաբերում են հայ գրակ-------------------------- յան նոր և նորագույն շրջա12 6 նին («Վահան Թեքեյան», 1971, «Հայ գրական քննա­ դատությունը 19-րդ դարի 70-80-ական թվա­ կաններին», 1979, «Գաբրիել Սունդուկյան», 1980): «Հայ նոր գրականության պատմություն» բազմահատորյակի հեղինակներից է: ՀՀ Պետ. մրց. (1980): ԱՍՈՂԻԿ, տես Ստեփանոս Տարոնեցի. ԱՍՊՈՒՐԱԿԵՍ Ա ՍԱՆԱԶԿԵՐՏՅԻ [ծ թ ւսնհտ, ք. Մանազկերտ (Մուշի գավառ) - 386, Մանազկերտ], Ամենայն հայոց կաթողիկոս 381ից, Աղբիանոսների (1\/-\/ դդ.) հոգևոր, տոհմից: Հաջորդել է Զա վեն Ա ՄանազկերւոցուԱ Պայ­ քարել է Հռոմ. կայսրության քաղ. խարդավանք­ ների դեմ, աջակցել Խոսրով Օ-ին, աշխատել քաղ. ասպարեզից մեկուսացնել Հայաստանի արմ. մասում թագավորող և Հռոմ. կայսրությա­ նը գործակցող Արշակ Օ-ին: Ա. Ա Մ-ու ջւսնքերով Հայաստանի բյուզ. ազդեցության տակ գտնվող արմ. մասում նոր հոգևոր առաջնորդ չի նշանակվել, և Հայոց կաթողիկոս, աթոռը պահպանել է իր համահայկ. նշանակությունը: Ա. Ա Մ-ուն հաջորդել է Սահակ Ա Պարթևը. ԱՍՏՂԻԿ (Գա նթա րճյան Ամպեր Սահակի, 1852, Կ. Պոլիս - 1.5.1884, Կ. Պոլիս), դերասա­ նուհի, երգչուհի (կոնտրալտո): Սիրա նույշի քույրը: 1872-78-ին Կ. Պոլսում խաղացել է Պ. Մաղաքյանի, Հ. Վարդովյանի դրամատիկ., Ս. ՊԵնկլյանի օպերետ, խմբերում: 1879-ին Սիրա­ նույշի և Պ. Ադամյանի հետ հրավիրվել է Թ իֆլիսի հայոց դերասան, մշտական խումբ: Դերե­ րից Են' Հեղինե (Դյումա հոր «Քին»), Կատարինե (Շեքսպիրի «Կամակոր կնոջ սանձահարու­ մը»), Սւսլոմե (Սունդուկյանի «էլի մեկ զոհ»), դերերգերից' Լանժ (Լեկոքի «Մադամ Անգոյի դուստրը»), Պարիս (Օֆենբախի «Գեղեցկուհի Հեղինե») ևն: Կ. Պոլսում 1881-82-ին բեմադրել է Կամոլետտիի «Քույր Թերեզւս», Դյումա որդու «Կամելիազարդ տիկինը» պիեսները: ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ Բոգդան Ներսեսի (ծ. 17.1. 1929, Երևան), ագրոքիմիկոս: Գյուղատնտ. գիտ. դ-ր (1973), պրոֆ. (1985), ՀԳ Գ Ա ակադ. (1994): Ավարտել է ՀԳ Ի (1953): 1961-73-ին և 1990-ից' Երկրագործության Գ Հ հ ագրոքիմիայի լաբորա­ տորիայի վարիչ, փոխտնօրեն, 1973-86-ին' տնօ­ րեն: 1987-90-ին' ՄԱԿ-ի ատոմ. էներգիայի միջազգ. գործակալության ավագ խորհրդական: Ուսումնասիրել է ՀՀ հողերի հումուսի, ազո­ տի, ֆ ոսֆորի, կալիումի և միկրոտարրերի ռե­ ժիմը և դրանց արդյունավետությունը ցանքա­ տարածություններում: Մշակել է Չեռնոբիլի վթարից հետո ռադիոնուկլիդներով աղտոտ­ ված հողերի իրացման տեխնոլոգիա, ինչպես ն ա և լեռնային էկոհամակարգերի երկրագոր­ ծության հիմնահարցը: Մ իջա զգ. ագրոէկոլոգ. ակադ-ի անդամ (1994): ՄԱԿ-ի արծաթե մեդալ (1989): Ուկրաի­ նայի նախագահի պատվոգիր (20 0 1 ):

Աստղիկ

Վ.Ա. Աստվածւստրյան

ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ Զավեն Աշոտի [28.5.1909, գ. Կողբ (Սուրմալուի գավառ) - 12.2.1978, Երևան], ծաղկաբույծ: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1966): Ավարտել է Ե Պ Հ գյուղատնտ. ֆակ-ը (1930): 1935-ին մասնակցել է Երևանի բուսաբան, այ­ գու հիմնադրմանը, Եղել բուս, հումքի բաժնի վարիչ: 1942-47-ին' ՀԽ ՍՀ ԳԱ բուսաբան, այգու և Բուսաբանության ինստ-ի տնօրեն, 1947-53ին' ծաղկաբուծության բաժնի վարիչ, միաժա­ մանակ' ՀԽ ՍՀ ԳԱ կենսբ. գիտ. բաժանմունքի գիտ. քարտուղար, 1953-65-ին' փոխտնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում են դաշտամոլախոտային բուսականության ուսումնասիրմանը, ծաղկային մշակաբույսերի ինտրոդուկցիայի և ընտրասերման հարցերին: Ա. հեղինակ է «Կտավատ» (1931) և համահեղինակ' «Երկրա­ գործության հիմունքները» (1932) գրքերի: Երկ. Ընդհանուր երկրագործություն, Ե., 1934 (համահեղինակ): Միամյա ծաղկաբույսերի մշակու­ թյունը, Ե., 1961: Թրաշուշան, Ե., 1983:

ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ Լևոն Արամի (1922, Կ. Պոլիս - 19.10.2002, Երևան), կոմպոզիտոր: Ավարտել է Կաննի կոնսերվատորիան (1943): 1947-ից բնակվել է Հայաստանում: Գրել է «Կոմիտասի հիշատակին» սիմֆոնիան (1970), «Մելոգոնիա» կոնցերտը (Ա. Բաբաջանյանի հիշատակին, 1983), «Հավիկ» նախերգը (1964, 2-րդ հրտ.' 1987), «Սաղմոսային ռապսոդիա»' թավջութա­ կի և լարային նվագախմբի համար (1994), «Դի­ մակներ և դեմքեր»' լարային նվագախմբի հա­ մար (1994), «Տարածական կառույցներ»' կամե­ րային անսամբլի համար, «Արյունոտ մւստնւսհետքեր» (1995), «Ինտեգրալ» (10 վարիացիա լատիշ, ժող. երգերի թեմաներով' 2 դաշնամուրի համար), դաշնամուր., կամերային-վոկալ երկեր: ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ Հայրապետ Արկադիի (19. 10.1914, Բաքու - 1.7.2005, Երևան), վնասվածքա բան-օրթոպ եդ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1972): Ավարտել է Աստրախանի բժշկ. ինստ-ը (1938): 1946-ից աշխատել է Երևանի վնասվածքաբա­ նության և օրթոպեդիայի ինստ-ում, 1970-76ին' տնօրեն, 1976-84-ին' վնասվածքաբանու­ թյան բաժանմունքի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են կոտրվածք­ ների ոսկրամիացման, սերտաճման, տարիքա­ վոր և ծեր, ինչպես նա և շաքարախտով տառա­ պող հիվանդների ստորին վերջույթների կոտրվածքների վիրահատ, բուժման հարցերին:


ՀԽ ՍՀ առողջապ. նախ-յան գլխ. վնասվածքա բա ն֊օրթ ոպ եդ (1971-77), Հայաստանի վնասվածքաբան-օրթոպեդների գիտ. ընկերու­ թյան նախագահ: ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՏԱՆ Մելանյա Գրիգորի (ծ. 15.1. 1940, Երևան), մանկավարժ: Մանկավարժ, գիտ. դ-ր (1989), պրոֆ. (2003): Ավարտել է Ե Պ Հ (1964), Ե Ռ Օ ԼՄ հ (1968): 1965-ից' Ե Ռ Օ ԼՄ հ դա­ սախոս, 1972-ից' ամբիոնի վարիչ (ընդմիջում­ ներով), 1977-83-ին' անգլիական ֆակ-ի դեկան: Աշխատությունները վերաբերում են օտար լե­ զուների դասավանդման դպրոց, ծրագրերի, թվային և տեղեկատվ. տեխնոլոգիաների կի­ րառման, մանկավարժության մեթոդիկայի հար­ ցերին («Օտար լեզուների դասավանդման մե­ թոդիկա», 1985, «Ազգային (հայկական) դպրոցի սովորողների երկլեզվության բնույթը» (1992): ԱՍՏՎԱԾԱՏՐՅԱՆ Վիլեն Արմենի (ծ. 19.5. 1933, Երևան), մանկաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1968), պրոֆ. (1970), ԽՍՀՄ ԲԳԱ թդթ. (1986-ից' ՌԴ ԲԳԱ), ՀՀ ԲԳԱ (1998) անդամ: ՀԽՍՀ գիտ. վաստ. գործիչ (1981): Ավարտել է ԵԲԻ (1956): 1970-74ին' Ե ԲԿհ մանկաբուժության, 1974-ից' Ե ՊԲՀ ման­ կաբուժության № 1 ամբիոնների վարիչ, 1973-75ին' պրոռեկտոր, 1975-87-ին' ռեկտոր, 1998-ից, միաժամանակ' Պարբերական հիվանդության մանկ, հանրապետ. կենտրոնի ղեկավար: Աշխատանքները վերաբերում Են երեխանե­ րի ռևմատիզմին, արյան, Երիկամների, լյարդի, շնչառ. համակարգի հիվանդություններին: Ա. առաջինն է նկարագրել երեխաների պարբեր. հիվանդությունը: ՀՀ մանկաբույժների գիտ. ընկերության նա ­ խագահ (1976-ից), Մանկաբույժների համամիութ. ընկերության նախագահության անդամ (1974-91), Երեխաների և դեռահասների առող­ ջության պահպանման ընկերակցության փոխ­ նախագահ (1998-ից): ՀԽ ՍՀ Պետ. մրց. (1976): Երկ. Մանկական հիվանդություններ, Ե., 1975: Առողջ մանուկ, Ե., 1982: Բժշկական էթիկա, Ե., 1984 (համահեղինակ): Կլինիկական մանկաբուժություն, Ե., 1987: В о с п о л и т е л ь н ы е з а б о л е в а н и я ж е л ч н ы х п у т е й у д етей , Е., 1971.

ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ Ա ՀԱՄԱԴԱՆ9Ի [ծ թ անհտ 10.10.1725, գ. Օշական (այժմ' ՀՀ Արագածոտնի մարզում), ամփոփվել է Ս. Հռիփսիմե տա­ ճա րի զա վթում (Վաղարշապատ)], Ամենայն հայոց կա թողիկոս 1715-ից: Հա ջորդել է Ալեքսանդր Ա Ջուղայեցուն: Շին. աշխատանք­ ներ է կատարել Ս. էջմիածնում: Դրականորեն է ա րձա գա նքել Դա վիթ Բ ե կ ի գլխ ա վորա ծ ազատագր. շարժմանը: Ռուսա ստ անի հետ կապեր ունենալու ամբաստ անությա մբ են­ թարկվել է պարսիկների հալածանքին: 1724-ի սեպտ. 4-ի նամակով դիմել է Եսայի Հասան֊ Ջալալյանին, առաջարկել կոտորածներից խու­ սափելու համար բանակցել թուրքերի հետ և այդ նպատակով պատվիրակություն է ուղար­ կել: Ա. Ա Հ-ու միջնորդությամբ Պա րսից Թահմազ II շահը 1724-ին վերացրել է հայ ընտանի­

քի մա հմեդա կա նա ցվա ծ ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ա նդա մի' հայրեն, կալ- -------------------------վածքի նկատմամբ ունե127 ցա ծ բացառիկ իրավուն­ քը: Նույն թվականին Ա. Ա Հ-ու ջանքերով վե­ րացվել է նա և գլխահարկի հավելումները, և հիշյալ ճնշումների հետևանքով Արլ. Հայաս­ տանից հեռացած հայ վաճառականներին դի­ մել է երկիր վերադառնալու կոչով: Ա. Ա Հ-ուց մեզ են հասել մի շարք երկեր (մատենագր. վկայությունների քաղվածքներ, պահ­ վում Են Մատենադարանում) և կոնդակներ: Կաթողիկոս, գահին Ա.Ա Հ-ուն հաջորդել է Կարապետ Բ ՈզնեցիԱ ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ԱԲԵՂԱ (1387 - մ.թ անհտ), գրիչ և մանրանկարիչ: Ակոռիի, Ոստանի վան­ քերում և Անձնա նա պ ա տ ում ընդօրինակել, պ ա տ կերա զա րդել է կիլիկյան, հա տկապես Սարդիս Պիծակի ձեռա գրերից' զուգակցելով Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոցի և Կիլիկիայի XIV դ. գեղանկարչության ավան­ դույթները: Գործերից են' 2 Ավետարան (1417, ձեռ. №484 1, 1419, 2670), Մաշտոց (1418, ձեռ. № 4151), ճա շոց (XV դ., ձեռ. № 4551, բոլորը' Մատենադարան), Ոսկեփորիկ (1403, ձեռ. № 705, Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարան): Գրկ. Հ ա կ ո բ յ ա ն Հ., Վասպուրականի մանրա­ նկարչությունը, գիրք 1,2, Ե., 1976, 1982:

ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ԳՐԻՉ, ո ր դ ի Հ ո վ հ ա ն ն ե ­ սի և Տ ի կ ի ն Մ ա յ ր ի (ծ. և մ. թթ. անհտ), XIV դ. գրիչ: Աշակերտել է Պողոս և Աստվածա­ տուր վարդապետներին: Գործել է Մոկաց Սարի Ս. Գևորգ վանքի դպրոցում: Նրա ընդօրինակած գործերից պահպանվել է երկու Ավետարան, որոնցից մեկը Բրիտ. թանգարանում է (ձեռ. № 022680), մյուսը պահվել է Ագուլիսի Ս. Թովմա Առաքյալի վանքում (այժմ' տեղն անհտ): ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ԴՊԻՐ ԿՈՍՏԱՆԴՆՈՒՊՈԼՍԵՑԻ (ծ. թ. անհտ - մոտ 1748), տպագրիչ, հրատարակիչ: Տպագր. գործունեությունն սկսել է 1699-ին: Հրատարակել է մոտ 60 անուն կրոն, և աշխարհիկ գրքեր, այդ թվում' Դավիթ Անհաղթի «Գիրք Սահմանաց», Գրիգոր Ն ա րե­ կացու «Մատեան ողբերգութեան», Գրիգոր Տաթևացու «Գիրք Հարցմանց», Սիմեոն Ջուղայեցու «Տրամաբանութիւն», այբբենարան­ ներ, շարակնոցներ, օրացույցներ, ճա շոց ևն: ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ՆԵՐՍԵՍՈՎԻՉ, Դ ե Ո դ ա տ ՆԵրսեսովիչ, Աստվածատուր Ներսիսյան, Աստվածատուր Լեհացի (1647, Ցազլովեց - 1709, Լվով), բառարանա­ գիր, աստվածաբան, մանկավարժ: Սովորել է Լվովի հայոց պապական դպ րա նոցում (1665-68): Գրել է իտալ. և հայ.: Եղել է Տրայանուպոլսի եպիսկոպոս, 1681-86-ին' լեհահայոց թեմի առաջնորդ, տեղապահ, 1698-1709-ին' առաջնորդ: Ուշագրավ է Ա. Ն-ի «Բառգիրք լատինացւոց եւ հայոց ի վերայ Աստուածաշունչ եւ ժամակարգութեան գրոց Հայոց եկեղեցւոյն» (1695) բառարանը' 17500 բառահոդվածով:


ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ

1684-ին լեհ. լույս է տեսել Ա.Ն-ի ներբող, ճառը' նվիրված թուրքերի դեմ լեհերի տ արա ծ հաղթանակին (1683): Ալոյիսիոս Պիդուի «Սրբուհի Պուլքերիա» լատ. ողբերգության համար 1668-ին լեհ. գրել է միջախաղեր' նախերգանքով ու վերջաբանով: Վերանայել և լրացրել է լատ. ծիսարանի հայ. թարգմանությունը, լատ-ից լեհ. է թարգմանել Լ. Սկուպոլիի «Հոգևորական պատերազմ» աշխա­ տությունը: Ունի հայ. աստվածացան, անտիպ Ն.Ա. ԱսրիԱ աշխատություններ («Վիճաբանութիւնը աս­ տուածաբանութեան», «Ծանօթութիւնը բարոյա­ րադարձել է Վենետիկ: 1922-ից ապրել է Արկանից աստուածաբանութեանց», «Արդարացուգենտինայում: Աշխատությունները վերա բե­ թիւն եկեղեցւոյն հայոց»: րում են հիմնականում հին և միջնադարյան ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԵԴԵՍԱՅԻ, ո ր ­ Հայաստանի պատմությանը: «Պատմություն դի Խ ա չ ա տ ո ւ ր ի (1606, Ուռհա - մոտ 1690), Հայոց» (1947) աշխատության մեջ ամփոփ շա ­ գրիչ և ծաղկող: Նրա անունով հայտնի է 18 ձեռա­ րադրել է Հայաստանի քաղ. պատմությունը: գիր, որոնք պահվում են Երևանի, Վենետիկի ու Երկ. Քաղաքական վերաբերութիւնն եր ընդմէջ Վիեննայի Մխիթարյան մատենադարաններում: Հայաստանի եւ Հռովմայ, Վնտ., 1912: ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐՅԱՆ (Եկւսվյան) Թադեոս ԱՍՐԻԵՎ Նիկոլայ Աշոտի [ծ.24.4.1920, ք. Չար(1831, ք. Արաբկիր - 1.4.1906, ք. Արաբկիր), ջոու (Թուրքմենստան)], գեներալ-լեյտենանտ բառարանագիր, եկեղեց. գործիչ: Երուսաղեմի (1968): Ռազմ. գիտ. դ-ր (1980), պրոֆ. (1981): Ս. Հակոբյանը վանքի միաբան, վանահայր Ավարտել է Սմոլենսկի հրետ, ուսումնարանը (1905-06): 1867-ին գրել է «Համաբարբառ Հին (1939), Մոսկվայի Մ. Ֆրունզեի անվ. (1953) և Գ Շ և Նոր կտակարանաց» (1895) ստվարածավալ (1961) ռազմ, ակադ-ները: Հայրեն, պատերազմի աշխատությունը, որը մինչ այղ հրատարակ­ (1941-45) ժամանակ եղել է հրետ, դիվիզիոնի վածներից ամենալիարժեքն է: հրամանատար (1942), հրաձգ. կորպուսի շտաբի ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐՈՎ Միխայիլ Իվւսնի [1877, Դեր- հրետանու պետ (Նովգորոդյան ռազմագործողուբենղ (այժմ' Դաղստանի ԻՀ-ում) - 28.3.1936, Լե- թյունում), 54-րդ բանակի շտաբի հրետանու պետ նինգրադ], նյարդախտաբան: Բժշկ. գիտ. դ-ր (մասնակցել է Ռիգայի ազատագրմանը): 1945-ից (1908): Ավարտել է Ս. Պետերբուրգի համալսա­ աշխատել է Խ ՍՀՄ ՊՆ կենտր. ապարատում: րանի բնական գիտ-ների ֆակ-ը (1900) և Ռազ- 1968-ին' Մոսկվայի օկրուգի ՀՕՊ-ի շտաբի պետ, մաբժշկ. ակադ. (1904): 1916-36-ին' Ռազ- 1971-ից' Գ Շ ռազմ, ակադ-ի ամբիոնի պետ: մաբժշկ. ակադ-ի նյարդային հիվանդություննե­ ԱՍՐ8ԱՆ Աշոտ Մինասի [3.3.1920, գ. Վարրի ամբիոնի վարիչ: Աշխատանքները վերաբե­ դաբլուր (ՀՀ Լոռու մարզ) - 1983], Խորհրդ. րում են շարժող, ռեֆլեքսային խանգարումների Միության հերոս (2.11.1944), գնդապետ: 1940մեկնաբանմանը, էվոլյուցիոն տեսանկյունով' ին զորակոչվել է բանակ: Հայրեն, պատերազ­ զգացողության խանգարումների կենսագենեմում (1941-45), որպես տանկի հրամանատար, տիկ. վերլուծություններին, կեղևաընդերային մասնակցել է Կարելիայի, Լեհաստանի ազա­ փոխհարաբերության խանգարումներին: Երկ. Ներվային հիվանդություններ (թրգմ. ռուս), տագրմանը, Բեռլինի գրավմանը: Հերոսի կոչ­ ման արժանացել է Պետսամո (այժմ' Պեչենգա' Ե., 1936: П с и х о т е р а п и я и п с и х о а н а л и з , П ., 1923. ԱՍՏՎԱԾԱՏՈՒՐՈՎ Վլասիկ Սեդրակի (1.10. Ռ Դ Մուրմանսկի մարզում) ք-ի ազատագրման 1924, ք. Ջաքաթալա, Ադրբեջան - 1991, Երևան), մա րտ երում ցուցա բերա ծ խիզախության և տնտեսագետ-վիճակագիր: Տնտեսագիտ. դ-ր արիության համար: (1982), պրոֆ. (1985): Ավարտել է Բաքվի ժող. ԱՍՐՅԱՆ Արուս Հարությունի [26.11 (9.12). 1904, տնտ. ինստ-ը (1957): 1975-ից աշխատել է ԵԺՏ Ի Թիֆլիս - 28.6.1987, Երևան], դերասանուհի: վիճակագրության ամբիոնում: Աշխատանքները ՀԽ ՍՀ (1945), Խ ՍՀՄ (1972) ժող. արտիստ: Վ.Մ. վերաբերում են վիճակագրության, գյուղատնտ. Աճեմյանի կինը, Ա. Վ. Աճեմյանի մայրը: Բեմելը' մթերքների ապրանք, արտադրության, պետ. 1919-ին Թիֆլիսում' Հ. Ոսկանյանի թատերա­ մթերումների, իրացման տնտեսավիճակագր. խմբում: 1924-ից' Թիֆլիսի Հայ դրամայի, 1929ցուցանիշների ուսումնասիրության խնդիրներին: ից' Լենինականի պետ., 1940-ից' Երևանի ՍունԵրկ. Գյուղատնտեսական մթերքների պետական դուկյանի անվ. թատրոնների դերասանուհի: Ա-ի մթերումները Հայաստանում, Ե., 1970: С т а т и с т и к а արվ-ին բնորոշ Են ցայտուն ռիթմի և շեշտված з а го т о в о к с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы х п р о д укто в, Е., 1975. դերապատկերի նախասիրությունը, ճկուն խա­ ԱՍՏՈՒՐ8ԱՆ Հարություն [1880, ք. Մարաշ (Կի- ղը. դերերից են' Քսենյա (Լավրենյովի «Բե­ լիկիա) - 28.3.1950, ք. Կորդովա (Արգենտի­ կում»), Նաստյա (Գորկու «Հատակում»), Շողա ­ նա)], պատմաբան: Պատմ. գիտ. դ-ր: Սովորել է կաթ («Մեծապատիվ մուրացկաններ», ըստ ՊաՎենետիկի Ս. Ղազար վանքի դպրոցում: Մյուն- րոնյանի), Միրանդոլինա (Գոլդոնիի «Հյուրանո­ խենի համալսարանն ավարտելուց հետո վե­ ցի տիրուհին», բոլորը' Լենինականի պետ.

-------------------------128


Ա. Հ. Ասրյան

Աբ ԻԳ Ավագյաև

թատրոն): Ա. ստեղծել է վառ կատակերգ.' Դիա­ նա (Լոպե դե Վեգայի «Այլոց համար հիմար, իրեն համար խելոք»), Անույշ (Պարոնյանի «Պաղտասար աղբար»), դրամատիկ.' Տատիկ (Սարոյաևի «Իմ սիրտը լեռներում է»), Մարգրետ (Կրոնինի «Բրոուդիի ամրոցը»), Մարե (Ձ. Դարյանի «Հանրապետության նախագահը», բոլորը' Սունդուկյանի անվ. թատրոն) կերպարներ: Գրկ. Ա ր ա ք ս մ ա ն յ ա ն Ա., Արուս Ասրյան, Ե., 1964: Հ ո վ ա կ ի մ յ ա ն Բ., Արուս Ասրյան, Ե., 2005:

Ալեքսանդրիա) շաբաթաԱՎԱԳՅԱՆ թերթերի խմբագիր-հրա- -------------------------տարակիչ: Հեղինակ է 129 «Գրագիտութիւն տեսական Եւ գործնական» դասագրքի (հ.1-3, 1884-91): ԱՎԱԳ (ծ. և մ. թթ. անհտ), XIV դ. 1-ին կեսի մանրանկարիչ, գրիչ, կազմող: Աշակերտել է Եսայի ՆչեցուԱ 1329-58-ին ստեղծագործել է Սյունիքում, Ատրպատականում (Սուլթանիե), Փայտակարանում, Թավրիզում: 1350-ական թթ. եղել է Կիլիկիայում: Հայտնի են Ա-ի ութ ձե­ ռագիր (200-ից ավելի մւսնրանկարներով)' եր­ կու Ավետարան (1329, ձեռ. № 7650, 1337, ձեռ. № 212), երկու Աստվածաշունչ (1338,ձեռ. № 44294, 1356-58, ձեռ. № 6230, բոլորը' Մատե­ նադարան), Ավետարան (Ս. Հակոբյանց վանքի մատենադարան), Աստվածաշունչ (1341, Գենե­ տիկի Մխիթարյան մատենադարան), Խազգիրք (1337, Բեռլինի Կայզեր, գրադարան), Ավետա­ րան (XIV դ., Լոնդոնի Բրիտան. թանգարան): Ա-ի արվ-ում ընդգծվել են գլաձորյան և կիլիկյան ավանդույթները, սինթեզվել համաքրիստոնեական և տեղ.նվաճումները: ԱՎԱԳ ՏԱՔԱՐՅԱՆ (ծ.թ.ԼԱնհտ - 1250), XIII դ. պետ. գործիչ, Զաքարյանների իշխան. 0 < 1 -^ դդ.) տոհմից: Հոր' հվա նե Լ/֊ի մահից հետո ժա­ ռանգել է աթաբեկի պաշտոնը և Զաքարյան իշ­ խան. տան ավագությունը, մեծ դեր խաղացել Այսրկովկասի քաղ. կյանքում, որի նվաճումը դյու­ րացնելու նպատակով մոնղոլները ջանացել Են օգտագործել Ա.Զ-ի հեղինակությունը' ճանաչելով նրան Հայաստանի փաստական տիրակալ, մոնղ. բանակում հայ-վրաց. զորքի գլխ. հրամանատար: ԱՎԱԳՅԱՆ Աբիգ Հա մազասպ ի (14.9.1919, ԹԵհրան - 25.1.1983, Երևան), գրող: 1946-ին հայրենադարձել է: Ավարտել է Մոսկվայի գրակ, բարձրագույն դասընթացները (1957): 1959-83ին' Հ Գ Մ խորհրդական: Ա-ի արձակի հիմն, թե­ ման Արևելքն է' իր սոցիալ. բախումներով ու սուր հակադրություններով, անհատի կյանքը' բարդ ներա շխ արհով («Վաղը», 1951, «Շի­ կացած հող», 1955, «Նազելի Դալարյան», 1959, վեպեր, «Հարավային տենդ», 1971, «Եղել է, չի եղել», 1973, «Մարդը անապատում», 1981, պատմվածքների ժող-ներ):

ԱՍՐՅԱՆ Հովհաննես Արտեմի, Ա ս լա ն յա ն Օ հ ա ն [8.2.1920, գ. Վանք (այժմ' ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանում) - 13.12.1969, գ. Վանք], ֆրանս. Դիմադրության շարժման մասնակից, «Ստալինգրադ» պարտիզան, ջոկատի հիմնադիրներից: Հայրեն, պատերազմում (1941-45) Սևաստոպոլի պաշտպան, մարտերի ժամանակ վի­ րավոր գերի է ընկել (1942-ի հուլիսի 3): Հա մա ­ կենտրոնացման ճամբարից 6-րդ փախուստից հետո հասել է Փարիզ: Ջոկա տ ի հետ ոչնչացրել է ֆաշիստ, պահակախումբը, Փարիզի էյֆելյան աշտարակի վրայից հանել Գերմանիայի զինանշանն ու դրոշը և կանգնեցրել Ֆրա նսիա ­ յի պետ. դրոշը: Զորացրվելուց (1945) հետո եղել է ծննդա­ վայրի մշակույթի տան տնօրեն: Նրա ջանքերով կանխվել է Բաքվի կարգադրությամբ Գա ն­ ձասար վանքի Ս. Հովհաննես Մկրտիչ եկեղե­ ցու պայթեցումը: ԱՍՐՅԱՆ Սուրեն Սիմոնի [10.3.1928, գ. Հոբարձի (ՀՀ Լոռու մարզ) - 10.11.2001, Երևան], անասնաբույժ: Անասնաբուժ. գիտ. դ-ր (1990), պրոֆ. (1993): Ավարտել է Ե Ա Ա հ (1951), Հ Պ Մ հ Երկ. Հարված, Ե., 1978: Վերջին հանգրվան, Ե., 1982: հեռակա բաժինը: 1959-62-ին աշխ ա տ ել է ԱՆասնաբուծ-անասնաբուժ. Գ Հհ-ում, 1962- ԱՎԱԳՅԱՆ Ադելաիդա Հովսեփի (6.4.1924, 1995-ին' ԵԱԱհ-ում: Երևան - 12.5.2001, Վիլյամսբուրգ), հիգիենիստ: Աշխատանքները վերաբերում են գառների Բժշկ. գիտ. դ-ր (1976): Ավարտել է Ե ԲԻ (1946): սպիտակ մկանային հիվանդության, դրա կան­ 1969-71 ֊ին' Համաճարակաբանության և հիգիե­ խարգելման և բուժման խնդիրներին: Ապա­ նայի, 1971-97-ին' Ընդհանուր հիգիենայի և ցուցել է հիվանդության բուժման համար օգ­ մասնագիտ. հիվանդությունների ԳՀհ-ների տագործված նատրիումի սելենատի' բենթոսե- սննդի հիգիենայի լաբորատորիաների վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում են մսամթեր­ լենի հաբերի արդյունավետությունը: ԱՍՔԱՆԱ93ԱՆ Միհրան (1854, Կ. Պոլիս - 1904, քի ջերմամշակման հիգիենային, արագընթաց Ալեքսանդրիա), հրապարակախոս, խմբագիր: Եղա նա կներով սննդամթերքի սա ն-բակտ եԴասավանդել է Պերպերյան, Մեզպուրյան, Կեդ­ րիաբան. գնահատման հարցերին: Ուսումնա­ րոնական, Արամյան վարժարաններում, եղել է սիրել է սելենի և վիտամին A -ի' որպես պաշտ­ Ռոդոսթոյի ազգ. վարժարանի տեսուչ: «Ծաղիկ պան. նյութերի, ազդեցությունը քլորոպրենամանկանց» (1891,Կ.Պոլիս), «Պարտեզ» (1903, յին քրոնիկ, թունավորումների ժամանակ, ինչ9. Ով ով է. հայեր


Երկ. Հայաստանի Հանրա­ ԱՎԱԳՅԱՆ պես նա և հողում վնասապետության ընդերքի ռեսուրս­ -------------------------- կար քիմ. նյութերը' կապների աշխարհագրական գնա­ 130 ված մթնոլորտային օդի հատականը (համեմատական աղտոտման հետ: վերլուծություն), Ե., 2000: ԱՎԱԳՅԱՆ Ալբերտ ԳԵղամի [7.3.1923, գ. ԱզաԱՎԱԳՅԱՆ Արևշատ Խոստավան (ՀՀ Արարատի մարզ) - 11.10.1996, րովի (ծ.24.7.1940, Աշտա­ Երևան], գյուղատնտես: Կենսբ. գիտ. դ-ր րակ), գրող, նկարիչ, հաս. (1965), պրոֆ. (1973): Ավարտել է Մոսկվայի գործիչ: Ավարտել է Ե Պ Հ Տիմիրյազևի անվ. գյուղատնւո. ակադ. (1951): (1966): 198 4-8 6-ին ' Հ Գ Մ 1960-81 ֊ին' Երկրագործության Գ ՀԻ բանջա­ Արարատյան գրակ. միա­ վորման նախագահ: 1986րաբուծության բաժնի վարիչ, 1981-8 9 -ի ն ' 1994-ին' ՀՀ հեռուստառաՀԽ ՍՀ պետագրոարդի բանջարաբոստանային Ա.Խ. Ավագյան դիոպետկոմի գրակ-գեղ. մշակաբույսերի ընտրասերման սերմևաբուծ. հաղորդումների գլխ. խմբագիր, 1994-ից' Մշա­ կայանի տնօրեն: Աշխատանքները վերաբերում Են բանջա­ կույթի հայկ. ֆոնդի վարչության նախագահ: Ա-ի պոեզիային բնորոշ Են պատկերավոր լեզվա­ րաբոստանային մշակաբույսերի աճման ու մտածողությունը, քնար, շունչը, հայրենասիր. զարգացման խնդիրներին: Առաջարկել է բույ­ պաթոսը («Ակունքներ», 1963, «Օրերի հայտնու­ սերի տարբեր օրգանների աճի հաշվարկման թյունը», 1968, «Մաքրվող հեռուներ», 1974, նոր եղանակներ: «Նավը ուռկանի մեջ», 1976, «Աստղի ծնունդը», ԱՎԱԳՅԱՆ Ալֆրեդ Վարդգեսի [28.5.1928, գ. 1980, «Երկնային պատուհաններ», 1980, «Հո­ Շահալի (այժմ' Վահագնի' ՀՀ Լոռու մարզում) - գենյութ», 2000, «Բառերի բանալին», 2003, 13.12.1986, Երևան], վիրաբույժ: Բժշկ. գիտ. դ-ր «Հանգրվաններ», 2003, «Սերմա ցու լույս», (1974), պրոֆ. (1977): Ավարտել է Ե ԲԻ (1951): 2004): Գրել է նա և պատմվածքներ («Անթառամ­ 1957-61 ֊ին' Ալավերդու քաղաքային հիվանդա­ ներ», 1984, «Լուսավոր հետագիծ», 1990, ժողնոցի վիրաբուժ. բաժանմունքի, 1984-86-ին' ներ): Գեղանկարի անհատ, ցուցահանդեսներ' Ե Բ Ի մանկաբուժ., սանիտարահիգիենային և Երևանում, Մոսկվայում, Կիևում, Վիլնյուսում, ստոմատոլոգ, ֆակ-ների վիրաբուժության ամ­ Լոս Անջելեսում, Բոստոնում, Փարիզում: Երկ. Սիրո տաղարան, Ե., 1983: Լույսի արմատ­ բիոնների վարիչ: ներ, Ե., 1985: Անվայրէջք թռիչքներ, Ե., 1988: Աշխատանքները վերաբերում են որովայ­ ԱՎԱԳՅԱՆ Արթուր Բորիսի (19.7.1920, Մոսկնային աորտայի և մաշկի փոխպատվաստման, վա - 2003, Մոսկվա), աշխարհագետ, ջրաբան: անեսթեզիոլոգիայի և որովայնային վիրաբու­ Աշխարհագր. գիտ. դ-ր (1973), պրոֆ. (1985): ժության հարցերին: Ռ Դ գիտ. վաստ. գործիչ (1991): Ավարտել է Երկ. Մանկական վիրաբուժություն, Ե., 1971 (հա­ մահեղինակ): П о я с н и ч н ы й о с т е о х о н д р о з , Е., 1980; Մ Պ Հ (1948): 1968-ից' Խ ՍՀՄ ԳԱ ջրային հիմնա­ Ф и з и о л о г и ч е с к и е о с н о в ы о с т р о г о г е м о р р о и д а л ь ­ հարցերի ինստ-ի բաժնի, լաբորատորիայի վարիչ, գլխ. գիտաշխատող, փոխտնօրեն: н о го ф л е б о т р о м б о з а , Е., 1982 (համահեղինակ). Աշխատանքները վերաբերում են ջրամբար­ ԱՎԱԳՅԱՆ Առլենե Վաղինակի (ծ. 4.5.1939), պատմաբան: Պատմ. գիտ. դ-ր (1985), պրոֆ. ների ստեղծման և շրջակա միջավայրի վրա (1993): Ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանի նրանց ազդեցությանը, ներքին ջրային ավա­ (Եյու Տորք) արվ-ի պատմության բաժինը (1961), զանների արդյունավետ, համալիր օգտ ա գործ­ Մասսաչուսեթսի Ամհերսթի համալսարանի մա­ ման հարցերին: Երկ. В о д о х р а н и л и щ а м и р а , М ., 1979 (համահեղի­ գիստրատուրան (1975): 1993-2001 ֊ին դասավանդել էնույն համալսարանում, 2001-ից'կանանց սո- նակ); В о д о х р а н и л и щ а , М ., 1987 (համահեղինակ); В о д н ы е п р о б л е м ы , м и ф ы и р е а л ь н о с ть , М ., 1991. ցիալ. հետազոտությունների բաժնի տնօրեն: Աշխատությունները վերա բերում Են կա ­ ԱՎԱԳՅԱՆ Արծրուն Աբգարի (ծ. 13.3.1942, Երևան), գրականագետ: Բանասիր. գիտ. դ-ր նանց հիմնահարցերին: Երկ. Through the Kitchen Window: Women Explore (1998), պրոֆ. (2000): Ավարտել է Ե Պ Հ (1969): the Intimate Meaning of Food and Cooking, Boston, 1970-ից աշխատում է Ե Պ Հ բանասիր. ֆակ1997; An Armenian American Memoir, N. Y., 1992. ում, 2000-ից' դեկան: Հեղինակ է արևմտահայ, ԱՎԱԳՅԱՆ Արամայիս Ռուստամի [ծ. 17.5. արևելահայ, սփյուռքահայ գրակ-յանը նվիր­ 1942, ք. Արաք (Իրան)], աշխարհագետ: Աշ- ված մենագրությունների, գրականագիտ. հոդ­ խարհագր. գիտ. դ-ր (2002): Ավարտել է Ե Պ Հ վածների: Ֆրիտ յոֆ Նանսեն միջազգ. հիմնա­ (1966): 1969-ից' Ե Պ Հ տնտ. և սոց. աշխարհագ­ դրամի ոսկե մեդալ (2005): րության ամբիոնի դասախոս: Երկ. Կոստան Զարյան. կյանքը և գործը, Ե., 1998: Աշխատանքները վերաբերում Են ՀՀ ընդեր­ Պատկերազարդ պատմություն Շահան Շահնուրի, քի պաշարների' մետաղային օգտ. հանածոնե­ Ե., 2004: րի, բնական շինանյութերի և հանք, ջրերի ԱՎԱԳՅԱՆ Սրտավազդ Արշակի [8(21)7.1907, երկրբ. և տեխնիկատնտ. տվյալների վերլու­ գ. Նորաշեն (այժմ' ՀՀ Տավուշի մարզում) ծության, դրանց գնահատման և համալիր օգ­ 16.11.1966, Մոսկվա, թաղված է ծննդավայրում], տագործման հարցերին: Կազմել է «ՀՀ հանքա­ կենսաբան: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1946), պրոֆ. (1947), Խ ՍՀՄ ԳԱ թդթ. անդամ (1946), Համ ԳԳԱ յին ռեսուրսներ» (մբ' 1:200000) քարտեզը:


վարիչ: 1992-ից' «Պարմա­ ԱՎԱԳՅԱՆ նի» ուսանող, համազգ. բարեգործ, հիմնադրամի հիւՈյաղիր-նախագահ: Աշխատանքները վերաբերում են ՀՀ տնտ. աշխարհագրության հիմնախնղիրներին, լեռ­ նային տ արա ծքների տ նտ եսաաշխ ա րհա գր. հետազոտություններին: Հեղինակ է դպրոց., բուհ, դասագրքերի, ուսումնամեթող. ձեռնա րկ­ ների, քարտեզների: ՀՀ ԳԽ (1990-95), Ա ժ (1995-99) պատգմ.: Գ.Ե. Ավագյան

Է.Ս. Ավագյան

ակադ. (1948): Վ.Ա. Ավագյաևի Եղբայրը: Ավար­ տել է ՀԳ Ի (1931): 1939-66-իե' Խ ՍՀՄ ԳԱ «Գորի լենինսկիե» Գ Հ փորձարար, հենակետի գենետի­ կայի լաբորատորիայի վարիչ: Աշխատանքները վերաբերում Են բույսերի աճի ու զարգացման նպատակադիր ղեկավարման, վեգետատիվ հիբրիդացման հարցերին: Պաշտպանել է Տ. Դ. Լիսենկոյի ագրոկենսբ. կեղծ տեսության որոշ դրույթներ: Խ ՍՀՄ Պետ. մրց. (1941, 1951): Երկ. Б и о л о г и я р а з в и т и я с е л ь с к о х о з я й с т в е н н ы х р а с т е н и й , 2 изд., М ., 1962.

ԱՎԱԳՅԱՆ Բորիս Պետրոսի [7.12.1928, քւոա Գորյաչեվոդսկի (այժմ' Ռ Դ Ստավրոպոլի Երկրա­ մասում) - 4.11.1997, Երևան], մանրէակենսա­ բան, կենսաքիմիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1970), պրոֆ. (1971): Ավարտել է ԼԵնինգրադի սննդի արդ-յան տեխնոլոգ, ինսւո-ը (1952): 1977-85-ին' ՀԽՍՀ գյուղատնտ. նախ-յան գիտության և քա­ րոզչության վարչության պետ, 1985-97-ին' Խա­ ղողագործության, գինեգործության և պտղաբու­ ծության Գ Հ հ մանրէակենսբ. բաժնի վարիչ: Ա. խաղողագործության և գինեգործության արդ. թափոնների օգտահանմամբ սպիտակուցավիտամինային նյութերի ստացման նոր ուղ­ ղության հիմնադիր է: Ուսումնասիրել է անղրաձայնային ալիքների, ենթակարմիր և անդրամա­ նուշակագույն ճառագայթների ազդեցությունը գինու միկրոֆլորայի վրա, մշակել հոսքում խաղո­ ղահյութի անընդհատ խմորման եղանակ: Իտա­ լիայի գյուղատնտ. ակաղ-ի թղթ. անդամ (1985): Երկ. С т е р и л и з а ц и я в и н а х о л о д н ы м с п о с о б о м , М ., 1972; М и к р о ф л о р а п р о д у к т о в п е р е р а б о т к и в и н о гр а д а , Е., 1988.

ԱՎԱԳՅԱՆ Գագիկ Գևորգի (12.4.1949, Երևան ֊ 2001, Մոսկվա), կինոօպերատոր: Ավարտել է Մոսկվայի Կինեմա տ ոգրա ֆիա յի ինստ-ը (1971): 1971-93-ին' Հայֆիլմի, 1993-2001-ին' հեռուստատեսային ծրագրերի (Մոսկվա) օպ ե­ րատոր: Նկարահանել է «Աշնան արևը» (1977, Կ. Մեսյանի հետ), «Կյանքի լավագույն կեսը» (1979), «Կարոտ» (1980), «Լիրիկական երթ» (1981), «Տերը» (1983) և այլ գեղ., ն ա և վավերագր. կինոնկարներ ու մուլտֆիլմեր: ԱՎԱԳՅԱՆ Գրիգոր Երեմի (23.9.1928, Գրոզնի 5.12.2005, Երևան), աշխարհագետ: Աշխարհագր. գիտ. ղ-ր (1972), պրոֆ. (1974), ՀՀ ԳԱԱ ակաղ. (1996): Ավարտել է Ե Պ Հ (1954): 1976-94ին' Ե Պ Տ Ի տնտ. աշխարհագրության ամբիոնի

Երկ. ՀՍՍՀ բնակչությունը (տնտեսաաշխարհագրւսկւսն ուսումնասիրություն), Ե., 1975: Սովետական Հայաստանի տնտեսական աշխարհագրություն, Ե., 1981: Л ю д и и го р ы , М ., 1989; Н а г о р н ы й К а р а б а х , о т в е т ф а л ь с и ф и к а т о р а м , Е., 1991.

ԱՎԱԳՅԱՆ Գրիգոր Մկրտչի [1899, Ակքերման (այժմ' Բելգորող-Դնեստրովսկի' Ուկրաինայում) - 1982, Բուխարեստ], պատմաբան, հնագետ, թարգմանիչ: Պատմ. գիտ. ղ-ր, պրոֆ.: 1955-ից աշխատել է Ռում. ակաղ-ի մարդաբանության ինստ-ում: Պեղումներ է կատարել Ակքերմանում, որտեղ հայտնաբերել է Կիլիկիայի հայկ. թագա­ վորների դրամներ, մատնանշել հայ առևտրա­ կանների կապերն այղ շրջանի հետ: Աշխատու­ թյունները (ռում. և հայ.) վերաբերում են Ռումինիայի հայերի պատմությանը: Ռում. է թարգմա­ նել հայ միջնադարյան տաղերգուների գործեր: 1935-ին Հռոմում լույս է տեսել Ա-ի «Անտիպ նկարներ էտրուսկյան և հռոմեական ճարտարա­ պետական հուշարձաններից» երկը (իտալ.): ԱՎԱԳՅԱՆ էղուարղ Սամվելի (ծ. 19.8.1927, Թիֆլիս), գրող, թարգմանիչ, հրապարակախոս: ՀԽ ՍՀ մշակույթի վաստ. աշխատող (1987): Ավարտել է ԵՊ Հ (1952): Ա-ի ստեղծագործու­ թյունների հիմն, թեման ժամանակակից կյանքն է, հայ ժողովրդի պատմ. անցյալը: Հեղինակ է չափածո և արձակ գործերի [«Ծովը և ճայերը» (1961), «Ջրույց գարնան հետ» (1977), «Հույսի սահմանը» (1983), «Արևորղիներ: Երևանի խաչ­ մերուկներում» (2001), «էրիվանի հայրերն ու այ­ րերը» (2002), «Երևանա ծռեր» (2002), «Երկիր հիշատակաց» (2003), «Երևանյան խճանկար» (2004), պատմվածքների ժող-ներ, «Մենք ապ­ րում Ենք Կոնդում» (մաս 1, 1965, «Մարդը' մար­ դուն», մաս 2, 1970, «Կոնդի մարմանդ վերջալույսը», մաս 3, 1989, վեպեր), «Հավատ և սեր» (1974), «Մի կյանքը քիչ է», հ. 1-2,1979-80, «Ուրֆայի վերջին ահազանգը» (1990, պատմավեպեր), «Աստծո մարդը» (1996, պատմվածքներ, վիպակ)]: Գրել է նաև մանուկների համար, մշակել հայ ժող. մանկ, բանաստեղծություններ («Ոսկե հասկեր», 1978): Թարգմանություններ է կատարել ՊԵտրարկայի, Ն. Նեկրասովի, Ջ. Լոն­ դոնի, Վ. Կոչևսկու, Ա. Պուշկինի, Ա. Բլոկի և այ­ լոց ստեղծագործություններից: Ա-ի գրքերը թարգմանվել են տարբեր լեզուներով: ՀԳ Մ ԴԴեմիրճյանի (1990), ՎԱևանյանի (2004), «Հայ գրականության բարեկամներ» միության Սի­ մոն Սիմոնյանի (1996) անվ., ՀԳ Մ և Երևանի քաղաքապետարանի 1-ին (2001) մրց-ներ:


ԱՎԱԳՅԱՆ

Գրկ. էդուարդ Ավագյան (կենսամատենագիտություն),

132

Ե.,2003: ԱՎԱԳՅԱՆ Թոռնիկ Ար­ սենի (ծ. 9.7.1936, Երևան), երկրաբան: Երկրաբանահանքաբան. գիտ. դ-ր (1992): Ավար­ տել է Ե Պ Հ (1959): 1964-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱ Ա Երկրբ. գիտ. ինստ-ում, 1992-ից' առա ­ ջատար գիտաշխատող: Աշխատանքները վե­ րաբերում Են ՀՀ դիատոմիտային հանքավայ­ րերի երկրա բա նությա նը, ա ռա ջա ցմա նը և տեղաբաշխմանը: ԱՎԱԳՅԱՆ Խաչատուր Աբգարի (ծ. 25.9.1925, Քանաքեռ, այժմ' Երևանի շրջագծում), թատե­ րագետ, դրամատուրգ: Արվեստագիտ. թեկնա­ ծու (1974): ՀՀ արվ. վաստ. գործիչ (1984): Ավարտել է Ե Թ հ (1950): Հեղինակ է «Թադևոս Սարյան» (1964), «Կարպ Խաչվանքյան» (1979), «Գրիգոր Տեր-Գրիգորյան» (1983), «Մեր խելոք­ ները» (2002) գրքերի, կինոսցենարների, թարգ­ մանությունների, պիեսների ևն: ԱՎԱԳՅԱՆ Ծովա կ Մինասի (ծ. 24.6.1926, Երևան), կենսա ֆիզիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (2003): Ավարտել է Մոսկվայի կապի համամիութ. ինսւո-ը (1952): 1958-68-ին' Երկրա գոր­ ծության Գ Հ հ կենսաֆիզիկայի, 1968-92-ին' ճառագայթային կենսաֆիզիկայի լաբորատո­ րիաների հիմնադիր-գիտ. ղեկավար, 1992-ից' առաջատար գիտաշխատող, 1972-92-ին միա­ ժամանակ դասախոսել է ԵՊՀ-ում, 1996-97-ին' Երուսա ղեմի հայոց պատրիարքության ժա ռանգավորաց ուսումնարանում: 1992-95-ին' ՀՀ Կ ԳՆ արտաքին կապերի վարչության պետ: Ուսումնասիրել է ճառագայթահարման ժա ­ մանակ աչքի ցանցաթաղանթի ֆունկցիայի խանգարումը, կենսբ. օրգա նիզմների վրա տարբեր բնույթի իոնացնող ճառագայթների ազդեցությունը: ՌԴ ճա ռա գա յթա յին կենսաբանության (1972-ից), ճա ռա գա յթա կենսա բա նների եվրոպ. (1982-ից), ամերիկ. (1985-ից) միություն­ ների, Գերմանիայի միջազգ. ԳԱ (1986-ից) ան­ դամ, Կենսաֆիզիկայի համահայկ. ընկերակ­ ցության նախագահ (2003-ից): Ն. Վ. ՏիմոֆեևՌԵսովսկու (1992), Հայաստանի ամերիկ. համալ­ սարանի (2002) մեդալներ: Երկ. Б и о л ю м и н е с ц е н ц и я , М., 1965 (համահեղի­ նակ); С в е р х с л а б ы е с в е ч е н и я в б и о л о г и и , М., 1972 (համահեղինակ); П р о б л е м ы п р и р о д н о й и м о д и ф и ­ ц и р о в а н н о й р а д и о ч у в с т в и т е л ь н о с т и , М., 1983 (հա­ մահեղինակ).

ԱՎԱԳՅԱՆ Հմայակ Խոսրովի (ծ. 28.7.1946, Երևան), կենսա ֆիզիկոս: Կենսբ. գիտ. դ-ր (1991): Ավարտել է Ե Պ Հ (1971): 1979-92-ին' Թունաքիմիկատների, պոլիմերների և պլաստ­ մասսաների հիգիենայի և թունաբանության Հ ա մ Գ Հհ հայկ. մասնաճյուղի լաբորատորիայի ղեկավար, 1993-94-ին' Ա Ահ բժշկ. քիմիայի ամբիոնի վարիչ և գիտքարտուղար, 1994-ից, միաժամանակ' Կլինիկ, ախտորոշման, 2002ից' Կենտր. Գ Հ Լ ղեկավար:

Հ.Սս7. Ավագյան

Հ.Ա. Ավագյան

Աշխատանքները վերաբերում են բույսերի աճի կարգավորիչների' հիդրազինի ածանցյալ­ ների թունավոր ազդեցության խնդիրներին: Հայաստանի թունաբանների ընկերության (1988-ից), Ռ Դ բնական ԳԱ անդամ (2002): ԱՎԱԳՅԱՆ Հովհաննես Սարգսի [12.10.1882, գ. Բինկյան (Ակնա գավառ) - 10.6.1959, Նյու Տորք], գրա կա նա գետ , գրող, խմբագիր: 19 09-15-ին դասավանդել է Վանի ամերիկ. վարժարանում, 1911-12-ին Եղել «Վան-Տոսպ», 1917-19-ին' «Ազգ» (ԱՄՆ), 1919-59-ին' «Հա­ յաստանի կոչնակ» (ԱՄՆ) թերթերի խմբագիր: Զբաղվել է հայ նոր գրակ-յան ուսումնասիրու­ թյամբ («Գրական դեմքեր», 1925): Գրել է վի­ պակներ, պատմվածքներ: ԱՎԱԳՅԱՆ (Թադևոսյան) Հովհաննես Ստ եփա­ նի [25.10(7.11). 1900, Երևա ն - 17.3.1984, Երևան], դերասան: ՀԽ Ս Հ ժող. արտիստ (1950): 1922-ից' Հայաստանի Առաջին պետ­ թատրոնի (այժմ' Սունդուկյանի անվ. թատրոն) դերասան: Խաղացել է դրամատիկ, և բնութագր. դերեր' Օսեփ, Բրիլիանտով (Սունդուկյանի «Քանդած օջախ», «էլի մեկ զոհ»), Գիժ Դանիել (Շիրվանզադեի «Չար ոգի»), Նարինյան (Գ. Տեր-Գրիգորյանի և Լ. Ղարագյոզյանի «Այս աստղերը մերն են», Խ ՍՀՄ Պետ. մրց.' 1950), Մեք Գրեգոր (Վ. Սարոյանի «Իմ սիրտը լեռներում է»), Անտոնիո (Բոմարշեի «Ֆիգարոյի ամուսնությունը») ևն: Նկարահանվել է կինոյում («Լեռնային հե­ ղեղ», 1940, «ժայռը», 1975, «Քարե հովիտ», 1977 ևն, բոլորը' Հայֆիլմ): ԱՎԱԳՅԱՆ Հրանտ Արսենի (15.10.1924, Բա ­ քու — ), Խորհրդ. Միության հերոս (15.5.1946), գվարդիայի գնդապետ (1963): Ավա րտ ել է Մոսկվայի ռազմաքաղ. ակադ. (1953): Հայրեն, պատերազմի (1941-45) ժամանակ մասնակցել է Հս. Կովկասի պաշտպանությանը, Ուկրաի­ նայի, Բելոռուսիայի ազատագրմանը, ԲԵռլինի գրավման մարտերին: Եղել է գնդացրային հա շվարկի հրամանատար: Հերոսի կոչման արժանացել է Բեռլինի գրավման մարտերում ցուցաբերած խիզախության համար: 1975-ից' Բաքվի բարձրագույն հրամանատար, ուսում­ նարանի քաղբաժնի պետ: Ներկայումս բնակ­ վում է Դնեպրոպետրովսկում (Ուկրաինա): ԱՎԱԳՅԱՆ Հրանտ Միհրանի (ծ.29.3.1900, Հալ ե պ ----- ), նկարիչ: Սովորել է Հալեպի Ներսես-


րունակության, միկրոպարարտանյութերի կիրա ռ­ ման, բույսերի կալիումա­ կան սննդառության խընդիրներին:

ԱՎԱԳՅԱՆ

Երկ. Պարարտանյութերի կիրառման հիմունքնե­ րը, Ե., 1975:

ԱՎԱԳՅԱՆ Նորայր Մկրտչի (14.1.1920, Երևան - 5.1.1989, Երևան), դատաբժշկ. փորձագետ: Բժշկ. գիտ. դ-ր (1963), պրոֆ. (1963): Ավարտել է Ե Բ հ (1942): 1953-89-ին' Ե Բ Ի դատ. բժշկության Ղ. Ա. Ավագյան Ռոբերտ Հ. Ավագյան ամբիոնի վարիչ: Աշխ ատ անքները վերա բերում են վաղ յան վարժարանում և գերմ. լիցեյում: 1970-ին մանկ. տարիքում հա նկարծա մահությա ն տեղափոխվել է Ռումինիա, աշակերտել ակադ. պ ա տ ճա ռա գիտ ության, ա խ տ ա ծագմա ն և Ժ.Ա. Ստերիադիին: Հեղինակ է նուրբ գունաշա- հյուսվածաբանության հարցերին, ինչպես նա և րով բնանկարների, դիմանկարների, նատյուր­ առաջին անգամ դատ. բժշկության պրակտի­ մորտների: Այցելել է Հայաստան, նկարել հայ­ կայում դիակների և ոսկրածուծի ձևաբան, րենի բնությունն ու հուշարձանները: Անհատ, կազմի ուսումնասիրությանը: ցուցահանդեսներ' Երևանում (1960, 1962): Ա-ի ՀԽ ՍՀ դատաբժշկ. փ որձա գետ ների գիտ. «Աշնանային բնանկար» (1958), «Առագաստա­ ընկերության նախագահ (1953-89): Երկ. Դատական բժշկության դասընթաց, Ե., 1978 նավը ափին» նկարները պահվում Են ՀԱՊ-ում: ԱՎԱԳՅԱՆ Հրաչիկ Սարգսի [ծ. 22.5.1930, գ. (համահեղինակ): С к о р о п о с т и ж н а я с м е р т ь в р а н н е м Պառավաքար (ՀՀ Տավուշի մարզ)], երկրաբան: д е т с к о м во зр асте, Е., 1964; О ч е р к и и с т о р и и с у д е б ­ н о й м е д и ц и н ы А р м е н и и , Е., 1970 (համահեղինակ). Երկրա բա նա հա նքա բա ն. գիտ. դ-ր (1990): ԱՎԱԳՅԱՆ Ռոբերտ Ջավենի (ծ. 12.6.1939, Ա վարտ ել է Ե Պ հ լեռնամետալուրգ. ֆ ա կ-ը Երևան), իրավաբան: հրավաբ. գիտ. թեկնածու (1954): 1954-80-ին աշխատել է ՀԽ ՍՀ Երկրբ. (1972), պրոֆ. (1995): ՀՀ արդարադատության վարչությունում, 1970-71 ֊ին' Ալժիրում, խորհրդի անդամ (1995-ից): Վ. Մ. Ավագյանի 19 8 3 -8 6 -ի ն ' Կոնգոյում, 1994-ից' ՀՀ ԳԱ Ա ամուսինը: Ավարտել է Ե Պ Հ (1962): 1965-ից' ՀՀ Տնտեսագիտության ինստ-ում: Հայտնաբերել և ԳԱԱ Փիլ-յան և իրավունքի ինստ-ի գիտաշխա­ հետախուզել է Սարիգյուղի բենթոնիտային կա­ տող, 1981-91-ին' պետության և իրավունքի վերի, Նոյեմբերյանի ցեոլիտների հանքավայ­ բաժնի վարիչ, 1992-ից' պետաիրավ. հետազո­ րերը: Աշխատանքները վերա բերում են ՀՀ տությունների բաժնի վարիչի տեղակալ, հանքային պաշարների երկրաբանությանը և 2004-05-ին' փոխտնօրեն, միաժամանակ' Ե Պ Հ տեղաբաշխման խնդիրներին: դասախոս: Աշխատությունները վերաբերում Են Երկ. Հայաստանի Հանրապետության ոչ մետա­ ղական օգտակար հանածոների արդյունավետ օգ­ տագործման հիմնախնդիրները, Ե., 2002:

ԱՎԱԳՅԱՆ Ղազարոս Ավետիսի [12.9.1918, գ. Գետաշեն (այժմ' Ադրբեջանի Խանլարի շրջա ­ նում) - 22.1.1945, թաղված է Մինսկի մոտ], Խորհրդ. Միության հեր