Page 1

Moderne architectuurroute Leeuwarden | in en om het centrum

Deze architectuurroute brengt je op bijzondere plekken in Leeuwarden, in en om het centrum. Een tocht te voet door de binnenstad waarin voornamelijk herbestemmingsprojecten zijn opgenomen. Leeuwarden telt een rijk aantal historische gebouwen die een nieuwe functie hebben gekregen en/of waar op geslaagde wijze een moderne toevoeging is aangebracht. Een waardevolle symbiose tussen oud en nieuw. De fietstocht toont, met nadruk, een selectie van de architectonische hoogtepunten van de 20e en 21e eeuw buiten het centrum. Van recente stadsvernieuwing, monumentale stadsuitbreiding tot soms nog niet eens volledig gerealiseerde nieuwbouw. De architectuurroute is tot stand gekomen ten behoeve van de Europese ideeënprijsvraag Europan (maart 2011) door ARK fryslân – centrum voor architectuur en ruimtelijke kwaliteit (www.arkfryslan.nl) – in opdracht van de gemeente Leeuwarden.


D

C

E A

11 9

F 7 8

10

6 G

12

13 5

2 4 3 H

|2|

1 I

B


De route

1 Pakhuis Hartelust 2 Friesland Bank 3 Achmea toren 4 Nieuw Fries Museum 5 Stadsschouwburg De Harmonie 6 Havenkantoor Prinsentuin en Servicegebouw Westerplantage 7 Historisch Centrum Leeuwarden 8 Keramiekmuseum Princessehof 9 Prinsentuin - urban villa’s 10 Natuurmuseum Fryslan 11 Piter Jelles Gymnasium 12 Parkeergarage Hoeksterend 13 Provinciehuis A Noordelijke Hogeschool Leeuwarden B Vrijheidswijk - woningen en winkels C Vrijheidswijk - multifunctioneel centrum D Winkelcentrum Bilgaard E Aula Noorderbegraafplaats F Europaplein G Centraal Justitieel Incasso Bureau H Hollanderwijk I

|3|

Achter de Hoven


1

2

Pakhuis Hartelust Romkeslaan 11 t/m 73 Restauratie en herbestemming 2010-11 – Renovatie en verbouwing van het pakhuis (magazijn en kantoren van de ijzerhandelaar Bernard Hartelust) uit 1906-07 tot appartementencomplex door Jelle de Jong Architecten, Lemmer. Uitgangspunt van de plannen was om het monumentale karakter van het pakhuis te behouden en waar mogelijk te versterken, ondermeer door de oude vide-structuur weer zichtbaar te maken. Voor de ontsluiting van de woningen werd gebruik gemaakt van de originele gaanderijen. Het nieuw te bouwen deel werd qua maat en kleur aangepast aan het originele gebouw, maar door o.a. de materiaalkeuze is zichtbaar dat het om een nieuwe toevoeging gaat.

Friesland Bank

Bron: Jelle de Jong Architecten Foto: Jelle de Jong Architecten

Zaailand 110 Verbouw en uitbreiding 2000-03 – Ontwerp voor het hoofdkantoor van de Friesland Bank door Van Tilburg Ibelings von Behr Architecten, Rotterdam. Onder de markante glazen koepel is een stadsplein geschapen die het monumentale, bakstenen bankgebouw met conciërgewoning van de Coöp. Zuivelbank uit 1936-37 in zich op heeft genomen. In totaliteit zijn vier bankgebouwen, waarvan slechts één nieuwbouw is, in de bijna knusse hal geheel met elkaar verstrengeld tot een nieuw kantoor, maar hebben elk hun eigenheid behouden. Referentie voor het ontwerp was het silhouet van de stad Florence: een combinatie van koepels en hoekige torens. Vertaald naar Leeuwarden: de unieke driepotige koepel van de Friesland Bank met daarnaast de Achmea toren.

2

Bron: Friesland Bank, Onder de koepel van Leeuwarden, Leeuwarden 2003 Foto: Friesland Bank

1

|4|


3

4 Achmea toren Sophialaan 2-50 Nieuwbouw 1999-2002 – De hoogste kantoortoren van Noord-Nederland (114m), en beeldbepalend element in de skyline van Leeuwarden, is in opdracht van Achmea Vastgoed gerealiseerd naar ontwerp van Bonnema Architecten, Hurdegaryp. De toren bestaat uit twee hoofdonderdelen: de onderbouw in de vorm van een transparante hal met arcade en daarop een relatief gesloten bovenbouw. De bovenbouw bestaat uit twee volumes die als het ware in elkaar zijn geschoven. Gekozen is voor afwerking met natuursteen in twee soorten. Om de openbaarheid te benadrukken is de onderbouw zo transparant mogelijk gedetailleerd, los van de toren. Bovenin de toren bevindt zich een publieke ruimte met panoramisch uitzicht over de stad.

Nieuw Fries Museum Zaailand Nieuwbouw 2002-11 – Ontwerp voor een nieuw Fries Museum van HubertJan Henket (Bierman Henket Architecten, Esch), i.s.m. Bonnema Architecten aan het Zaailand, dat in maat en schaal intiemer zal worden met een stedelijk aanzicht.. Het grote uitkragende dak zal blikvanger worden. Het koppelt de diverse stedelijke functies en bouwvolumes, en maakt een welkom gebaar naar het winkelend en cultuurminnend publiek. De glazen plint van het gebouw bevat het museumcafé, de museumwinkel en het auditorium. Het museum zelf bevindt zich in het bovenliggende donker natuurstenen volume. De drie expositieverdiepingen worden verbonden door een monumentale trap, die aan de pleinzijde langs een glazen pui omhoog loopt. Hier toont het nieuwe museum, als in een grote stedelijke vitrine, de kunst aan de stad.

Bron: Bonnema Architecten Foto: Bonnema Architecten

Bron: Bierman Henket Architecten Artist Impression: Bierman Henket Architecten i.s.m. Bonnema Architecten

4

3

|5|


5

6

Stadsschouwburg De Harmonie Ruiterskwartier 4-6 Nieuwbouw 1991-94 – Nieuw ontwerp voor een stadsschouwburg op de plek van de in 1991 volledig afgebroken 19e-eeuwse sociëteit De Harmonie, door Frits van Dongen (de Architecten Cie, Amsterdam). In de Harmonie is het hele gebouw theater. Niet alleen in de zalen en op het podium, maar ook in de entree en de foyer zijn karakteristieke elementen van het theater gebruikt om het gebouw vorm te geven: een waterval van trappen, onverwachte doorkijkjes, coulissen, goudbeschilderde kolommen, dramatisch aangelichte muren. De semi-transparante gevels zorgen ervoor dat het gebouw zich ook naar de stad toe theatraal manifesteert.

Havenkantoor Prinsentuin & Servicegebouw Westerplantage Prinsentuin en Westerkade

Bron: de Architecten Cie Foto: J.P. Moehrlein

Nieuwbouw 2004-05 – Ontwerp van een havenkantoor op de locatie van de plek van de voormalige 'Orangerie c.q. Sociëteit c.q. Wijnhuis' in de Prinsentuin door Johannes Moehrlein (MAD Architecten, Groningen). De door opgravingen blootgelegde restanten van de fundering vormden een belangrijke inspiratiebron. Er is gekozen voor integratie in het ontwerp. Door het creëren van een omhullende glazen huid zullen de oude fundamenten als het ware geconserveerd worden en in een glazen vitrine voor de toekomst 'bewaard'. Even verderop, naast stadsschouwburg De Harmonie, is een bijpassend, transparant servicegebouw gerealiseerd.

6

Bron: MAD Johannes Moehrlein architecten Foto: J.P. Moehrlein

5

|6|


7

8

Historisch Centrum Leeuwarden Groeneweg 1 Herbestemming en uitbreiding 2006-07 – Restauratie en verbouw tot Historisch Centrum Leeuwarden door Marc van Roosmalen (Rijksgebouwendienst). Het gebouw bestaat uit drie onderdelen. Het publieksgedeelte is voor het grootste deel gevestigd in de zogenaamde ‘tweede stadstussenschool’, een kleuter- en lagere school die in 1841 werd gesticht en voor het HCL compleet is gerenoveerd. Daarnaast is een nieuwe kantoorvleugel op palen toegevoegd. Tenslotte zijn onder de grond van het voorterrein de moderne en geklimatiseerde depots gevestigd. Het publiek wandelt letterlijk over het goed bewaarde erfgoed van de stad.

Keramiekmuseum / Princessehof Grote Kerkstraat 11

Bron: Historisch Centrum Leeuwarden Foto: Historisch Centrum Leeuwarden

Verbouw interieur 2003-04 – Verbouw van het Keramiekmuseum onder leiding van architect Marten Atsma, Oenkerk. Het Princessehof is gevestigd in het 18e-eeuwse stadspaleis van Maria Louise van Hessen-Kassel, prinses van Oranje Nassau. Het museum heeft een ware metamorfose ondergaan. In een volledig nieuw interieur worden de prachtige keramische collecties getoond. Het ontwerp van het interieur en de vitrines is van de hand van ontwerp Wim Crouwel. De architect Marten Atsma heeft de beroemde, historische monumenten aangepast naar een modern museum van internationale allure. Bron: Marten Atsma architect Foto: Marten Atsma architect

7 8

| 7|


9 9 10

10

Prinsentuin – Urban villa’s Hofsingel Nieuwbouw 1995-2000 – Appartementencomplex ‘Wissesdwinger’ door DKV Architecten, Rotterdam. In het stadspark langs de Noorder Stadsgracht en naast de Infirmerie ligt de locatie van de twee ‘urban villa’s’.Van oudsher is de Infirmerie als vrijstaand object in het groen gesitueerd en dit beeld had DKV bij zijn ontwerp voor ogen. Om de woningen van optimale bezonning en een vrij uitzicht te voorzien zijn ze gedraaid ten opzichte van de weg, zodat ze ervaren worden als losse elementen. Een ander uitgangspunt is het versterken van het park en zijn functie door het handhaven van bestaande wandelroutes, het toevoegen van nieuwe routes en het aanvullen van het groen.

Natuurmuseum Fryslân Schoenmakersperk 2

Bron: www.dkv.nl Foto: Luuk Kramer via DKV architecten

Renovatie en verbouwing 2005 – Renovatie en uitbreiding van het natuurmuseum door Jelle de Jong Architecten, Leeuwarden. De binnenplaats van het carré, oorspronkelijk een vleugel van het 19e-eeuwse weeshuis, is opgeschoond en geheel behouden door er een nieuwe depotkelder onder te maken. Op de vrijgekomen depotzolders zijn nu tentoonstellingszalen. Er ontstond een extra multifunctionele zaal door de binnenplaats te overkappen met een glazen dak. Voor de verder benodigde uitbreiding is een steeg aan de achterzijde volgebouwd, aan het pleintje zichtbaar middels een betonnen kijkdoos die achteloze wandelaars nieuwsgierig maakt naar het museum. Bron: Jelle de Jong Architecten Foto: Jelle de Jong Architecten

|8|


11

12

11

12

Piter Jelles Gymnasium Arendstuin 35 / Noorderweg Restauratie en herbestemming 2005-06 – Hergebruik van de voormalige 19e-eeuwse marechausseemanege ten behoeve van de uitbreiding van het Piter Jelles Gymnasium door Heldoorn Ruedisulj Architecten, Leeuwarden. Het monumentale gebouw is karakteristiek door de totale verschijningsvorm en de gietijzeren spanten. Om de kenmerkende spantconstructie te kunnen blijven waarnemen en een goed binnenklimaat te garanderen, is los van de oude buitenschil een glazen kas geplaatst. Hierdoor kon de sfeer van de buitenschil en de ruimtelijkheid bewaard blijven. In de nieuwe transparante kas zijn vier leslokalen geplaatst, met tussen en bovenop deze lokalen studieruimten en een mediatheek.

Parkeergarage Hoeksterend Hoeksterpad Nieuwbouw

Bron: Heldoorn Ruedisulj Architecten Foto: Heldoorn Ruedisulj Architecten

2001 – Ontwerp voor een parkeergarage voor 391 auto's en een supermarkt door Fons Verheijen (VVKH Architecten, Leiden) . Dit plan vloeit voort uit de stedenbouwkundige studie "de Noordertuinen" en maakt deel uit van het Hofsingelproject, dat de revitalisering van de totale noordelijke rand van de binnenstad omvat. Het idee was het complex op een zo natuurlijk mogelijke wijze in de omgeving in te passen. Bijzonderheid is dat garage en winkel in één van de stadsbastions zijn ondergebracht. Bron: VVKH Architecten Foto: VVKH Architecten

|9|


13

Provinciehuis Tweebaksmarkt Renovatie en uitbreiding 2004-10 – Ontwerp voor het nieuwe provinciehuis door Soeters Van Eldonk architecten, Amsterdam. Op de plek van het bestaande provinciehuis, zijn de oorspronkelijke 18e-eeuwse gebouwdelen en de 19e-eeuwse statenzaal behouden gebleven en geïntegreerd in de nieuwbouw. Cruciale planonderdelen zijn dat de bestaande opzet van drie binnenhoven is verlaten en dat het nieuwe gebouw uit twee binnenhoven bestaat. In het midden van het binnenterrein is een nieuwe toren geplaatst. De neogotische statenzaal, die eerst verborgen lag in een van de binnenhoven is door een nieuwe openbare route, weer in het stedelijke beeld gebracht. Bron: Soeters Van Eldonk architecten Artist impression: Soeters Van Eldonk architecten

13

| 10 |


B A

B

A

Vrijheidswijk-woningen en winkels Canadezenlaan / Lekkumerweg Nieuwbouw

Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Rengerslaan Uitbreiding 2004-10 – De opgave voor Architectuurstudio Herman Hertzberger, Amsterdam, was om het bestaande gebouw van Abe Bonnema uit 1984, dat door zijn kleinschalige samenvoeging van bouwmassa’s een amorf geheel vormt, intact te laten en uit te breiden met een even omvangrijke nieuwbouw. Beter dan het toevoegen van één of meer bouwblokken leek het om het gehele gebouw te omgeven met een ombouw waarop het bestaande gebouw aan alle zijden zou kunnen worden omsloten en waarmee het van een samenvattend kader zou worden voorzien, als een schilderijlijst, maar wel zo dat het bestaande daar onderdoor zichtbaar bleef en ook het buitenterrein onder het gebouw door bleef lopen. Van het tamelijk labyrintische gangenstelsel van de oudbouw zijn twee loodrecht op elkaar staande assen, die de verbinding met de nieuwbouw vormen, opgewaardeerd tot de hoofdstraten door ze, waar mogelijk, te verbreden en met vides ook naar boven te verruimen. Bron: Architectuurstudio Herman Hertzberger Foto: ©Aerolin Photo

| 11 |

2006-09 – De Vrijheidswijk, een naoorlogse stadsuitbreiding ten noorden van het centrum van Leeuwarden, werd volgens de canons van de stempelstructuur ontworpen door Van den Broek en Bakema. Rudy Uytenhaak Architectenbureau, Amsterdam, werd gevraagd om een mix van appartementen en winkels te huisvesten in het eveneens door hen ontwikkelde stedenbouwkundig plan voor het hart van de wijk. Voor de woningen is eenduidigheid het thema: één woningtype. Een van de stedenbouwkundige doelen was het vrij houden van de straat voor de winkels van geparkeerde auto’s. Hierdoor, maar ook dankzij de royale stoepmaat en de inrichting zou de straat veel meer het karakter van een boulevard krijgen. Bron: Rudy Uytenhaak Architectenbureau Foto: Rudy Uytenhaak Architectenbureau


C

D

Winkelcentrum Bilgaard Ludinga / Brandemeer Herontwikkeling 2007-11 – Ontwerp voor de herontwikkeling van het door brand verwoeste winkelcentrum in de naoorlogse woonwijk Bilgaard door Arons en Gelauff architecten, Amsterdam. De herbouw gaf de mogelijkheid om de winkels groter en moderner te maken. Door de toevoeging van een binnen- en buitenplein is de verwachting dat de levendigheid toeneemt. Bovenop de winkels zijn 88 woningen gerealiseerd met eigen parkeergelegenheid op het dak. Het uitgangspunt in het ontwerp- en bouwproces was de winkels steeds geopend zouden blijven. Dit vroeg om een grote mate van improvisatie en flexibiliteit van alle betrokkenen. Eind 2010 is het geheel vernieuwde winkelcentrum opgeleverd, de woningen volgen begin 2011. Het hart van Bilgaard is sterker uit de as verrezen.

Vrijheidswijk - multifunctioneel centrum

Bron: Arons en Gelauff Architecten Artist impression: Arons en Gelauff Architecten

Leo Twijnstrastraat Nieuwbouw 2006-08 – Het multifunctioneel centrum (MFC) van de Vrijheidswijk in Leeuwarden, ontworpen door Rudy Uytenhaak Architectenbureau, herbergt twee basisscholen, een wijkcentrum voor jong en oud, kinderopvang en een sportzaal. Het MFC is onderdeel van een stedenbouwkundig plan dat het bureau in 2004 in opdracht van de gemeente Leeuwarden ontwikkelde. Het semi-transparante gevelmateriaal laat overdag voldoende getemperd daglicht toe en biedt in de avonduren met kunstlicht een levendig beeld, waardoor het gebouw fungeert als 'lantaarn' voor de wijk. De verschillende gebruikersgroepen zijn programmatisch zo georganiseerd binnen het gebouw dat ze zelfstandig kunnen functioneren, elk met een eigen ingang en met behoud van hun identiteit..

D

Bron: Rudy Uytenhaak Architectenbureau Foto: Rudy Uytenhaak Architectenbureau

| 12 |

C


E

F Aula Noorderbegraafplaats Schapendijkje 4 Verbouwing 2009 – Borren Staalenhoef Architecten, Leeuwarden, kreeg opdracht een plan te maken voor de verbouwing van de bestaande aula. De Noorderbegraafplaats kent een klassieke symmetrische opzet uit 1919 met aan weerszijden van de hoofdentree dienstgebouwen. Met het realiseren van de Aula is in de jaren 60 een nieuwe hoofdentree gerealiseerd. Door de bouwmassa en gevels sterk te abstraheren krijgt het gebouwtje een monumentale verschijningsvorm die ook op grotere afstand zijn uitwerking heeft. De beide kopgevels zijn volledig transparant. De langsgevels bestaan uit stroken gefigureerd glas in verschillende kleuren. De aula met voorheen de uitstraling van een ‘dienstengebouwtje’ vormt na de verbouwing een stralend middelpunt van de vernieuwde Noorderbegraafplaats

Europaplein Europaplein Stedenbouwkundige uitbreiding 1953-58 – Het Europaplein is in zijn huidige verschijningsvorm een typisch product van z’n tijd, de naoorlogse periode waarin de modernistische ideeën over architectuur en stedenbouw de overhand kregen in de stadsplanning. Er lijkt bij deze westelijke entree tot de stad bewust te zijn gestreefd naar stedenbouwkundige monumentaliteit door de omringende bouwpercelen consequent in te vullen met monolithische hoogbouw. Het verkeersplein heeft een bijzondere ovale vorm met grasperk in het midden en goede ruimtelijke verhoudingen. Het oorspronkelijk plan stamt uit 1931, de wijzingen hierop weerspiegelen het veranderende denken over de moderne stad. In Noord-Nederland is een dergelijk grootstedelijk plein een zeldzaamheid.

Bron: Borren Staalenhoef Architecten Foto: Pieter Kers, Amsterdam

Bron: monumentenzorg gemeente Leeuwarden Foto: B. Lamberts via gemeente Leeuwarden

E

F

| 13 |


G

H

Centraal Justitieel Incasso Bureau Tesselschadestraat / Heliconweg Nieuwbouw 2008-12 – Claus en Kaan Architecten, Amsterdam, is geselecteerd als architect voor de nieuwbouw van het Centraal Justitieel Incasso Bureau. Het complex zal de verbindende schakel vormen tussen diverse bestaande gebouwen die het CJIB nu al gebruikt. Binnen een stedenbouwkundig heldere hoofdvorm richt het ontwerp zich op maximale kwaliteit van het interieur. Dit manifesteert zich in transparante gevels ten behoeve van een optimale relatie met de omgeving, een hogere verdiepingsmaat en een royale plattegronddiepte. Een gemeenschappelijk atrium vormt het hart van het gebouw. Het interieur wordt daarmee bepalend voor het karakter van het gebouw.

Hollanderwijk Gebied tussen Wijnhornsterstraat, Hollanderstraat en Nieuwe Hollanderdijk

Bron: Claus en Kaan Architecten Artist impression: Claus en Kaan Architecten

Vroege stadsuitbreiding 1913-15 – De Hollanderwijk, bestaande uit 177 arbeiderswoningen, is in opdracht van de Woningvereeniging Leeuwarden gebouwd naar ontwerp van W.C. de Groot in overgangsstijl op een wigvormig stuk grond ten zuiden van het spooremplacement. De eerste voorstellen van De Groot werden om hun stijve vorm bekritiseerd. Daarna introduceerde de architect een bochtige diagonaal als een centrale ontsluitingsweg, een idee afgeleid van de laat 19e-eeuwse parkachtige villa- en tuinwijken. De levendiger opzet met subtiele ruimtelijke variaties was aanleiding om ook de architectuur in details sterk te variëren. Bron: Monumentenzorg gemeente Leeuwarden Foto: Monumentenzorg gemeente Leeuwarden

G

H

| 14 |


I

Achter de Hoven Vegelinbuurt Stadsvernieuwing / herstructurering 2006 – De wijk Achter de Hoven is een 19e-eeuwse ontwikkelaarswijk, duidelijk begrensd en met een eigen identiteit. In deze wijk was de Vegelinbuurt door verpaupering en sociale problemen toe aan herstructurering. Het stedenbouwkundig ontwerp voor dit project is van Doeke van Wieren (TWA Architecten) en het architectonisch ontwerp van Doeke van Wieren en Kees de Haan (Jelle de Jong Architecten). Om de samenhang en uitstraling van de buurt te waarborgen, waren de oorspronkelijke straatprofielen met stenige voortuinen en blokverkaveling opnieuw het uitgangspunt. De langgerekte, smalle blokken hebben plaats gemaakt voor kortere, bredere blokken die over de voormalige Vegelinstraat heen springen en een variatie aan woningtypes. Langs dat tracÊ zijn groene binnenhoven ontstaan die als parkeerruimte en als openbaar domein fungeren. Architectonisch is het aanwezig idioom gebruikt in een hedendaagse vertaling. Bron: TWA Architecten Foto: TWA Architecten

I

| 15 |


Deze uitgave is een samenwerking tussen de gemeente Leeuwarden en ARK Frysl창n, centrum voor Architectuur & Ruimtelijke Kwaliteit. Maart 2011 Gemeente Leeuwarden Postbus 21000 8900 JA Leeuwarden Telefoon 14 058 (werkdagen 8-17 uur) www.leeuwarden.nl ARK Frysl창n p/a J.W. Frisostraat 1 8933 BN Leeuwarden Telefoon 058 233 79 49 info@arkfryslan.nl www.arkfryslan.nl

/architectuurroute_iv%5B1%5D  

http://www.arkfryslan.nl/library/attachments/architectuurroute_iv%5B1%5D.pdf

Advertisement