Page 1


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ

Δ'

12


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ ΒΙΒΛΙΟ Δ'

I . Ό τ α ν ε ί δ α ν τ ο ν ά ν δ ρ α σ τ η ν Ι ω ν ί α κ α ι ενώ ε ί χ ε φ τ ά σ ε ι στην

Έφεσο,

ούτε

οι

χειρώνακτες

δεν

παρέμεναν

στις

δουλειές τ ο υ ς , αλλά τον ακολουθούσαν άλλος θ α υ μ ά ζ ο ν τ α ς τη σοφία του, άλλος την ομορφιά του, άλλος τον τ ρ ό π ο ζωής του, μαζί.

άλλος τη

Σχετικά

μ'

συμπεριφορά του,

αυτόν

κυκλοφορούσαν

ά λ λ ο ι ολα πολλές

για παράδειγμα από το μαντείο της Κολοφώνας

1

αυτα

φήμες,

μεταφέρ­

θηκε η φ ή μ η ότι είχε γίνει κοινωνός τ η ς σοφίας του και ήταν απόλυτα σοφός και άλλα παρόμοια, φήμες α κ ό μ η από τ α Δ ί δ υ μ α κ α ι τ ο ιερό τ η ς Π ε ρ γ ά μ ο υ . Ο θεός π ρ ο έ τ ρ ε π ε 2

πολλούς π ο υ είχαν π ρ ό β λ η μ α υγείας να απευθυνθούν στον Α π ο λ λ ώ ν ι ο γ ι α τ ί α υ τ ό ή θ ε λ ε ο ίδιος κ α ι ή τ α ν α ρ ε σ τ ό σ τ ι ς Μοίρες.

Π ή γ α ι ν α ν να τον συναντήσουν και α ν τ ι π ρ ό σ ω π ο ι

διαφόρων πόλεων προσφέροντας του τη φιλοξενία τους και ζ η τ ώ ν τ α ς τη συμβουλή του σ χ ε τ ι κ ά με ίδρυση β ω μ ώ ν και α γ α λ μ ά τ ω ν . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς όλα α υ τ ά τ α τ α κ τ ο π ο ι ο ύ σ ε , σ ε κάποιες π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς με επιστολές και σε άλλες υ π ο σ χ ό ­ μενος ότι θα π ά ε ι ο ίδιος. Π ή γ α ν και α ν τ ι π ρ ό σ ω π ο ι τ η ς Σ μ ύ ρ ν η ς , ό μ ω ς δεν ε ί π α ν τ ι ή θ ε λ α ν , α λ λ ά τ ο ν π α ρ α κ α λ ο ύ ­ σαν ν α ε π ι σ κ ε φ τ ε ί τ η ν π ό λ η . Ρ ώ τ η σ ε τ ό τ ε τ ο ν α π ε σ τ α λ μ έ ­ νο τι χρειάζονταν α π ' αυτόν και εκείνος α π ά ν τ η σ ε : « Ν α σε δούμε και να μας δεις». Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς είπε: « Θ α έρθω και μακάρι να δώσουν οι Μούσες να με σ υ μ π α θ ή σ ε τ ε και να σας σ υ μ π α θ ή σ ω » .

13


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

14


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

II. Τ η ν π ρ ώ τ η του ομιλία την έκανε προς τους Εφεσίους από τη βάση του ναού. Δεν ακολούθησε τη Σ ω κ ρ α τ ι κ ή μ έ θ ο δ ο , α λ λ ά τ ο υ ς π ρ ο έ τ ρ ε ψ ε ν ' α π ο φ ε ύ γ ο υ ν όλα τ α ά λ λ α και να μην δείχνουν ενδιαφέρον γ ι ' αυτά και τους σ υ μ β ο ύ ­ λ ε ψ ε μόνο σ τ η φ ι λ ο σ ο φ ί α ν α α φ ι ε ρ ω θ ο ύ ν κ α ι ν α γ ε μ ί σ ο υ ν την Έ φ ε σ ο με μ ε λ έ τ η και όχι με τη ν ω θ ρ ό τ η τ α και την υπεροψία

που

διαπίστωσε

ότι

υπήρχε

εκεί.

Διότι

ήταν

δοσμένοι στους χορευτές κι ενδιαφέρονταν για τους πυρρί­ χιους, κι όλος ο τ ό π ο ς έβριθε α π ό μουσική α υ λ ώ ν , α π ό θηλυπρεπή

υποκείμενα

και

θόρυβο.

Αν

και

οι

Εφέσιοι

α κ ο λ ο ύ θ η σ α ν τ η δ ι δ α σ κ α λ ί α τ ο υ , δεν α δ ι α φ ό ρ η σ ε γ ι α όλα αυτά, αλλά προσπαθούσε να τα εξαφανίσει και τα κ α τ η γ ο ­ ρούσε σ τ ο υ ς π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ ς . III. Τ ι ς άλλες ομιλίες του τις έκανε κ ά τ ω από τα δέντρα στις υπόστεγες στοές. Κ ά π ο τ ε που μιλούσε σχετικά με την κ ο ι ν ο κ τ η μ ο σ ύ ν η κ α ι δ ί δ α σ κ ε ότι τ α μ έ λ η τ η ς κ ο ι ν ω ν ί α ς π ρ έ ­ πει

να

αλληλοβοηθιούνται,

πάνω

στα

δέντρα

κάθονταν

σ π ο υ ρ γ ί τ ι α σ ι ω π η λ ά κ α ι μόνο ένα α π ' α υ τ ά π έ τ α ξ ε β γ ά ζ ο ­ ν τ α ς φ ω ν ή σαν ν α ήθελε ν α π α ρ α κ ι ν ή σ ε ι τ α υ π ό λ ο ι π α γ ι α κάτι. Α υ τ ά , μόλις άκουσαν τη φ ω ν ή , σηκώθηκαν και π έ τ α ­ ξαν φ ω ν ά ζ ο ν τ α ς κ ά τ ω α π ό τ η ν κ α θ ο δ ή γ η σ η τ ο υ ενός. Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς σ υ ν έ χ ι σ ε τ η ν ο μ ι λ ί α τ ο υ γ ι α τ ί ή ξ ε ρ ε τ ι έκανε τα σπουργίτια να πετάξουν. Δεν το εξήγησε ό μ ω ς στους ά λ λ ο υ ς . Ε π ε ι δ ή π α ρ ' όλα α υ τ ά όλοι σ ή κ ω σ α ν τ α μ ά τ ι α τ ο υ ς ψηλά κοιτάζοντας τα πουλιά και μερικοί από άγνοια θ ε ώ ρ η ­ σαν τ ο π ε ρ ι σ τ α τ ι κ ό α ξ ι ο π ε ρ ί ε ρ γ ο , ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ξ έ φ υ γ ε α π ό τ η ροή τ ο υ λ ό γ ο υ τ ο υ κ α ι ε ί π ε : « Έ ν α π α ι δ ί , ενώ μ ε τ έ φ ε ρ ε σιτάρι μέσα σε δοχείο, γλίστρησε. Σ τ η συνέχεια σ υ γ κ έ ν τ ρ ω ­ σε τους σπόρους α π ρ ό σ ε χ τ α και έφυγε, αφήνοντας πολλούς σκόρπιους στο τάδε στενό. Το σπουργίτι αυτό είχε την τ ύ χ η ν α δει τ ο σ υ μ β ά ν κ α ι ή ρ θ ε ν α α ν α γ γ ε ί λ ε ι κ α ι σ τ α ά λ λ α τ ο απρόσμενο εύρημα και να τα καλέσει να συμφάγουν».

15


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

16


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

Οι περισσότεροι «κροάτες έφυγαν να πάνε εκεί, και ο Απολλώνιος συνέχισε να μιλάει σ' αυτούς που παρέμειναν συνεχίζοντας τον λόγο που είχε στο μυαλό του περί κοι­ νοκτημοσύνης. Ό τ α ν ήρθαν και οι άλλοι, φ ω ν ά ζ ο ν τ α ς και γεμάτοι θαυμασμό, είπε: «Βλέπετε με πόση επιμέλεια τα σ π ο υ ρ γ ί τ ι α φ ρ ο ν τ ί ζ ο υ ν τ ο ένα τ ο ά λ λ ο κ α ι χ α ί ρ ο ν τ α ι μ ' αυτή την κοινοκτημοσύνη. Ε μ ε ί ς απαξιούμε για κάτι τέ­ τ ο ι ο κ ι α ν δ ο ύ μ ε κ ά π ο ι ο ν ν α μ ο ι ρ ά ζ ε τ α ι ό,τι έ χ ε ι μ ε ά λ λ ο υ ς , τον κ α τ η γ ο ρ ο ύ μ ε γ ι α σ π α τ ά λ η , έ π α ρ σ η και τ α π α ρ ό μ ο ι α , ενώ α υ τ ο ύ ς π ο υ φ ρ ο ν τ ί ζ ε ι τ ο υ ς λ έ μ ε π α ρ ά σ ι τ α κ α ι κ ό λ α κ ε ς . Και τι απομένει λοιπόν πέρα από το να κλειστούμε στο σ κ ο τ ά δ ι σαν τ α π ο υ λ ι ά π ο υ τ ρ ώ ν ε κ α ι π α χ α ί ν ο υ ν , μ έ χ ρ ι ν α σκάσουμε από το πολύ φαΐ;» I V . Κάποιος λοιμός απειλούσε την 'Εφεσο, ό μ ω ς ακόμη δεν ε ί χ ε ε κ δ η λ ω θ ε ί κ α λ ά . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς α ν τ ι λ ή φ θ η κ ε τ η ν α π ε ι λ ή κ α ι π ρ ο ε ι δ ο π ο ι ο ύ σ ε γ ι α τ ο ν κίνδυνο λ έ γ ο ν τ α ς σ υ χ ν ά στις ομιλίες του: « Γ η , παράμενε όμοια». Έ λ ε γ ε α κ ό μ η : « Σ ώ ζ ε αυτούς» και «μην περάσεις από δ ω » .

Ό μ ω ς οι

α κ ρ ο α τ έ ς τ ο υ δεν τ ο ν π ρ ό σ ε χ α ν κ α ι θ ε ω ρ ο ύ σ α ν τ α λ ό γ ι α του τερατολογίες, και μάλιστα πολύ περισσότερο επειδή τ ο ν έ β λ ε π α ν ν α π η γ α ί ν ε ι σ ε όλα τ α ιερά κ α ι ν α π α ρ α κ α λ ά ε ι για την απομάκρυνση των συμφορών. Η επιπόλαιη στάση τους απέναντι

στο

κακό τον

έκανε να

σκεφτεί ότι

δεν

μπορεί να κάνει γ ι ' αυτούς τ ί π ο τ ε περισσότερο. Έ τ σ ι συ­ νέχισε το ταξίδι του στην υπόλοιπη

Ιωνία προτείνοντας

λύσεις σ τ α π ρ ο β λ ή μ α τ α του καθενός και σ υ ζ η τ ώ ν τ α ς με τους παρόντες για τη σωτηρία τους. V . Ό τ α ν έφτασε στη Σ μ ύ ρ ν η , π ή γ α ν ο ι Ί ω ν ε ς ν α τον συναντήσουν. Έ τ υ χ ε εκείνες τις μέρες να κάνουν τις Π α ­ νιώνιες θυσίες . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς διάβασε Ιωνικό ψήφισμα με 3

το οποίο τον π α ρ α κ α λ ο ύ σ α ν να π ά ρ ε ι μέρος σ τ η συνάντηση

17


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

18


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

τους.

Βρήκε

στο

ψήφισμα

ένα

όνομα

καθόλου- Ιωνικό

— γιατί υπογραφόταν από κάποιο Λούκουλλο— και έστει­ λ ε ένα γ ρ ά μ μ α μ ε τ ο ο π ο ί ο τ ο υ ς ε π έ π λ η τ τ ε γ ι ' α υ τ ό τ ο ν β α ρ β α ρ ι σ μ ό . Ε π ι π λ έ ο ν ε ί χ ε βρει σ τ ο ψ ή φ ι σ μ α κ α ι τ ο ό ν ο μ α Φαβρίκιος και άλλα π α ρ ό μ ο ι α . Π ό σ ο έντονα τους ε π έ π λ η ξ ε το φανερώνει η σχετική επιστολή τ ο υ . 4

V I . Π ή γ ε στους Ί ω ν ε ς άλλη μέρα και τους ρώτησε: « Τ ι είναι α υ τ ό ς ο κ ρ α τ ή ρ α ς ; » κ ι α υ τ ο ί ε ί π α ν : « Π α ν ι ώ ν ι ο ς » . Τ ο ν σήκωσε λοιπόν και έκανε σ π ο ν δ ή , λέγοντας: «Θεοί, η γ ε ­ μόνες τ ω ν Ι ώ ν ω ν , δ ώ σ τ ε σε α υ τ ή την καλή αποικία π ρ ο ­ σ τ α σ ί α σ τ η θ ά λ α σ σ α κ α ι μ η ν α φ ή σ ε τ ε ν α τ η βρει κ α κ ό α π ό τη γ η , ούτε ο Α ι γ α ί ω ν α ς που τραντάζει τη γ η σει π ο τ έ τ ι ς π ό λ ε ι ς τ η ς » .

5

να γκρεμί­

Έ τ σ ι μιλούσε προβλέποντας,

ν ο μ ί ζ ω , όσα κατόπιν συνέβησαν σ τ η Σ μ ύ ρ ν η και τη Μ ί λ η ­ τ ο , τη Χίο και τη Σ ά μ ο και σε άλλες Ιωνικές περιοχές. V I I . Π α ρ α τ η ρ ώ ν τ α ς ότι ο ι Σ μ υ ρ ν α ί ο ι ε π ι δ ί δ ο ν τ α ν μ ε ζήλο σε όλων τ ω ν ειδών τις συζητήσεις, τους ενθάρρυνε και

δυνάμωνε

τον

ζήλο

τους,

ενδιαφέρονται περισσότερο

και τους

συμβούλευε να

για τους εαυτούς τους

για την εμφάνιση της πόλης τους

-

παρά

διότι, αν και ήταν η

ο μ ο ρ φ ό τ ε ρ η α π ' όλες τ ι ς π ό λ ε ι ς κ ά τ ω α π ό τ ο ν ή λ ι ο , ε ί χ ε φιλική θάλασσα και εκεί βρίσκονταν οι π η γ έ ς του Ζ έ φ υ ρ ο υ , ω σ τ ό σ ο έ λ ε γ ε ό τ ι είναι π ρ ο τ ι μ ό τ ε ρ ο ν α τ η σ τ ε φ α ν ώ σ ο υ ν ο ι κάτοικοι της παρά να στολιστεί με στοές και ζωγραφιές και χρυσό π α ρ α π ά ν ω α π ' ό,τι π ρ έ π ε ι . Κ α θ ό τ ι , έλεγε, τ α ο ι κ ο δ ο μ ή μ α τ α μένουν ε κ ε ί ό π ο υ είναι γ ι α τ ί δεν φ α ί ν ο ν τ α ι π α ρ ά μόνο σ ε κείνο τ ο μ έ ρ ο ς τ η ς γ η ς ό π ο υ β ρ ί σ κ ο ν τ α ι , ό μ ω ς οι ενάρετοι άνδρες φαίνονται π α ν τ ο ύ , π α ν τ ο ύ τους κουβεντιάζουν και την π α τ ρ ί δ α τους την κάνουν δ ι ά σ η μ η ανάλογα με το πόσοι από αυτούς μπορούν να πάνε σε κάθε μέρος τ η ς γ η ς .

Έ λ ε γ ε ότι οι πόλεις π ο υ

19

έχουν

τέτοια


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

20


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

ομορφιά μοιάζουν με το ά γ α λ μ α του Δία που φιλοτέχνησε ο

Φειδίας στην

Ολυμπία:

π α ρ ι σ τ ά ν ε ι τον

Δία καθιστό,

γ ι α τ ί έτσι φάνηκε καλό στον δημιουργό. Οι άνδρες ό μ ω ς που πηγαίνουν παντού

δεν

διαφέρουν καθόλου

από

τον

Ομηρικό Δ ί α με τις πολλές μορφές, ό π ω ς τον παρουσίασε ο π ο ι η τ ή ς , κ α ι είναι π ι ο θ α υ μ α σ τ ό ς α π ό τ ο

ελεφάντινο

ά γ α λ μ α . Γ ι α τ ί ο Δίας του Φειδία φαίνεται στη γ η , ενώ ο Ομηρικός υπονοείται παντού στα ουράνια. V I I I . Με τους Σμυρναίους συζήτησε ακόμη και σχετικά με την ασφάλεια τ ω ν πόλεων και τ ω ν κατοίκων τους, γ ι α τ ί δ ι α π ί σ τ ω σ ε ότι υ π ή ρ χ α ν μ ε τ α ξ ύ τους διαφορετικές γ ν ώ μ ε ς κ α ι δ ι ά σ τ α σ η α π ό ψ ε ω ν . Έ λ ε γ ε ότι γ ι α τ η ν ύ π α ρ ξ η α ρ μ ο ­ νίας στις πόλεις χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι « τ α ρ α χ ο π ο ι ό ς ομόνοια».

Τα

λόγια αυτά θεωρήθηκαν απίθανα και ανακόλουθα, γι' αυτό ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς , α ν τ ι λ α μ β α ν ό μ ε ν ο ς ό τ ι οι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ι δεν τ α κ α τ α ν ο ο ύ σ α ν , ε ί π ε : « Τ ο ά σ π ρ ο κ α ι τ ο μ α ύ ρ ο δεν υ π ά ρ ­ χ ε ι π ε ρ ί π τ ω σ η ν α είναι π ο τ έ ί δ ι α , ο ύ τ ε τ ο π ι κ ρ ό μ ε τ ο γ λ υ κ ό μ π ο ρ ε ί ν α α ν α μ ε ι χ θ ε ί ώ σ τ ε ν α είναι ω φ έ λ ι μ α γ ι α την υγεία. Η ομόνοια ό μ ω ς μπορεί ν' αναμειχθεί με την επαναστατικότητα για τη σωτηρία των πόλεων. Και για να γ ί ν ω π ι ο σ α φ ή ς , εννοώ τ ο ε ξ ή ς . Ε π α ν ά σ τ α σ η π ο υ ο δ η γ ε ί τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς να τραβούν σ π α θ ι ά και να λιθοβολούν ο ένας τ ο ν ά λ λ ο ν π ο τ έ ν α μ η γ ν ω ρ ί σ ε ι η π ό λ η σ α ς , ε κ ε ί ό π ο υ χρειάζεται η σωστή ανατροφή των παιδιών, όπου χρειά­ ζονται νόμοι και άνθρωποι έμπειροι στα λόγια και τα έργα. Ο ανταγωνισμός όμως των ανθρώπων μεταξύ τους για το κοινό κ α λ ό κ α ι π ώ ς ο ένας θ α ε κ φ έ ρ ε ι κ α λ ύ τ ε ρ η γ ν ώ μ η α π ό τ ο ν άλλο κ α ι π ώ ς ο έ ν α ς θ α ε κ τ ε λ έ σ ε ι κ α λ ύ τ ε ρ α τ α κ α θ ή ­ κοντα του ως αξιωματούχος και π ώ ς θ' αποδειχτεί λα­ μπρότερος πρεσβευτής και ε π ό π τ η ς δημοσίων έργων α π ' ό , τ ι ο ι ά λ λ ο ι , α υ τ ό ς ο α ν τ α γ ω ν ι σ μ ό ς είναι, π ι σ τ ε ύ ω , κ α λ ό ς κ α ι ε π α ν ά σ τ α σ η τ ο υ ενός ε ν α ν τ ί ο ν τ ο υ ά λ λ ο υ γ ι α τ ο κ ο ι ν ό

21


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

22


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

καλό. Το να κάνει καθένας κ ά τ ι διαφορετικό γ ι α το σ υ μ φ έ ­ ρον τ η ς π ό λ η ς θ ε ω ρ ο ύ ν τ α ν κ ά π ο τ ε α ν ό η τ ο α π ό τ ο υ ς Λ α κ ε ­ δ α ι μ ο ν ί ο υ ς , γ ι α τ ί α υ τ ο ί α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ν μόνο μ ε τ α π ο λ ε μ ι κ ά " γ ι ' α υ τ ά μ ό ν ο ή τ α ν ι κ α ν ο ί κ α ι δεν ε ν δ ι α φ έ ρ ο ν τ α ν γ ι α τ ί π ο τ ε ά λ λ ο . Κ α τ ά τ η γ ν ώ μ η μ ο υ τ ο κ α λ ύ τ ε ρ ο είναι ο κ α θ έ ν α ς ν α κάνει αυτό που γ ν ω ρ ί ζ ε ι κ α λ ά και αυτό π ο υ έχει τη δυνα­ τ ό τ η τ α να π ρ ά ξ ε ι . Αν ο ένας π ο λ ί τ η ς θ α υ μ ά ζ ε τ α ι γ ι α την επιρροή του στον λαό, άλλος για τη σοφία του, άλλος για τις γενναιόδωρες δαπάνες του για τα κοινά, άλλος γ ι α τη χ ρ η σ τ ό τ η τ α του, άλλος για την α υ σ τ η ρ ό τ η τ α του και την αμείλικτη χέρια του,

αντιμετώπιση που

των

είναι κ α θ α ρ ά

κακούργων,

άλλος για

και υπεράνω

τα

πάσης υπο­

ψίας, τότε αυτή η πόλη θα συνεχίσει να υπάρχει και μά­ λιστα διοικούμενη ορθά». I X . Ε ν ώ έ λ ε γ ε α υ τ ά τ α λ ό γ ι α , είδε ένα κ α ρ ά β ι τ ρ ι κ ά ­ τ α ρ τ ο να α π ο π λ έ ε ι και τους ν α ύ τ ε ς να κάνουν ο κ α θ έ ν α ς τη δουλειά του γ ι α να βοηθήσουν στον α π ό π λ ο υ . Α π ε υ θ υ ν ό μ ε ­ νος λ ο ι π ό ν σ τ ο υ ς π α ρ ε υ ρ ι σ κ ό μ ε ν ο υ ς ε ί π ε : « Β λ έ π ε τ ε τ ο π λ ή ­ ρωμα του καραβιού ; Άλλοι έχουν επιβιβαστεί στα ρυμουλ­ 6

κ ο ύ μ ε ν α σ κ ά φ η , γ ι α τ ί είναι κ ω π η λ ά τ ε ς , ά λ λ ο ι α ν α σ ύ ρ ο υ ν και στερεώνουν τις άγκυρες, άλλοι σηκώνουν τα πανιά στον άνεμο, άλλοι στέκονται και βλέπουν από την π ρ ύ μ ν η και την π λ ώ ρ η . Αν κάποιος παραλείψει κάποια δική του δου­ λειά ή αν την κάνει χ ω ρ ί ς να έχει ναυτικές γ ν ώ σ ε ι ς στον α π ό π λ ο υ , θ α έ χ ο υ ν κ α κ ό τ α ξ ί δ ι κ α ι ο ι ίδιοι θ α α π ο δ ε ι χ τ ο ύ ν κ α κ ο κ α ι ρ ί α . Α ν ό μ ω ς α ν τ α γ ω ν ι σ τ ε ί ο ένας τ ο ν ά λ λ ο κ α ι φιλονικήσουν να μη φανεί ο ένας χειρότερος α π ό τον άλλο, ο ι ό ρ μ ο ι θ α είναι κ α λ ο ί γ ι α τ ο π λ ο ί ο τ ο ύ τ ο , σ ' όλο τ ο τ α ξ ί δ ι τ ο υ ς ο κ α ι ρ ό ς θα είναι κ α λ ό ς κ α ι η π λ ε ύ σ η ά ν ε τ η κ α ι η σ ύ ν ε σ η τ ο υ ς θ α α π ο τ ε λ έ σ ε ι γ ι ' α υ τ ο ύ ς τ ο ν θεό τ η ς σ ω τ η ­ ρίας Π ο σ ε ι δ ώ ν α » .

23


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

24


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

Χ.

Με

τέτοια

λόγια

συγκρατούσε

τους

Σμυρναίους.

Ό τ α ν ό μ ω ς ε κ δ η λ ώ θ η κ ε η νόσος στην Έ φ ε σ ο και πουθενά δεν β ρ ι σ κ ό τ α ν σ ω τ η ρ ί α , έ σ τ ε ι λ α ν π ρ έ σ β ε ι ς κ α ι κ α λ ο ύ σ α ν τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο να πάει ως γιατρός της συμφοράς τους. Α υ τ ό ς έκρινε ό τ ι τ ο τ α ξ ί δ ι δεν π α ί ρ ν ε ι α ν α β ο λ ή κ α ι ε ί π ε : « Α ς π ά μ ε » , κ α ι β ρ έ θ η κ ε σ τ η ν Έ φ ε σ ο , κ ά ν ο ν τ α ς τ ο ίδιο μ ε τον Π υ θ α γ ό ρ α , ν ο μ ί ζ ω , που ήταν σ υ γ χ ρ ό ν ω ς στους Θ ο ύ ­ ριους κ α ι

τους

Μεταποντίους.

Αφού

συγκέντρωσε

τους

Εφέσιους, τους είπε: «Κουράγιο, σήμερα θα σ τ α μ α τ ή σ ω την αρρώστια». Α μ έ σ ω ς συγκέντρωσε μικρούς και μεγά­ λους στο θ έ α τ ρ ο , όπου υ π ή ρ χ ε ά γ α λ μ α του Α π ο τ ρ ό π α ι ο υ . 7

Εκεί

είδε

τη

μορφή

ενός γ έ ρ ο υ

με

μάτια

μισόκλειστα

τ ε χ ν η τ ά , σαν τ υ φ λ ά , π ο υ κ ρ α τ ο ύ σ ε σ α κ ο ύ λ ι μ ε ένα κ ο μ μ ά ­ τι ψ ω μ ί και ήταν ρακένδυτος με σιχαμερό π ρ ό σ ω π ο . Έ β α ­ λε γ ύ ρ ω του τους Εφέσιους και είπε: « Χ τ υ π ά τ ε τον εχθρό τ ω ν θεών, αφού

μ α ζ έ ψ ε τ ε όσο τ ο δ υ ν α τ ό ν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ε ς

πέτρες». Οι Εφέσιοι απορούσαν με τα λόγια του και θε­ ω ρ ο ύ σ α ν φ ο β ε ρ ό ν α σ κ ο τ ώ σ ο υ ν ένα ξ έ ν ο , π ο υ β ρ ι σ κ ό τ α ν σ ε τόσο άθλια κ α τ ά σ τ α σ η , και τους ικέτευε και ζ η τ ο ύ σ ε τον έλεό τ ο υ ς . Ω σ τ ό σ ο , ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ε π έ μ ε ν ε ν α τ ο υ ς π α ρ α ­ κινεί ν α ρ ι χ τ ο ύ ν π ά ν ω τ ο υ κ α ι ν α μ η ν τ ο ν α φ ή σ ο υ ν ν α φ ύ γ ε ι . Μ ό λ ι ς ά ρ χ ι σ α ν μ ε ρ ι κ ο ί ν α ρίχνουν π έ τ ρ ε ς , α υ τ ό ς , π ο υ φαινόταν τ υ φ λ ό ς , είδε. Τ α μ ά τ ι α του φάνηκαν γ ε μ ά τ α φ ω τ ι ά . Οι Εφέσιοι κ α τ ά λ α β α ν ότι υ π ή ρ χ ε κάποιος δ α ί μ ο ­ νας και π έ τ α ξ α ν π έ τ ρ ε ς μέχρι π ο υ τον σ κ έ π α σ α ν με λίθινη στήλη. Μετά από λίγο ο Απολλώνιος τους είπε να α π ο μ α ­ κρύνουν τ ι ς π έ τ ρ ε ς κ α ι ν α α ν α γ ν ω ρ ί σ ο υ ν τ ο θηρίο π ο υ ε ί χ α ν σκοτώσει. Αφού λοιπόν ξεσκεπάστηκε αυτός που νόμιζαν ότι είχαν χ τ υ π ή σ ε ι , εκείνος είχε εξαφανιστεί και σ τ η θέση του

α ν τ ί κ ρ ι σ α ν ένα σ κ ύ λ ο , π α ρ ό μ ο ι ο

σκυλιά τ ω ν Μολοσσών και στο μεγάλο

λιοντάρι,

αφρούς

από

το

λιωμένο στόμα

από

όπως

25

τις οι

στη

μέγεθος

μορφή ίσο

πέτρες,

με τα

με το πιο που

λυσσασμένοι .

έβγαζε Άγαλμα


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

26


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

του Α π ο τ ρ ό π α ι ο υ —είναι ο Η ρ α κ λ ή ς — στήθηκε στο χ ώ ­ ρο όπου χ τ υ π ή θ η κ ε το φάντασμα. X I . Α φ ο ύ ε ξ ά γ ν ι σ ε τ ο υ ς Ε φ έ σ ι ο υ ς α π ό τ η νόσο κ α ι φρόντισε αρκετά τους Ί ω ν ε ς , στράφηκε προς την Ε λ λ ά ­ δα. Π ή γ ε λοιπόν προς το Π έ ρ γ α μ ο και ευχαριστήθηκε με τ ο ιερό τ ο υ Α σ κ λ η π ι ο ύ . Σ υ μ β ο ύ λ ε ψ ε τ ο υ ς ι κ έ τ ε ς τ ο υ θεού τι να κάνουν γ ι α να π ε τ ύ χ ο υ ν ευοίωνα όνειρα, γ ι ά τ ρ ε ψ ε πολλούς και έφτασε στο Ί λ ι ο . Αφού το μυαλό του γέμισε 9

μ ε όλα τ α σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο π α ρ ε λ θ ό ν τ ο υ ς , π ή γ ε σ τ ο υ ς τ ά ­ φους τ ω ν Α χ α ι ώ ν .

Ε ί π ε πολλά γι' αυτούς και πρόσφερε

πολλές αναίμακτες και αγνές θυσίες. Σ τ η συνέχεια είπε στους συντρόφους του να επιβιβαστούν στο καράβι και ο ίδιος ε ί π ε ό τ ι θ α π ε ρ ά σ ε ι τ η ν ύ χ τ α σ τ ο ν τ ύ μ β ο τ ο υ Α χ ι λ ­ λέα. Οι σύντροφοι π ρ ο σ π ά θ η σ α ν να τον εμποδίσουν — γ ι α ­ τ ί ο ι γ ι ο ι τ ο υ Δ ι ό σ κ ο ρ ο υ κ α ι τ ο υ Φ α ί δ ι μ ο υ κ α ι όλοι α υ τ ο ύ του είδους ή τ α ν ήδη μ α ζ ί με τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο — λ έ γ ο ν τ α ς ότι ο Α χ ι λ λ έ α ς π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι α κ ό μ η

φοβερός

—τέτοια

πίστευαν γ ι ' αυτόν οι κάτοικοι του Ιλίου— και ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος τ ο υ ς ε ί π ε : « Ε γ ώ ξ έ ρ ω ότι ο Α χ ι λ λ έ α ς χ α ί ρ ε τ α ι π ο λ ύ μ ε την π α ρ έ α . Τ ο ν Ν έ σ τ ο ρ α τ η ς Π ύ λ ο υ τον α γ α π ο ύ σ ε π ο λ ύ γ ι α τ ί π ά ν τ α είχε κάτι χ ρ ή σ ι μ ο να του πει και τον Φ ο ί ν ι κ α

1 0

τον ονόμαζε δεύτερο π α τ έ ρ α και σύντροφο και τα τοιαύτα, επειδή τον συμβούλευε. Τον Π ρ ί α μ ο , αν και ήταν ο χ ε ι ρ ό ­ τερος εχθρός τ ο υ , τον α ν τ ι μ ε τ ώ π ι σ ε με π ρ α ό τ η τ α όταν τον άκουσε να μιλά. Με τον Οδυσσέα, όταν δ ι α φ ώ ν η σ ε , του αποκαλύφθηκε

τόσο

μετρημένος

ώστε

ο

Οδυσσέας

τον

έκρινε π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο κ α λ ό π α ρ ά φ ο β ε ρ ό . Η α σ π ί δ α τ ο υ κ α ι η περικεφαλαία, που κουνιόταν τ ρ ο μ α κ τ ι κ ά , κ α θ ώ ς λένε, α π ο τ ε λ ε ί α π ε ι λ ή γ ι α τ ο υ ς Τ ρ ώ ε ς , π ι σ τ ε ύ ω , γ ι α τ ί δεν ξ ε χ ν ά τ ι έπαθε α π ' αυτούς όταν τον ε ξ α π ά τ η σ α ν γ ι α τον γ ά μ ο . 1 1

Ε γ ώ ό μ ω ς δεν έ χ ω κ α μ ι ά σ χ έ σ η μ ε τ ο Ί λ ι ο . Θ α σ υ ζ η τ ή σ ω μ α ζ ί του π ο λ ύ πιο ε υ χ ά ρ ι σ τ α α π ' ό,τι οι τ ό τ ε σύντροφοι

27


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

28


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

τ ο υ κι αν, ό π ω ς λέτε, με σ κ ο τ ώ σ ε ι , θα π έ σ ω νεκρός μ α ζ ί με τον Μέμνονα και τον Κ ύ κ ν ο

και ίσως η Τροία με θάψει

1 2

σ ε κοίλο τ ά φ ο , ό π ω ς τον Έ κ τ ο ρ α » . Έ τ σ ι μίλησε στους 1 3

συντρόφους του, μισοαστεία, μισοσοβαρά, και π ή γ ε μόνος του στον τ ύ μ β ο , ενώ οι άλλοι π ρ ο χ ω ρ ο ύ σ α ν προς το πλοίο γ ι α τ ί είχε ή δ η πέσει το δειλινό. XII. Ο

Απολλώνιος

επέστρεψε

τα

ξημερώματα

και

ε ί π ε : « Π ο ύ είναι ο Α ν τ ι σ θ έ ν η ς ο Π ά ρ ι ο ς ; » Έ τ υ χ ε ο Α ν τ ι ­ σθένης να βρίσκεται μ α ζ ί του στο Ί λ ί ο εδώ και ε π τ ά μέρες και α π ά ν τ η σ ε ότι ήταν εκεί.

Τότε ο Απολλώνιος

είπε:

«Νέε, έχεις καμιά σχέση με την Τροία;» «Βέβαια», α π ά ­ ντησε. « Κ α τ ά γ ο μ α ι από Τ ρ ώ ε ς » . « Μ ή π ω ς κατάγεσαι και α π ό τ η γενιά του Π ρ ί α μ ο υ ; » « Ν α ι , μ α τον Δ ί α » , είπε, «και γι'

αυτό π ι σ τ ε ύ ω

π ω ς είμαι ανδρείος κ α τ α γ ό μ ε ν ο ς α π ό

ανδρείους». « Ε ύ λ ο γ α λοιπόν», είπε ο Απολλώνιος, «μου απαγορεύει

ο

Α χ ι λ λ έ α ς να

σε

συναναστρέφομαι.

Γιατί,

αφού με προέτρεψε να π ά ω στους Θεσσαλούς γ ι α να εξη­ γ ή σ ω γ ι α τ ί τους κ α τ η γ ο ρ ε ί , όταν τον ρ ώ τ η σ α τι άλλο 1 4

θέλει ν α κ ά ν ω γ ι α χ ά ρ η τ ο υ , μ ο υ ε ί π ε τ ο ν νέο α π ό τ η ν Π ά ρ ο ν α μ η ν τ ο ν κ ά ν ω μ έ τ ο χ ο τ η ς σ ο φ ί α ς μ ο υ , γ ι α τ ί είναι γ ν ή σ ι ο ς α π ό γ ο ν ο ς τ ο υ Π ρ ι ά μ ο υ κ α ι δεν σ τ α μ α τ ά ε ι ν α ε ξ υ ­ μνεί τ ο ν Έ κ τ ο ρ α » . X I I I . Ο Αντισθένης έφυγε παρά τη θέληση του. Ό τ α ν ξημέρωσε, ο άνεμος που ερχόταν από την α κ τ ή δυνάμωσε και το πλοίο ήταν έτοιμο να αποπλεύσει. Αν και ήταν μικρό,

εισέρρεαν

σε αυτό

πολλοί άλλοι π ο υ ήθελαν

συνταξιδέψουν μ ε τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο .

να

Ή τ α ν ήδη φθινόπωρο

και η θάλασσα ελάχιστα ασφαλής. Ό λ ο ι ό μ ω ς , θ ε ω ρ ώ ν τ α ς τον άνδρα ισχυρότερο από τις κακοκαιρίες και τη φ ω τ ι ά και τους μεγαλύτερους κινδύνους, ήθελαν να συνταξιδέψουν και τον π α ρ α κ α λ ο ύ σ α ν να τους κάνει τη χ ά ρ η να μοιρα-

29


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

30


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

στούν το ταξίδι τ ο υ . Ε π ε ι δ ή οι ε π ι β ά τ ε ς ήταν πολύ π ε ρ ι σ ­ σότεροι α π ' όσους χ ω ρ ο ύ σ ε το κ α ρ ά β ι , π ή γ ε σε άλλο κ α ­ ράβι, μεγαλύτερο

—υπήρχαν πολλά αραγμένα γύρω από

τον τ ύ μ β ο τ ο υ Α ί α ν τ α — και είπε: « Ε δ ώ θα ε π ι β ι β α σ τ ο ύ μ ε γ ι α τ ί είναι κ α λ ό ν α ε π ι σ τ ρ έ φ ε ι κ α ν ε ί ς μ ε α σ φ ά λ ε ι α μ α ζ ί μ ε όσο τ ο δ υ ν α τ ό ν π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο υ ς » . Τ α ξ ί δ ε ψ α ν γ ύ ρ ω α π ό τ ο Τ ρ ω ι κ ό ακρωτήριο και είπε στον κυβερνήτη του πλοίου να κατευθυνθεί προς τη γη των Αιολέων, που βρίσκεται απέ­ ναντι από τη Λ έ σ β ο , και να

ρίξει τ η ν

ά γ κ υ ρ α όσο

το

δυνατόν κοντύτερα στη Μήθυμνα. « Ο Α χ ι λ λ έ α ς λ έ ε ι » , ε ί π ε , « ό τ ι κ ά π ο υ εκεί κ ο ν τ ά κ ε ί τ ε ­ τ α ι ο Π α λ α μ ή δ η ς κ α ι υ π ά ρ χ ε ι ά γ α λ μ α τ ο υ μ ε ύψος ενός π ή χ η που παριστάνει ωστόσο κάποιον μεγαλύτερο στην ηλικία από τον

Παλαμήδη».

Βγαίνοντας από το πλοίο,

ε ί π ε : « Έ λ λ η ν ε ς , α ς φ ρ ο ν τ ί σ ο υ μ ε έναν ε ν ά ρ ε τ ο ά ν δ ρ α π ο υ του οφείλουμε κάθε σ ο φ ί α . Θα αποδειχτούμε καλύτεροι 1 5

από τους Αχαιούς, τ ι μ ώ ν τ α ς για την αρετή του αυτόν που εκείνοι τ ε λ ε ί ω ς ά δ ι κ α σ κ ό τ ω σ α ν » . Α υ τ ο ί λ ο ι π ό ν π η δ ο ύ ­ 1 6

σαν α κ ό μ α έ ξ ω

από το πλοίο,

όταν και ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς

β ρ ή κ ε τον τ ά φ ο κ α ι τ ο ά γ α λ μ α θ α μ μ έ ν ο κ ο ν τ ά . Σ τ η β ά σ η του α γ ά λ μ α τ ο ς υ π ή ρ χ ε η ε π ι γ ρ α φ ή « Σ τ ο ν θεϊκό Π α λ α μ ή ­ δ η » . Το έστησε όρθιο, ό π ω ς το είδα κι ε γ ώ , και ίδρυσε εκεί ιερό σαν α υ τ ά π ο υ ιδρύουν π ρ ο ς τ ι μ ή τ η ς Ε ν ο δ ί α ς

1 7

—δέκα

άτομα πρέπει να μπορούν να συντρώγουν και να ευχαρι­ στιούνται μ έ σ α —

κάνοντας την εξής ευχή: « Π α λ α μ ή δ η ,

μακάρι να ξεχάσεις την οργή που είχες κάποτε προς τους Α χ α ι ο ύ ς και κάνε να πληθύνουν και να γίνουν σοφοί. Κ ά ν ' το,

Π α λ α μ ή δ η , δημιουργέ της ευφράδειας, των Μουσών

κ α ι τ ο υ ίδιου μ ο υ τ ο υ ε α υ τ ο ύ » . XIV.

Όταν

αγκυροβόλησαν

στη

Λέσβο,

επισκέφθηκε

και το άδυτο του Ο ρ φ έ α . Λένε ότι κ ά π ο τ ε εκεί ο Ο ρ φ έ α ς ασχολούνταν με τη μαντική, προτού ο Α π ό λ λ ω ν α ς στρέψει

31


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

32


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

τ η ν π ρ ο σ ο χ ή τ ο υ σ ' α υ τ ό ν . Ε π ε ι δ ή ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι δεν π ή γ α ι ­ ναν π ι α γ ι α χ ρ η σ μ ο ύ ς ο ύ τ ε σ τ ο Γ ρ ύ ν ε ι ο ο ύ τ ε σ τ η ν Κ λ ά ρ ο ούτε εκεί όπου βρισκόταν ο τ ρ ί π ο δ α ς του Α π ό λ λ ω ν α

1 9

1 8

και

μόνο ο Ο ρ φ έ α ς έδινε χ ρ η σ μ ο ύ ς , ε ν ώ τ ο κ ε φ ά λ ι τ ο υ π ρ ό σ φ α ­ τ α ε ί χ ε έρθει α π ό τ η Θ ρ ά κ η , π α ρ ο υ σ ι ά σ τ η κ ε ο θ ε ό ς μ π ρ ο ­ στά σε αυτόν που χρησμοδοτούσε και είπε: « Σ τ α μ ά τ α ν' ανακατεύεσαι

με

τις

υποθέσεις

μου,

γιατί

αρκετά

έχω

ανεχτεί τις προφητείες σου». X V . Μ ε τ ά α π ό α υ τ ά , ενώ έ π λ ε α ν σ τ η θ ά λ α σ σ α τ η ς Εύβοιας, που θεωρείται και από τον Ό μ η ρ ο από τις πιο ε π ι κ ί ν δ υ ν ε ς κ α ι δ υ σ π ό ρ ε υ τ ε ς , τ α νερά ή τ α ν ή ρ ε μ α κ α ι 2 0

κ α λ ύ τ ε ρ α α π ' ό,τι περίμεναν γ ι α κείνη την ε π ο χ ή . Σ υ ζ η ­ τούσαν λοιπόν γ ι α τα νησιά, κ α θ ώ ς συναντούσαν πολλά και ονομαστά, και για τη ναυπηγική και τη διακυβέρνηση των καραβιών,

συζητήσεις

αναμενόμενες

μεταξύ

ανθρώπων

που ταξιδεύουν στη θάλασσα. Ε π ε ι δ ή ο Δ ά μ ι ς άλλους τους κατηγορούσε για τα λόγια τους, άλλους τους διέκοπτε και ά λ λ ο υ ς δεν τ ο υ ς ε π έ τ ρ ε π ε ν α ρ ω τ ο ύ ν , ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς κ α τ ά ­ λ α β ε ότι θέλει ν α σ υ ζ η τ ή σ ο υ ν ά λ λ α π ρ ά γ μ α τ α κ α ι α π ε υ θ υ ­ νόμενος σε αυτόν τον ρ ώ τ η σ ε : « Τ ι έ π α θ ε ς , Δ ά μ ι , και δια­ κόπτεις τις ερωτήσεις;

Δεν νομίζω

π ω ς υποφέρεις από

ναυτία ούτε π ω ς έχεις κάποιο άλλο π ρ ό β λ η μ α με το ταξίδι ώ σ τ ε να δυσκολεύεις τη συζήτηση, αφού η θάλασσα, κ α θ ώ ς β λ έ π ε ι ς , είναι ή ρ ε μ η κ α ι δ ι ε υ κ ο λ ύ ν ε ι τ ο ν π λ ο υ » . Ο Δ ά μ ι ς ε ί π ε : « Ε δ ώ έ χ ε ι π ρ ο κ ύ ψ ε ι ένα σ π ο υ δ α ί ο θ έ μ α σ υ ζ ή τ η σ η ς , γ ι α το οποίο θα ήταν πιο φυσικό να κάνουμε ερωτήσεις παρά να ρωτάμε για π ρ ά γ μ α τ α ξεπερασμένα και παλιά». « Κ α ι π ο ι ο μ π ο ρ ε ί ν α είναι α υ τ ό τ ο θ έ μ α » , ε ί π ε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, «χάριν του οποίου θεωρείς κάθε άλλη σ υ ζ ή τ η σ η π ε ­ ριττή;» « Σ υ ν ά ν τ η σ ε ς τον Α χ ι λ λ έ α , Α π ο λ λ ώ ν ι ε » , α π ά ν τ η ­ σ ε , « κ α ι , π α ρ ' όλο π ο υ σ ί γ ο υ ρ α θ α τ ο ν ά κ ο υ σ ε ς ν α μ ι λ ά γ ι α π ο λ λ ά π ο υ ε μ ε ί ς δεν γ ν ω ρ ί ζ ο υ μ ε , δεν μ α ς τ α λες ο ύ τ ε μ α ς

33


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

34


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ Τ Υ Α Ν Ε Α ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

περιγράφεις τη μορφή του Α χ ι λ λ έ α , αλλά συζητάς για τα νησιά που περιπλέουμε και τη ν α υ π η γ ι κ ή » . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ε ί π ε : « Α ν δεν θ ε ω ρ η θ ε ώ α λ α ζ ό ν α ς , θ α π ω τ α π ά ν τ α » . X V I . Ε π ε ι δ ή και ο ι άλλοι έδειχναν μεγάλο ενδιαφέρον γ ι ' α υ τ ή τη σ υ ζ ή τ η σ η και είχαν διάθεση να τον ακούσουν, ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ε ί π ε : « Δ ε ν έ σ κ α ψ α λ ά κ κ ο , σαν τ ο ν Ο δ υ σ σ έ α , ούτε προσέλκυσα τις ψυχές με αίμα αρνιών

2 1

για να συζη­

τ ή σ ω μ ε τ ο ν Α χ ι λ λ έ α , π α ρ ά μόνο ε υ χ ή θ η κ α α υ τ ά π ο υ λένε οι Ινδοί όταν π α ρ α κ α λ ο ύ ν τους ή ρ ω ε ς : " Α χ ι λ λ έ α " , είπα, " ο ι π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι λένε π ω ς έ χ ε ι ς π ε θ ά ν ε ι , ε γ ώ ό μ ω ς δ ι α φ ω ν ώ κ α ι δ ι α φ ω ν ε ί ε π ί σ η ς ο Π υ θ α γ ό ρ α ς π ο υ είναι πρόγονος της σοφίας μου. Αν υπάρχει αλήθεια στην π ί σ τ η μας,

φανερώσου

μπροστά

μας.

Αν

χρησιμοποιούσες τα

μάτια μου ως μάρτυρες της ύ π α ρ ξ η ς σου, θα μπορούσες να ωφεληθείς πολύ

από

αυτά".

Την

ίδια

στιγμή

έγινε

σύντομος σεισμός γ ύ ρ ω α π ό τον τ ύ μ β ο και π α ρ ο υ σ ι ά σ τ η ­ κ ε έ ν α ς νέος π ε ν τ ά π η χ ο ς ν τ υ μ έ ν ο ς μ ε Θ ε σ σ α λ ι κ ή

2 2

χλαμύ­

δ α . Η μ ο ρ φ ή τ ο υ δεν φ α ι ν ό τ α ν α λ α ζ ο ν ι κ ή , ό π ω ς θ ε ω ρ ε ί τ α ι α π ό μ ε ρ ι κ ο ύ ς ο Α χ ι λ λ έ α ς . Α ν κ α ι φ α ι ν ό τ α ν φ ο β ε ρ ό ς , δεν είχε χάσει τη

λάμψη

του προσώπου

του'

όσο

για

την

ο μ ο ρ φ ι ά τ ο υ , μ ο υ φ α ί ν ε τ α ι π ω ς δεν έ χ ε ι α κ ό μ α βρει α ν τ ά ­ ξιο

επαινετή,

παρ'

όλο π ο υ π ο λ λ ά

ειπώθηκαν από

τον

Ό μ η ρ ο σ χ ε τ ι κ ά " γ ι α τ ί π ρ α γ μ α τ ι κ ά δεν μ π ο ρ ε ί ν α π ε ρ ι γ ρ α ­ φεί μ ε λ ό γ ι α κ α ι μ ά λ λ ο ν θ α τ η ν υ π ο τ ι μ ή σ ε ι ό π ο ι ο ς π ρ ο σ π α ­ θήσει να την εξυμνήσει, π α ρ ά θα την τιμήσει ό π ω ς τ η ς α ξ ί ζ ε ι . Ό τ α ν τ ο ν π ρ ω τ ο ε ί δ α , μ ο υ φ ά ν η κ ε τ ό σ ο ς όσο ε ί π α , αλλά συνέχισε να ψηλώνει κι έγινε διπλάσιος και π α ρ α π ά ­ ν ω , μέχρι που μου φάνηκε δ ω δ ε κ ά π η χ ο ς , όταν π ή ρ ε την ολοκληρωμένη μορφή του, και η ομορφιά μ ε γ ά λ ω ν ε συνέ­ χ ε ι α μ α ζ ί μ ε τ ι ς δ ι α σ τ ά σ ε ι ς τ ο υ . Έ λ ε γ ε ό τ ι π ο τ έ δεν κ ό β ε ι τα μαλλιά του, αλλά τα κρατάει άθικτα για τον Σ π ε ρ χ ε ι ό , 2 3

γ ι α τ ί α π ' όλους τ ο υ ς π ο τ α μ ο ύ ς π ρ ώ τ ο ν α υ τ ό ν θ ε ω ρ ο ύ σ ε "

35


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

36


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

αλλά τα γένια του μόλις είχαν αρχίσει να βγαίνουν. Απευθυνόμενος σε μένα μου είπε: « Χ α ί ρ ο μ α ι που σε συνάντησα, γ ι α τ ί από παλιά ήθελα να συναντήσω τέτοιον ά ν δ ρ α . Ο ι Θ ε σ σ α λ ο ί ε δ ώ κ α ι π ο λ ύ κ α ι ρ ό δεν φέρνουν π ρ ο ­ σφορές στον τ ά φ ο μου. Βέβαια α π α ξ ι ώ ως τ ώ ρ α να θ υ μ ώ ­ σ ω . Δ ι ό τ ι , α ν θ υ μ ώ σ ω , θ α τ ο υ ς βρει σ υ μ φ ο ρ ά χ ε ι ρ ό τ ε ρ η απ'

αυτή που

βρήκε κ ά π ο τ ε

εδώ

τους Έ λ λ η ν ε ς .

Μόνο

συμβουλεύω με επιείκεια να μην παραμελούν τα π ρ έ π ο ν τ α και θεωρηθούν χειρότεροι από τούτους εδώ τους Τ ρ ώ ε ς π ο υ , αν και έχασαν εξαιτίας μου τόσους άνδρες, μου π ρ ο ­ σφέρουν θυσίες δημόσια και την π ρ ώ τ η

σοδειά

από

τα

προϊόντα κάθε ε π ο χ ή ς και με κλαδί ελιάς ζητούν συμφι­ λ ί ω σ η , π ο υ ό μ ω ς π ο τ έ δεν θ α α π ο δ ε χ τ ώ . Η α θ έ τ η σ η τ ω ν ό ρ κ ω ν τ ο υ ς σ ε μ έ ν α δεν θ α ε π ι τ ρ έ ψ ε ι π ο τ έ σ τ ο Ί λ ι ο ν α ξαναβρεί την

παλιά του

μορφή

ούτε να

ακμάσει,

κάτι

που πέτυχαν άλλες κατεστραμμένες πόλεις. Η κ α τ ά σ τ α σ η τ ο υ δεν θ α γ ί ν ε ι π ο τ έ κ α λ ύ τ ε ρ η α π ' ό , τ ι θ α ή τ α ν , α ν ε ί χ ε κ υ ρ ι ε υ τ ε ί μ ό λ ι ς χ θ ε ς . Γ ι α ν α μ η ν έ χ ο υ ν τ η ν ίδια μ ο ί ρ α κ α ι οι Θεσσαλοί, φρόντισε να αναφέρεις στη συνέλευση τους ό σ α σου ε ί π α " . " Θ α π ά ω κ α ι θ α τ ο υ ς τ α π ω " , τ ο υ α π ά ­ ν τ η σ α , " γ ι α τ ί σ κ ο π ό ς μ ο υ είναι ν α τ ο υ ς σ ώ σ ω ' ό μ ω ς κ ι ε γ ώ , Αχιλλέα θέλω κάτι από σένα". " Κ α τ α λ α β α ί ν ω " , μου ε ί π ε , " κ α ι είναι ο λ ο φ ά ν ε ρ ο π ω ς θ ε ς ν α ρ ω τ ή σ ε ι ς κ ά τ ι σ χ ε ­ τικά με τα Τ ρ ω ι κ ά . Ρ ώ τ η σ ε με λοιπόν πέντε π ρ ά γ μ α τ α , ό π ο ι α θες κ α ι ε π ι τ ρ έ π ο υ ν κ ι ο ι Μ ο ί ρ ε ς " . Ρ ώ τ η σ α π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α α ν ε ν τ α φ ι ά σ τ η κ ε , ό π ω ς λένε ο ι π ο ι η τ έ ς . " Κ ε ί τ ο μ α ι νεκρός ε δ ώ " , μου είπε, " ό π ω ς ήταν το πιο ευχάριστο γ ι α μ έ ν α κ α ι τ ο ν Π ά τ ρ ο κ λ ο . Π ε θ ά ν α μ ε π ο λ ύ νέοι κ α ι η σ τ ά χ τ η κ α ι τ ω ν δυο μ α ς β ρ ί σ κ ε τ α ι μ έ σ α σ ε χ ρ υ σ ό α μ φ ο ρ έ α σαν ν α ε ί μ α σ τ ε ένα. Σ χ ε τ ι κ ά μ ε τους θρήνους τ ω ν Μ ο υ σ ώ ν και τ ω ν Ν η ρ η ί δ ω ν , π ο υ λένε π ω ς έ γ ι ν α ν γ ι α χ ά ρ η μ ο υ , έ χ ω ν α π ω τ ο ε ξ ή ς . Ο ι Μ ο ύ σ ε ς π ο τ έ δεν ή ρ θ α ν ε δ ώ , ε ν ώ ο ι Ν η ρ η ­ ίδες α κ ό μ η σ υ χ ν ά ζ ο υ ν " . Σ τ η σ υ ν έ χ ε ι α ρ ώ τ η σ α α ν η Π ο -

37


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

38


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

λυξένη σ φ ά χ τ η κ ε π ά ν ω από τον τ ά φ ο του και μου είπε ότι α υ τ ό είναι α λ ή θ ε ι α , α λ λ ά ό τ ι δεν σ φ ά χ τ η κ ε α π ό τ ο υ ς Α ­ χαιούς,

μόνο

ήρθε

με τη

θέληση

της

στον τ ύ μ β ο

και,

δίνοντας μ ε γ ά λ η αξία στον έ ρ ω τ α αυτής κι εκείνου, έπεσε π ά ν ω σ ε όρθιο σ π α θ ί . Η τ ρ ί τ η ε ρ ώ τ η σ η ή τ α ν α ν π ρ ά γ μ α ­ 2 4

τι η Ε λ έ ν η ε ί χ ε έρθει σ τ η ν Τ ρ ο ί α ή αν όλα α υ τ ά είναι υποθέσεις του Ομήρου. " Γ ι α π ο λ ύ κ α ι ρ ό " , μου ε ί π ε , " ε ξ α π α τ ώ μ α σ τ ε στέλνο­ ντας

απεσταλμένους

στους

Τρώες

και

πολεμώντας

για

χ ά ρ η τ η ς , γ ι α τ ί ν ο μ ί ζ α μ ε π ω ς ή τ α ν ε κ ε ί , ό μ ω ς α υ τ ή βρι­ σκόταν στην Α ί γ υ π τ ο , στο σπίτι του Π ρ ω τ έ α , από τ ό τ ε που την άρπαξε ο

Πάρης . 2 5

Ό τ α ν πειστήκαμε για την

α λ ή θ ε ι α σ υ ν ε χ ί σ α μ ε ν α π ο λ ε μ ά μ ε γ ι α τ η ν ίδια τ η ν Τ ρ ο ί α , για να μη φύγουμε ντροπιασμένοι". Τ ό λ μ η σ α και τ έ τ α ρ τ η ε ρ ώ τ η σ η κ α ι ε ί π α ότι είναι ά ξ ι ο α π ο ρ ί α ς , π ώ ς η Ε λ λ ά δ α έ β γ α λ ε τόσο πολλούς και σπουδαίους άνδρες όσους αναφέ­ ρει ο

Όμηρος

συγκεντρωμένους

στον πόλεμο

κατά της

Τροίας. Ο Αχιλλέας είπε: " Ο ύ τ ε και οι βάρβαροι υστερού­ σαν π ο λ ύ α π ό μ α ς ' τ ό σ ο η α ρ ε τ ή ά ν θ η σ ε σ ε όλη τ η γ η " . Η π έ μ π τ η ε ρ ώ τ η σ η ήταν: Τι συνέβη και ο Ό μ η ρ ο ς αγνοεί τον Π α λ α μ ή δ η ή μ ή π ω ς τον γ ν ώ ρ ι ζ ε και τον κράτησε έξω από την ιστορία σας; " Α ν ο Π α λ α μ ή δ η ς " , μου α π ά ν τ η σ ε , " δ ε ν ήρθε στην Τ ρ ο ί α , τ ό τ ε ούτε η Τ ρ ο ί α υ π ή ρ ξ ε π ο τ έ . Ε π ε ι δ ή ό μ ω ς αυτός ο σοφότατος και π ο λ ε μ ι κ ό τ α τ ο ς άνδρας πέθανε ε ξ α ι τ ί α ς τ ο υ Ο δ υ σ σ έ α , ο Ό μ η ρ ο ς δεν τ ο ν α ν α φ έ ρ ε ι γ ι α ν α μην αναφέρει τις ντροπές του Ο δ υ σ σ έ α " . Α φ ο ύ τον θρήνη­ σε ο Α χ ι λ λ έ α ς ως τον σπουδαιότερο και ομορφότερο, τον νεότερο και συνάμα τον πιο α ξ ι ο π ό λ ε μ ο άνδρα, αυτόν π ο υ ξεπερνούσε όλους σε σωφροσύνη και συχνά συναντιόταν με τις Μούσες, μου είπε: " Ε σ ύ , Α π ο λ λ ώ ν ι ε , επειδή οι σοφοί υ π ο σ τ η ρ ί ζ ο υ ν ο ένας τ ο ν ά λ λ ο , φ ρ ό ν τ ι σ ε τ ο ν τ ά φ ο τ ο υ κ α ι α ν α σ τ ή λ ω σ ε τ ο ά γ α λ μ α τ ο υ Π α λ α μ ή δ η π ο υ είναι π α ρ α π ε ­ ταμένο. Βρίσκεται στην Αιολίδα, στη Μήθυμνα της Λ έ -

39


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

40


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

σ β ο υ " . Α φ ο ύ ε ί π ε α υ τ ά και. τ α σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο ν νέο α π ό τ η ν Π ά ρ ο , εξαφανίστηκε μέσα σε μέτρια λάμψη. Εν τω μεταξύ είχαν ήδη αρχίσει οι πετεινοί να λαλούν». X V I I . Α υ τ ά σχετικά μ ε τις συζητήσεις π ά ν ω στο κα­ ράβι. Ό τ α ν έφτασε στον Πειραιά, ήταν η ε π ο χ ή τ ω ν μυ­ στηρίων , τότε που συγκεντρώνεται πολύς κόσμος στην 2 6

Αθήνα. Μόλις κ α τ έ β η κ ε (ο Απολλώνιος) από το καράβι, κατευθύνθηκε

προς

την

πόλη,

και. κ α θ ώ ς

προχωρούσε,

συναντούσε πολλούς φιλοσόφους που κατέβαιναν προς το Φ ά λ η ρ ο . Α π ' α υ τ ο ύ ς άλλοι α π ο λ ά μ β α ν α ν γ υ μ ν ο ί τ η ζ έ σ τ η , γ ι α τ ί ο ή λ ι ο ς είναι θ ε ρ μ ό ς τ ο φ θ ι ν ό π ω ρ ο σ τ η ν Α θ ή ν α , ά λ λ ο ι διάβαζαν βιβλία, άλλοι εξασκούσαν τη ρητορική τους ικα­ ν ό τ η τ α κ α ι ά λ λ ο ι δ ι α φ ω ν ο ύ σ α ν . Τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο κ α ν ε ί ς δεν τ ο ν π ρ ο σ π ε ρ ν ο ύ σ ε α δ ι ά φ ο ρ α . Ό λ ο ι κ α τ α λ ά β α ι ν α ν π ω ς είναι ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς , τον π λ η σ ί α ζ α ν και τον χαιρετούσαν θ ε ρ μ ά . Δ έ κ α νέοι μ α ζ ί τ ο ν π ε ρ ι κ ύ κ λ ω σ α ν κ α ι τ ο υ ε ί π α ν σ η κ ώ ν ο ­ ντας τα χέρια τους προς την ακρόπολη: «Μα την Αθηνά εκείνη ε κ ε ί , εμείς τ ώ ρ α δα π η γ α ί ν α μ ε στον Π ε ι ρ α ι ά γ ι α 2 7

να φύγουμε από κει με καράβι και να π ά μ ε να σε συναντή­ σουμε

στην

Ιωνία».

Αυτός τους καλοδέχτηκε και τους

συνεχάρη που ασχολούνταν με την φιλοσοφία. XVIII. Ήταν η

μέρα τ ω ν Ε π ι δ α υ ρ ί ω ν . Ο ι Αθηναίοι

έχουν την π α ρ ά δ ο σ η να κάνουν τη μ ύ η σ η με δεύτερη θυ­ σία,

μετά την προκήρυξη και την προσφορά των

ιερών

σφαγίων" αυτό καθιερώθηκε έτσι γ ι α τον Α σ κ λ η π ι ό που τον μύησαν όταν ήρθε από την Ε π ί δ α υ ρ ο α ρ γ ο π ο ρ η μ έ ν ο ς για τα μυστήρια. ήταν

Πολλοί όμως αμέλησαν τη μύηση και

συγκεντρωμένοι

γύρω

από

τον

Απολλώνιο.

Αυτό

τους ενδιέφερε περισσότερο π α ρ ά να φύγουν αφού εκτελέ­ σουν τ ι ς θ ρ η σ κ ε υ τ ι κ έ ς υ π ο χ ρ ε ώ σ ε ι ς τ ο υ ς . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς τ ο υ ς έ λ ε γ ε ό τ ι σ ε λ ί γ ο θ α είναι μ α ζ ί τ ο υ ς κ α ι τ ο υ ς π ρ ο -

41


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

42


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

έτρεπε να ασχοληθούν για την ώρα με τις τελετές γιατί και ο ίδιος ή θ ε λ ε να μ υ η θ ε ί . Ό μ ω ς ο ι ε ρ ο φ ά ν τ η ς δεν ή θ ε λ ε να τον μυήσει και έλεγε ότι α π ο κ λ ε ί ε τ α ι να κάνει μ έ τ ο χ ο τ ω ν ι ε ρ ώ ν ένα μ ά γ ο τ σ α ρ λ α τ ά ν ο κ α ι ν α α ν ο ί ξ ε ι τ η ν Ε λ ε υ σ ί ν α σ ε κ ά π ο ι ο ν π ο υ δεν ή τ α ν α π α λ λ α γ μ έ ν ο ς α π ό δ α ι μ ό ν ι α . Ο Α ­ π ο λ λ ώ ν ι ο ς δεν π τ ο ή θ η κ ε κ α θ ό λ ο υ α π ό τ ο ύ τ α κ α ι ε ί π ε : « Δ ε ν έχεις πει α κ ό μ η το σπουδαιότερο γ ι α το οποίο θα μ π ο ρ ο ύ ­ σα να κ α τ η γ ο ρ η θ ώ , ότι δηλαδή γ ν ω ρ ί ζ ω περισσότερα α π ό σένα γ ι α τ η ν τ ε λ ε τ ή κ α ι ή ρ θ α γ ι α ν α μ υ η θ ώ α π ό κ ά π ο ι ο ν σ ο φ ό τ ε ρ ο δήθεν α π ό μ έ ν α » . Ο ι π α ρ ε υ ρ ι σ κ ό μ ε ν ο ι ε π α ί ν ε σ α ν την α π ά ν τ η σ η του, διότι θεώρησαν π ω ς είχε απαντήσει με σθένος και ό π ω ς του τ α ί ρ ι α ζ ε , και ο ιεροφάντης, ε π ε ι δ ή κατάλαβε

εμποδίζοντας

τον

δυσαρεστεί

άλλαξε ύφος και του είπε:

«Ας

μυηθείς.

είσαι

ότι

κάποιος

σοφός

που

ήρθε».

Ο

το

πλήθος,

Φαίνεται π ω ς

Απολλώνιος

είπε:

« Θ α μυηθώ άλλη φορά και θα με μυήσει ο δείνα», χρησι­ μοποιώντας την ικανότητα του να προβλέπει. Αναφερόταν στον

επόμενο

ιεροφάντη

που

μετά

από

τέσσερα χρόνια

έγινε ε π ι κ ε φ α λ ή ς του ιερού. XIX. Πολλές ήταν οι διαλέξεις που έδωσε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος σ τ η ν Α θ ή ν α , ό π ω ς λέει ο Δ ά μ ι ς , π ο υ δεν τ ι ς έ γ ρ α ψ ε όλες α λ λ ά μ ό ν ο τ ι ς α π α ρ α ί τ η τ ε ς , π ο υ α ν α φ έ ρ ο ν τ α ν σ ε θ έ ­ ματα σημαντικά.

Η

πρώτη

ομιλία ήταν σχετική

με τα

ιερά, γ ι α τ ί δ ι α π ί σ τ ω σ ε ό τ ι ο ι Α θ η ν α ί ο ι ε ί χ α ν υ π ε ρ β ο λ ι κ ή ροπή προς τις θυσίες. Τους δίδαξε π ώ ς και ποια ώρα τ η ς μ έ ρ α ς ή τ η ς ν ύ χ τ α ς να θ υ σ ι ά ζ ο υ ν , ή να κ ά ν ο υ ν ε υ χ έ ς κ α ι σπονδές ό π ω ς αρμόζει σε κάθε θεό. Είναι δυνατόν να βρεθεί κ α ι β ι β λ ί ο τ ο υ Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ ό π ο υ ό λ α α υ τ ά είναι γ ρ α μ μ έ ν α με δικά του λ ό γ ι α . Σ τ η ν Αθήνα σ υ ζ ή τ η σ ε αυτά τα θ έ μ α τ α 2 8

για να βελτιώσει τη δική του σοφία και εκείνων π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α , κι έ π ε ι τ α για να ελέγξει τον ιεροφάντη γ ι α όσα είχε πει βλάσφημα και από αμάθεια. Γιατί ποιος θα εξακολου-

43


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

44


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ Τ Υ Α Ν Ε Α ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

θ ο ύ σ ε ν α θ ε ω ρ ε ί μ ο λ υ σ μ έ ν ο όσον α φ ο ρ ά τ η θ ρ η σ κ ε ί α τ ο ν ά ν θ ρ ω π ο που ασχολούνταν φιλοσοφικά με τον τ ρ ό π ο π ο υ π ρ έ π ε ι ν α λ α τ ρ ε ύ ο ν τ α ι ο ι θεοί; X X . Ενώ συζητούσε για τις σπονδές, έτυχε να παρευ­

ρ ί σ κ ε τ α ι ένας ν έ ο ς κ ο μ ψ ε υ ό μ ε ν ο ς , π ο υ θ ε ω ρ ο ύ ν τ α ν τ ό σ ο α δ ι α ν τ ρ ο π ο ς , π ο υ έ γ ι ν ε κ α ι τ ρ α γ ο ύ δ ι σαν τ α ε ξ α μ ά ξ η Κ α τ α γ ό τ α ν α π ό την Κέρκυρα και οι ρίζες της γενιάς του έφταναν ως τον Αλκίνοο, τον Φ α ί α κ α π ο υ είχε φιλοξενήσει τον Οδυσσέα. Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς συνέχιζε τη συζήτηση σχετι­ κά με τις σπονδές, π ρ ο τ ρ έ π ο ν τ α ς να μην πίνουν α π ' α υ τ ό το π ο τ ή ρ ι , αλλά να το φυλάνε για τους θεούς α ν έ γ γ ι χ τ ο και αμόλυντο. Ό τ α ν συμβούλεψε να φτιάχνουν στο ποτήρι χει­ ρολαβές και α π ό κείνη την πλευρά να κάνουν τη σ π ο ν δ ή , α φ ο ύ οι ά ν θ ρ ω π ο ι δεν π ί ν ο υ ν α π ό κ ε ι , ο νέος το θ ε ώ ρ η σ ε αστείο και γέλασε δυνατά και αδιάντροπα. Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς τ ο ν κ ο ί τ α ξ ε κ α ι ε ί π ε : « Δ ε ν ε ί σ α ι εσύ ο υ β ρ ι σ τ ή ς α λ λ ά ο δαίμονας που σε κυρίευσε χ ω ρ ί ς να το ξέρεις». Π ρ ά γ μ α ­ τ ι , ο νέος ε ί χ ε κ υ ρ ι ε υ θ ε ί α π ό δ α ί μ ο ν α ε ν α γ ν ο ί α τ ο υ , δ ι ό τ ι γ ε λ ο ύ σ ε γ ι α π ρ ά γ μ α τ α π ο υ σ ε ά λ λ ο υ ς δεν π ρ ο κ α λ ο ύ σ α ν γέλιο, έκλαιγε χ ω ρ ί ς αιτία, μιλούσε μόνος του και τ ρ α γ ο υ ­ δ ο ύ σ ε . Π ο λ λ ο ί ν ό μ ι ζ α ν ότι η ο ρ μ ή τ η ς ν ι ό τ η ς τ ο υ ο δ η γ ο ύ σ ε σ' αυτά. Ό μ ω ς εκείνος αποτελούσε φερέφωνο του δαίμονα και έμοιαζε μεθυσμένος, με τις ανοησίες που έκανε τ ό τ ε . Ό τ α ν τον κ ο ί τ α ξ ε ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς , το δαιμόνιο έ β γ α λ ε φ ω ν ή φ ο β ι σ μ έ ν η κ ι ο ρ γ ι σ μ έ ν η , σαν ά ν θ ρ ω π ο ς π ο υ κ α ί γ ε τ α ι ή β α σ α ν ί ζ ε τ α ι , κ α ι ο ρ κ ί σ τ η κ ε ν α ε γ κ α τ α λ ε ί ψ ε ι τ ο ν νέο κ α ι να μην κατακυριεύσει κανέναν άλλο ά ν θ ρ ω π ο . Ό τ α ν ο Α­ π ο λ λ ώ ν ι ο ς ο ρ γ ι σ μ έ ν ο ς , σαν α φ έ ν τ η ς π ο υ μ ι λ ο ύ σ ε σ ε δ ο ύ λ ο του αναξιόπιστο, πανούργο, αναιδή και τα παρόμοια, του είπε να αποδείξει με σημάδι ότι π ρ ά γ μ α τ ι έτσι θα έκανε, τ ο υ ε ί π ε : « Θ α ρ ί ξ ω κ ά τ ω τ ο ν δείνα α ν δ ρ ι ά ν τ α » , δ ε ί χ ν ο ν τ α ς προς τη Βασιλική σ τ ο ά , όπου διαδραματιζόταν το περι3 0

45


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

46


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

στατικό. 0 ανδριάντας κουνήθηκε π ρ ώ τ α και έπειτα έπεσε. Π ο ι ο ς θα μ π ο ρ ο ύ σ ε να π ε ρ ι γ ρ ά ψ ε ι τον θόρυβο π ο υ α κ ο λ ο ύ ­ θησε και το χειροκρότημα τ ω ν παρευρισκόμενων γ ι α το θ α ύ μ α ; Τ ό τ ε ο ν έ ο ς , σαν ν α ε ί χ ε μ ό λ ι ς ξ υ π ν ή σ ε ι , έ τ ρ ι ψ ε τ α μ ά τ ι α τ ο υ κ α ι κ ο ί τ α ξ ε π ρ ο ς τ ο ν ή λ ι ο . Ε π ε ι δ ή όλοι ε ί χ α ν στραμμένο το βλέμμα τους π ά ν ω του, ντράπηκε. Ε ί χ ε χαθεί το αδιάντροπο ύφος του κι οι τρελές ματιές του από δω κι α π ό κ ε ι κ α ι ε ί χ ε ε π α ν έ λ θ ε ι σ τ ο φ υ σ ι ο λ ο γ ι κ ό τ ο υ σαν ν α ε ί χ ε θεραπευτεί με φάρμακα. Παράτησε τις πολυτελείς χλαμύ­ δες και τα ελαφριά ε ν δ ύ μ α τ α , και γ ε ν ι κ ά τον Σ υ β α ρ ι τ ι κ ό τ ρ ό π ο ζ ω ή ς , έγινε εραστής της λ ι τ ό τ η τ α ς και του φιλοσο­ φικού τρίβωνα, και α π ο γ υ μ ν ώ θ η κ ε από τις παλιές του συ­ νήθειες γ ι α να υιοθετήσει εκείνες του Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ . X X I . Λένε ότι ε π έ π λ η ξ ε τους Αθηναίους σ χ ε τ ι κ ά με τα Διονύσια που τελούν την ε π ο χ ή του Α ν θ ε σ τ η ρ ι ώ ν α . Ν ό ­ 3 1

μιζε ότι πήγαιναν στο θέατρο γ ι α να ακούσουν μονωδίες και λυρικά π ο ι ή μ α τ α , παραβάσεις και ρυθμικά τ ρ α γ ο ύ δ ι α , ό π ω ς τ ω ν κ ω μ ω δ ι ώ ν και τ ω ν τ ρ α γ ω δ ι ώ ν , αλλά, όταν ά­ κ ο υ σ ε ότι χ ό ρ ε υ α ν μ ε τ η σ υ ν ο δ ε ί α α υ λ ο ύ κ α ι α ν ά μ ε σ α σ τ η ν εποποιία

του

Ορφέα

και

τη

θεολογία

συμπεριφέρονταν

άλλοτε ως Ώ ρ ε ς , άλλοτε ως Ν ύ μ φ ε ς και άλλοτε ως Β ά κ ­ χες, τους επέπληξε και είπε: « Σ τ α μ α τ ή σ τ ε να α π ο μ α κ ρ ύ ­ νεστε χορεύοντας

από

τους νικητές

της

Σαλαμίνας

και

πολλούς άλλους γενναίους άνδρες π ο υ έχουν πεθάνει. Αν πρόκειται για χορό Λ α κ ω ν ι κ ό , τότε μπράβο στους στρα­ τ ι ώ τ ε ς , γ ι α τ ί γ υ μ ν ά ζ ε σ τ ε για πόλεμο και θα χ ο ρ έ ψ ω κι εγώ

μαζί σας. Αν όμως πρόκειται για χορό απαλό και

θηλυπρεπή, τι να πω για τα τρόπαια;

Θ α είναι ν τ ρ ο π ή

όχι γ ι α τους Μήδους ή τους Π έ ρσ ε ς , αλλά για σας π ο υ τα κ α θ ι ε ρ ώ σ α τ ε , αν εσείς φανείτε κ α τ ώ τ ε ρ ο ι α π ό εκείνους που τα θέσπισαν. Και από πού προέρχονται αυτοί οι κροκωτοί χιτώνες

3 2

σας και η πορφύρα και τα κοκκινοβαμμένα

47


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

48


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

ρούχα σας; Σ ί γ ο υ ρ α ούτε οι Αχαρνείς ντύνονταν έτσι ούτε οι ιππείς του Κ ο λ ω ν ο ύ . Και γιατί πρέπει να πω αυτά; 3 3

Εδώ

μια γυναίκα, κυβερνήτης πλοίου, έπλευσε από την

Κ α ρ ί α εναντίον σας μ α ζ ί με τον Ξ έ ρ ξ η , χ ω ρ ί ς να έχει 3 4

πάνω της τ ί π ο τ α το γυναικείο αλλά ντυμένη κι εξοπλισμέ­ ν η σαν ά ν τ ρ α ς . Ε σ ε ί ς ό μ ω ς ν τ ύ ν ε σ τ ε π ι ο κ ο μ ψ ά κ ι α π ό τ ι ς γ υ ν α ί κ ε ς τ ο υ Ξ έ ρ ξ η , ό μ ο ι α ο ι γ έ ρ ο ν τ ε ς , ο ι νέοι κ ι ο ι έ φ η β ο ι , α υ τ ο ί π ο υ κ ά π ο τ ε π ή γ α ν σ τ ο ν ναό τ η ς Α γ ρ α ύ λ ο υ κ α ι ο ρ κ ί ­ στηκαν να πεθάνουν π ο λ ε μ ώ ν τ α ς για την π α τ ρ ί δ α . Τ ώ ρ α 3 5

α υ τ ο ί ο ι ίδιοι θ α ο ρ κ ι σ τ ο ύ ν ί σ ω ς ν α β ά κ χ ε ύ σ ο υ ν γ ι α χ ά ρ η τ η ς π α τ ρ ί δ α ς κ α ι ν α π ά ρ ο υ ν τ ο ν θ ύ ρ σ ο , χ ω ρ ί ς ν α φορούν 3 6

περικεφαλαία, αλλά μοιάζοντας στην εμφάνιση με γυναί­ κ ε ς , ν α δ ι α π ρ έ π ο υ ν σ τ η ν ν τ ρ ο π ή , ό π ω ς λέει κ α ι ο Ε υ ρ ι π ί ­ δ η ς . Μ α θ α ί ν ω α κ ό μ α ό τ ι γ ί ν ε σ τ ε ά ν ε μ ο ι κ α ι ότι σ η κ ώ ν ε τ ε 3 7

τα ελαφριά σας ρούχα και π ρ ο σ π ο ι ε ί σ τ ε ότι είστε πλοία που φουσκώνουν τα πανιά τους στον αέρα. Ω σ τ ό σ ο , θα έπρεπε τουλάχιστον να ανέμους,

που

/

ήταν .σύμμαχοι 38

για χαρη σας ήταν

δείχνετε

συγγενής

/

κάποιο

σας

και

σεβασμό φύσηξαν τ}

ι

/

ι

στους δυνατά 39

, α ν τ ι να. κ ά ν ε τ ε γ υ ν α ί κ α τ ο ν Β ο ρ ε α σας

και

πιο

αρσενικός

απ'

όλους

, που τους

ανέμους" δ ι ό τ ι ο Β ο ρ έ α ς δεν θ α γ ι ν ό τ α ν π ο τ έ ε ρ α σ τ ή ς τ η ς Ωρείθυιας, αν έβλεπε κι εκείνη να χορεύει έ τ σ ι » .

XXII.

Ε π ι π λ έ ο ν διόρθωσε στην Αθήνα και το εξής: Οι

Αθηναίοι συγκεντρώνονταν στο θέατρο κ ά τ ω από την α­ κρόπολη και παρακολουθούσαν σκοτωμούς ανθρώπων. Έ ­ δειχναν γ ι ' αυτό περισσότερο ενδιαφέρον α π ' ό,τι οι Κ ο ­ ρίνθιοι σ ή μ ε ρ α . Π λ ή ρ ω ν α ν α δ ρ ά μ ο ι χ ο ύ ς , π ό ρ ν ο υ ς , δ ι α ρ ρ ή ­ κτες, πορτοφολάδες, σ ω μ α τ έ μ π ο ρ ο υ ς κι άλλα τέτοια υπο­ κείμενα, τους όπλιζαν και τους έβαζαν να επιτεθεί ο ένας στον άλλο.

Ό λ α αυτά τα πληροφορήθηκε ο Απολλώνιος

και, όταν τον κάλεσαν οι Αθηναίοι στη συνέλευση τους, ε ί π ε ότι α π ο κ λ ε ί ε τ α ι ν α π ά ε ι σ ε μ έ ρ ο ς α κ ά θ α ρ τ ο κ α ι μ ι α -

49


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

50


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

ρό. Α υ τ ά τ α έ γ ρ α ψ ε σ ε ε π ι σ τ ο λ ή , ό π ο υ έ λ ε γ ε ε π ί σ η ς ό τ ι απορεί « π ώ ς η θ ε ά

4 0

δεν ε γ κ α τ έ λ ε ι ψ ε τ η ν α κ ρ ό π ο λ η α κ ό μ η ,

τη σ τ ι γ μ ή που χύνεται τόσο αίμα μπροστά στα μάτια της. Μ ο υ φ α ί ν ε τ α ι π ω ς έ τ σ ι ό π ω ς π ά τ ε σ τ α Π α ν α θ ή ν α ι α δεν θ α θυσιάζετε π ι α γ ι α χ ά ρ η τ η ς βόδια αλλά ε κ α τ ό μ β ε ς ανθρώ­ π ω ν . Και συ, Διόνυσε, μετά από τόσο αίμα, συχνάζεις στο θ έ α τ ρ ο ; Σ ο υ κ ά ν ο υ ν κ α ι κει σ π ο ν δ έ ς ο ι σ ο φ ο ί Α θ η ν α ί ο ι ; Φύγε

μακριά,

Διόνυσε.

Ο

Κιθαιρώνας

είναι

καθαρότε­

ρ ο ς » . Α υ τ ά είναι τ α π ι ο σ η μ α ν τ ι κ ά α π ' ό σ α έ θ ι ξ ε μ ε τ η φιλοσοφία του τότε στην Αθήνα.

XXIII.

Π ή γ ε επίσης και στους Θεσσαλούς για χατίρι

του Α χ ι λ λ έ α , τον καιρό που γίνονταν οι συνελεύσεις στην Π υ λ α ί α , στη διάρκεια τ ω ν οποίων οι Θεσσαλοί ασχολού­ 4 1

νται με τα ζητήματα των Αμφικτιονιών. Αυτοί, επειδή φοβήθηκαν, αποφάσισαν με ψηφοφορία για την ανάληψη τ ω ν α π α ρ α ί τ η τ ω ν γ ι α τον τ ά φ ο . Το μνημείο του Σ π α ρ τ ι ά ­ τ η Λ ε ω ν ί δ α ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς μ ό ν ο π ο υ δεν τ ο α γ κ ά λ ι α σ ε , επειδή θαύμαζε αυτό τον άνδρα. Ό τ α ν πήγαινε προς το ύ ψ ω μ α όπου λ έ γ ε τ α ι ότι οι Λακεδαιμόνιοι κ α τ α π ο ν τ ί σ τ η ­ καν α π ό τα βέλη τ ω ν ε χ θ ρ ώ ν , άκουσε τους ομιλητές να 4 2

δ ι α φ ω ν ο ύ ν μ ε τ α ξ ύ τ ο υ ς σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο π ο ι ο είναι τ ο ψ η λ ό ­ τ ε ρ ο βουνό τ η ς Ε λ λ ά δ α ς . Α φ ο ρ μ ή γ ι

αυτή τη συζήτηση

υπήρξε η Ο ί τ η , επειδή φαινόταν α π ό εκεί. Τ ό τ ε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος α ν έ β η κ ε σ τ ο ύ ψ ω μ α κ α ι ε ί π ε : « Ε γ ώ θ ε ω ρ ώ α υ τ ό υ ψ η ­ λότατο, γιατί αυτοί που έχασαν εδώ τη ζ ω ή τους για την ελευθερία το ανύψωσαν π ά ν ω α π ό την Ο ί τ η και του χάρισαν περισσότερο μεγαλείο α π ' αυτό που έχουν πολλοί Ό λ υ μ π ο ι . Αυτούς τους άνδρες θ α υ μ ά ζ ω , και πιο πολύ τον Α κ α ρ ν ά ν α Μ ε γ ι σ τ ί α , διότι γνώριζε αυτά που επρόκειτο να πάθουν 4 3

και θέλησε να τα μοιραστεί με τους άνδρες, χ ω ρ ί ς να φο­ βηθεί τον θάνατο, αλλά το να μην πεθάνει μ α ζ ί με τ έ ­ τοιους».

51


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

52


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

X X I V . Ε π ι σ κ έ φ τ η κ ε όλα τ α Ε λ λ η ν ι κ ά ιερά, τ η ς Δ ω ­ δώνης, των Δελφών, το

μαντείο στις Α β ε ς , π ή γ ε στα 4 4

μαντεία του Α μ φ ι ά ρ α ο υ και του Τ ρ ο φ ώ ν ι ο υ

4 5

και ανέβηκε

στον Ε λ ι κ ώ ν α , την έδρα τ ω ν Μ ο υ σ ώ ν . Ό τ α ν π ή γ α ι ν ε σ τ α ιερά κ α ι έδινε σ υ μ β ο υ λ έ ς , τ ο ν σ υ ν τ ρ ό φ ε υ α ν ο ι ιερείς κ α ι τ ο ν ακολούθησαν οι οπαδοί του

-

κρατήρες σοφών λόγων σ τ ή ­

νονταν κι έπιναν α π ό κει οι διψασμένοι. Τ η ν ε π ο χ ή τ ω ν Ο λ υ μ π ι α κ ώ ν α γ ώ ν ω ν τον κάλεσαν οι Ηλείοι να σ υ μ μ ε τ ά ­ σχει και τους α π ά ν τ η σ ε : «Μου φαίνεται π ω ς υ π ο τ ι μ ά τ ε τη δόξα των Ο λ υ μ π ι ά δ ω ν με το να προσκαλείτε με πρεσβείες τους επισκέπτες σας».

Ό τ α ν έφτασε κοντά στον Ισθμό,

επειδή η θάλασσα γύρω από το Λ έ χ α ι ο ήταν φουρτουνια­ σμένη,

είπε:

«Αυτή η

λωρίδα της

στεριάς θα κοπεί ή

μάλλον όχι». Α υ τ ό ήταν πρόβλεψη γ ι α το άνοιγμα του Ισθμού που

έγινε λίγο

αργότερα,

όταν

μετά από

επτά

χρόνια το σκέφτηκε ο Νέρων. Αυτός εγκατέλειψε το π α ­ λ ά τ ι τ ο υ κ α ι ή ρ θ ε σ τ η ν Ε λ λ ά δ α γ ι α ν α θέσει τ ο ν ε α υ τ ό τ ο υ υπό τις εντολές του κήρυκα στα Ο λ ύ μ π ι α και στα Π ύ θ ι α . Κέρδισε μια νίκη και στον Ισθμό" οι νίκες του έγιναν στους αγώνες της κιθάρας και τ ω ν κηρύκων. Α κ ό μ α κέρδισε σε τ ρ α γ ι κ ο ύ ς α γ ώ ν ε ς σ τ η ν Ο λ υ μ π ί α . Τ ό τ ε , λένε, τ ο υ ή ρ θ ε κ α ι η π ρ ω τ ο φ α ν ή ς ιδέα τ η ς δ ι ά ν ο ι ξ η ς τ ο υ Ι σ θ μ ο ύ γ ι α ν α π ε ρ ­ νούν τ α κ α ρ ά β ι α α π ό ε κ ε ί κ α ι ν α ε ν ω θ ε ί τ ο Α ι γ α ί ο μ ε τ η ν Αδριατική, έτσι ώ σ τ ε να μην περιπλέουν τα καράβια τον Μαλέα.

Έτσι

τα

περισσότερα

πλοία

θα

μπορούσαν

να

περάσουν από τΓ κανάλι αυτό, συντομεύοντας το ταξίδι τους κ ι α π ο φ ε ύ γ ο ν τ α ς τον κ ύ κ λ ο .

Π ώ ς όμως επιβεβαιώ­

θηκε το τέλος του χρησμού του

Απολλώνιου;

Το

έργο

άρχισε από το Λ έ χ α ι ο και, όταν το σκάψιμο είχε π ρ ο χ ω ­ ρήσει π ε ρ ί π ο υ τ έ σ σ ε ρ α σ τ ά δ ι α , ο Ν έ ρ ω ν τ ο

σταμάτησε

γιατί, κατά μία ά π ο ψ η , του εξήγησαν οι Α ι γ ύ π τ ι ο ι φιλό­ σ ο φ ο ι τ η φ ύ σ η τ η ς θ ά λ α σ σ α ς κ α ι τ ο υ ε ί π α ν ότι τ ο π έ λ α γ ο ς π ά ν ω από το Λ έ χ α ι ο

θα ξεχειλίσει και θα αφανιστεί η

53


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

54


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

Αίγινα.

Σύμφωνα

με άλλη

άποψη,

το

έργο

σταμάτησε

γ ι α τ ί ο Ν έ ρ ω ν φ ο β ή θ η κ ε συνωμοσίες εναντίον τ η ς εξου­ σίας του. Έ τ σ ι εξηγούνται τα λόγια του Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ , ότι θ α κ ο π ε ί κ α ι δεν θ α κ ο π ε ί » . X X V . Έ τ υ χ ε εκείνο τ ο ν κ α ι ρ ό σ τ η ν Κ ό ρ ι ν θ ο ν α α σ χ ο ­ λείται με τη φιλοσοφία ο Δ η μ ή τ ρ ι ο ς , ένας άνδρας π ο υ είχε σ υ μ π ε ρ ι λ ά β ε ι σ τ η φιλοσοφία του όλη τη δύναμη τ ω ν Κ υ ­ νικών. Σ' αυτόν αργότερα αναφέρθηκε ο Φ α β ω ρ ί ν ο ς πολλά

έργα

με πολύ καλά λόγια.

Όταν

4 6

σε

συνάντησε τον

Α π ο λ λ ώ ν ι ο , έπαθε αυτό που είχε πάθει ο Αντισθένης όταν γνώρισε τ η σοφία του Σ ω κ ρ ά τ η . Έ τ σ ι τον ακολούθησε 4 7

και έγινε μ α θ η τ ή ς του και υ π ο σ τ η ρ ι κ τ ή ς τ ω ν λ ό γ ω ν τ ο υ . Τ ο υ ς πιο σημαντικούς από τους μ α θ η τ έ ς του τους έκανε οπαδούς του Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ . Μεταξύ αυτών ήταν και ο Μ έ ­ ν ι π π ο ς ο Λ ύ κ ι ο ς , άνδρας είκοσι π έ ν τ ε ε τ ώ ν , με ορθή κρίση και ωραίο σ ώ μ α , με εμφάνιση αθλητή όμορφου και ευγε­ νούς. Οι περισσότεροι πίστευαν ότι τον Μ έ ν ι π π ο τον είχε ερωτευτεί μια

ξένη

γυναίκα, γυναίκα όμορφη,

κατά τα

φαινόμενα, και αρκετά κομψή, λεγόταν μάλιστα π ω ς ήταν κ α ι π λ ο ύ σ ι α " ω σ τ ό σ ο τ ί π ο τ ε α π ό α υ τ ά δεν ή τ α ν α λ ή θ ε ι α , π α ρ ά μόνο έ τ σ ι φ α ί ν ο ν τ α ν . Δ ι ό τ ι μ ι α μ έ ρ α , κ α θ ώ ς π ρ ο χ ω ­ ρούσε ο Μ έ ν ι π π ο ς σ τ ο ν δ ρ ό μ ο π ρ ο ς τ ι ς Κ ε γ χ ρ ε έ ς , σ υ ν ά ­ 4 8

ν τ η σ ε ένα φ ά ν τ α σ μ α π ο υ έ γ ι ν ε γ υ ν α ί κ α κ α ι τ ο ν έ π ι α σ ε λ έ γ ο ν τ α ς του ότι τον α γ α π ά ε ι α π ό π α λ ι ά . Τ ο υ είπε α κ ό μ η ό τ ι είναι Φ ο ί ν ι σ σ α κ α ι κ α τ ο ι κ ε ί σ τ ο τ ά δ ε π ρ ο ά σ τ ι ο τ η ς Κορίνθου. « Α ν έρθεις εκεί», του είπε, «το βραδάκι, θα σ ο υ τ ρ α γ ο υ δ ή σ ω , θ α σ ο υ δ ώ σ ω κ ρ α σ ί π ο υ ό μ ο ι ο τ ο υ δεν έ χ ε ι ς π ι ε ι , κ α ν έ ν α ς α ν τ ε ρ α σ τ ή ς δεν θ α σ ε ε ν ο χ λ ή σ ε ι κ α ι θ α ζ ή σ ο υ μ ε μ α ζ ί , ό μ ο ρ φ ο ς εσύ μ ' ε μ έ ν α τ η ν ό μ ο ρ φ η » . Ο ν έ ο ς , π ο υ ή τ α ν σθεναρός φιλόσοφος αλλά είχε μικρά όρια αντί­ σ τ α σ η ς σ τ ο ν έ ρ ω τ α , π α ρ α σ ύ ρ θ η κ ε α π ό α υ τ ά , π ή γ ε εκείνο το βράδυ και συνέχισε να πηγαίνει, ως εραστής τ η ς , χ ω ρ ί ς

55


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

56


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

να έχει αντιληφθεί ότι πρόκειται γ ι α φ ά ν τ α σ μ α . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς κ ο ί τ α ξ ε τ ο ν νέο π ρ ο σ ε κ τ ι κ ά σαν γ λ ύ ­ π τ η ς , τον π α ρ α τ η ρ ο ύ σ ε και τον σ κ ι α γ ρ α φ ο ύ σ ε και, όταν κατανόησε τον χ α ρ α κ τ ή ρ α του, του είπε: « Ε σ ύ ο καλός, π ο υ σ ε λ α χ τ α ρ ο ύ ν κ α λ έ ς γ υ ν α ί κ ε ς , ζ ε σ τ α ί ν ε ι ς φίδι κ α ι φ ί δ ι ζεσταίνει εσένα».

Ο Μ έ ν ι π π ο ς φ ά ν η κ ε να α π ο ρ ε ί κ α ι ο

Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς τ ο υ ε ξ ή γ η σ ε : « Α υ τ ή τ η γ υ ν α ί κ α δεν μ π ο ρ ε ί ς ν α τ η ν π α ν τ ρ ε υ τ ε ί ς . Τ ι ; Ν ο μ ί ζ ε ι ς π ω ς είναι ε ρ ω τ ε υ μ έ ν η μ α ζ ί σου;» « Ν α ι , μα τον Δ ί α » , α π ά ν τ η σ ε , « τ ο υ λ ά χ ι σ τ ο ν έτσι μου φ έ ρ ε τ α ι » . « Κ α ι θα την παντρευόσουνα;» ρ ώ τ η σ ε . «Θα ήταν ωραίο να παντρευτώ κάποια που με α γ α π ά ε ι » . « Π ό τ ε θα γίνουν οι γ ά μ ο ι ; » ρώτησε. « Σ ύ ν τ ο μ α , μπορεί και αύριο», απάντησε. Ο Απολλώνιος περίμενε ως την ώρα του γαμήλιου

δείπνου και τότε στάθηκε

καλεσμένους,

που

είναι

χαριτωμένη,

αυτή

η

μόλις

είχαν που

μπροστά από

φτάσει, για

και

χάρη

είπε: της

τους «Πού

ήρθατε;»

« Ε δ ώ » , ε ί π ε ο Μ έ ν ι π π ο ς κ α ι τ η ν ίδια σ τ ι γ μ ή σ η κ ώ θ η κ ε κατακόκκινος.

Ο

Απολλώνιος

ρώτησε:

«Τίνος

από

σας

είναι ο χ ρ υ σ ό ς κ α ι τ ο α σ ή μ ι κ α ι ό λ α τ α υ π ό λ ο ι π α μ ε τ α οποία στολίστηκε ο ανδρώνας;» « Τ η ς γυναίκας», είπε ο Μ έ ν ι π π ο ς , « τ α δ ι κ ά μ ο υ υ π ά ρ χ ο ν τ α είναι μόνο α υ τ ά » . Λ έ ­ γοντας αυτά, έδειξε το ευτελές πανωφόρι του. Ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος ε ί π ε : « Γ ν ω ρ ί ζ ε τ ε γ ι α τ ο υ ς κ ή π ο υ ς τ ο υ Τ α ν τ ά λ ο υ ό τ ι , ε ν ώ υ π ά ρ χ ο υ ν , δεν υ π ά ρ χ ο υ ν ; » « Α π ό τ ο ν Ό μ η ρ ο » , ε ί π α ν , 4 9

« γ ι α τ ί β έ β α ι α δεν κ α τ ε β ή κ α μ ε σ τ ο ν Α δ η » . « Α υ τ ή τ η ν ά π ο ­ ψη», είπε ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς , «πρέπει να έχετε και για τούτον ε δ ώ τ ο ν σ τ ο λ ι σ μ ό , γ ι α τ ί δεν είναι ύ λ η α λ λ ά ιδέα τ η ς ύ λ η ς . Γ ι α ν α κ α τ α λ ά β ε τ ε τ ι λ έ ω , α υ τ ή η ε ν ά ρ ε τ η ν ύ φ η είναι μ ι α α π ' αυτά τα στοιχειά που οι περισσότεροι τα θεωρούν λάμιες και μορμολυκίες. Ε ρ ω τ ε ύ ο ν τ α ι ανθρώπους και αφιε­ ρώνονται στις ερωτικές απολαύσεις, αλλά πιο πολύ α γ α ­ πούν την ανθρώπινη σάρκα και με τις ηδονές κ α τ α β ά λ λ ο υ ν α υ τ ο ύ ς π ο υ θέλουν ν α φ ά ν ε » . Τ ό τ ε η ν ύ φ η ε ί π ε : « Σ τ α μ ά τ α

57


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

58


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ Τ Υ Α Ν Ε Α ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

τ ι ς ά σ χ η μ ε ς κ ο υ β έ ν τ ε ς σου κ α ι φ ύ γ ε » , κ α ι φ α ι ν ό τ α ν α η ­ διασμένη με αυτά που άκουγε. Παράλληλα ήταν έτοιμη να κ ο ρ ο ϊ δ έ ψ ε ι τ ο υ ς φ ι λ ο σ ό φ ο υ ς γ ι α τ ί τ ά χ α λένε π ά ν τ α α ν ο η ­ σίες. Ό τ α ν ό μ ω ς τ α χρυσά π ο τ ή ρ ι α και τ α ψεύτικα α σ ή μ ι α α π ο δ ε ί χ τ η κ α ν ά ν ε μ ο ς κ α ι π έ τ α ξ α ν όλα α π ό τ α μ ά τ ι α τ ο υ ς , ε ξ α φ α ν ί σ τ η κ α ν και οι οινοχόοι και

οι

μ ά γ ε ι ρ ο ι κ ι όλοι

γ ε ν ι κ ά ο ι δούλοι μ ε τ ι ς κ α τ η γ ο ρ ί ε ς τ ο υ Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ , τ ο φ ά ν τ α σ μ α φαινόταν δακρυσμένο και τον παρακαλούσε να μην το βασανίσει ούτε να το αναγκάσει να ομολογήσει τι π ρ α γ μ α τ ι κ ά ήταν. Κ ά τ ω όμως από την επιμονή του Α π ο λ ­ λώνιου

ομολόγησε

ότι

είναι

στοιχειό

και χορταίνει

τον

Μένιππο με ηδονές γ ι α να του φάει το σ ώ μ α . Θεωρούσε ω φ έ λ ι μ ο ν α τ ρ έ φ ε τ α ι μ ε νέα κ α ι γ ε ρ ι ά κ ο ρ μ ι ά , ε π ε ι δ ή τ ο αίμα

τους

είναι

μακρηγορήσω γι

άβλαβο

και

καθαρό.

Αναγκάστηκα

να

αυτό το περιστατικό, γιατί τυχαίνει να

είναι η π ι ο γ ν ω σ τ ή ι σ τ ο ρ ί α τ ο υ Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ " ο ι π ε ρ ι σ σ ό ­ τεροι το γνωρίζουν, επειδή συνέβη στο κέντρο της Ε λ λ ά ­ δας"

εν τούτοις το γνωρίζουν

σε γενικές γ ρ α μ μ έ ς ,

ότι

δηλαδή ο Απολλώνιος έπιασε κ ά π ο τ ε μια λάμια στην Κ ό ­ ρινθο, π ο τ έ ω ς τ ώ ρ α ό μ ω ς δεν έ χ ο υ ν μ ά θ ε ι τ ι έ κ α ν ε α υ τ ή κ α ι π ω ς ό,τι έ γ ι ν ε ή τ α ν γ ι α χ ά ρ η τ ο υ Μ έ ν ι π π ο υ " ε γ ώ ό μ ω ς άντλησα την πληροφορία από τον Δ ά μ ι και το έργο που /

ι

έγραψε

50

.

X X V I . Ε κ ε ί ν η την ε π ο χ ή είχε και μια· διένεξη μ ε τον Β ά σ σ ο τ ο ν Κ ο ρ ί ν θ ι ο π ο υ θ ε ω ρ ο ύ ν τ α ν π α τ ρ ο κ τ ό ν ο ς κ α ι όλοι το πίστευαν. Ο Βάσσος προφασιζόταν π ω ς ήταν σοφός και η γ λ ώ σ σ α τ ο υ σ τ α μ ά τ η μ α δεν ε ί χ ε . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς έ β α λ ε τ έ λ ο ς σ τ α υ β ρ ι σ τ ι κ ά λ ό γ ι α εκείνου μ ε ε π ι σ τ ο λ έ ς

5 1

και με

όσα είπε εναντίον τ ο υ . Δ ι ό τ ι ό,τι έλεγε σ χ ε τ ι κ ά με το ότι ήταν π α τ ρ ο κ τ ό ν ο ς θεωρούνταν αλήθεια" διότι ένας τέτοιος ά ν δ ρ α ς δεν θ α κ α τ έ β α ι ν ε π ο τ έ σ τ ο ε π ί π ε δ ο τ η ς ε ξ ύ β ρ ι σ η ς ο ύ τ ε θ α έ λ ε γ ε π ο τ έ κ ά τ ι π ο υ δεν ή τ α ν α λ ή θ ε ι α .

59


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

60


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

XXVII.

Α υ τ ά π ο υ έ κ α ν ε ο σ ο φ ό ς σ τ η ν Ο λ υ μ π ί α είναι,

τα εξής. Κ α θ ώ ς πήγαινε ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς στην Ο λ υ μ π ί α , τον συνάντησαν απεσταλμένοι τ ω ν Λακεδαιμονίων που ήθελαν ν α τ ο υ ζ η τ ή σ ο υ ν ν α τ ο υ ς ε π ι σ κ ε φ τ ε ί . Ω σ τ ό σ ο , δεν ε ί χ α ν πάνω τους τ ί π ο τ α το Λ α κ ω ν ι κ ό , αλλά ήταν υπερβολικά κομψευόμενοι και γ ε μ ά τ ο ι π ο λ υ τ έ λ ε ι α . Ό τ α ν είδε άνδρες με πόδια λεία, στιλπνά μαλλιά, χ ω ρ ί ς γένια, με μ α λ α κ ά ρούχα, έστειλε γ ρ ά μ μ α

5 2

στους εφόρους γράφοντας τους

τέτοια λόγια, ώ σ τ ε αυτοί έκαναν δημόσια ε ξ α γ γ ε λ ί α με την οποία απαγόρευσαν την π ί σ σ α

5 3

στα λουτρά και εκδίω­

ξαν τις γυναίκες π ο υ είχαν έργο τους να ξυρίζουν τα π ό δ ι α , α π ο κ α θ ι σ τ ώ ν τ α ς τον αρχαίο τρόπο ζ ω ή ς σε καθετί. Ως εκ τ ο ύ τ ο υ , οι π α λ α ί σ τ ρ ε ς γέμισαν ξανά α π ό νέους, οι α γ ώ ν ε ς και τα συσσίτια επανήλθαν, και η Σ π ά ρ τ η βρήκε ξανά τον ε α υ τ ό τ η ς . Ό τ α ν ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς π λ η ρ ο φ ο ρ ή θ η κ ε ότι ε ί χ α ν βάλει την π α τ ρ ί δ α τους σε τ ά ξ η , τους έστειλε ε π ι σ τ ο λ ή από την Ολυμπία, συντομότερη από τις Λ α κ ω ν ι κ έ ς , που έ­ 5 4

γραφε τα εξής: «Ο Απολλώνιος χαιρετάει τους εφόρους. Χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό τ ω ν α ν δ ρ ώ ν είναι ν α μ η ν κ ά ν ο υ ν σ φ ά λ ­ μ α τ α , των γενναίων ανδρών να τα αναγνωρίζουν».

XXVIII.

Ό τ α ν είδε τ ο ά γ α λ μ α σ τ η ν Ο λ υ μ π ί α , ε ί π ε : 5 5

« Χ α ί ρ ε , α γ α θ έ Δ ί α , που είσαι τόσο καλός ώ σ τ ε ε π ι τ ρ έ π ε ι ς στους ανθρώπους να συμμετέχουν στη φύση σου». Έ δ ω σ ε επίσης εξήγηση και για το χάλκινο ά γ α λ μ α του Μ ί λ ω ν α

5 6

και τη μορφή του. Ο Μίλων φαίνεται να στέκεται π ά ν ω σε δίσκο με τα πόδια σ φ ι χ τ ά ενωμένα. Με το αριστερό χέρι κρατάει

ρόδι,

ενώ

τα

δάχτυλα του

δεξιού

τ ε ν τ ω μ έ ν α σαν ν α π ε ρ ν ά ν ε μ έ σ α α π ό κ ά τ ι .

χεριού

είναι

Η. παράδοση

σ τ η ν Ο λ υ μ π ί α κ α ι τ η ν Α ρ κ α δ ί α λέει ό τ ι α υ τ ό ς ο α θ λ η τ ή ς ή τ α ν τ ό σ ο α μ ε τ α κ ί ν η τ ο ς π ο υ π ο τ έ δεν ε γ κ α τ έ λ ε ι ψ ε τ η θ έ σ η ό π ο υ σ τ ε κ ό τ α ν " κ α ι λένε π ω ς τ ο ό τ ι τ α δ ά χ τ υ λ α τ ο υ ή τ α ν

61


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

62


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

σ φ ι χ τ ά κλεισμένα φαίνεται α π ό τον τρόπο που κ ρ α τ ά το ρόδι κ α ι τ ο ό τ ι δεν μ π ο ρ ο ύ σ α ν π ο τ έ ν α χ ω ρ ι σ τ ο ύ ν τ ο ένα α π ό τ ο ά λ λ ο , όσο κ ι α ν π ρ ο σ π α θ ο ύ σ ε ν α τ ο π ε τ ύ χ ε ι κ α ν ε ί ς μ ε ένα α π ' ό λ α , φ α ί ν ε τ α ι α π ό τ α δ ι α σ τ ή μ α τ α μ ε τ α ξ ύ τ ω ν τ ε ν τ ω μ έ ν ω ν δ α χ τ ύ λ ω ν π ο υ είναι π ο λ ύ μ ι κ ρ ά . Τ ο δ ι ά δ η μ α στο κεφάλι θεωρείται σύμβολο σωφροσύνης. Ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος ε ί π ε ό τ ι όλα α υ τ ά ε π ι ν ο ή θ η κ α ν

με σοφία,

όμως η

α λ ή θ ε ι α είναι σ ο φ ό τ ε ρ η . « Γ ι α ν α γ ν ω ρ ί σ ε τ ε τ ο ν ό η μ α τ ο υ α γ ά λ μ α τ ο ς , μ ά θ ε τ ε ότι κ ά π ο τ ε α υ τ ό τ ο ν α θ λ η τ ή ο ι Κ ρ ο τ ω ν ι ά τ ε ς τ ο ν ό ρ ι σ α ν ιερέα τ η ς Ή ρ α ς . Δ ε ν χ ρ ε ι ά ζ ε τ α ι ν α ε ξ η γ ή σ ω το νόημα του διαδήματος, αφού ήταν ιερέας. Ό σ ο γ ι α τ η ρ ο δ ι ά , είναι τ ο μόνο α π ό τ α φ υ τ ά π ο υ φ υ τ ρ ώ ν ο υ ν γ ι α χ ά ρ η της Ή ρ α ς . Ο δίσκος που υπάρχει κ ά τ ω από τα πόδια του φανερώνει ότι π ρ ο σ ε ύ χ ε τ α ι στην Ή ρ α ανεβασμένος σε μ ι κ ρ ή α σ π ί δ α . Τ ο ίδιο φ α ν ε ρ ώ ν ε ι κ α ι τ ο δ ε ξ ί χ έ ρ ι . Ό σ ο γ ι α την

κατάσταση

διάστημα,

των

θεωρήστε

δαχτύλων, την

που

δεν χ ω ρ ί ζ ο ν τ α ι

εναρμονισμένη

με

την

με

αρχαία

τεχνοτροπία». X X I X . Παρευρέθηκε

στα

αγωνίσματα

και

θεώρησε

αξιέπαινους τους Ηλείους για το πόσο πολύ είχαν φροντί­ σει γ ι α τ η δ ι ε ξ α γ ω γ ή τ ο υ ς κ α ι τ η ν ο ρ γ ά ν ω σ η τ ο υ ς μ ε τ ά ξ η , διότι πίστευαν ότι κρίνονται κι αυτοί εξίσου με τους α θ λ η ­ τές.

Προσπαθούσαν να αποφύγουν εκούσια και ακούσια

λ ά θ η . Ό τ α ν ο ι φ ί λ ο ι ρ ώ τ η σ α ν τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο π ώ ς κρίνει τους Ηλείους σε σχέση με τη διεξαγωγή της Ολυμπιάδας, ε ί π ε : « Α ν είναι σ ο φ ο ί δεν ξ έ ρ ω , ξ έ ρ ω ό μ ω ς ό τ ι είναι π α ­ νέξυπνοι». X X X . Από τα παρακάτω μπορούμε να διαπιστώσουμε πόσο αρνητική ήταν η στάση του απέναντι σ' αυτούς που φ α ν τ ά ζ ο ν τ α ν ό τ ι είναι σ υ γ γ ρ α φ ε ί ς κ α ι π ό σ ο α μ α θ ε ί ς θ ε ω ­ ρούσε α υ τ ο ύ ς π ο υ κ α τ α π ι ά ν ο ν τ α ν μ ε τ η σ υ γ γ ρ α φ ι κ ή δ ρ α -

63


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

64


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν ί Ο Ν Δ'

στηριότητα πέρα α π ό τις δυνάμεις τους. Κ ά π ο τ ε τον συ­ νάντησε κοντά στο

ιερό έ ν α ς νέος π ο υ ν ό μ ι ζ ε ό τ ι είναι

σοφός και του είπε: « Τ ί μ η σ ε με αύριο με την παρουσία σου, γιατί θα διαβάσω κάτι». Ό τ α ν ο Απολλώνιος ρώτησε τ ι θ α δ ι α β ά σ ε ι , ε ί π ε : « Έ χ ω σ υ ν τ ά ξ ε ι ένα λ ό γ ο π ρ ο ς τ ο ν Δ ί α » . Κ α ι τ α υ τ ό χ ρ ο ν α έ δ ε ι χ ν ε κ ά τ ω α π ό τ α ρ ο ύ χ α τ ο υ ένα βιβλίο, υπερηφανευόμενος για το π ά χ ο ς του. « Γ ι α τ ί θα επαινέσεις τον Δ ί α ; » ρ ώ τ η σ ε ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς . « Π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α τ ο ν ε δ ώ Δ ί α κ α ι θ α π ε ι ς ό τ ι δεν υ π ά ρ χ ε ι ά λ λ ο ς ό μ ο ι ο ς του στη γη;» «Και αυτό», απάντησε, «και πολλά ακόμη πριν και μετά α π ' αυτό. Γ ι α τ ί όλα, οι εποχές, τα επίγεια και τ α υ π έ ρ γ ε ι α , τ α ά σ τ ρ α κ α ι ο ι ά ν ε μ ο ι , είναι έ ρ γ α τ ο υ Δ ί α » . Ο Απολλώνιος είπε:

« Μ ο υ φαίνεται π ω ς είσαι υ π ε ρ β ο λ ι κ ά

ε γ κ ω μ ι α σ τ ι κ ό ς » . « Π ρ ά γ μ α τ ι » , είπε ο νέος, « γ ι ' αυτό ακρι­ β ώ ς έ χ ω συντάξει και ε γ κ ώ μ ι ο τ η ς π ο δ ά γ ρ α ς και του να είναι κ ά π ο ι ο ς τ υ φ λ ό ς ή κ ο υ φ ό ς » . « Τ ό τ ε λ ο ι π ό ν μ η ν ξ ε κ ό ­ 5 7

βεις α π ό τ η σ ο φ ί α σου τ η ν υ δ ρ ω π ι κ ί α ο ύ τ ε τ ι ς κ α τ α ρ ρ ο έ ς , αν βέβαια θέλεις να επαινείς τέτοιου είδους π ρ ά γ μ α τ α . Θα σου φ α ν ε ί χ ρ ή σ ι μ ο α κ ό μ α ν α α κ ο λ ο υ θ ε ί ς κ η δ ε ί ε ς κ α ι ν α επαινείς τις αρρώστιες από τις οποίες κάποιοι πέθαναν, γ ι α τ ί έτσι θα μειωθεί ο πόνος τ ω ν γονέων, τ ω ν παιδιών και των συγγενών των πεθαμένων». Επειδή διαπίστωσε ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ότι μ' α υ τ ά τα λόγια περιόρισε τον κ ο μ π α σ μ ό του νέου, είπε: «Δεν μου λες, σ υ γ γ ρ α φ έ α , αυτός που γράφει ε γ κ ώ μ ι α μπορεί καλύτερα να επαινέσει κάτι που το γνωρί­ ζει ή κ ά τ ι π ο υ δεν τ ο γ ν ω ρ ί ζ ε ι ; » « Κ ά τ ι π ο υ γ ν ω ρ ί ζ ε ι β έ ­ β α ι α » , α π ά ν τ η σ ε , «πο')ς ν α ε π α ι ν έ σ ε ι κ ά τ ι ά γ ν ω σ τ ο ; » « Έ ­ χεις

επαινέσει λοιπόν π ο τ έ ως τ ώ ρ α

τον π α τ έ ρ α

σου;»

« Ή θ ε λ α » , είπε, «αλλά επειδή τον θ ε ω ρ ώ σπουδαίο ά ν θ ρ ω ­ πο και ευγενή, τον καλύτερο α π ' όσους γ ν ω ρ ί ζ ω , ά ν θ ρ ω π ο ικανό ν α τ α κ τ ο π ο ι ε ί τ ι ς υ π ο θ έ σ ε ι ς τ ο υ σ π ι τ ι ο ύ κ α ι ν α χ ε ι ­ ρίζεται τα πάντα με σοφία, δίστασα να γράψω το ε γ κ ώ μ ι ο τ ο υ γ ι α ν α μ η ν τ ο ν μ ε ι ώ σ ω γ ρ ά φ ο ν τ α ς μ ε τ ρ ό π ο π ο υ δεν θ α

65


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

66


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

του ταίριαζε». Ο Απολλώνιος οργίστηκε, όπως οργιζόταν κάθε φορά με π ο τ α π ο ύ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς , και είπε: « Π ώ ς λοιπόν, αναίσχυντε, ενώ

από τη

μ ι α π ι σ τ ε ύ ε ι ς ό τ ι π ο τ έ δεν θ α

μ π ο ρ έ σ ε ι ς να επαινέσεις α ν τ ά ξ ι α τον π α τ έ ρ α σου π ο υ τον γνωρίζεις ό π ω ς τον εαυτό σου, από την άλλη τ ο λ μ ά ς , έτσι ελαφρά, να γράφεις εγκώμιο για τον πατέρα ανθρώπων και θεών, για τον δημιουργό τ ω ν π ά ν τ ω ν , χ ω ρ ί ς να φοβάσαι αυτόν που επαινείς και χ ω ρ ί ς να συνειδητοποιείς ότι κ α τ α ­ πιάνεσαι με έργο που ξεπερνά τις ανθρώπινες δυνατότη­ τες;»

XXXI.

Οι συζητήσεις του Απολλώνιου στην Ο λ υ μ π ί α

αφορούσαν τα πιο ωφέλιμα θέματα, τη σοφία, την ανδρεία, τ η σ ω φ ρ ο σ ύ ν η κ α ι μ ε μ ι α λ έ ξ η όλες τ ι ς α ρ ε τ έ ς π ο υ υ π ά ρ ­ χουν. Μιλούσε γι

αυτά από τη βάση του ναού και εξέ-

π λ η τ τ ε τ ο υ ς π ά ν τ ε ς ό χ ι μόνο μ ε τ ι ς σ κ έ ψ ε ι ς τ ο υ α λ λ ά κ α ι με τη μορφή των λόγων του. Οι Λακεδαιμόνιοι στάθηκαν γ ύ ρ ω του και τον ανακήρυξαν φιλοξενούμενο τους από τον Δ ί α , πατέρα της νεολαίας τους, νομοθέτη της ζ ω ή ς τους και βραβείο τ ω ν γερόντων τους. Τ ό τ ε κάποιος Κορίνθιος, ε ν ο χ λ η μ έ ν ο ς α π ' όλα α υ τ ά , ρ ώ τ η σ ε α ν γ ι α χ ά ρ η τ ο υ θ α γ ι ο ρ τ ά σ ο υ ν κ α ι Θ ε ο φ ά ν ι α . « Ν α ι , μ α τ ο υ ς Δ ι δ ύ μ ο υ ς , εί­ 58

5

μαστε έτοιμοι», του απάντησαν. Ο Απολλώνιος τους απέ­ τρεψε α π ' αυτά τα σχέδια για να μην προκαλέσει τον φθό­ ν ο . Ό τ α ν π έ ρ α σ ε τ ο ν Τ α ύ γ ε τ ο κ α ι είδε έναν Λ α κ ε δ α ί μ ο ν α δραστήριο και πιστό στα π ρ ο σ τ ά γ μ α τ α του Λ υ κ ο ύ ρ γ ο υ , θεώρησε καλό να συναντήσει τους άρχοντες τ ω ν Λ α κ ε δ α ι μόνων για να του κάνουν ό,τι ε ρ ω τ ή σ ε ι ς ήθελαν.

Μόλις

λοιπόν έφτασε, τον ρώτησαν π ώ ς πρέπει να λατρεύονται ο ι θεοί κ α ι ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς α π ά ν τ η σ ε : « Σ α ν α φ έ ν τ ε ς » . Ό τ α ν ρώτησαν π ώ ς πρέπει να λατρεύονται οι ήρωες, είπε: «Σαν πατέρες». Στην τρίτη ερώτηση, σχετικά με το π ώ ς πρέπει να λατρεύονται οι άνθρωποι, α π ά ν τ η σ ε : « Α υ τ ή η ε ρ ώ τ η σ η

67


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

68


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

δεν έ χ ε ι σ χ έ σ η μ ε τ ο ν χ α ρ α κ τ ή ρ α τ ω ν Λ α κ ε δ α ι μ ο ν ί ω ν » . Ε π ί σ η ς ρώτησαν ποια ήταν η γ ν ώ μ η του σχετικά με τους νόμους τους και τους είπε: «Είναι άριστοι δάσκαλοι που θα α π ο κ τ ή σ ο υ ν φ ή μ η α ν ο ι μ α θ η τ έ ς δεν τ ε μ π ε λ ι ά ζ ο υ ν » . Ό τ α ν τον ρώτησαν τι συμβουλεύει σ χ ε τ ι κ ά με την ανδρεία, είπε: « Σ ε τι θα χρησιμοποιήσετε την ανδρεία;»

XXXII.

Έ τ υ χ ε εκείνο τ ο ν κ α ι ρ ό να κ α τ η γ ο ρ ε ί τ α ι εκεί

έ ν α ς νέος Λ α κ ε δ α ι μ ό ν ι ο ς ό τ ι π α ρ α β ί α ζ ε τ α

έθιμα.

Ενώ

ήταν απόγονος του Καλλικρατίδα, του ναυάρχου των Αργιν ο υ σ ώ ν , ή θ ε λ ε ν α α π ο κ τ ή σ ε ι π λ ο ί α , δεν έδινε σ η μ α σ ί α σ τ α κοινά και

είχε σκοπό

να πάει στην

Καρχηδόνα και τη

Σικελία με πλοία που είχε ναυπηγήσει. Ό τ α ν άκουσε λοι­ πόν (ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς )

ότι κ α τ η γ ο ρ ε ί τ α ι ο νέος γ ι '

αυτό,

θ ε ώ ρ η σ ε ά π ρ ε π ο ν α α δ ι α φ ο ρ ή σ ε ι γ ι α τ ο ν νέο π ο υ θ α δ ι κ α ­ ζόταν και είπε: « Ε ξ α ί ρ ε τ ε νέε, γ ι α τ ί περιφέρεσαι γ ε μ ά τ ο ς έγνοιες και φροντίδες;» Ο νέος α π ά ν τ η σ ε : « Έ χ ε ι οριστεί σε βάρος μου δημόσιο δικαστήριο γ ι α τ ί α σ χ ο λ ο ύ μ α ι με ν α υ κ λ η ρ ί ε ς κ α ι ό χ ι μ ε τ α κ ο ι ν ά » . « Ο π α τ έ ρ α ς σου ή ο π α π π ο ύ ς σου ε ί / α ν π λ ο ί α ; » « Κ α θ ό λ ο υ » , α π ά ν τ η σ ε , « α ν τ ί θ ε τ α όλοι ο ι /

" /

/

ι

ι

ι

προγονοί μου ήταν γ υ μ ν α σ ί α ρ χ ο ι , έφοροι και π α τ ρ ο ν ο μ ο ι

60

.

Ό σ ο γ ι α τον Κ α λ λ ι κ ρ α τ ί δ α , τον π ρ ο γ ο ν ό μου, υ π ή ρ ξ ε επι­ κεφαλής του στόλου». « Μ ή π ω ς λες γ ι ' αυτόν στις Α ρ γ ι νούσες;» ρ ώ τ η σ ε . «Ναι, αυτόν που μ ά λ ι σ τ α τότε έ χ α σ ε και τη ζ ω ή του», είπε. « Ε π ο μ έ ν ω ς ο τρόπος που πέθανε ο προγονός

σου

δεν

σου

προκάλεσε κάποιο

φόβο

για

τη

θάλασσα;» ρώτησε. « Ό χ ι , μα τον Δ ί α » , α π ά ν τ η σ ε , « γ ι α ­ τ ί δεν τ α ξ ι δ ε ύ ω σ τ η θ ά λ α σ σ α γ ι α ν α ν α υ μ α χ ή σ ω » . « Υ ­ π ά ρ χ ο υ ν ά ν θ ρ ω π ο ι πιο άθλιοι α π ό τους εμπόρους και τους ναυτικούς;

Π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α περιπλανιούνται εδώ

κι εκεί,

ψάχνοντας για αγορά με έλλειψη αγαθών" έ π ε ι τ α , συναναστρεφόμενοι με αντιπροσώπους και μεσάζοντες, πουλάνε και πουλιούνται, και υποθηκεύουν τα κεφάλια τους με τους

69


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

70


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

πιο ανόσιους τόκους σ τ η

βιασύνη τους να μαζέψουν τα

αρχικό κεφάλαιο" κι αν τα πάνε καλά, έχουν καλό ταξίδι κ α ι μ ι λ ά ν ε π ο λ ύ γ ι α τ ο π ώ ς δεν ν α υ ά γ η σ α ν ε ί τ ε μ ε τ η θ έ λ η σ η τ ο υ ς ε ί τ ε χ ω ρ ί ς α υ τ ή " α ν ό μ ω ς τ α κ έ ρ δ η τ ο υ ς δεν ε ξ ι σ ο ρ ρ ο π ο ύ ν τ α χ ρ έ η τ ο υ ς , π η δ ο ύ ν σ τ ι ς β ά ρ κ ε ς κ α ι ρί­ χνουν τ α π λ ο ί α σ τ α

βράχια"

κ α ι δεν δ ι σ τ ά ζ ο υ ν , ν α ύ τ ε ς

αυτοί, να κλέβουν των άλλων το πιο

βιος, λ έ γ ο ν τ α ς με τον

β λ ά σ φ η μ ο τ ρ ό π ο ότι είναι π ρ ά ξ η σ ύ μ φ ω ν η

με τους

θεούς. Α λ λ ά , α κ ό μ α κι αν το π λ ή θ ο ς τ ω ν θαλασσοπόρων κ α ι ν α υ τ ι κ ώ ν δεν ή τ α ν τ έ τ ο ι ο , υ π ά ρ χ ε ι μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η ν τ ρ ο π ή γ ι α κ ά π ο ι ο ν π ο υ είναι Σ π α ρ τ ι ά τ η ς κ α ι α π ό γ ο ν ο ς α ν θ ρ ώ π ω ν , που κ ά π ο τ ε έζησαν στην καρδιά της Σ π ά ρ τ η ς , να κλείνεται στο α μ π ά ρ ι του πλοίου, λ η σ μ ο ν ώ ν τ α ς τον Λ υ κ ο ύ ρ γ ο και τον ,

61

Τ

ακριβή

ι

/

Ιφιτο

ι

κ α ι έ χ ο ν τ α ς σ τ ο ν νου τ ο υ μ ο ν ο τ ο φ ο ρ τ ί ο κ α ι τ ο ν αριθμό των εμπορευμάτων;

Αν

μη

τι άλλο,

θα

έ π ρ ε π ε τ ο υ λ ά χ ι σ τ ο ν τ η Σ π ά ρ τ η ν α σ κ έ φ τ ε σ α ι π ο υ όσες φορές έμεινε π ρ ο σ κ ο λ λ η μ έ ν η στην ξηρά, έ φ τ α σ ε ή δόξα τ η ς ως τα ουράνια, ενώ, ό π ο τ ε επιθύμησε τη κ α τ α π ο ν τ ί σ τ η κ ε και αφανίστηκε

όχι

μόνο

στη

θάλασσα, θάλασσα

α λ λ ά κ α ι σ τ η ν ξ η ρ ά » . Μ ' α υ τ ά τ α λ ό γ ι α ε π η ρ έ α σ ε τ ο ν νέο τόσο ώ σ τ ε τον έκανε να κλαίει με σκυμμένο το κ ε φ ά λ ι , επειδή άκουσε πόσο κατώτερος ήταν από τους προγόνους του, και να πουλήσει τα πλοία από τα οποία ζούσε. Ό τ α ν ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς είδε ότι α υ τ ό ς β ρ ή κ ε τ α λ ο γ ι κ ά τ ο υ κ α ι θ έ λ η σ ε να φιλήσει τη γ η , τον ο δ ή γ η σ ε στους εφόρους και τον απάλλαξε από την κατηγορία.

XXXIII.

Σ υ ν έ β η και κ ά τ ι α κ ό μ η , όταν βρισκόταν ο

Απολλώνιος στη Σ π ά ρ τ η . Έ φ τ α σ ε στη γενική συνέλευση τ ω ν Λ α κ ε δ α ι μ ο ν ί ω ν επιστολή ε π ί π λ η ξ η ς από τον βασιλιά που τους κ α τ η γ ο ρ ο ύ σ ε για κ α τ ά χ ρ η σ η τ η ς ελευθερίας" η επιστολή

αυτή

οφειλόταν

σε συκοφαντίες εναντίον τους

α π ό τον κ υ β ε ρ ν ή τ η τ η ς Ε λ λ ά δ α ς . Οι Λ α κ ε δ α ι μ ό ν ι ο ι βρέ-

71


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

72


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

θηκαν σε α μ η χ α ν ί α και άρχισαν διαφωνίες στη Σ π ά ρ τ η για το π ώ ς έπρεπε να α ν τ ι μ ε τ ω π ι σ τ ε ί η οργή του βασιλιά: με υ π ο χ ω ρ η τ ι κ ό τ η τ α ή με έντονη αντίδραση. Γ ι ' αυτό ζ ή τ η ­ σαν τ η σ υ μ β ο υ λ ή τ ο υ Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο ύ φ ο ς τ η ς απάντησης

τους.

Ο

Απολλώνιος,

όταν

αντιλήφθηκε

τη

διαφωνία τους, π ή γ ε στη γενική τους συνέλευση και μίλη­ σε με συντομία λέγοντας τα εξής: «Ο Π α λ α μ ή δ η ς βρήκε τα γ ρ ά μ μ α τ α , όχι μόνο γ ι α να γ ρ ά φ ο υ μ ε , αλλά και γ ι α να 6 2

γ ν ω ρ ί ζ ο υ μ ε ό σ α δεν π ρ έ π ε ι ν α γ ρ ά φ ο υ μ ε » .

Μ' αυτά τα

λόγια α π έ τ ρ ε ψ ε τους Λ α κ ε δ α ι μ ό ν ι ο υ ς από το να φανούν θρασείς, χ ω ρ ί ς να θεωρηθούν ό μ ω ς δειλοί. X X X I V . Έ μ ε ι ν ε σ τ η Σ π ά ρ τ η γ ι α ένα δ ι ά σ τ η μ α μ ε τ ά το τέλος τ η ς Ο λ υ μ π ι ά δ α ς και μέχρι το τέλος του χ ε ι μ ώ ν α . Σ τ ι ς αρχές τ η ς άνοιξης π ή γ ε στον Μ α λ έ α με σ κ ο π ό να αναχωρήσει για τη Ρ ώ μ η . Ε ν ώ ό μ ω ς αυτό ήταν το σχέδιο τ ο υ , είδε τ ο ε ξ ή ς όνειρο. Μ ι α γ υ ν α ί κ α π ο λ ύ μ ε γ α λ ό σ ω μ η και ηλικιωμένη τον αγκάλιασε και του είπε να την επισκε­ φτεί προτού αναχωρήσει για την Ιταλία. Έ λ ε γ ε π ω ς ήταν η τροφός του Δ ί α και είχε στο κεφάλι στεφάνι φ τ ι α γ μ έ ν ο με όλα όσα β ρ ί σ κ ο ν τ α ι σ τ η γ η κ α ι σ τ η θ ά λ α σ σ α . Σ υ λ λ ο γ ί σ τ η ­ κ ε τ ο όνειρο κ α ι κ α τ έ λ η ξ ε σ τ ο σ υ μ π έ ρ α σ μ α ότι έ π ρ ε π ε ν α πάει π ρ ώ τ α στην Κρήτη που θεωρείται τροφός του Δία διότι εκεί γεννήθηκε ο θεός. Ό σ ο γ ι α το στεφάνι, ίσως να φανέρωνε και άλλο νησί. Ε ν ώ υ π ή ρ χ α ν α ρ κ ε τ ά π λ ο ί α στον Μαλέα, που επρόκειτο να αποπλεύσουν γ ι α την Κ ρ ή ­ τ η , ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς επιβιβάστηκε στο πλοίο του «κοινού». «Κοινό» καλούσε τους συντρόφους του και τους δούλους τ ο υ ς π ο υ κ α θ ό λ ο υ δεν τ ο υ ς π ε ρ ι φ ρ ο ν ο ύ σ ε . Π έ ρ α σ ε α π ό τ η ν Κυδωνία και έφτασε στην Κ ν ω σ ό , όπου υπάρχει ο Λ α β ύ ­ ρινθος, σ τ ο ν ο π ο ί ο κ ά π ο τ ε , ν ο μ ί ζ ω , ζ ο ύ σ ε ο Μ ι ν ώ τ α υ ρ ο ς . Ε π ε ι δ ή ο ι σ ύ ν τ ρ ο φ ο ι τ ο υ ή θ ε λ α ν ν α δουν τ ο ν Λ α β ύ ρ ι ν θ ο , τ ο υ ς τ ο ε π έ τ ρ ε ψ ε , ο ίδιος α ν τ ί θ ε τ α ε ί π ε ότι π ο τ έ δεν θ α

73


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

74


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

γινόταν

θεατής

της

αδικίας

του

Μίνωα.

Κατευθύνθηκε

λοιπόν προς τη Γόρτυνα από επιθυμία να επισκεφτεί την Ίδη.

Αφού

γνωστά Λεβηναίο όπως

ανέβηκε

από

τις

ιερό.

και

ιερές Ήταν

συνάντησε

τα

μέρη

παραδόσεις,

προχώρησε

αφιερωμένο

στον

ο ι Α σ ι ά τ ε ς συρρέουν

στο

που

ήταν

και

στο

Ασκληπιό

και,

Πέργαμο,

έ τ σ ι κ α ι κει

σ υ ν έ ρ ρ ε α ν όλοι ο ι Κ ρ ή τ ε ς , α λ λ ά κ α ι π ο λ λ ο ί Λ ί β υ ο ι δ ι ό τ ι αντικρίζει το Λιβυκό πέλαγος κοντά στη Φαιστό, όπου ο μ ι κ ρ ό ς β ρ ά χ ο ς α ν α κ ό π τ ε ι τ η ν ο ρ μ ή τ η ς θ ά λ α σ σ α ς . Λ έ ν ε ότι τ ο ιερό ο ν ο μ ά σ τ η κ ε Λ ε β η ν α ί ο ε π ε ι δ ή α π ό κει ξ ε κ ι ν ά ε ι ένα ακρωτήρι που

μοιάζει

με

λιοντάρι,

όπως πολλές

φορές

συμβαίνει με την τ υ χ α ί α θέση που έχουν οι π έ τ ρ ε ς . Υ π ά ρ ­ χ ε ι κ α ι έ ν α ς μ ύ θ ο ς σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ ο α κ ρ ω τ ή ρ ι , π ο υ λέει ό τ ι ήταν κ ά π ο τ ε λιοντάρι, υποζύγιο της Ρ έ α ς . Ε κ ε ί κάποιο 6 3

μεσημέρι κ α θ ώ ς συζητούσε ο Απολλώνιος —συζητούσε με πολλούς α π ' αυτούς που φρόντιζαν το ιερό— ολόκληρη η Κ ρ ή τ η σείστηκε από σεισμό και α κ ο ύ σ τ η κ ε βροντή όχι από τα σύννεφα αλλά από τα βάθη της γ η ς . Η θάλασσα υ π ο ­ χώρησε σχεδόν επτά στάδια και οι περισσότεροι φοβήθη­ κ α ν μ ή π ω ς η θ ά λ α σ σ α π α ρ α σ ύ ρ ε ι τ ο ιερό κ α ι τ ο υ ς ί δ ι ο υ ς . Τότε ο Απολλώνιος είπε: « Μ η φοβάστε, η θάλασσα γέννη­ σε γ η » . Οι γ ύ ρ ω του νόμισαν ότι αναφέρεται στην ομόνοια τ ω ν δύο σ τ ο ι χ ε ί ω ν κ α ι ό τ ι τ ί π ο τ ε κ α κ ό δεν μ π ο ρ ε ί ν α κ ά ν ε ι η θάλασσα στη γ η . Ό μ ω ς μετά από μερικές μέρες κάποιοι που έ φ τ α σ α ν α π ό την Κ υ δ ω ν ι ά τ ι δ α έφεραν την είδηση ότι την ημέρα και συγκεκριμένα το μεσημέρι, όταν ε μ φ α ν ί σ τ η ­ κε ο οιωνός, αναδύθηκε από τη

θ ά λ α σ σ α ένα ν η σ ί σ τ η

θαλάσσια

Θήρα

περιοχή

ανάμεσα

στη

και

την

Κρήτη.

Ό μ ω ς ας αφήσουμε την πολυλογία κι ας δούμε τι συνέβη στη Ρ ώ μ η όπου π ή γ ε μετά την Κρήτη.

X X X V .

Ο Νέρων απαγόρευε την ενασχόληση

με τη

φιλοσοφία. Θεωρούσε τους φιλοσόφους όντα ε ξ ω π ρ α γ μ α -

75


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

78


ΤΑ EX T O N T Y A N E A ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

παιχνίδι των θεών

», συνέχισε. «Ο βασιλιάς, που γίνεται

παιχνίδι τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και προσφέρει στον όχλο ως θέαμα τ η ν ίδια τ η ν ν τ ρ ο π ή τ ο υ , τ ι θ έ μ α γ α ι τ ο υ ς φ ι λ ο σ ό φ ο υ ς μπορεί ν' αποτελέσει!» « Σ ί γ ο υ ρ α , μα τον Δ ί α » , είπε ο Φιλόλαος, «αρκεί αυτό να μην τους βάλει σε κίνδυνο. Αν ό μ ω ς χ ά σ ε ι ς τ η ζ ω ή σου κ α ι ο Ν έ ρ ω ν α ς σ ε φ ά ε ι ζ ω ν τ α ν ό , π ρ ο τ ο ύ δεις τ ί π ο τ ε α π ' ό σ α κ ά ν ε ι , η σ υ ν ά ν τ η σ η σ ο υ μ α ζ ί τ ο υ θ α σου κ ο σ τ ί σ ε ι α κ ρ ι β ά , π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α π ' όσο σ τ ο ν Οδυσσέα η συνάντηση του με τον Κ ύ κ λ ω π α , αν κι έχασε 6 5

κι εκείνος πολλούς συντρόφους τ ο υ επειδή ε π ι θ ύ μ η σ ε να τον δει κ α ι κ α τ α ν ι κ ή θ η κ ε α π ό τ ο ν π ε ι ρ α σ μ ό τ ο υ β ί α ι ο υ κ α ι ω μ ο ύ θ ε ά μ α τ ο ς » . Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς είπε: « Ν ο μ ί ζ ε ι ς ότι αυτός ( ο Ν έ ρ ω ν ) είναι λ ι γ ό τ ε ρ ο τ υ φ λ ό ς α π ό τ ο ν Κ ύ κ λ ω π α , τ η στιγμή που διαπράττει τέτοια ανοσιουργήματα;» «Ας κά­ νει ό , τ ι θ έ λ ε ι » , ε ί π ε ο Φ ι λ ό λ α ο ς . « Ε σ ύ κ ο ί τ α ξ ε ν α σ ώ σ ε ι ς τουλάχιστον τους συντρόφους σου».

XXXVII.

Μ ι λ ο ύ σ ε μ ε φ ω ν ή δ υ ν α τ ή κ α ι έ μ ο ι α ζ ε να

θ ρ η ν ε ί . Ο Δ ά μ ι ς φ ο β ή θ η κ ε μ ή π ω ς ο ι νέοι χ ά σ ο υ ν τ ο η θ ι κ ό τους από τα τρομοκρατημένα λόγια του Φιλολάου, γι' αυτό φ ώ ν α ξ ε π α ρ ά μ ε ρ α τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο και του είπε: « Α υ τ ό ς ο λ α γ ό ς θ α α φ α ν ί σ ε ι τ ο υ ς νέους γ ε μ ί ζ ο ν τ α ς τ ο υ ς τ ρ ό μ ο κ α ι αποθάρρυνση». Ο Απολλώνιος απάντησε: «Πολλά αγαθά μου

έχουν

ευχηθώ

-

στείλει

οι

θεοί,

πολλές

φορές

χ ω ρ ί ς να

τα

αυτό ό μ ω ς το τωρινό είναι, θα έλεγα, το μ ε γ α λ ύ ­

τερο π ο υ έ χ ω απολαύσει διότι προέκυψε στον δρόμο μου ως ένα ε ί δ ο ς δ ο κ ι μ α σ ί α ς τ ω ν ν έ ω ν π ο υ θ α α π ο κ α λ ύ ψ ε ι π ο ι ο ι είναι π ρ α γ μ α τ ι κ ο ί φ ι λ ό σ ο φ ο ι κ α ι π ο ι ο ι α σ χ ο λ ο ύ ν τ α ι μ ά λ λ ο ν με κάτι άλλο π α ρ ά με τη φιλοσοφία».

ραγματικά, απο­

δ ε ί χ τ η κ ε α μ έ σ ω ς π ο ι ο ι δεν δ ι έ θ ε τ α ν σ£ : ο ς , γ ι α τ ί π ο λ λ ο ί , ε π η ρ ε α σ μ έ ν ο ι α π ό τ α λ ό γ ι α τ ο υ Φιλόλι

υ , ε ί π α ν ό τ ι είναι

ά ρ ρ ω σ τ ο ι , ά λ λ ο ι ό τ ι δεν έ χ ο υ ν ε φ ό δ ι α , c

οι ότι π ε θ ύ μ η σ α ν

την π α τ ρ ί δ α τους, άλλοι ότι έχουν τρ

άξει α π ό όνειρα.

79


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

χο


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

Έ τ σ ι τελικά παρέμειναν με τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο ο κ τ ώ σύντρο­ φοι α π ό τ ο υ ς τ ρ ι ά ν τ α τ έ σ σ ε ρ ι ς π ο υ τ ο ν ε ί χ α ν α κ ο λ ο υ θ ή σ ε ι σ τ η Ρ ώ μ η . Οι άλλοι το έβαλαν σ τ α π ό δ ι α γ ι α να ξεφύγουν α π ό τον Ν έ ρ ω ν α και τη φιλοσοφία.

XXXVIII.

Σ υ γ κ έ ν τ ρ ω σ ε λ ο ι π ό ν όσους ε ί χ α ν α π ο μ ε ί ν ε ι

— μ ε τ α ξ ύ α υ τ ώ ν ήταν ο Μ έ ν ι π π ο ς π ο υ είχε σχέσεις με το στοιχειό, ο Διοσκορίδης ο Α ι γ ύ π τ ι ο ς και ο Δ ά μ ι ς — και τους είπε: « Δ ε ν θα κ α τ η γ ο ρ ή σ ω όσους μας ε γ κ α τ έ λ ε ι ψ α ν , ό μ ω ς εσάς θα σας ε π α ι ν έ σ ω γ ι α τ ί μου μ ο ι ά ζ ε τ ε . Ο ύ τ ε θα π ω δειλούς όσους α π ο χ ώ ρ η σ α ν γ ι α τ ί φοβήθηκαν τον Ν έ ­ ρωνα, αλλά όποιον υπερνικάει αυτό τον φόβο θα τον ανα­ κ η ρ ύ ξ ω φιλόσοφο και θα του δ ι δ ά ξ ω όσα γ ν ω ρ ί ζ ω . Ν ο μ ί ζ ω ό τ ι π ρ ώ τ α α π ' όλα π ρ έ π ε ι ν α π ρ ο σ ε υ χ η θ ο ύ μ ε σ τ ο υ ς θ ε ο ύ ς , που οδήγησαν εσάς σ' αυτή την α π ό φ α σ η και εκείνους σε άλλη, και στη

συνέχεια να ζητήσουμε την κ α θ ο δ ή γ η σ η

τ ο υ ς γ ι α τ ί ε κ τ ό ς α π ό τ ο υ ς θ ε ο ύ ς ά λ λ ο σ τ ή ρ ι γ μ α δεν έ χ ο υ ­ με. Πρέπει να π ά μ ε στην πόλη που εξουσιάζει τόσο μεγάλο μέρος τ η ς οικουμένης. Π ώ ς μπορεί να π ρ ο χ ω ρ ή σ ε ι κάποιος α ν δεν τ ο ν ο δ η γ ο ύ ν ο ι θεοί; Κ α ι μ ά λ ι σ τ α ό τ α ν σ τ η ν π ό λ η είναι ε γ κ α θ ι δ ρ υ μ έ ν ο τ υ ρ α ν ν ι κ ό π ο λ ί τ ε υ μ α τ ό σ ο φ ο β ε ρ ό π ο υ απαγορεύει τη φιλοσοφία. Ας μη θεωρήσει κανείς ανόητο να τ ο λ μ ά κάποιος να π ρ ο χ ω ρ ή σ ε ι σε δρόμο τον οποίο οι περισσότεροι φιλόσοφοι αποφεύγουν.

Πρώτα πρώτα εγώ

δεν ν ο μ ί ζ ω ότι υ π ά ρ χ ε ι κ ά τ ι π ο υ ν α έ χ ε ι σ χ έ σ η μ ε α ν θ ρ ώ ­ π ο υ ς κ α ι ν α είναι τ ό σ ο φ ο β ε ρ ό , ώ σ τ ε ν α μ π ο ρ ε ί ν α τ ρ ο μ ο ­ κ ρ α τ ή σ ε ι κ ά π ο ι ο ν σοφό" έ π ε ι τ α , δεν θ α σ α ς ω θ ο ύ σ α σ τ η ν α ν α ζ ή τ η σ η τ η ς α ν δ ρ ε ί α ς , α ν δεν σ υ ν ο δ ε υ ό τ α ν α π ό κ ι ν δ ύ ­ νους. Γ ν ώ ρ ι σ α π ο λ λ ά μέρη τ η ς γ η ς , όσα κανείς άλλος. Ε ί δ α πολλά θηρία Α ρ α β ι κ ά και Ινδικά, ό μ ω ς γ ι ' αυτό το θηρίο, π ο υ ο π ο λ ύ ς κ ό σ μ ο ς ο ν ο μ ά ζ ε ι τ ύ ρ α ν ν ο , δεν γ ν ω ρ ί ζ ω ο ύ τ ε π ό σ α κ ε φ ά λ ι α έ χ ε ι ο ύ τ ε α ν τ α ν ύ χ ι α τ ο υ είναι γ α μ ψ ά κ α ι τ α δ ό ν τ ι α τ ο υ σαν τ ο υ κ α ρ χ α ρ ί α . Π ά ν τ ω ς τ ο θ η ρ ί ο α υ τ ό θ ε -

81


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

82


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

ωρείται κοινωνικό και κατοικεί μέσα στις πόλεις. Εν τού­ τ ο ι ς είναι τ ό σ ο α γ ρ ι ό τ ε ρ ο α π ό τ α θ η ρ ί α τ ο υ β ο υ ν ο ύ κ α ι τ ο υ δ ά σ ο υ ς α π ό τ η ν ά π ο ψ η ότι τ α λ ι ο ν τ ά ρ ι α κ α ι ο ι λ ε ο π α ρ δ ά ­ λεις μερικές φορές η μ ε ρ ώ ν ο ν τ α ι και αλλάζουν χ α ρ α κ τ ή ρ α , αν τα κ α λ ο π ι ά σ ε ι ς , ενώ αυτό εξεγείρεται α π ' αυτούς που το χαϊδεύουν και εξαγριώνεται ακόμα περισσότερο και κατα­ σ π α ρ ά ζ ε ι τ α π ά ν τ α . Γ ι α τ α θ η ρ ί α κ α ν ε ί ς δεν θ α μ π ο ρ ο ύ σ ε να πει π ω ς τρώνε κ ά π ο τ ε τις μητέρες τους, ό μ ω ς ο Ν έ ρ ω ­ νας και τ έ τ ο ι α τροφή έχει δοκιμάσει. Μπορεί κ ά τ ι π α ρ ό ­ μοιο ν α σ υ ν έ β η κ α ι σ τ ι ς π ε ρ ι π τ ώ σ ε ι ς τ ο υ Ο ρ έ σ τ η κ α ι τ ο υ Α λ κ μ α ί ω ν α , ό μ ω ς εκείνοι π ή ρ α ν α φ ο ρ μ ή α π ό τ η ν τ ύ χ η τ ω ν π α τ ε ρ ά δ ω ν τους" ο έ ν α ς σ κ ο τ ώ θ η κ ε α π ό τ η ν ίδια τ ο υ τ η γ υ ν α ί κ α , ο ά λ λ ο ς π ο υ λ ή θ η κ ε γ ι α ένα π ε ρ ι δ έ ρ α ι ο

6 6 -

αυτός

ό μ ω ς , τη μ η τ έ ρ α τ ο υ , στην οποία οφείλει την υιοθεσία του α π ό τον γ έ ρ ο ν τ α βασιλιά και την κληρονομιά τ η ς εξουσίας, τη σκότωσε προκαλώντας το ναυάγιο του πλοίου, το οποίο είχε κατασκευάσει γ ι ' αυτό τον σ κ ο π ό , και που την έστειλε στον άλλο κόσμο κοντά στην ξ η ρ ά . Αν γ ι ' αυτούς τους 6 7

λόγους κ ά π ο ι ο ς θεωρεί τον Ν έ ρ ω ν α φοβερό και α π α ρ ν ι έ τ α ι τ η φ ι λ ο σ ο φ ί α , θ ε ω ρ ώ ν τ α ς π ω ς δεν είναι α σ φ α λ έ ς γ ι α τ η ζ ω ή του να κάνει κ ά τ ι εναντίον τ η ς ε π ι θ υ μ ί α ς τ ο υ , γνωρίζει

ότι

αυτοί που

μπορούν

να

προκαλέσουν

ας

φόβο

είναι ο ι π ρ α γ μ α τ ι κ ά σ ώ φ ρ ο ν ε ς κ α ι φ ι λ ό σ ο φ ο ι , γ ι α τ ί ε κ ε ί ­ νοι έ χ ο υ ν τ η β ο ή θ ε ι α τ ω ν θ ε ώ ν

-

όλα τ α ά λ λ α α ς τ α θ ε ω ρ ή ­

σει α ν ό η τ ε ς φ λ υ α ρ ί ε ς , ό π ω ς τ α λ ό γ ι α τ ω ν μ ε θ υ σ μ έ ν ω ν π ο υ τους θεωρούμε ηλίθιους και όχι φοβερούς. Ας π ά μ ε λοιπόν στη Ρ ώ μ η , αν π ρ ά γ μ α τ ι έχουμε το σθένος, και σ τ α κ η ­ ρύγματα

του

Νέρωνα,

που

απαγορεύουν

τη

φιλοσοφία

μπορούμε να αντιτάξουμε τα λόγια του Σ ο φ ο κ λ ή : Δεν ήταν ο Δίας αυτός που με δίδαξε α υ τ ά

6 8

ούτε οι Μ ο ύ σ ε ς ούτε ο Α π ό λ λ ω ν , ο θεός τ η ς ε υ γ λ ω τ τ ί α ς . Ε ί ν α ι λ ο γ ι κ ό κ α ι ο ίδιος ο Ν έ ρ ω ν α ς να γ ν ω ρ ί ζ ε ι α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς ι α μ β ι κ ο ύ ς σ τ ί χ ο υ ς , α φ ο ύ ό π ω ς λένε, τ ο υ α ρ έ σ ε ι η

83


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

84


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

τ ρ α γ ω δ ί α » . Ε δ ώ μπορεί κανείς να θυμηθεί τον λόγο του Ο μ ή ρ ο υ , ότι δηλαδή όταν ο λόγος δέσει τους π ο λ ε μ ι σ τ έ ς , γίνονται μία περικεφαλαία και μία α σ π ί δ α . Κ ά τ ι ανάλογο 6 9

νομίζω π ω ς έγινε και μ' αυτούς τους άνδρες. Σ υ γ κ ρ ο τ ή ­ θηκαν με τα λόγια του Α π ο λ λ ώ ν ι ο υ , είχαν π ι α το σθένος ακόμη και να πεθάνουν για τη φιλοσοφία και α π ο δ ε ί χ τ η κ α ν καλύτεροι α π ' αυτούς που είχαν τραπεί σε φ υ γ ή .

XXXIX.

Π λ η σ ί α σ α ν λ ο ι π ό ν σ τ ι ς π ύ λ ε ς κ α ι οι φ ρ ο υ ρ ο ί

δεν τ ο υ ς έ κ α ν α ν κ α μ ι ά ε ρ ώ τ η σ η , α λ λ ά τ ο υ ς π ε ρ ι τ ρ ι γ ύ ρ ι σ α ν και θ α ύ μ α ζ α ν τ η ν εμφάνιση τους π ο υ τους φαινόταν ιερή κ α ι δεν έ μ ο ι α ζ ε κ α θ ό λ ο υ μ ε ζ η τ ι ά ν ω ν . Τ ο υ ς ε γ κ α τ έ σ τ η σ α ν σ ' ένα π α ν δ ο χ ε ί ο κ ο ν τ ά σ τ ι ς π ύ λ ε ς , κ α ι δ ε ι π ν ο ύ σ α ν γ ι α τ ί ή τ α ν ή δ η β ρ α δ ά κ ι . Τ ό τ ε ε μ φ α ν ί σ τ η κ ε ένας ά ν θ ρ ω π ο ς μ ε ­ θυσμένος

σαν ν α

ερχόταν σε γλέντι,

με φωνή

καθόλου

τραχιά. Τριγύριζε στη Ρ ώ μ η και τραγουδούσε τα τραγού­ δ ι α τ ο υ Ν έ ρ ω ν α μ ε α μ ο ι β ή . Ό π ο ι ο ν δεν τ ο ν ά κ ο υ γ ε μ ε π ρ ο σ ο χ ή ή αρνούνταν να τον π λ η ρ ώ σ ε ι είχε δ ι κ α ί ω μ α να τ ο ν κ α τ α γ γ ε ί λ ε ι ω ς α σ ε β ή . Κ ρ α τ ο ύ σ ε κ α ι κ ι θ ά ρ α κ α ι όλα τα σχετικά σύνεργα και επίσης είχε σε μια θήκη μια χορδή μ ε τ α χ ε ι ρ ι σ μ έ ν η , π ο υ άλλοι είχαν συνδέσει στα όργανα τους και την είχαν κουρδίσει πριν α π ' αυτόν, π ο υ ισχυριζόταν ότι π ρ ο έ ρ χ ε τ α ι α π ό την κιθάρα του Ν έ ρ ω ν α και ότι την α γ ό ρ α σ ε δύο μ ν ε ς . Έ λ ε γ ε α κ ό μ η ό τ ι δεν υ π ή ρ χ ε π ε ρ ί π τ ω σ η να τη δώσει σε κανέναν π α ρ ά μόνο σε κ ά π ο ι ο άριστο κι­ θαρωδό και άξιο ν' αγωνιστεί στα Π ύ θ ι α . Α ρ χ ι σ ε λοιπόν το τ ρ α γ ο ύ δ ι τ ο υ , ό π ω ς σ υ ν ή θ ι ζ ε , κ α ι τ ρ α γ ο ύ δ η σ ε ένα σ ύ ν τ ο μ ο ύμνο τ ο υ Ν έ ρ ω ν α κ α ι σ τ η σ υ ν έ χ ε ι α α π ο σ π ά σ μ α τ α α π ό τ η ν Ορέστεια, την Αντιγόνη και διάφορες άλλες τ ρ α γ ω δ ί ε ς του Νέρωνα, τραγουδώντας με τ σ α κ ί σ μ α τ α τις ωδές, που ο Νέρων

είχε

συνθέσει,

στες στροφές.

γεμάτες λυγίσματα και κακόγου­

Ε π ε ι δ ή α υ τ ο ί δεν ά κ ο υ γ α ν κ α ι μ ε π ο λ λ ή

π ρ ο σ ο χ ή , άρχισε να τους κατηγορεί γ ι α ασέβεια προς τον

85


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

86


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

Νέρωνα και τους ονόμασε εχθρούς της θεϊκής φωνής. Α υ ­ τ ο ί ό μ ω ς δεν έδιναν σ η μ α σ ί α . Ό τ α ν ο Μ έ ν ι π π ο ς ρ ώ τ η σ ε τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο π ώ ς τ ο υ φ α ί ν ο ν τ α ν όλα α υ τ ά π ο υ ά κ ο υ γ ε , ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ε ί π ε : « Α κ ρ ι β ώ ς σαν τ ο τ ρ α γ ο ύ δ ι τ ο υ . Π ά ν τ ω ς καλύτερα να αδιαφορήσουμε γ ι ' αυτά και αφού του δ ώ σ ο υ ­ με την α μ ο ι β ή γ ι α την π α ρ ά σ τ α σ η τ ο υ , ας τον α φ ή σ ο υ μ ε να θυσιάζει στις Μούσες του Ν έ ρ ω ν α » . X L . Α υ τ ό τ ο π ε ρ ι σ τ α τ ι κ ό μ ε τον μεθυσμένο έτσι τ ε ­ λείωσε. Το ε π ό μ ε ν ο π ρ ω ί ό μ ω ς ο Τελεσίνος, ο ένας α π ό τ ο υ ς δύο υ π ά τ ο υ ς , κ ά λ ε σ ε τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο κ α ι τ ο υ ε ί π ε : « Τ ι ε ί δ ο υ ς ρ ο ύ χ α είναι α υ τ ά π ο υ φ ο ρ ά ς ; » « Κ α θ α ρ ά » , τ ο υ α π ά ­ ντησε,

«και κανενός θνητού όντος».

σοφία σου;» μπορούσε

« Κ α ι π ο ι α είναι η

«Θεία έμπνευση», απάντησε,

κάποιος να

προσεύχεται

«και π ώ ς θα

στους

θεούς

και

να

κ ά ν ε ι θ υ σ ί ε ς » . « Κ α ι π ο ι ο ς είναι α υ τ ό ς , φ ι λ ό σ ο φ ε , π ο υ τ ο αγνοεί αυτό;» « Π ο λ λ ο ί » , είπε, « ό μ ω ς ακόμα κι αν κάποιος τα

γνωρίζει

σωστά,

θα τον

ωφελούσε

να

ακούσει

από

κάποιον σοφότερο π ω ς α υ τ ά π ο υ ξέρει τ α ξέρει κ α λ ά » . Α κ ο ύ γ ο ν τ α ς αυτά τα λόγια ο Τελεσίνος και επειδή ήταν άνθρωπος θεοσεβούμενος,

αναγνώρισε στο π ρ ό σ ω π ο

του

Απολλώνιου τον άνθρωπο για τον οποίο είχε ακούσει από π α λ ι ά . Έ κ ρ ι ν ε ό τ ι δεν έ π ρ ε π ε ν α ρ ω τ ή σ ε ι τ ο ό ν ο μ α τ ο υ σ τ α φανερά,

μήπως

Επανέφερε

τυχόν ήθελε να

λοιπόν

τη

περάσει

συζήτηση

— ήταν επιτήδειος σ υ ζ η τ η τ ή ς —

σχετικά

απαρατήρητος. με

τα

θεία

και είπε μιλοίντας ό π ω ς

θα μιλούσε σε κάποιο σοφό: « Τ ι προσεύχεσαι όταν π η γ α ί ­ νεις σ τ ο ν β ω μ ό ; » Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς α π ά ν τ η σ ε : « Ν α υ π ά ρ χ ε ι δ ι κ α ι ο σ ύ ν η , να μ η ν κ α τ α λ ύ ο ν τ α ι οι ν ό μ ο ι , οι σ ο φ ο ί να είναι φ τ ω χ ο ί και οι υπόλοιποι να πλουτίζουν, όμως με τίμια μ έ σ α » . « Τ ό σ α πολλά που ζ η τ ά ς » , ρ ώ τ η σ ε , «νομίζεις ότι μπορούν να γίνουν;» « Σ ί γ ο υ ρ α , μα τον Δ ί α , γ ι α τ ί τα συ­ γ κ ε ν τ ρ ώ ν ω όλα σ ε μ ι α π ρ ο σ ε υ χ ή κ α ι ό τ α ν π η γ α ί ν ω σ τ ο υ ς

87


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

88


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

β ω μ ο ύ ς λ έ ω τ α ε ξ ή ς : Θ ε ο ί , δ ώ σ τ ε μ ο υ ό,τι μ ο υ α ξ ί ζ ε ι . Α ν είμαι ενάρετος, θα α π ο κ τ ή σ ω περισσότερα α π ' αυτά που ζ ή τ η σ α , α ν ό μ ω ς ο ι θεοί μ ε θ ε ω ρ ο ύ ν φ α ύ λ ο , θ α μ ο υ σ τ ε ί ­ λουν τ α α ν τ ί θ ε τ α κ α ι κ α θ ό λ ο υ δεν θ α τ ο υ ς κ α τ η γ ο ρ ή σ ω , α ν είμαι φαύλος και με ανταμείψουν με κ α κ ά » . Ο Τελεσίνος ε ξ ε π λ ά γ η α π ' αυτά τα λόγια και θέλοντας να του κάνει κ ά π ο ι α χ ά ρ η τ ο υ ε ί π ε : « Π ή γ α ι ν ε σ ε όλα τ α ιερά κ ι ε γ ώ θα στείλω γ ρ ά μ μ α στους ιερωμένους να σε δεχτούν και ν' αποδεχτούν

τις

διορθωτικές

συμβουλές

σου».

«Αν

δεν

στείλεις γ ρ ά μ μ α » , ρ ώ τ η σ ε , «δεν θα με δεχτούν;» « Α π ο ­ κ λ ε ί ε τ α ι , μ α τ ο ν Δ ί α » , α π ά ν τ η σ ε , « γ ι α τ ί α υ τ ό είναι δ ι κ ή μ ο υ α ρ μ ο δ ι ό τ η τ α » . « Χ α ί ρ ο μ α ι π ο υ είσαι γ ε ν ν α ι ό δ ω ρ ο ς κ α ι έχεις εξουσία σε κ ά τ ι σπουδαίο, θα ήθελα ό μ ω ς να μάθεις κ ά τ ι α κ ό μ η γ ι α μ έ ν α . Μ ο υ α ρ έ σ ε ι ν α δ ι α μ έ ν ω σ ε ιερά π ο υ δεν είναι κ λ ε ι δ ω μ έ ν α κ α ι όλοι ο ι θεοί μ ε α π ο δ έ χ ο ν τ α ι κ α ι μοιράζονται τη στέγη τους μαζί μου. Ας μου επιτραπεί λοιπόν α υ τ ό , διότι και οι βάρβαροι μου το ε π έ τ ρ ε π α ν » . Ο Τελεσίνος είπε: «Οι βάρβαροι ξεπέρασαν τους Ρ ω μ α ί ο υ ς και θα ήθελα αυτό να λέγεται για μ α ς » . Διέμενε λοιπόν (ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς ) σ τ α ιερά κ α ι έ κ α ν ε δ ι ά φ ο ρ ε ς τ ρ ο π ο π ο ι ή σ ε ι ς και αλλαγές.

Ό τ α ν τον

κατηγορούσαν γι'

αυτό,

έλεγε:

« Ο ύ τ ε ο ι θεοί κ α τ ο ι κ ο ύ ν π ά ν τ α σ τ ο ν ο υ ρ α ν ό , α λ λ ά π η γ α ί ­ νουν σ τ η ν Α ι θ ι ο π ί α κ α ι σ τ ο ν Ό λ υ μ π ο κ α ι σ τ ο ν Ά θ ω κ α ι μ ο υ φ α ί ν ε τ α ι π α ρ ά λ ο γ ο ν α μ π ο ρ ο ύ ν ο ι θεοί ν α π η γ α ί ν ο υ ν σ ε όλα τ α α ν θ ρ ώ π ι ν α έθνη κ α ι ο ι ά ν θ ρ ω π ο ι ν α μ η ν μ π ο ρ ο ύ ν ν α ε π ι σ κ έ π τ ο ν τ α ι ό λ ο υ ς τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Ο ι α φ έ ν τ ε ς δεν θ α κ α τ η ­ γορηθούν, αν περιφρονούν τους δούλους, οι οποίοι ίσως να είναι ά ξ ι ο ι π ε ρ ι φ ρ ό ν η σ η ς γ ι α τ ί δεν θ α είναι σ π ο υ δ α ί ο ι . Ο ι δούλοι ό μ ω ς , α ν δεν φ ρ ο ν τ ί ζ ο υ ν μ ε κ ά θ ε τ ρ ό π ο τ ο υ ς α φ έ ­ ντες τους, θα καταστραφούν α π ' αυτούς ως καταραμένοι και ως όντα μισητά στους θεούς».

X L I . Μ ε τ ι ς σ υ ζ η τ ή σ ε ι ς τ ο υ σ χ ε τ ι κ ά μ ε τ α ιερά τ ο ν ώ -

89


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

90


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

θηκε η λατρεία τ ω ν θεών και οι άνθρωποι έδειξαν μ ε γ ά λ ο ε ν δ ι α φ έ ρ ο ν γ ι ' α υ τ ά , δ ι ό τ ι π ί σ τ ε ψ α ν ότι θ α κ ε ρ δ ί σ ο υ ν π ε ­ ρ ι σ σ ό τ ε ρ α α γ α θ ά α π ό τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Κ α θ ό λ ο υ δεν κ α τ η γ ο ρ ο ύ ­ σαν τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο γ ι α τ ι ς σ υ ζ η τ ή σ ε ι ς τ ο υ , γ ι α τ ί γ ί ν ο ν τ α ν δημόσια και προς όλους, χ ω ρ ί ς διάκριση"

ούτε σύχναζε

στην π ό ρ τ α τ ω ν πλουσίων ούτε περνούσε τον καιρό του με τους ισχυρούς, αν και τους α π ο δ ε χ ό τ α ν όταν έρχονταν σ' αυτόν, και μιλούσε σ' αυτούς ό π ω ς και στον υπόλοιπο κόσμο.

XLII.

Ο Δημήτριος, που είχε προσελκυστεί από τον

Απολλώνιο, ό π ω ς έχω πει στην καταγραφή τ ω ν γεγονό­ τ ω ν τ η ς Κορίνθου, όταν α ρ γ ό τ ε ρ α ήρθε στη Ρ ώ μ η , υ π ο ­ στήριζε τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο και τ α υ τ ό χ ρ ο ν α στρεφόταν ενα­ ντίον τ ο υ Ν έ ρ ω ν α . Κ α τ ά σ υ ν έ π ε ι α κ ι ν ή θ η κ α ν υ π ο ψ ί ε ς ε ν α ­ ντίον τ η ς α σ χ ο λ ί α ς τ ο υ

Απολλώνιου και νόμιζαν

ότι ο

Δ η μ ή τ ρ ι ο ς έκανε ό,τι έκανε με κ α θ ο δ ή γ η σ η εκείνου.

Οι

υποψίες έγιναν πολύ περισσότερες, όταν α π ο π ε ρ α τ ώ θ η κ ε α π ό τ ο ν Ν έ ρ ω ν α ένα γ υ μ ν α σ τ ή ρ ι ο , τ ο π ι ο θ α υ μ α σ τ ό τ η ς 7 0

Ρ ώ μ η ς " γ ι ο ρ τ α ζ ό τ α ν εκεί η ε υ ο ί ω ν η μ έ ρ α α π ό τ ο ν ίδιο τ ο ν Νέρωνα, τη μεγάλη σύγκλητο και το ιππικό της Ρ ώ μ η ς , όταν ο Δ η μ ή τ ρ ι ο ς π ή γ ε εκεί, έ β γ α λ ε λόγο εναντίον όσων είχαν πάρει λουτρά, λέγοντας ότι εξαντλούσαν τους εαυ­ τ ο ύ ς τ ο υ ς κ α ι μ ο λ ύ ν ο ν τ α ν , κ ι έ δ ε ι χ ν ε ότι τ έ τ ο ι α π ρ ά γ μ α τ α είναι π ε ρ ι τ τ ή σ π α τ ά λ η . Ω σ τ ό σ ο , ο Δ η μ ή τ ρ ι ο ς δεν ξ έ φ υ γ ε τ ε λ ε ί ω ς α π ό τ ο ν κίνδυνο γ ι α τ α λ ό γ ι α τ ο υ . Τ ο γ ε γ ο ν ό ς ό τ ι εκείνη τη

μέρα ο Νέρων είχε τραγουδήσει πολύ ωραία

γ λ ί τ ω σ ε τον Δ η μ ή τ ρ ι ο από τον άμεσο θάνατο — ο Ν έ ρ ω ν τ ρ α γ ο ύ δ η σ ε σ ε ένα κ α π η λ ι ο , π ο υ - α ν ή κ ε σ τ ο ν χ ώ ρ ο τ ο υ γυμναστηρίου, γυμνός,

μ ε ένα π ε ρ ί ζ ω μ α , σαν έ ν α ς α π ό

τους ασελγέστατους των καπηλιών.

Ο

Τιγελλίνος,

στον

οποίο ο Ν έ ρ ω ν είχε δώσει εξουσία ζ ω ή ς και θανάτου, τον έ δ ι ω ξ ε α π ό τ η Ρ ώ μ η μ ε τ η ν κ α τ η γ ο ρ ί α ότι ε ί χ ε κ α τ ε δ α -

91


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

92


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

φίσει το λουτρό

με όσα ε ί π ε , και π α ρ α κ ο λ ο υ θ ο ύ σ ε σ τ η

συνέχεια κρυφά τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο , μ ή π ω ς πει κ ά τ ι επιλήψι­ μο που θα μπορούσε να χ ρ η σ ι μ ο π ο ι η θ ε ί εναντίον τ ο υ .

XLIII.

Ο

Απολλώνιος

ούτε

περιγελούσε

φανερά

το

κ α θ ε σ τ ώ ς ούτε π ά λ ι έδειχνε ανησυχία ό π ω ς δείχνουν αυ­ τ ο ί π ο υ έ χ ο υ ν τ ο ν νου τ ο υ ς γ ι α κ ά π ο ι ο κ ί ν δ υ ν ο . Σ υ ν έ χ ι σ ε ν α μ ι λ ά α ρ κ ε τ ά γ ι α όσα έ β λ ε π ε μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ , κ α ι μ α ζ ί τ ο υ έκαναν φιλοσοφικές σ υ ζ η τ ή σ ε ι ς ο Τελεσίνος και άλλοι άν­ δ ρ ε ς , π ο υ , α ν κ α ι θ ε ω ρ ο ύ σ α ν ότι η φ ι λ ο σ ο φ ί α ή τ α ν ε π ι κ ί ν ­ δυνο θ έ μ α , δεν π ί σ τ ε υ α ν ό τ ι κ ι ν δ υ ν ε ύ ο υ ν σ υ ζ η τ ώ ν τ α ς μ α ζ ί του. Ο Απολλώνιος είχε ήδη προκαλέσει υποψίες, ό π ω ς είπα, και πολύ περισσότερο μ' αυτά που είπε σχετικά με τον οιωνό' όταν δηλαδή έγινε κ ά π ο τ ε έκλειψη ηλίου π ο υ συνοδευόταν από βροντή — κ ά τ ι που φαίνεται να συμβαίνει σ π ά ν ι α σ τ ι ς ε κ λ ε ί ψ ε ι ς — σ ή κ ω σ ε τ α μ ά τ ι α σ τ ο ν ουρανό κ α ι ε ί π ε : « Θ α σ υ μ β ε ί κ ά τ ι σ η μ α ν τ ι κ ό κ α ι δεν θ α σ υ μ β ε ί » . Ο ι παρευρισκόμενοι θεώρησαν παράλογο αυτό που είχε ε ι π ω ­ θεί, ό μ ω ς τ η ν τ ρ ί τ η μ έ ρ α μ ε τ ά τ η ν έ κ λ ε ι ψ η όλοι κ α τ ά λ α β α ν αυτά τα λόγια. Ο Νέρωνας καθόταν κι έ τ ρ ω γ ε , όταν έπεσε κεραυνός στο τ ρ α π έ ζ ι κι έσπασε σε κ ο μ μ ά τ ι α το κύπελλο π ο υ κ ρ α τ ο ύ σ ε σ τ α χ έ ρ ι α τ ο υ κ α ι ε ί χ ε φέρει κ ο ν τ ά σ τ ο στόμα του.

Τότε ο Νέρων,

ε ξ α ι τ ί α ς τ ο υ γ ε γ ο ν ό τ ο ς ότι

λίγο έλειψε να χ τ υ π η θ ε ί α π ό τον κεραυνό, είπε ότι κ ά τ ι θ α ε ί χ ε σ υ μ β ε ί κ α ι δεν σ υ ν έ β η . Μ ό λ ι ς ά κ ο υ σ ε ο Τ ι γ ε λ λ ί ν ο ς τα λόγια τ ο ύ τ α , κυριεύτηκε α π ό δέος γ ι α τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο , θ ε ω ρ ώ ν τ α ς τ ο ν σ ο φ ό σ ε υ π ε ρ φ υ σ ι κ ά θ έ μ α τ α , κ α ι έκρινε ό τ ι δεν έ π ρ ε π ε ν α είναι δ υ σ μ ε ν ή ς π ρ ο ς α υ τ ό ν φ α ν ε ρ ά γ ι α ν α μ η ν του συμβεί κ ά π ο ι ο κρυφό κακό α π ό τον άνδρα.

Πάντως

χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ ε όλα τ α μ ά τ ι α , ό σ α η ε ξ ο υ σ ί α δ ι α θ έ τ ε ι , γ ι α να παρακολουθεί τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο , όταν συζητούσε ή έμενε σ ι ω π η λ ό ς , όταν καθόταν ή βάδιζε, τι τρώει και σε ποιους, αν κ ά ν ε ι θ υ σ ί ε ς ή ό χ ι .

93


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

94


ΤΑ ΕΣ Τ Ο Ν Τ Υ Α Ν Ε Α Α Π Ο Λ Λ Ω Ν Ι Ο Ν Δ'

XLIV.

Κ ά π ο τ ε ενέσκηψε ασθένεια

στη

Ρώμη.

Από

τους γιατρούς ονομάζεται κατάρρους και προκαλεί βήχα κ α ι β ρ α χ ν ά δ α σ τ η φ ω ν ή . Τ α ιερά ή τ α ν γ ε μ ά τ α α π ό α ν θ ρ ώ ­ πους που ικέτευαν τους θεούς, γ ι α τ ί ο λαιμός του Ν έ ρ ω ν α είχε πρηστεί και η φωνή του είχε βραχνιάσει. Ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος α γ α ν α κ τ ο ύ σ ε μ ε τ η ν α ν ο η σ ί α τ ο υ π λ ή θ ο υ ς , ό μ ω ς δεν ε π έ π λ η τ τ ε κανένα. Αλλά και τον Μ έ ν ι π π ο , που εξοργιζό­ ταν μ' αυτά, προσπαθούσε να τον συνετίσει, π ρ ο τ ρ έ π ο ν τ α ς τον να κατανοεί τους θεούς όταν χαίρονται με τους μ ί μ ο υ ς των γελοίων. Τιγελλίνο,

Ό τ α ν αυτά τα λόγια ανακοινώθηκαν στον

έστειλε ανθρώπους να τον συλλάβουν και να

το.ν ο δ η γ ή σ ο υ ν σ τ ο δ ι κ α σ τ ή ρ ι ο γ ι α ν α α π ο λ ο γ η θ ε ί γ ι α τ η ν ασέβεια προς τον Νέρωνα. Εναντίον του είχε π ρ ο ε τ ο ι μ α ­ στεί και κ α τ ή γ ο ρ ο ς που είχε ήδη κ α τ α σ τ ρ έ ψ ε ι πολλούς και ήταν γ ν ώ σ τ η ς τέτοιου είδους Ο λ υ μ π ι ά δ ω ν . Ε π ι π λ έ ο ν κ ρ α ­ τούσε στα χέρια του κάποιο έ γ γ ρ α φ ο , όπου αναφερόταν το έ γ κ λ η μ α , κ α ι τ ο κ ο υ ν ο ύ σ ε σαν ξ ί φ ο ς ε ν α ν τ ί ο ν τ ο υ Α π ο λ λ ώ ­ ν ι ο υ . Έ λ ε γ ε π ω ς είναι α κ ο ν ι σ μ έ ν ο κ α ι π ω ς θ α τ ο ν κ α τ α ­ σ τ ρ έ ψ ε ι . Ο Τ ι γ ε λ λ ί ν ο ς α ν ο ί γ ο ν τ α ς τ ο έ γ γ ρ α φ ο δεν β ρ ή κ ε σ ' α υ τ ό ίχνος γ ρ α φ ή ς , α λ λ ά τ α μ ά τ ι α τ ο υ έ π ε σ α ν σ ε ένα λ ε υ κ ό β ι β λ ί ο , κ α ι ο δ η γ ή θ η κ ε σ τ ο σ υ μ π έ ρ α σ μ α ότι π ρ ό κ ε ι τ α ι γ ι α κ ά π ο ι ο δ α ί μ ο ν α . Λ έ ν ε π ω ς τ ο ίδιο έ π α θ ε α ρ γ ό τ ε ρ α κ α ι ο Δ ο μ ε τ ι α ν ό ς . Π ή ρ ε λοιπόν (ο Τ ι γ ε λ λ ί ν ο ς ) τον Α π ο λ λ ώ ν ι ο 7 1

και τον ο δ ή γ η σ ε στο α π ό ρ ρ η τ ο δ ι κ α σ τ ή ρ ι ο , όπου α υ τ ή η εξουσία δικάζει στα κρυφά τις πιο σημαντικές κ α τ η γ ο ρ ί ε ς . Τ ο υ ς έ δ ι ω ξ ε όλους κ α ι ρ ώ τ η σ ε τ ο ν Α π ο λ λ ώ ν ι ο π ο ι ο ς τ έ λ ο ς π ά ν τ ω ν είναι. Ο Α π ο λ λ ώ ν ι ο ς α ν έ φ ε ρ ε τ ο ό ν ο μ α τ ο υ π α τ έ ρ α του και της π α τ ρ ί δ α ς του και για ποιο λόγο φιλοσοφούσε. Ε ί π ε ότι χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ε ί τ η φ ι λ ο σ ο φ ί α γ ι α ν α γ ν ω ρ ί σ ε ι τ ο υ ς θεούς

και

να

κατανοήσει

τους

γνωρίσει κ ά π ο ι ο ς τον εαυτό του

ανθρώπους,

διότι το

είναι δ υ σ κ ο λ ό τ ε ρ ο

να από

το να γνωρίσει τους άλλους. «Και π ω ς αναγνωρίζεις, Α­ πολλώνιε», είπε ο Τιγελλίνος, «τους δαίμονες και τα είδω-

95


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

96


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

λα;» « Ό π ω ς και τους φονιάδες και ασεβείς ανθρώπους», απάντησε. Έ λ ε γ ε αυτά τα λόγια ειρωνικά προς τον Τιγελλίνο που ήταν δάσκαλος του Νέρωνα σε κάθε σκληρότητα και αδιαντροπιά. «Αν σου το ζητούσα, θα μπορούσες να κάνεις μια προφητεία;» ρώτησε. « Π ώ ς » , είπε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, «αφού δεν είμαι μάντης;» «Και όμως», είπε, «λένε π ω ς εσύ είσαι αυτός που είπε ότι θα γίνει κάτι σημαντικό και δεν θα γίνει». «Αυτό είναι αλήθεια», είπε, «όμως μην το θεωρείς αποτέλεσμα μαντικής τέχνης αλλά σοφίας κυ­ ρίως που αποκαλύπτει ο θεός στους σοφούς άνδρες». «Τον Νέρωνα», ρώτησε, «γιατί δεν τον φοβάσαι;» «Διότι ο θεός», απάντησε, «που σε κείνον έδωσε τα χαρακτηριστι­ κά του φοβερού, εμένα με έκανε άφοβο». «Και ποια είναι η γνώμη σου για τον Νέρωνα;» ρώτησε. «Καλύτερη από τη δική σας», είπε ο Απολλώνιος, «γιατί εσείς τον θεωρείτε άξιο να τραγουδά, εγώ όμως άξιο να σ ι ω π ά » . Ο Τιγελλίνος εξεπλάγη και είπε: «Φύγε, αφού ορίσεις εγγυητές». Τότε ο Απολλώνιος είπε: «Και ποιος θα εγγυηθεί για κάποιον που κανείς δεν μπορεί να συλλάβει;» Αυτά φάνηκαν στον Τ ι γελλίνο δαιμονικά και υπεράνθρωπα και, επειδή πρόσεχε να μην έρχεται σε σύγκρουση με τους θεούς, είπε: « Π ή ­ γαινε όπου θέλεις. Είσαι πολύ ισχυρός για να εξουσιάζεσαι από μένα». X L V . Έ ν α από τ α θαύματα του Απολλώνιου είναι και το εξής. Μια κοπέλα είχε πεθάνει, όπως φαινόταν, τον καιρό του γάμου της και ο γαμπρός ακολουθούσε το φέ­ ρετρο θρηνώντας για τον ανολοκλήρωτο γάμο. Μαζί του θρηνούσε όλη η Ρ ώ μ η γιατί η κοπέλα καταγόταν από οικογένεια υπάτων. Ο Απολλώνιος έτυχε να παρευρεθεί σ' αυτή τη συμφορά και είπε: «Αφήστε κάτω το φέρετρο κι εγώ θα δώσω τέλος στα δάκρυα που χύνετε για τη νέα». Αμέσως ρώτησε το όνομα της κοπέλας. Οι περισσότεροι

97


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

98


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΎΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

νόμισαν π ω ς θα εκφωνήσει λόγο, σαν τους επικήδειους που εγείρουν θρήνους, όμως ο Απολλώνιος το μόνο που έκανε ήταν να αγγίξει την κοπέλα και, αφού ψιθύρισε κάτι, ξύπνησε την κοπέλα από τον φαινομενικό θάνατο. Η νέα έβγαλε μια φωνή και επέστρεψε στο σπίτι του πατέρα της, όπως η Άλκηστη, όταν ο Η ρ α κ λ ή ς την ξαναέφερε στη ζ ω ή . Οι συγγενείς ήθελαν να του δώσουν χρηματική αμοι­ βή εκατόν πενήντα χιλιάδες, όμως τους είπε να κρατήσουν τα χρήματα για την προίκα της νέας. Αν βρήκε στη νέα κάποια σπίθα ζωής, που διέφυγε α π ' αυτούς που τη φρό­ ντιζαν, — γιατί λέγεται ότι, π α ρ ' όλο που ψιχάλιζε τότε, ατμός βγήκε από το πρόσωπο της— ή αν ξαναζωντάνεψε μια σβησμένη ψυχή, αυτό είναι κάτι που κανείς δεν το κατάλαβε, ούτε εγώ ούτε όσοι έτυχε να είναι παρόντες. 72

X L V I . Έ τ υ χ ε εκείνο το διάστημα να βρίσκεται στο δεσμωτήριο του Νέρωνα και ο Μουσώνιος , που ήταν, όπως λένε, άριστος φιλόσοφος. Δεν συζητούσε φανερά με τον Απολλώνιο, κάτι που επιδίωξε ο Μουσώνιος για να μη διακινδυνεύουν και οι δύο. Έκαναν όμως συζητήσεις διά αλληλογραφίας με τη βοήθεια του Μένιππου και του Δάμι. Από τα γ ρ ά μ μ α τ α που αντάλλαξαν για θέματα σημαντικά θα αναφέρουμε τα σπουδαιότερα από τα οποία μπορεί να διακρίνει κανείς κάτι σημαντικό. 73

«Ο Απολλώνιος χαιρετάει τον φιλόσοφο Μουσώνιο. Θέλω να 'ρθω κοντά σου και να μοιραστούμε λόγους και στέγη με την ελπίδα να σου φανώ χρήσιμος. Αν πιστεύεις ότι κάποτε ο Ηρακλής ελευθέρωσε τον Θησέα από τον Α δ η , γράψε μου τι θέλεις . Να είσαι καλά». «Ο Μουσώνιος χαιρετά τον φιλόσοφο Απολλώνιο. Για το ενδιαφέρον σου για μένα σου αξίζει έπαινος. Εκείνος όμως, που αντέχει να υπερασπιστεί τον εαυτό

99


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

100


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Δ'

του και να αποδείξει ότι δεν έκανε καμία αδικία, είναι πραγματικός άνδρας. Να είσαι καλά». «Ο Απολλώνιος χαιρετά τον φιλόσοφο Μουσώνιο. Ο Αθηναίος Σ ω κ ρ ά τ η ς , επειδή δεν θέλησε να ελευθερω­ θεί από τους φίλους του, παρουσιάστηκε στο δικαστήριο και πέθανε. Να είσαι καλά». «Ο Μουσώνιος χαιρετά τον φιλόσοφο Απολλώνιο. Ο Σ ω κ ρ ά τ η ς πέθανε γιατί δεν προετοιμάστηκε για την απολογία, όμως εγώ θα απολογηθώ. Να είσαι καλά». X L V I I . Ό τ α ν ο Νέρων έκανε περιοδεία στην Ελλάδα, αφού εξήγγειλε την απαγόρευση να φιλοσοφεί κανείς δη­ μόσια στη Ρ ώ μ η , ο Απολλώνιος στράφηκε προς τη δύση, σε περιοχές που λένε π ω ς ορίζονται από τις Στήλες, για να γνωρίσει τις α μ π ώ τ ε ι ς του Ωκεανού και τα Γ ά δ ε ι ρ α . Ε ί χ ε ακούσει ότι οι άνθρωποι εκεί ενδιαφέρονταν για τη φιλο­ σοφία και είχαν προοδεύσει πολύ σε θέματα θρησκείας. Τον ακολούθησαν όλοι οι οπαδοί του, επαινώντας και το ταξίδι και τον άνδρα. 75

101


Ε'

102


ΒΙΒΛΙΟ Ε'

I. Σ χ ε τ ι κ ά με τις Στήλες, που λένε ότι έμπηξε ο Η­ ρακλής ως όρια της γ η ς , θα αφήσω κατά μέρος τα μυθώδη και θ' αναφερθώ μάλλον σε όσα αξίζουν να ακουστούν και να ειπωθούν. Τα άκρα της Ε υ ρ ώ π η ς και της Λιβύης σχη­ ματίζουν μεταξύ τους πορθμό εξήντα σταδίων α π ' όπου ο Ωκεανός φτάνει στα εσωτερικά π ε λ ά γ η . Σ τ ο άκρο της Λιβύης, που ονομάζεται Άβιννα, ζουν λιοντάρια στο φρύδι των βουνών που φαίνονται να υψώνονται στο εσωτερικό. Συνορεύει με τους Γαίτουλους και τους Τ ί γ γ ε ς , δυο άγρια Λιβυκά έθνη. Ό τ α ν πλέουμε προς τον Ωκεανό, εκτείνεται εννιακόσια στάδια μέχρι τις εκβολές του Σάληκος. Α π ό την άλλη πλευρά δεν μπορεί να υπολογιστεί η απόσταση, γιατί μετά α π ' αυτό τον ποταμό η Λιβύη είναι ακατοίκητη και δεν ζουν πια άνθρωποι. Το ακρωτήριο της Ε υ ρ ώ π η ς , που ονομάζεται Κάλπις, εκτείνεται στη δεξιά μεριά της εισόδου στον Ωκεανό, σε μήκος εξακόσια στάδια, και κα­ ταλήγει στα αρχαία Γάδειρα. 1

II. Τις μεταβολές του Ωκεανού τις γνώρισα ο ίδιος όπως λέγονται από τους Κέλτες. Έ χ ο ν τ α ς κάνει πολλές υποθέ­ σεις για την αιτία που κάνει τα νερά ενός τόσο τεράστιου πελάγους να υψώνονται και να υποχωρούν, κ α τ α λ ή γ ω στο συμπέρασμα ότι ο Απολλώνιος διαπίστωσε την αλήθεια. Σε

103


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

104


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

μια από τις επιστολές του προς τους Ινδούς λέει π ω ς ο Ωκεανός διατρέχεται από υποθαλάσσια ρεύματα που προ­ έρχονται από πολλά χάσματα τα οποία δημιουργεί η γη κάτω από αυτόν και γύρω του. Έ τ σ ι βγαίνει το νερό έξω και ξαναμπαίνει όπως η αναπνοή όταν μπαίνει και βγαίνει αέρας. Αυτό πιστοποιείται και από τους ασθενείς της πε­ ριοχής των Γαδείρων: τον καιρό της πλημμυρίδας οι ψυχές των νεκρών δεν εγκαταλείπουν το σώμα, κάτι που δεν θα συνέβαινε, κατά τη γνώμη του, αν δεν υποχωρούσε και το ρεύμα μέσα στη γ η . Αυτά που λένε για τις φάσεις της σελήνης που γεννιέται, γεμίζει και αδειάζει, κι αυτά τα επαλήθευσα σε σχέση με τον Ωκεανό, γιατί κι αυτός συμ­ βαδίζει με το δικό της μέγεθος, ακολουθώντας τις ελαττώ­ σεις και τις αυξήσεις της. 2

III. Σ τ η χώρα των Κελτών η εναλλαγή μέρας νύχτας γίνεται με σταδιακή ελάττωση του σκοταδιού και του φωτός, όπως κι εδώ, ενώ στα Γάδειρα και τις Στήλες πέφτει ξαφνικά στα μάτια σαν αστραπή. Λένε ακόμη π ω ς οι νήσοι των Μακάρων ορίζονται από τα Λιβυκά σύνορα και ανεβαίνουν προς το ακατοίκητο ακρωτήριο. I V . Τα Γάδειρα βρίσκονται στο άκρο της Ε υ ρ ώ π η ς και οι κάτοικοι τους δείχνουν μεγάλο ζήλο προς τα θεία. Έ­ χουν καθιερώσει την ύπαρξη βωμού για τα γηρατειά και είναι οι μόνοι άνθρωποι που ψάλλουν παιάνες για τον θά­ νατο. Ακόμη βρίσκονται εκεί βωμοί για τη φ τ ώ χ ε ι α , την τέχνη, για τον Αιγύπτιο Ηρακλή και άλλοι για τον Θ η ­ βαίο. Γιατί λένε π ω ς ο Θηβαίος ήρθε στη γειτονική Ερύθεια, όταν έπιασε τον Γηρυόνη και τις αγελάδες " όσο για τον Αιγύπτιο, αφοσιωμένος στη σοφία, μέτρησε όλη τη γη ως τα έσχατα της. Λένε ότι στα Γάδειρα έχουν συνήθειες Ελληνικές και εκπαιδεύονται με τον δικό μας τρόπο. Π ε 3

105


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

106


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ρισσότερο α π ' όλους τους Έλληνες προτιμούν τους Α θ η ­ ναίους και θυσιάζουν στον Αθηναίο Μενεσθέα . Για τον Θεμιστοκλή, τον επικεφαλής του στόλου, επειδή τον θαυ­ μάζουν για τη σοφία και την ανδρεία του, έχουν στήσει χάλκινο άγαλμα που τον παριστάνει σκεφτικό και σαν να μελετά χρησμό. 4

V. Λένε ότι εκεί είδαν δέντρα που όμοια τους δεν υ­ πάρχουν σε άλλο μέρος της γης και που ονομάζονται Γ η ρυόνεια. Είναι δύο και φύτρωσαν πάνω στον τύμβο του Γηρυόνη. Τα δέντρα αυτά ανήκουν σε ένα άλλο είδος που μοιάζει κ ά π ω ς με κουκουναριά και πεύκο. Από τον κορμό τους έβγαινε αίμα, όπως χρυσάφι από την Ηλιάδα λεύκα . Το νησί, στο οποίο βρίσκεται το ιερό, έχει μέγεθος ίσο με του ναού. Το έδαφος του δεν είναι καθόλου πετρώδες, αλλά μοιάζει με τα σημεία εκκίνησης στους αγώνες που ήταν λεία. Σ τ ο ιερό τιμώνται και οι δύο Ηρακλής, όμως δεν υπάρχουν αγάλματα τους αλλά δύο χάλκινοι και τελείως απλοί βωμοί του Αιγυπτίου Ηρακλή και ένας πέτρινος του Θηβαίου και πάνω σ' αυτόν έχουν αποτυπωθεί, όπως λένε, οι ύδρες και οι φοράδες του Διομήδη και οι δώδεκα άθλοι του Ηρακλή. Υπάρχει ακόμη η χρυσή ελιά του Π υ γ μ α λ ί ω να , κι αυτή μέσα στο ιερό του Ηρακλή, αξιοθαύμαστη, καθώς λένε, και για τον τρόπο με τον οποίο έχουν απεικο­ νιστεί τα κλαδιά της, αλλά ακόμα πιο αξιοθαύμαστη για τον καρπό της, γιατί το δέντρο ήταν γεμάτο σμαράγδια. Λένε π ω ς είδαν εκεί και τη χρυσή ζώνη του Τελαμώνιου Τεύκρου για τον οποίο ούτε ο ίδιος ο Δάμις ξέρει, όπως λέει, ούτε έμαθε από τους ανθρώπους της περιοχής π ώ ς και γιατί ταξίδεψε στον Ωκεανό. Οι στήλες μέσα στο ιερό έχουν κατασκευαστεί από κράμα χρυσού και αργύρου λιω­ μένα μαζί ώστε να γίνουν ένα χ ρ ώ μ α . Είναι μεγαλύτερες από ένα π ή χ η , τετράγωνες σαν τα αμόνια. Στο πάνω μέρος 5

6

7

107


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

108


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟ Ν Ε'

τους υπάρχουν επιγραφές που δεν είναι γραμμένες ούτε στα Αιγυπτιακά ούτε στα Ινδικά ούτε σε άλλη γλώσσα που να μπορούσε ν' αναγνωρίσει. Ο Απολλώνιος, επειδή οι ιερείς δεν έλεγαν τίποτε, είπε: «Δεν μου επιτρέπει ο Αιγύπτιος Ηρακλής να μη μιλήσω για αυτά που γνώρισα. Αυτές οι στήλες είναι σύνδεσμοι της Γης και του Ωκεανού και εκεί­ νος έγραψε πάνω τους στο σπίτι των Μοιρών για να μη δημιουργηθεί φιλονικία ανάμεσα στα στοιχεία (γη και νε­ ρό) και για να μην παραβιάσουν τη φιλία, που έχουν το ένα για το άλλο». V I . Λένε ακόμη ότι έπλευσαν προς τα πάνω στον πο­ ταμό Βαίτη που κυρίως φανερώνει τη φύση του Ωκεανού. Διότι, κάθε φορά που το πέλαγος φουσκώνει, τα νερά του ποταμού υποχωρούν προς τις πηγές τους σαν να τα σ π ρ ώ ­ χνει κάποια πνοή από τη θάλασσα. Η Βαιτική ήπειρος με την οποία ο ποταμός έχει το ίδιο όνομα, λένε π ω ς είναι η καλύτερη. Είναι σε καλή κατάσταση από άποψη πόλεων και βοσκότοπων, ο ποταμός διαρρέει με κανάλια όλα τα σημαντικά κέντρα και ευνοεί την καλλιέργεια όλων των ειδών. Το κλίμα της είναι παρόμοιο με αυτό που έχει η Α τ τ ι κ ή κατά τη διάρκεια του φθινοπώρου και όταν γιορτά­ ζονται τα μυστήρια. V I I . Ο Δάμις λέει ότι ο Απολλώνιος έκανε πολλές συζητήσεις για όσα είδε εκεί, αλλά οι άξιες να γραφτούν είναι οι ακόλουθες: Κάποτε, ενώ κάθονταν στο ιερό του Ηρακλή, ο Μένιππος γέλασε, επειδή θυμήθηκε τον Νέρω­ να, και είπε: «Τι γ ν ώ μ η να έχουμε για τον γενναίο αυτό άνδρα; Σε ποιους αγώνες να στεφανωθεί; Οι καλύτεροι από τους Έλληνες να μην πηγαίνουν γελώντας στις πανηγύ­ ρεις;» Ο Απολλώνιος είπε: « Ό π ω ς άκουσα από τον Τελεσίνο, ο Νέρων φοβήθηκε τα μαστίγια των Ηλείων. Γιατί,

109


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

110


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

όταν τον προέτρεπαν οι κόλακες να νικήσει στην Ολυμπία και να κάνει ονομαστή τη Ρ ώ μ η , είπε! «Θα το κάνω αν δεν με βασκάνουν οι Ηλείοι, γιατί λένε ότι κρατούν μαστίγια και με περιφρονούν». Είπε κι άλλα ακόμη πιο ανόητα α π ' αυτά. Ε γ ώ λέω ότι ο Νέρων θα νικήσει στην Ολυμπία, γιατί ποιος είναι τόσο τολμηρός ώστε να του αντιταχθεί; Ό μ ω ς στους Ολυμπιακούς αγώνες δεν θα νικήσει, γιατί δεν γίνονται στην καθορισμένη εποχή. Διότι, σύμφωνα με την παράδοση, έπρεπε να γίνουν τον προηγούμενο χρό­ νο, όμως ο Νέρων διέταξε τους Ηλείους να τους αναβάλουν ως την εποχή της επίσκεψης του για να θυσιάσουν για χάρη του κυρίως παρά για τον Δία. Λένε ότι ανήγγειλε τραγωδία και ότι θα παίξει κιθάρα σε άνδρες που δεν έχουν θέατρο ούτε σκηνή για τέτοια π ρ ά γ μ α τ α , παρά μόνο ένα στάδιο από τη φύση φτιαγμένο και αγωνίζονται γυμνοί. Αυτός ωστόσο πρόκειται να νικήσει για π ρ ά γ μ α τ α , που έπρεπε να κρατά κρυφά, και, έχοντας πετάξει από πάνω του την ενδυμασία του Αυγούστου και του Ιουλίου, έχει μεταμφιεστεί τώρα σε Αμοιβέα και Τερπνό . Τι λες γ ι ' αυτά; Κι ενώ προσπαθεί να παραστήσει με τόση ακρίβεια τον Κρέοντα και τον Οιδίποδα ώστε φοβάται μ ή π ω ς κάνει κάποιο σφάλμα, μ ή π ω ς πάει σε λάθος θύρα ή φορέσει λάθος στολή ή κρατήσει λάθος σκήπτρο, ο ίδιος έχει εξευ­ τελίσει τόσο τον εαυτό του και τους Ρωμαίους, ώστε, αντί να νομοθετεί, το έχει ρίξει στο τραγούδι και τριγυρνά εδώ κι εκεί έξω από το παλάτι, μέσα στο οποίο έπρεπε να κάθεται ο βασιλιάς και ν' αποφασίζει για ξηρά και θάλασ­ σα. Υπάρχουν, Μένιππε, πολλοί ηθοποιοί τραγωδιών, στους οποίους ο Νέρων κατατάσσει τον εαυτό του. Αν κάποιος από αυτούς, αφού έπαιζε τον Οινόμαο ή τον Κρεσφόντη, έφευγε από το θεάτρο και είχε τόσο πολύ διαποτιστεί από τον ρόλο του, που ήθελε να εξουσιάζει άλλους και θεωρούσε τον εαυτό του τύραννο, τι θα έλεγες γ ι ' αυτόν; Δεν θα 8

111


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

112


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

έλεγες ότι χρειάζεται ελλέβορο και φάρμακα που καθαρί­ ζουν το μυαλό; Αν τώρα αυτός, που είναι τύραννος, έχει συνταυτίσει την τύχη του με τους ηθοποιούς και τους καλλιτέχνες, κάνοντας απαλή τη φωνή του και τρέμοντας μπροστά στους κριτές της Ηλείας ή των Δελφών, ή και χωρίς να φοβάται, παίζει τόσο κακά τον δικό του ρόλο, ώστε να μην του περνά από το μυαλό ότι θα μαστιγωθεί από τους ανθρώπους, τους οποίους έχει ταχθεί να εξουσιά­ ζει, τι θα πεις για τους δύστυχους αυτούς ανθρώπους που ζουν ως υπήκοοι τέτοιου καθάρματος; Τι νομίζεις ότι πιστεύουν γ ι ' αυτόν οι Έλληνες, Μένιππε; Τον σκέφτο­ νται σαν Ξέρξη που καίει τα σπίτια τους ή σαν Νέρωνα που τραγουδά; Αν σκεφτείς τα εμπορεύματα, που συγκε­ ντρώνουν για τις ωδές εκείνου και π ώ ς τους πετάνε έξω από τα σπίτια τους και π ω ς δεν τους επιτρέπουν να έχουν στην κατοχή τους κανένα αξιόλογο αντικείμενο ή σκλάβο, και, όσο για τις γυναίκες και τα παιδιά, που ο Νέρων θα διαλέξει από κάθε σπίτι, (αν σκεφτείς) πόσο θα δεινοπα­ θήσουν από τις επαίσχυντες ηδονές, πόσες πολλές δικαστι­ κές διώξεις θα προκύψουν και, άφησε όλα τ' άλλα, από τις φιλοδοξίες του Νέρωνα για το θέατρο και το τραγούδι: «Δεν ήρθες ν' ακούσεις τον Νέρωνα», ή « Ή ρ θ ε ς αλλά δεν άκουσες με προσοχή», «Γέλασες», «Δεν χειροκρότη­ σες», «Δεν θυσίασες για χάρη της φωνής του, για να παρουσιαστεί λαμπρότερη από ποτέ στα Πύθια». Φαντά­ ζεσαι πόσο πολλές Ιλιάδες θρήνων θα φέρουν στους Έ λ λ η ­ νες αυτά τα θεάματα. Το ότι ο Ισθμός θα ανοιχτεί ή δεν θα ανοιχτεί το ξέρω από καιρό με θεία αποκάλυψη, και αυτός ανοίγεται τώρα, όπως λένε». Παίρνοντας τον λόγο ο Δάμις, είπε: « Ε γ ώ , Απολλώνιε, νομίζω ότι το έργο της διά­ νοιξης ξεπερνά όλα τα άλλα του' βλέπεις πόσο μεγαλόπνοο είναι το σχέδιο του». « Έ τ σ ι νομίζω κι ε γ ώ , Δ ά μ ι » , είπε, «αλλά το γεγονός ότι δεν ολοκληρώθηκε θα εγείρει ενα9

113


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

114


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ντίον του την κατηγορία ότι, όπως δεν έδωσε ποτέ τέλεια μορφή στα τραγούδια του, έτσι δεν κατάφερε να ολοκλη­ ρώσει και τη διάνοιξη. Αναλογιζόμενος την πορεία του Ξέρξη, τον θεωρώ αξιέπαινο όχι επειδή έζευξε τον Ελλή­ σποντο αλλά επειδή τον πέρασε" όσο για τον Νέρωνα, βλέπω ότι ούτε καν θα περάσει με το καράβι του διά μέσου του Ισθμού ούτε θα φέρει σε πέρας τη διάνοιξη, αλλά πιστεύω ότι και από την Ελλάδα θα φύγει καταφοβισμένος, αν δεν έχει χαθεί η αλήθεια από τον κόσμο». V I I I . Ό τ α ν έφτασε στα Γάδειρα κάποιος δρομέας αγ­ γελιαφόρος και προέτρεπε να κάνουν θυσίες και να α π α γ γέλουν ύμνους για τον Νέρωνα που είχε νικήσει τρεις φορές στους Ολυμπιακούς αγώνες, οι κάτοικοι των Γαδείρων κατανόησαν το νόημα της νίκης και ότι είχε γίνει στην Αρκαδία κάποιος σημαντικός αγώνας, γιατί, όπως είπα, έχουν την νοοτροπία των κατοίκων της Ελλάδας. Αντίθε­ τα, οι γειτονικές πόλεις των Γαδείρων ούτε γνώριζαν τι είναι οι Ολυμπιάδες ούτε τι είναι οι γυμναστικές ασκήσεις ή οι αγώνες ούτε γιατί θυσιάζουν, αλλά οδηγήθηκαν σε γελοία συμπεράσματα, θεωρώντας όλα αυτά πολεμική νί­ κη και ότι ο Νέρων είχε υποδουλώσει κάποιους ανθρώπους που ονομάζονταν Ολύμπιοι διότι ποτέ δεν είχαν παρακο­ λουθήσει τραγωδίες ή κιθαρωδίες. -

I X . Ο Δάμις λέει ότι οι κάτοικοι της Βαιτικής πόλης Ί π ο λ α έπαθαν από έναν υποκριτή της τραγωδίας κάτι που κι εγώ θεωρώ αξιόλογο και το αναφέρω. Οι πόλεις θυσία­ ζαν συχνά για τις νίκες, επειδή είχαν ήδη ανακοινωθεί οι νίκες στα Πύθια. Κάποιος υποκριτής τραγωδίας, που δεν είχε τολμήσει ν' ανταγωνιστεί τον Νέρωνα, περιόδευε στις πόλεις της δύσης και είχε γίνει διάσημος στους λιγότερο βαρβαρικούς πληθυσμούς χάρη στην τέχνη του, π ρ ώ τ α α π '

115


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

116


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

όλα γιατί τον άκουγαν άνθρωποι που δεν είχαν ιδέα από τραγωδία, αλλά και γιατί έλεγε π ω ς απαγγέλει τις μελω­ δίες του Νέρωνα. Ό τ α ν έφτασε στα Ί π ο λ α , φαινόταν φο­ βερός στους κατοίκους. Ό σ η ώρα έμενε σιωπηλός στη σκηνή και τον έβλεπαν οι άνθρωποι να βαδίζει με τέτοιο ανάστημα, με ανοιχτό το στόμα, στεκόμενο πάνω σε ψηλά υποστηρίγματα και ντυμένο παράξενα, η μορφή του τους προκαλούσε κάποιο φόβο. Αλλά μόλις ακούστηκε και η φωνή του δυνατά, οι περισσότεροι το έβαλαν στα πόδια, σαν να τους έβαλε τις φωνές κάποιος δαίμονας. Τέτοια λοιπόν ήταν τα ήθη αυτών των ανθρώπων, τόσο π ρ ω τ ό γ ο ­ να. Χ. Ο κυβερνήτης της Βαιτικής είχε μεγάλη επιθυμία να συναντήσει τον Απολλώνιο και επέμενε σ' αυτό, π α ρ ' όλο που ο Απολλώνιος είχε πει ότι οι απόψεις του θεωρούνται ανόητες από όσους δεν φιλοσοφούν. Εκείνος όμως επέμενε στο αίτημα του. Επειδή έλεγαν π ω ς είναι ενάρετος άνθρω­ πος και αντιτίθεται με τις μιμήσεις του Νέρωνα, ο Απολ­ λώνιος του έστειλε γράμμα με το οποίο τον προσκαλούσε στα Γάδειρα. Τότε αυτός, αφήνοντας κατά μέρος όλα τα μεγαλεία της εξουσίας, ήρθε μαζί με λίγους έμπιστους ανθρώπους. Οι δύο άνδρες χαιρετήθηκαν εγκάρδια και, επειδή είχαν απομακρύνει όλους τους παρευρισκόμενους, κανείς δεν ξέρει για ποια θέματα συζήτησαν. Ο Δάμις υποθέτει ότι συμφώνησαν σε κάποια π ρ ά γ μ α τ α σχετικά με τον Νέρωνα. Αφού συζήτησαν ιδιαιτέρως για τρεις μέρες, ο κυβερνήτης αναχώρησε, αφού αγκάλιασε τον Α­ πολλώνιο, ενώ εκείνος του είπε: «Να είσαι καλά και να θυμάσαι τον Βίνδικα». Τι σήμαινε αυτό; Ό τ α ν ο Νέρων τραγουδούσε στην Αχαΐα, λένε ότι ο Βίνδιξ ξεσήκωσε τα δυτικά έ θ ν η ήταν άνθρωπος ικανός να σπάσει τις χορδές, τις οποίες ο Νέρων με αμάθεια χτυπούσε. Έ β γ α λ ε λοιπόν 10-

117


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

118


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

λόγο εναντίον του Νέρωνα μπροστά στα στρατεύματα, τα οποία διοικούσε, που μόνο από γενναίο φιλόσοφο κατά τυράννου θα μπορούσε να ειπωθεί. Ε ί π ε ότι ο Νέρων είναι οτιδήποτε άλλο παρά κιθαρωδός και κιθαρωδός κυρίως παρά βασιλιάς. Τον κατηγόρησε επίσης για τρέλα, ω μ ό ­ τητα, φιλοχρηματία και κάθε είδους αδιαντροπιά αν και δεν τον κατηγόρησε για την πιο ω μ ή του π ρ ά ξ η ' είπε δηλαδή ότι είχε δίκιο που σκότωσε τη μητέρα του, αφού γέννησε τέτοιο άνθρωπο. Ο Απολλώνιος, γνωρίζοντας εκ των προτέρων π ω ς θα γίνουν αυτά, προέτρεπε τον γείτονα άρχοντα του Βίνδικα να ακολουθήσει την ίδια τ α κ τ ι κ ή , χωρίς όμως να στρέψει τα όπλα εναντίον της Ρ ώ μ η ς . X I . Επειδή η κατάσταση στα δυτικά ήταν τεταμένη, στη συνέχεια στράφηκαν (ο Απολλώνιος και οι φίλοι του) προς τη Λιβύη και τους Τυρρηνούς. Άλλοτε πεζοπορώντας και άλλοτε ταξιδεύοντας με πλοία, κατευθύνονται προς τη Σικελία, όπου βρίσκεται το Λιλύβαιο . Αφού παρέπλευσαν τη Μεσσήνη και τον πορθμό, όπου η συμβολή του Τυρρη­ νικού πελάγους με το Αδριατικό δημιουργούν την επικίν­ δυνη Χάρυβδη, λένε π ω ς άκουσαν ότι ο Νέρων έχει φύγει και ο Βίνδιξ έχει πεθάνει. Ακόμη ότι ανέλαβαν την εξουσία μερικοί από τη Ρ ώ μ η και άλλοι από διάφορες περιοχές. Ό τ α ν ρώτησαν οι φίλοι τον Απολλώνιο πού θα κατέληγαν τέλος πάντων όλα αυτά και ποιος τελικά θα αναλάμβανε την εξουσία, τους είπε: «Θα την αναλάβουν πολλοί Θ η ­ βαίοι» διότι θεωρούσε ότι η δύναμη, που πρόσφατα ανέ­ λαβαν ο Βιτέλιος, ο Γάλβας και ο Ό θ ω ν , έμοιαζε με την κυριαρχία των Θηβαίων στην Ε λ λ ά δ α , που κράτησε πολύ λίγο. 11

-

12

X I I . Ό τ ι αυτά τα προέβλεπε με κάποια θεϊκή προτροπή και ότι παραλογίζονται αυτοί που τον θεωρούσαν μάγο,

119


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

120


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

αποδεικνύεται από όσα έχουν ειπωθεί. Ό μ ω ς ας αναλογι­ στούμε και τα εξής. Οι μάγοι, που εγώ θεωρώ τους πιο κακοδαίμονες μεταξύ των ανθρώπων, άλλοι βασανίζοντας φαντάσματα, άλλοι με βάρβαρες θυσίες, άλλοι με ξόρκια και επαλείψεις λένε π ω ς αλλάζουν το πεπρωμένο. Πολλοί α π ' αυτούς, όταν κατηγορήθηκαν, ομολόγησαν π ω ς είναι επιτήδειοι σε τέτοια π ρ ά γ μ α τ α . Ο Απολλώνιος αντίθετα, υποτασσόταν στη Μοίρα και προέβλεπε ότι τα π ρ ά γ μ α τ α είναι αναπόφευκτο να συμβούν, όχι με μαγικούς τρόπους αλλά από αυτά που του φανέρωναν οι θεοί. Ό τ α ν είδε στους Ινδούς τους τρίποδες και τους οινοχόους και όσα είπα ότι μπαίνουν στο δωμάτιο μόνα τους, δεν ρώτησε π ώ ς είχαν καταφέρει τέτοια π ρ ά γ μ α τ α ούτε θέλησε να μάθει. Τα επαίνεσε χωρίς να επιδιώξει να τα μιμηθεί. X I I I . Ό τ α ν έφτασαν στις Συρακούσες, μια γυναίκα επιφανούς οικογενείας γέννησε τέρας που παρόμοιο του δεν γεννήθηκε ποτέ. Ε ί χ ε τρία κεφάλια και το καθένα είχε δικό του λαιμό, αλλά το σώμα είχε τα όργανα ενός. Υπήρ­ χαν αυτοί που έδιναν ανόητη εξήγηση κι έλεγαν ότι η Σικελία θα καταστραφεί γιατί έχει τρία ακρωτήρια, αν δεν υπάρξει ομόνοια και σύμπνοια —σημειώνονταν ταρα­ χές μέσα στις πόλεις και μεταξύ τους και απουσίαζε η ηρεμία από το νησί. Αλλοι έλεγαν ότι ο Τυφώνας —που είναι πολυκέφαλος— απειλούσε τη Σικελία. Τότε ο Απολ­ λώνιος είπε: «Δάμι, πήγαινε να εξακριβώσεις αν το παιδί είναι π ρ ά γ μ α τ ι έτσι». Το περίεργο πλάσμα είχε εκτεθεί δημόσια γ ι ' αυτούς που γνώριζαν να ερμηνεύουν σημεία και τέρατα. Ό τ α ν ήρθε ο Δάμις και ανήγγειλε ότι ήταν π ρ ά γ μ α τ ι τρικέφαλο και αγόρι, ο Απολλώνιος συγκέντρω­ σε τους φίλους του και τους είπε: «Αυτό σημαίνει ότι θα υπάρξουν τρεις Ρ ω μ α ί ο ι αυτοκράτορες, που νωρίτερα τους ονόμασα Θηβαίους. Κανείς α π ' αυτούς δεν θα αποκτήσει

121


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

122


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ολοκληρωτικά την εξουσία. Θα βγάλουν το προσωπείο γρηγορότερα κι από τους ηθοποιούς που παίζουν τυράν­ νους στις τραγωδίες και θα εξοντωθούν, οι δύο αφού απο­ κτήσουν την εξουσία στη Ρ ώ μ η κι ο άλλος στις περιοχές στα σύνορα της Ρ ώ μ η ς » . Η αλήθεια των λόγων του απο­ δείχτηκε αμέσως. Ο Γάλβας πέθανε μόλις ανέλαβε την εξουσία στη Ρ ώ μ η , ο Βιτέλιος πέθανε με το όνειρο της εξουσίας και ο 'Οθων πέθανε στη δυτική Γαλατία χωρίς να ταφεί σε λαμπρό τάφο αλλά σαν οποιοδήποτε απλό πολίτη. Ό λ α αυτά έγιναν στη διάρκεια ενός χρόνου. X I V . Ό τ α ν πήγαν στην Κατάνη, όπου βρίσκεται το όρος Αίτνα, λένε ότι άκουσαν από τους Καταναίους π ω ς φοβούνται τον Τυφώνα που σηκώνει φωτιά και δημιουρ­ γεί σύννεφο καπνού στην Αίτνα. Αυτοί όμως οδηγήθηκαν σε πιο λογικά συμπεράσματα και αρμόζοντα σε φιλοσό­ φους. Ο Απολλώνιος ξεκίνησε τη συζήτηση κάνοντας την εξής ερώτηση στους φίλους του: «Τι είναι μυθολογία;» Ο Μένιππος είπε: «Μα τον Δία, αυτό που επαινούν οι ποι­ ητές». «Και τον Αίσωπο τι τον θεωρείς;» «Μυθολόγο και αφηγητή πλαστών ιστοριών και μόνο». «Και ποιο από τα δύο είδη των μύθων είναι σοφό;» «Οι μύθοι των π ο ι η τ ώ ν » , απάντησε, «γιατί απαγγέλλονται ως γεγονότα». «Οι μύθοι του Αισώπου τι είναι;» «Βάτραχοι, γάιδαροι και ανοησίες που λέγονται από γριές και παιδιά», είπε. «Κι όμως», είπε ο Απολλώνιος, «εμένα οι μύθοι του Αισώπου μου φαίνο­ νται καταλληλότεροι για τη διδασκαλία της σοφίας. Γιατί εκείνοι που αφορούν τους ήρωες, από τους οποίους βρίθει η ποίηση, διαφθείρουν τους ακροατές, παρουσιάζοντας παρά­ νομους έρωτες, γάμους μεταξύ αδελφών, συκοφαντίες για τους θεούς, δείπνα γονέων με τις σάρκες των παιδιών τους και πανουργίες άξιες δούλων και φιλονικίες" και το γεγονός ότι αυτά παρουσιάζονται ως π ρ α γ μ α τ ι κ ά οδηγεί τον ερω-

123


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

124


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

τευμένο και τον ζηλότυπο, τον επιθυμητή του πλούτου ή της εξουσίας να μιμηθεί τους μύθους. Ο Α ί σ ω π ο ς , από σοφία, π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α δεν συμπεριέλαβε τον εαυτό του μεταξύ αυτών που γράφουν τέτοια π ρ ά γ μ α τ α , αλλά τρά­ βηξε δικό του δρόμο" έπειτα, όπως αυτοί που παραθέτουν όμορφο συμπόσιο με λιτές τροφές, ξεκινώντας από τ ι π ο τένια π ρ ά γ μ α τ α διδάσκει σπουδαία, και, αφού διηγηθεί την ιστορία, βάζει ως κατακλείδα το αν πρέπει ή όχι να γίνεται κάτι. Ακόμα πλησίασε την αλήθεια περισσότερο από τους ποιητές. Οι ποιητές πασχίζουν με τη βία να φαίνονται οι μύθοι τους αληθινοί εκείνος όμως, ανακοινώνοντας ότι θα πει ιστορία που όλοι ξέρουν ότι δεν είναι π ρ α γ μ α τ ι κ ή , λέει την αλήθεια με το να μην ισχυρίζεται ότι θα μιλήσει για αληθινά γεγονότα. Ο ποιητής, αφού διηγηθεί την ιστορία του, αφήνει τον λογικό ακροατή ν' αναρωτιέται αν π ρ ά γ ­ ματι συνέβη. Όποιος όμως διηγείται φανταστικές ιστορίες καταλήγοντας σε νουθεσίες, όπως ο Αίσωπος, δείχνει ότι χρησιμοποίησε το ψέμα για να ωφελήσει το ακροατήριο του. Υπάρχει και κάτι άλλο χαριτωμένο στη διήγηση του' παρουσιάζει τα άλογα με πιο ευχάριστο τρόπο και ενδιαφέροντα για τους ανθρώπους" διότι, καθώς διαβάζου­ με αυτές τις διηγήσεις από την παιδική ηλικία και μεγα­ λώνουμε μ' αυτές, αποκτούμε άποψη για το καθένα ζώο και θεωρούμε άλλα βασιλικά, άλλα ανόητα, άλλα ευφυή, άλλα άδολα. Κι εκεί που ο ποιητής λέει: -

πολλές είναι οι μορφές που ή κάτι τέτοιο και μετά διώχνει Αίσωπος προσθέτει ένα χρησμό τελειώνει την επαφή του με τους στο συμπέρασμα που ήθελε».

παίρνουν οι θ ε ο ί τον χορό και φεύγει, ο στον μύθο του κι έτσι ακροατές αφού οδηγήσει 14

X V . «Εμένα, Μένιππε», συνέχισε ο Απολλώνιος, «όταν ήμουν πολύ μικρός, μου είπε η μητέρα μου ένα μύθο για τη

125


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

126


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

σοφία του Αισώπου". Κάποτε ο Αίσωπος ήταν βοσκός στην περιοχή του ιερού του Ερμή. Επιθυμούσε να γίνει σοφός και γ ι ' αυτό παρακαλούσε τον Ε ρ μ ή . Κι άλλοι πολλοί που είχαν την ίδια επιθυμία πήγαιναν στο ιερό, άλλος με χρυ­ σάφι, άλλος με ασήμι, άλλος με ελεφάντινη ράβδο κήρυκα, άλλοι με παρόμοια πλούσια αφιερώματα. Ο Αίσωπος δεν ήταν σε θέση να κατέχει τίποτε α π ' αυτά, αλλά και αυτά που είχε τα λυπόταν. Έ κ α ν ε σπονδές με τόσο γάλα όσο έδινε το πρόβατο με το άρμεγμα και έφερνε στον βωμό μια χούφτα κερί" νόμιζε ακόμα ότι έπρεπε να φιλεύει τον θεό μυρτιές και να τοποθετεί στον βωμό ίσως λίγα ρόδα ή μενεξέδες. « Γ ι α τ ί , Ε ρ μ ή » , έλεγε, «πρέπει να πλέκω στε­ φάνια και να παραμελώ το κοπάδι μου;» Ό τ α ν έφτασε η μέρα που είχε οριστεί για τη διανομή της σοφίας, ο Ερμής, θεός της ευφράδειας αλλά και του κέρδους, είπε σ' αυτόν, βέβαια, που είχε κάνει την πλουσιότερη προσφορά: «Εσύ, πάρε τη φιλοσοφία»" και σ' αυτόν που είχε κάνει τη δεύ­ τερη σε σειρά γενναιόδωρη προσφορά είπε: «Εσύ πάρε τη θέση σου ανάμεσα στους ρήτορες», και σε άλλους είπε: «Εσύ πάρε το δώρο της αστρονομίας, εσύ γίνε μουσικός, εσύ γίνε επικός ποιητής, εσύ ιαμβογράφος». Επειδή όμως, αν και πολύ σοφός θεός, κατανάλωσε άθελα του όλα τα μερίδια της φιλοσοφίας και, χωρίς να το καταλάβει, ξέχα­ σε τον Α ί σ ω π ο , ξαφνικά θυμήθηκε τις Ώρες, που τον είχαν αναθρέψει στις κορυφές του Ολύμπου και ένα μύθο που του είχαν πει όταν ήταν στα σπάργανα, τον οποίο είχε διηγηθεί μια αγελάδα σ' έναν άνθρωπο για την ίδια και τη γ η , μύθος που του ενέπνευσε επιθυμία για τις αγελάδες του Α π ό λ λ ω ν α . Έ τ σ ι έδωσε στον Αίσωπο το χάρισμα της μυθολογίας που είχε απομείνει στον οίκο της φιλοσοφίας. « Π ά ρ ε » , του είπε, «αυτά που αρχικά έμαθα». Έ τ σ ι απέ­ κτησε ο Αίσωπος τις διάφορες μορφές της τέχνης του κι έτσι εξελίχθηκε το θέμα της μυθολογίας. 15

127


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

128


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

X V I . Ί σ ω ς φέρθηκα ανόητα», συνέχισε ο Απολλώνιος. «Θέλοντας να σας επαναφέρω σε λόγους φυσικότερους και αληθέστερους α π ' αυτούς που διηγούνται πολλοί σχετικά με την Αίτνα, παρασύρθηκα κι εγώ σε επαίνους της μυθο­ λογίας. Ό μ ω ς η διήγηση μου δεν ήταν χωρίς σημασία, διότι ο μύθος που παραλείψαμε δεν ήταν Αισώπειος, αλλά ανήκει στα θέματα των δραμάτων και σε αυτούς που συχνά αναφέρονται από τους ποιητές. Αυτοί μιλούν για κάποιον Τ υ φ ώ ή Εγκέλαδο που βρίσκεται φυλακισμένος κάτω από το βουνό και που κατά την επιθανάτια αγωνία βαριανασαίνει και βγάζει αυτή τη φωτιά. Ε γ ώ παραδέχομαι ότι έχουν υπάρξει γίγαντες, και σε πολλά μέρη της γης, όταν σπά­ ζουν και ανοίγουν οι τάφοι, παρουσιάζονται τέτοια σώμα­ τα. Αλλά δεν αναμετρώνται με τους θεούς, παρά μόνο μολύνουν τους ναούς και τα ιερά τους' είναι τρελό όμως να λέει κανείς, τρελό ακόμα και να το νομίζει, ότι σκαρφά­ λωσαν στον ουρανό και κυνήγησαν τους θεούς από κει. Ούτε κι εκείνη η ιστορία αξίζει προσοχή, αν και δεν είναι τόσο βλάσφημη, ότι τάχα ο Ή φ α ι σ τ ο ς έχει το σιδηρουργείο του στην Αίτνα και χτυπάει το αμόνι του κ ά τ ω από αυτήν. Ό μ ω ς η ουσία είναι ότι σε πολλά μέρη της γ η ς υπάρχουν βουνά που βγάζουν φωτιά και αυτό το φαινόμε­ νο δεν μπορεί να εξηγηθεί με τις ιστορίες για γίγαντες και Ηφαίστους. X V I I . Ποια είναι λοιπόν η αιτία της ύπαρξης τέτοιων βουνών; Σ τ η γη αναμειγνύονται άσφαλτος και θείο και αρχίζει από μόνη της, από φυσικού, να βγάζει καπνό. Σ' αυτό το στάδιο δεν βγαίνει ακόμη φωτιά. Αν το έδαφος είναι σηραγγώδες και δημιουργηθούν υπόγεια ρεύματα αέρα, βγαίνουν μικρές προειδοποιητικές φλόγες. Η φ ω ­ τιά, όταν δυναμώσει, κυλάει όπως το νερό από τα βουνά και χύνεται στις πεδιάδες. Προχωρεί μαζικά και προς τη

129


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

130


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

θάλασσα και δημιουργεί εκβολές σαν των π ο τ α μ ώ ν . Όσο για τον χώρο των Ευσεβών, γύρω από τους οποίους έρευσε η λάβα, ας πούμε ότι τέτοιος υπάρχει κι εδώ. Έ τ σ ι κι αλλιώς, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι για τους όσιους ανθρώ­ πους κάθε περιοχή της γης παρέχει ασφάλεια κι ότι η θάλασσα είναι ασφαλής όχι μόνο γ ι ' αυτούς που ταξι-. δεύουν σε καράβια αλλά και γ ι ' αυτούς που προσπαθούν να κολυμπήσουν». Έ τ σ ι πάντα τελείωνε τους λόγους του, με χρηστά παραγγέλματα. X V I I I . Έμεινε στη Σικελία φιλοσοφώντας όσο διάστη­ μα θεώρησε απαραίτητο. Την εποχή της ανατολής του αρκτούρου αποφάσισε να πάει στην Ελλάδα. Μετά από ευχάριστο ταξίδι έφτασε στη Λευκάδα και είπε: «Ας κα­ τεβούμε α π ' αυτό το πλοίο, γιατί δεν είναι καλό να π ά μ ε μ' αυτό στην Α χ α ΐ α » . Κανείς δεν έδωσε σημασία στα λόγια του εκτός α π ' αυτούς που τον γνώριζαν. Έ τ σ ι , μαζί μ' αυτούς που ήθελαν να συνταξιδέψουν, επιβιβάστηκε σε Λευκαδίτικο καράβι και έφτασε στο Λέχαιο. Ό σ ο για το καράβι από τις Συρακούσες, βυθίστηκε την ώρα που έ­ μπαινε στον Κρισαίο κόλπο. 16

X I X . Σ τ η ν Αθήνα μυήθηκε στα μυστήρια από τον ιεροφάντη για τον οποίο είχε δώσει την προφητεία στον προκάτοχο του. Συνάντησε και τον φιλόσοφο Δημήτριο, διότι μετά το επεισόδιο για το λουτρό του Νέρωνα και όσα είχε πει γ ι ' αυτό συνέχιζε να μένει στην Αθήνα με τόση γενναιότητα, ώστε δεν έφυγε από την Ελλάδα ούτε την εποχή που ο Νέρων την κατηγορούσε για τους αγώνες. Έ λ ε γ ε π ω ς είχε συναντήσει και τον Μουσώνιο στον Ισθμό δεμένο και με την εντολή να σκάβει. Τον παρηγόρησε όσο μπορούσε και ο Μουσώνιος πήρε τη σκαπάνη του και την έχωσε δυνατά στη γη λέγοντας: « Σ ε στενοχωρεί, Δ η μ ή 17

131


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

132


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

τριε, που σκάβω τον Ισθμό για την Ελλάδα; Αν με έβλεπες να π α ί ζ ω κιθάρα όπως ο Νέρων, τι θα πάθαινες;» Ας αφήσω όμως τα σχετικά με τον Μουσώνιο, αν και είναι πολλά και θαυμαστά, για να μη θεωρηθώ θρασύς προς αυτόν που μίλησε έτσι χωρίς να προσέξει ιδιαίτερα. X X . Ο Απολλώνιος πέρασε τον χειμώνα σε όλα τα Ελληνικά ιερά και ξεκίνησε για την Αίγυπτο γύρω στην άνοιξη, αφού εν τω μεταξύ είχε επιπλήξει για πολλά, είχε συμβουλεύσει πολύ τις πόλεις, αλλά και είχε επαινέσει πολλά. Διότι δεν απέφευγε τον έπαινο κάθε φορά που διαπίστωνε κάτι σωστό. Κατέβηκε στον Πειραιά και βρή­ κε ένα καράβι έτοιμο για απόπλου, με προορισμό την Ιωνία, όμως ο έμπορος δεν τον άφηνε να επιβιβαστεί με τη δικαιολογία ότι πρόκειται για ιδιωτικό ταξίδι. Ό τ α ν ο Απολλώνιος ρώτησε: «Ποιο είναι το φορτίο;» του είπε: «Μεταφέρω στην Ιωνία αγάλματα θεών, άλλα φτιαγμένα από πέτρα και χρυσό και άλλα από χρυσό και ελεφαντό­ δοντο». «Θα τα αφιερώσεις ή θα τα κάνεις κάτι άλλο;» «Θα τα πουλήσω», απάντησε, «σ' αυτούς που θέλουν να τα αφιερώσουν». «Και φοβάσαι, α γ α π η τ έ μου, μ ή π ω ς τα κλέψουμε μέσα από το πλοίο;» «Δεν είναι αυτό που με φοβίζει», απάντησε, «αλλά θεωρώ κακό να συνταξιδέψουν με πολλούς ανθρώπους και να μολυνθούν με τόσο κακή παρέα, όπως είναι οι ταξιδιώτες στη θάλασσα». « Π ε ς μου όμως, καλέ μου», είπε ο Απολλώνιος, «επειδή μου φαίνεται π ω ς είσαι Αθηναίος, νομίζεις π ω ς άρεσε στους θεούς να επιβιβαστούν μαζί σας σε πλοία που χρησιμοποι­ ήθηκαν κατά των βαρβάρων , πλοία που ήταν γ ε μ ά τ α από άτακτο πλήθος ναυτών, και δεν πίστευαν ότι θα μολυνθούν από σας, ενώ εσύ διώχνεις μέσα στην τόση άγνοια σου άνδρες φιλοσόφους που είναι τόσο αγαπητοί στους θεούς, κι από την άλλη εσύ κάνεις τους θεούς εμπόρευμα; Αυτό 18

133


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

134


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

που κάνεις δεν έχει σχέση με την αρχαία άγαλματοποιία, ούτε οι αρχαίοι ανδριαντοποιοί περιτριγύριζαν τις πόλεις πουλώντας τους θεούς τους. Το μόνο που έκαναν ήταν να μεταφέρουν στις πόλεις τα χέρια τους και τα εργαλεία τους για την κατεργασία της πέτρας και του ελεφαντόδοντου" προμηθεύονταν τα ακατέργαστα υλικά και κατασκεύαζαν τα δημιουργήματα τους μέσα στα ίδια τα ιερά" εσύ όμως, σαν να πρόκειται για εμπορεύματα Τρκανικά και Σκυθικα —ας μην τα ονομάσω— ετσι μεταφέρεις και τους θεούς σε λιμάνια κι αγορές και νομίζεις π ω ς δεν είναι ασέβεια; Υπάρχουν μερικοί άνθρωποι που φλυαρούν, όταν αποκτήσουν ένα άγαλμα του Διόνυσου ή της Δήμητρας, και λένε ότι συντηρούνται από τους θεούς που έχουν. Να τρέφεται όμως κανείς από τους ίδιους τους θεούς, όπως εσύ, και μάλιστα χωρίς να χορταίνει, είναι φοβερό εμπόριο και δείγμα παράνοιας, θα έλεγα, ακόμα κι αν εσύ δεν φο­ βάσαι τις συνέπειες της πράξης σου». Αφού εξαπέλυσε τέτοιες κατηγορίες, επιβιβάστηκε σε άλλο καράβι. 20

X X I . Ό τ α ν έφτασε στη Χίο, χωρίς καν να πατήσει το πόδι του στη γ η , μεταπήδησε στο διπλανό καράβι που θα πήγαινε στη Ρόδο. Το ίδιο έκαναν οι φίλοι του χωρίς να πουν τίποτε, γιατί θεωρούσαν χαρακτηριστικό φιλοσοφίας να ακολουθούν τα λόγια και τα έργα του. Έ φ τ α σ α ν στη Ρόδο με ούριο άνεμο και εκεί έκανε τις εξής συζητήσεις. Ό τ α ν είδαν το άγαλμα του Κολοσσού, τον ρώτησε ο Δάμις τι θεωρεί μεγαλύτερο από κείνο. Ο Απολλώνιος απάντησε: «Τον άνθρωπο που φιλοσοφεί με α γ ά π η και χωρίς δόλο». Βρισκόταν εκείνο τον καιρό στη Ρόδο ο Κάνος, που θεω­ ρούνταν ο καλύτερος αυλητής της εποχής. Ο Απολλώνιος τον κάλεσε και του είπε: «Ποια είναι η δουλειά του αυλη­ τή;» «Να κάνει οτιδήποτε θέλουν οι ακροατές του», απά­ ντησε. «Ναι, αλλά μεταξύ των ακροατών υπάρχουν πολλοί

135


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

136


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

που κυρίως επιθυμούν τον πλούτο παρά το να ακούνε αυ­ λό», είπε ο Απολλώνιος. «Κάνεις να νιώθουν πλούσιοι όσοι αντιλαμβάνεσαι ότι κάτι τέτοιο επιθυμούν;» «Καθόλου», απάντησε, «αν και θα το ήθελα». «Τότε μ ή π ω ς κάνεις ωραίους τους νέους ακροατές; Διότι βέβαια είναι γεγονός ότι όλοι οι νέοι θέλουν να φαίνονται ωραίοι». «Ούτε αυτό», είπε, «αν και έχω πολλά από τα χαρακτηριστικά της Αφροδίτης στον αυλό μου». «Τι είναι λοιπόν», ρώτησε, «αυτό που νομίζεις ότι θέλουν οι ακροατές σου;» «Τι άλλο», είπε ο Κάνος, «από το να ξεχνάει ο λυπημένος τη λύπη του ακούγοντας τον αυλό, ο χαρούμενος να ευχαρι­ στιέται περισσότερο, ο ερωτευμένος να γίνεται θερμότερος και αυτός που του αρέσουν οι θυσίες να γίνεται πιο ευλαβής και να μεγαλώνει η διάθεση του να ψάλλει ύμνους;» «Αυτά, Κάνε», είπε ο Απολλώνιος, «τα καταφέρνει ο αυλός εξαι­ τίας της κατασκευής του από χρυσό, ορείχαλκο και κνήμη ελαφιού ή γαϊδάρου ή είναι αποτελέσματα κάποιου άλλου γεγονότος;» «Είναι κάτι άλλο, Απολλώνιε», απάντησε. «Είναι η μουσική και οι τόνοι και η ανάμειξη των μελω­ διών και η ευκολία στις μεταβολές του σκοπού που παίζει ο αυλός και τα χαρακτηριστικά των αρμονιών που δημιουρ­ γούν στις ψυχές των ακροατών τα ανάλογα συναισθήματα. «Κατάλαβα, Κάνε», είπε, «τι πετυχαίνεις με τη μουσική σου. Είναι η ποικιλία της μουσικής και η χρήση όλων των ρυθμών αυτό στο οποίο εξασκείται και αυτό προσφέρεις στους ακροατές σου. Ό μ ω ς , εκτός α π ' αυτά που είπες, ο αυλός, νομίζω, χρειάζεται και κάτι άλλο: σωστή αναπνοή, σωστή χρήση των χειλιών και δεξιότητα των χεριών του αυλητή. Η αναπνοή είναι σ ω σ τ ή , όταν η πνοή βγαίνει καθαρή και ευκρινής, χωρίς να χτυπάει πάνω στον φάρυγ­ γ α , γιατί κάτι τέτοιο θα έμοιαζε με φθόγγο χωρίς καμία μουσικότητα. Σ ω σ τ ή χρήση των χειλιών γίνεται αν τα χείλη πιάνουν το γλωσσίδι του αυλού, χωρίς να σκάνε τα

137


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

138


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

μάγουλα από το φύσημα. Όσο για την επιδεξιότητα των χεριών, νομίζω ότι πολύ άξιος αυλητής είναι αυτός του οποίου ο καρπός δεν κουράζεται από το λύγισμα ούτε τα δάχτυλα του πηδούν αργά πάνω στις νότες, και η ικανό­ τητα στα χέρια φαίνεται περισσότερο από την τ α χ ύ τ η τ α μετάβασης από τον ένα τόνο στον άλλο. Αν έχεις αυτά τα προσόντα, συνέχισε με θάρρος, Κάνε, και η Ε υ τ έ ρ π η θα είναι μαζί σου». 21

X X I I . Έ τ υ χ ε εκείνη την εποχή ένας νέος νεόπλουτος και απαίδευτος να χτίζει ένα σπίτι στη Ρόδο και να το στολίζει με ζωγραφιές ποικίλες και με λίθους από όλες τις χώρες. Ο Απολλώνιος τον ρώτησε πόσα χρήματα είχε ξοδέψει για δασκάλους και μόρφωση. «Ούτε δραχμή», του είπε. «Και για το σπίτι πόσα ξόδεψες;» «Δώδεκα τάλαντα», απάντησε, «και θα μπορούσα να ξοδέψω άλλα τόσα». «Και σε τι θα σου χρησιμεύσει το σπίτι;» ρώτησε. «Θα έχω ένα περίφημο μέρος για τη σωματική άσκηση, γιατί υπάρχουν μέσα και χώροι για περίπατο και άλση, και λίγες φορές θα περπατάω στην αγορά, κι οι άλλοι θα έρχονται και θα μου μιλούν με μεγαλύτερη ευχαρίστηση, σαν. να έρχονται σε ιερό». «Οι άνθρωποι γίνονται πιο αξιοζήλευτοι για την προσωπικότητα τους ή για τα υπάρ­ χοντα τους;» ρώτησε ο Απολλώνιος. «Για τον πλούτο τους, γιατί αυτός έχει τη μεγαλύτερη ισχύ». «Και ποιος είναι καλύτερος φύλακας των υπαρχόντων, παιδί μου», είπε ο Απολλώνιος, «ο μορφωμένος ή ο αμόρφωτος;» Επειδή ο νέος δεν έδωσε απάντηση, ο Απολλώνιος του είπε: «Μου φαίνεται, νέε μου, ότι δεν απέκτησες εσύ το σπίτι, αλλά το σπίτι έγινε ιδιοκτήτης σου. Για μένα είναι πολύ πιο ευχά­ ριστο να μ π ω σε μικρό ιερό και να δω άγαλμα χρυσελε­ φάντινο παρά να δω σε μεγάλο ιερό άγαλμα κεραμικό και χωρίς αξία».

139


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

140


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

X X I I I . Ό τ α ν συνάντησε έναν π α χ ύ νέο που υπερηφα­ νευόταν ότι έτρωγε περισσότερο α π ' όλους τους ανθρώπους κι ότι έπινε πιο πολύ α π ' όλους, του είπε: «Εσύ λοιπόν είσαι ο λαίμαργος;». «Ναι, και θυσιάζω γ ι ' αυτό», είπε. «Και ποια ευχαρίστηση», ρώτησε ο Απολλώνιος, «αποκομίζεις α π ' αυτό το καταβρόχθισμα;» «Όλοι με θαυμάζουν και στρέφουν το βλέμμα τους πάνω μου. Θα έχεις ίσως ακού­ σει ότι και ο Ηρακλής έδειχνε στο φαγητό την ίδια έφεση με τους άθλους ». «Εκείνος όμως ήταν ο Ηρακλής. Εσύ, κά­ θαρμα, ποια αρετή έχεις; Αυτό που σου απομένει είναι να σκάσεις από το φαΐ για να συγκεντρώσεις την προσοχή». 22

X X I V . Σ τ η Ρόδο αυτά συνέβησαν, τ α παρακάτω έγι­ ναν στην Αλεξάνδρεια, όταν έφτασε εκεί. Οι κάτοικοι της Αλεξάνδρειας τον αγαπούσαν προτού τον γνωρίσουν και επιθυμούσαν να τον δουν όπως ένα παλιό φίλο. Οι κάτοι­ κοι της άνω Αιγύπτου ήταν θεοσεβούμενοι και εύχονταν να τους επισκεφτεί. Επειδή πολλοί από μας φτάνουν στην Αίγυπτο και πολλοί έρχονται εδώ από την Α ί γ υ π τ ο κι ανακατεύονται μαζί μας, ο Απολλώνιος είχε ήδη γίνει γνωστός σ' εκείνους και είχαν τ' αυτιά τους ανοιχτά να τον ακούσουν. Καθώς πήγαινε από το καράβι προς την πόλη, τον κοιτούσαν σαν θεό και του άνοιγαν δρόμο οπως κάνουν σ' αυτούς που μεταφέρουν τις ιερές προσφορές. Ενώ προχωρούσε συνοδευόμενος από πλήθος μεγαλύτερο α π ' αυτό που συνοδεύει ηγεμόνα έθνους, συνάντησε δώδεκα άνδρες που οδηγούνταν για εκτέλεση με την κατηγορία της ληστείας. Τους κοίταξε και είπε: «Δεν είναι όλοι ένοχοι. Ο τάδε άδικα κατηγορείται, γ ι ' αυτό θα γλιτώσει». Και προς τους δήμιους που τους οδηγούσαν είπε: «Σας συμβουλεύω να βραδύνετε το βήμα σας, να καθυστερήσετε να φτάσετε στο χαντάκι και να αφήσετε αυτόν να τον σκοτώσετε τε­ λευταίο γιατί δεν είναι ένοχος" θα ήταν πιο ευσεβές να τους

141


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

142


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

χαρίσετε μικρό τ μ ή μ α της ημέρας, αν και θα ήταν καλύ­ τερα να μην τους σκοτώσετε καθόλου». Και επέμενε σε αυτό το θέμα, αν και δεν συνήθιζε να μακρηγορεί. Τι εννο­ ούσε μ' αυτά τα λόγια του, αποδείχτηκε σύντομα. Είχαν ήδη αποκεφαλιστεί οι ο κ τ ώ , όταν έφτασε ένας ιππέας στο όρυγμα φωνάζοντας: «Αφήστε ελεύθερο τον Φαρίωνα. Δεν είναι ληστής. Είπε ψέματα εναντίον του εαυτού του από φόβο μη βασανιστεί, κι άλλοι που βασανίστηκαν ομολόγη­ σαν ότι είναι αθώος». Δεν χρειάζεται ν' αναφέρω π ώ ς πήδηξαν από χαρά οι Αιγύπτιοι και πόσο χειροκρότησαν αυτόν, τον οποίο έτσι κι αλλιώς θαύμαζαν. X X V . Ό τ α ν ανέβηκε στο ιερό, ο διάκοσμος του και ο λόγος που είχε τοποθετηθεί το καθετί του φάνηκαν θείοι και πλαισιωμένοι από σοφία. Αποδοκίμασε όμως το αίμα των ταύρων και τις θυσίες χηνών και άλλων ζώων και δεν τις θεώρησε γεύμα κατάλληλο για τους θεούς. Ό τ α ν τον ρώτησε ο ιερέας τι ξέρει και διαφωνεί με τέτοιες θυσίες, του είπε: «Καλύτερα πες μου εσύ τι ξέρεις και συμφωνείς». Στην ερώτηση του ιερέα: «Ποιος είναι τόσο άξιος ώστε να παρεμβαίνει για να καλυτερέψει τις Αιγυπτιακές συνή­ θειες;» απάντησε: «Ο κάθε σοφός, αν βέβαια έρχεται από την Ινδία. Σήμερα θα ψήσω ένα βόδι και συ πάρε μερίδιο από την καπνιά του. Δεν θα σου κακοφανεί βέβαια, αφού πιστεύεις π ω ς τέτοιο μερίδιο ταιριάζει στους θεούς». Ενώ καιγόταν ένα ομοίωμα βοδιού , ο Απολλώνιος είπε: «Κοίτα τους οιωνούς». «Ποιους;» είπε ο Αιγύπτιος. «Δεν βλέπω τίποτε εδώ». Τότε είπε ο Απολλώνιος: «Οι Ιαμίδες και οι Τελλιάδες και οι Κλυτιάδες και το μαντείο των Μ ε λ α μ π ο δ ι δ ώ ν φλυαρούσαν, εξαίρετε ιερέα, όταν έλεγαν τόσα πολλά σχετικά με τη φωτιά και έκαναν α π ' αυτή τόσες πολλές προβλέψεις; Ή νομίζεις ότι η φωτιά του πεύκου και του κέδρου είναι κατάλληλη για μαντεία και 23

24

143


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

144


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ικανή να δώσει οιωνούς, ενώ δεν είναι πολύ προτιμότερη η φωτιά από το κάψιμο του πιο πλούσιου και καθαρού ρετσι­ νιού; Αν π ρ α γ μ α τ ι κ ά γνώριζες να μαντεύεις από τη φωτιά, θα ήξερες ότι και το φως του ήλιου, κάθε φορά που αυτός ανατέλλει, φανερώνει πολλά». X X V I . Μ' αυτά τα λόγια επέπληττε τον Αιγύπτιο ως ανίδεο περί τα θεία. Επειδή οι κάτοικοι της Αλεξάνδρειας έδειχναν ενδιαφέρον για τα άλογα και πήγαιναν στον ιππό­ δρομο για να τα δουν και σκοτώνονταν μεταξύ τους, τους κατηγόρησε γ ι ' αυτό και αφού π ή γ ε στο ιερό είπε: «Πόσο ακόμα θα συνεχίσετε να πεθαίνετε όχι για τα παιδιά σας ούτε για τα ιερά, αλλά για να μολύνετε τα ιερά μπαίνοντας σ αυτά γεμάτοι από μιαρό αίμα και για να σκοτώνεστε μέσα από τα τείχη; Και η Τροία, όπως φαίνεται, κυριεύ­ τηκε από ένα άλογο που σοφίστηκαν τότε οι Αχαιοί. Εσείς όμως έχετε μπει στον ζυγό αρμάτων και αλόγων, που δεν σας αφήνουν να ζήσετε με τρόπο πειθαρχημένο. Και δεν χάνετε τη ζωή σας από τους Ατρείδες ή τους Αιακίδες, αλλά ο ένας αφαιρεί τη ζωή του άλλου, κάτι που οι Τρώες ούτε μεθυσμένοι δεν θα έκαναν. Σ τ η ν Ολυμπία, όπου έχουν θεσπιστεί έπαθλα για την πάλη, την π υ γ μ α χ ί α και το π α γ κ ρ ά τ ι ο , κανείς δεν πέθανε για χάρη των αθλητών, αν και ίσως θα ήταν δικαιολογημένο, αν κάποιος έδειχνε υπερβολικό ζήλο στον ανταγωνισμό του με ανθρώπους σαν τον ίδιο. Ενώ εσείς, για χάρη των αλόγων έχετε τα ξίφη σας γυμνά για να επιτεθείτε ο ένας στον άλλο κι είστε έτοιμοι να πετάξετε πέτρες. Μακάρι να καεί μια τέτοια πόλη που είναι γεμάτη από τους θρήνους και τις βρισιές 25

/

/

ι

ι

26

ν

η

νικημένων και νικητών και το αιμα ρεει στη γη . Σ ε β α ­ στείτε τον Νείλο, αυτόν που έχει μέσα του ανακατεμένα όλα τα νερά της Αιγύπτου. Αλλά γιατί αναφέρω τον Νείλο σε ανθρώπους που υψομετρούν μάλλον το αίμα παρά το

145


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

146


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

νερό;» Είπε ο Απολλώνιος ακόμη κι άλλα πολλά για να τους επιπλήξει, όπως αναφέρει ο Δάμις. X X V I I . Ο Ουεσπασιανός είχε στο μυαλό του να απο­ κτήσει απόλυτη εξουσία και περιόδευε σε χώρες γειτονικές της Αιγύπτου και κατευθυνόταν προς αυτή. Οι Δίωνες και οι Ευφράτες —για τους οποίους θα κάνω σύντομη αναφορά π α ρ α κ ά τ ω — προέτρεπαν να καλοδεχτούν τον Ουεσπασιανό. Γιατί μετά τον πρώτο αυτοκράτορα από τον οποίο οργανώθηκε το Ρωμαϊκό κράτος, για πενήντα χρόνια το πολίτευμα ήταν τόσο σκληρή τυραννία, ώστε ούτε ο Κλαύ­ διος, που είχε για δεκατρία χρόνια την εξουσία στο ενδιά­ μεσο, μπορεί να θεωρηθεί καλός. Εν τούτοις αυτός ανέβηκε στον θρόνο σε ηλικία πενήντα χρόνων, τότε που οι πνευ­ ματικές ικανότητες των ανθρώπων βρίσκονται στην ακμή τους, και ενδιαφερόταν για την παιδεία στο σύνολο της' αλλά κι εκείνος, σε τέτοια ηλικία, φέρθηκε σαν παιδί και άφησε να μοιράσουν σαν πρόβατα την εξουσία γυναίκες από τις οποίες τελικά έχασε τη ζωή του' διότι ήταν τόσο αδρανής, ώστε, αν και ήξερε τι επρόκειτο να του συμβεί, δεν πήρε τα μέτρα του ούτε για ό,τι προέβλεπε. Ο Απολ­ λώνιος χαιρόταν μ' αυτά σχεδόν όσο ο Ευφράτης και ο Δίων, όμως δεν μιλούσε γ ι ' αυτό το θέμα δημόσια, διότι θεωρούσε τέτοια λόγια κατάλληλα μάλλον για ρήτορα. Όταν ο αυτοκράτορας πλησίαζε, οι ιερείς τον προϋπάντη­ σαν έξω από τις πύλες, το ίδιο και οι άρχοντες της Αι­ γύπτου και οι αντιπρόσωποι των διαφόρων νομών, στους οποίους είναι διαιρεμένη η Αίγυπτος. Παρόντες ήταν και οι φιλόσοφοι και γενικά όλοι οι φορείς σοφίας. Ο Απολλώνιος δεν πολυασχολούνταν, αλλά παρέμεινε στο ιερό και έκανε συζητήσεις. Ο αυτοκράτορας μετά από σύντομη, ευγενική και ήπια ομιλία είπε: «Ο Τυανεύς βρίσκεται εδώ;» «Ναι», του είπαν, «και προσπαθεί να μας βελτιώσει». « Π ώ ς θα

147


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

148


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

γίνει να τον συναντήσω;» είπε. «Χρειάζομαι πολύ αυτό τον άνδρα». «Θα σε συναντήσει στο ιερό», είπε ο Δίων" «μου το είπε καθώς ερχόμουν εδώ». « Π ά μ ε » , είπε ο βασιλιάς, «να προσευχηθούμε στους θεούς και να συναντήσουμε τον γενναίο άνδρα». Έ τ σ ι ξεκίνησε η ιστορία, ότι, ενώ πολιορ­ κούσε τα Ιεροσόλυμα , του μπήκε η ιδέα για ανάληψη της εξουσίας και κάλεσε τον Απολλώνιο για να τον συμβουλεύ­ σει. Ο Απολλώνιος αρνήθηκε να πάει σε τόπο μολυσμένο από τα έργα και τα παθήματα των κατοίκων του. Γ ι ' αυτό ο ίδιος ο Ουεσπασιανός ήρθε στην Α ί γ υ π τ ο , αφού είχε αναλάβει την εξουσία, για να συζητήσει με τον Απολλώνιο όσα θα αναφέρω. 27

X X V I I I . Αφού έκανε θυσία ο αυτοκράτορας και προτού ακόμα αρχίσει τις επίσημες επαφές με τις πόλεις, είπε στον Απολλώνιο σαν να προσευχόταν: «Κάνε με βασι­ λιά». Ο Απολλώνιος απάντησε: « Σ ε έκανα, γιατί προσευ­ χήθηκα ήδη για βασιλιά δίκαιο, γενναίο, συνετό, στολισμέ­ νο με άσπρα μαλλιά και πατέρα γνήσιων τέκνων, και σί­ γουρα για σένα παρακαλούσα τους θεούς ». Ο βασιλιάς ικανοποιήθηκε πολύ μ' αυτή την απάντηση και το συγκε­ ντρωμένο στο ιερό πλήθος κραύγασε επιδοκιμάζοντας. «Ποια ήταν η γ ν ώ μ η σου για την εξουσία του Νέρωνα;» είπε ο βασιλιάς. Ο Απολλώνιος απάντησε: «Ο Νέρων ίσως ήξερε να κουρδίζει την κιθάρα, όμως την εξουσία την ντρόπιασε πότε χαλαρώνοντας και πότε σφίγγοντας τις χορδές». «Συμβουλεύεις λοιπόν», είπε, «τον κάτοχο της εξουσίας να είναι τηρητής του μέτρου;» « Ό χ ι ε γ ώ , αλλά ο θεός που όρισε την ισότητα ως μεσότητα. Και το ίδιο συμβουλεύουν κι αυτοί εδώ οι άνδρες», είπε ο Απολλώνιος, δείχνοντας τον Δίωνα και τον Ευφράτη, γιατί ο τελευταίος δεν είχε διαφωνήσει ακόμη μαζί του. Τότε ο βασιλιάς, σηκώνοντας ψηλά τα χέρια, είπε: «Δία, μακάρι να εξου28

149


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

150


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

σιάζω σοφούς και να εξουσιάζομαι α π ' αυτούς». Αφού στράφηκε κατόπιν προς τους Αιγυπτίους, είπε: «Θα α­ ντλήσετε από μένα όσα κι από τον Νείλο». X X I X . Έ τ σ ι οι Αιγύπτιοι ανέκαμψαν, εξουθενωμένοι τόσο καιρό από τα βάρη. Φεύγοντας ο βασιλιάς από το ιερό, έδωσε το χέρι του στον Απολλώνιο, τον πήρε στο παλάτι και του είπε: « Ί σ ω ς μερικοί με θεωρήσουν ανόητο που έγινα βασιλιάς σε ηλικία εξήντα χρόνων. Θα σου εξηγήσω τον λόγο για να τον εξηγήσεις για μένα στους άλλους. Δούλος του πλούτου δεν έγινα ποτέ, ούτε όταν ήμουν νέος, και τα αξιώματα και τις λαμπρές τιμές που δίνει η Ρ ω μ α ϊ κ ή ηγεμονία τις αντιμετώπιζα πάντοτε με σύνεση και μετριοπάθεια τόσο ώστε να μη φανώ ούτε υπερφίαλος ούτε μαζεμένος από φόβο. Δεν μου πέρασε από το μυαλό να επαναστατήσω εναντίον του Νέρωνα" αντίθετα, επειδή είχε παραλάβει την εξουσία από αυτοκρά­ τορα, αν και όχι εντελώς νόμιμα, υποτάχθηκα σ' αυτόν για χάρη του Κλαύδιου, που με έκανε ύπατο και σύμβουλο στις υποθέσεις του. Και, μα την Αθηνά, όποτε έβλεπα τον Νέ­ ρωνα να ασχημονεί, δάκρυα έτρεχαν α π ' τα μάτια μου, όταν σκεφτόμουν τον Κλαύδιο και από ποιο κάθαρμα κληρονο­ μήθηκε το μεγαλύτερο μέρος της επικράτειας του. Βλέπο­ ντας ότι ούτε όταν βγήκε από τη μέση ο Νέρωνας δεν βελτιώθηκε η κατάσταση του λαού και ότι η βασιλεία είχε τόσο εκφυλιστεί, ώστε να πέσει στα χέρια του Βιτέλιου, με θάρρος αποφάσισα να τη διεκδικήσω, π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α επειδή θέλω να κερδίσω την εκτίμηση των ανθρώπων κι έπειτα επειδή ο άνθρωπος που θα συναγωνιστώ είναι άσωτος, γιατί ο Βιτέλιος χρησιμοποιεί στο μπάνιο του περισσότε­ ρο μύρο από ό,τι εγώ νερό, τόσο που μου φαίνεται ότι και με ξίφος να πληγωθεί θα βγάλει μύρο αντί για αίμα. Πίνει ασταμάτητα και είναι σαν τρελός, παίζει ζάρια και φοβά-

151


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

152


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

τα ι μήπως αυτά τον εξαπατήσουν και το σπουδαιότερο, παίζει στα ζάρια την εξουσία. Εξουσιάζεται από εταίρες, αλλά δείχνει ενδιαφέρον και για τις παντρεμένες, ισχυρι­ ζόμενος ότι ο επικίνδυνος έρωτας είναι πιο γλυκός. Παρα­ λείπω τα πιο αδιάντροπα γιατί δεν θέλω να πω μπροστά σου τέτοια π ρ ά γ μ α τ α . Είθε να μη μείνω απαθής, όσο οι Ρωμαίοι εξουσιάζονται από τέτοιον αυτοκράτορα, αλλά, με οδηγούς τους θεούς, να φανώ όποιος ήμουν ως τώρα. Γ ι ' αυτό, Απολλώνιε, εμπιστεύομαι εσένα, διότι εσύ, όπως λένε, καταλαβαίνεις πιο πολύ α π ' όλους τη θέληση των θεών και γ ι ' αυτό μοιράζομαι μαζί σου τις έγνοιες μου, α π ' όπου εξαρτούνται στεριά και θάλασσα, έτσι ώστε να πραγματοποιήσω τα σχέδια μου, αν τα θεϊκά σημάδια είναι με το μέρος μου' αν πάλι είναι αντίθετα και δεν είναι ευνοϊκά ούτε για μένα ούτε για τους Ρωμαίους, να μην ενοχλώ τους θεούς παρά τη θέληση τους». X X X . Ο Απολλώνιος, καλώντας ως μάρτυρα των λό­ γων του τον Δία, είπε: «Δία Κ α π ι τ ώ λ ι ε , που ξέρω π ω ς είσαι κριτής της τωρινής κατάστασης, φύλαγε αυτόν για σένα και σένα γι' αυτόν. Τον ναό που χθες έκαψαν άδικα χέρια είναι μοιραίο αυτός ο άνδρας να τον ξαναχτίσει». Επειδή τα λόγια του προκάλεσαν την απορία του βασι­ λιά, είπε: «Το π ρ ά γ μ α θ' αποκαλυφθεί από μόνο του κι εμένα δεν μ' έχεις ανάγκη. Προχώρα και ολοκλήρωσε αυτά που ορθά αποφάσισες». Έ τ υ χ ε τότε ο Δομετιανός, γιος του Ουεσπασιανού, να συγκρουστεί με το,ν Βιτέλιο για την εξουσία του πατέρα του. Πολιορκήθηκε στο Καπιτώλιο, αλλά κατάφερε να ξεφύγει, και ο Βιτέλιος έκαψε τον ναό. Ό λ α αυτά τα γεγονότα τα γνώριζε ο Απολλώνιος εκ των προτέρων και πολύ νωρίτερα από όσο αν διαδραματίζονταν στην Α ί γ υ π τ ο . Τόσο συζήτησαν, και ο Απολλώνιος άφησε τον βασιλιά, λέγοντας ότι η παράδοση των Ινδών δεν του 29

153


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

154


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

επιτρέπει να κάνει το μεσημέρι τίποτε άλλο παρά μόνο ό,τι κάνουν και οι Ινδοί. Ο βασιλιάς αναθάρρησε ακόμα περισ­ σότερο και, αποφασισμένος να μην αφήσει τα π ρ ά γ μ α τ α να ξεφύγουν από τα χέρια του, αναχώρησε, νιώθοντας σίγου­ ρος για την πραγματοποίηση των σχεδίων του, σαν να ήταν εγγυημένη από τους θεούς, εξαιτίας των λόγων του Απολ­ λώνιου. ΧΧΧΙ.'*Γα ξημερώματα της άλλης μέρας ο Απολλώνιος πήγε. στο παλάτι και ρώτησε τους φρουρούς τι κάνει ο βασιλιάς. Του είπαν π ω ς έχει ξυπνήσει από ώρα και ασχο­ λείται με την αλληλογραφία. Μόλις άκουσε αυτά ο Απολ­ λώνιος, έφυγε λέγοντας στον Δάμι: «Αυτός ο άνδρας θα κυβερνήσει». Ό τ α ν επέστρεψε κατά την ανατολή του ή­ λιου, βρήκε τον Δίωνα και τον Ευφράτη στις πύλες και, επειδή τον ρωτούσαν επίμονα, τους διηγήθηκε την απολο­ γία του βασιλιά, όμως αποσιώπησε τις δικές του απόψεις. Τον κάλεσε κατόπιν ο βασιλιάς μέσα στο παλάτι και ο Απολλώνιος είπε: «Βασιλιά, ο Δίων και ο Ευφράτης, π α ­ λιοί σου γνώριμοι, είναι έξω και ενδιαφέρονται για σένα. Κάλεσε τους να πάρουν μέρος στη συζήτηση μας, γιατί και οι δύο είναι σοφοί άνδρες». «Οι πύλες μου είναι ολάνοιχτες για τους σοφούς άνδρες», είπε, «αλλά για σένα ακόμα και το στήθος μου θα μπορούσα να ανοίξω». X X X I I . Ό τ α ν κλήθηκαν μέσα ο Δίων και ο Ευφράτης, είπε ο βασιλιάς : «Άνδρες, χθες ανέπτυξα τις απόψεις μου στον γενναίο Απολλώνιο». «Ακούσαμε την"απολογία σου», είπε ο Δίων, «και ήταν λογική». «Σήμερα», συνέχισε ο βασιλιάς, «φίλε Δίων, θα φιλοσοφήσουμε από κοινού π ά ­ νω στις αποφάσεις μου, για να είναι όλες οι ενέργειες μου ευνοϊκές και σωτήριες για τους ανθρώπους" διότι έχω στον νου μου π ρ ώ τ α τον Τιβέριο που έστρεψε την εξουσία προς 30

155


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

156


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

την απανθρωπιά και την ω μ ό τ η τ α , έπειτα τον Γάιο που τον διαδέχτηκε, γεμάτο Διονυσιακή μανία και ντυμένο με Λυδική ενδυμασία, που νίκησε ανύπαρκτους πολέμους και μαινόμενος σαν Βάκχος χειρίστηκε με τρόπο ανάρμοστο όλες τις Ρ ω μ α ϊ κ έ ς υποθέσεις" έπειτα τον χρηστό Κλαύ­ διο, π ώ ς έγινε υποχείριο γυναικών και λησμόνησε να κυ­ βερνά, αλλά και να προφυλάσσει τη ζωή του* διότι δολο­ φονήθηκε από αυτές, καθώς λένε. Όσο πια για τον Νέρωνα τι θα μπορούσα να π ω ; Μίλησε ο Απολλώνιος με λόγο σύντομο αλλά περιεκτικό για τη χαλάρωση και τη σκλη­ ρότητα του, με τις οποίες ο Νέρων ντρόπιασε την εξουσία. Και τι να πω για τις ασέλγειες του Γάλβα που πέθανε μες στη μέση της αγοράς, ενώ επιχειρούσε να υιοθετήσει ως γιους του τους πόρνους Ό θ ω ν α και Πείσωνα; Τέλος, αν παραδώσουμε την εξουσία στον Βιτέλιο, τον πιο ακόλαστο α π ' όλους, θα ευχόμαστε ν' αναστηθεί ο Νέρων. Επειδή λοιπόν, άνδρες, βλέπω ότι η εξουσία έχει χάσει την υπό­ ληψη της από τους τυράννους που ανέφερα, θέλω να γίνετε σύμβουλοι μου για να τη χειριστώ όσο το δυνατόν καλύ­ τερα π α ρ ' όλο που έχει έρθει σε σύγκρουση με τους ανθρώ­ πους». Σ' αυτά ο Απολλώνιος συμπλήρωσε το εξής: «Αυ­ λητής από τους πιο ικανούς έστελνε τους μαθητές του στους χειρότερους αυλητές για να μάθουν π ώ ς δεν πρέπει να παίζουν. Εσύ, βασιλιά, έχεις μάθει από αυτούς που κυβέρνησαν με τρόπο ανάρμοστο π ώ ς δεν πρέπει να κυ­ βερνάς. Το π ώ ς πρέπει να κυβερνάς, ας το εξετάσουμε μαζί». X X X I I I . Ο Ευφράτης ήδη στα κρυφά ένιωθε φθόνο για τον Απολλώνιο διότι έβλεπε ότι ο βασιλιάς έδινε περισσό­ τερη σημασία σ' αυτόν α π ' όση δίνουν στους χρησμούς όσοι πάνε να συμβουλευτούν τα μαντεία. Τότε λοιπόν εξαγριώ­ θηκε υπέρμετρα και υψώνοντας τη φωνή του περισσότερο

157


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

158


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

α π ' όσο συνήθιζε, είπε: «Δεν πρέπει να κολακεύουμε τις παρορμήσεις ούτε να συμφωνούμε απερίσκεπτα μ' αυτούς που κάνουν πράξεις αχαλίνωτες. Αντίθετα πρέπει να τους καθοδηγούμε στο σωστό, αν βέβαια θέλουμε να λεγόμαστε φιλόσοφοι. Γι' αυτά για τα οποία έπρεπε να φαινόμαστε ότι σκεφτόμαστε αν πρέπει να γίνουν, εσύ μας παρακινείς να μιλάμε για τον τρόπο με τον οποίο θα πραγματοποι­ ηθούν, χωρίς να ξέρεις ακόμα, αν τα λόγια αφορούν π ρ ά γ ­ ματα που πρέπει να γίνουν. Κι εγώ προτείνω την κατάλυση της εξουσίας του Βιτέλιου διότι ξέρω ότι πρόκειται για άνθρωπο ασελγή, που τον μεθάει κάθε είδος ακολασία. Εσύ όμως, που ξέριω π ω ς ξεχωρίζεις για την αρετή και την ευγένεια του χαρακτήρα σου, δεν νομίζω ότι πρέπει να κατακρίνεις τον Βιτέλιο, χωρίς._να γνωρίζεις τον εαυτό σου. Τις παρεκτροπές που οφείλονται στη μοναρχία δεν χρειά­ ζεται να τις μάθεις από μένα, τις ξέρεις ο ίδιος. Και θα ξέρεις βέβαια π ω ς οι νέοι, όταν γίνονται τύραννοι, κάνουν ενέργειες που αρμόζουν στην ηλικία τους. Διότι η τυραννία ταιριάζει στους νέους όπως το μεθύσι και ο έρωτας. Γ ι ' αυτό κι ένας νέος, που γίνεται τύραννος, δεν θεωρείται κακός γ ι ' αυτό το γεγονός, εκτός αν, όντας τύραννος, απο­ δειχτεί δολοφόνος, ωμός και ασελγής. Ό τ α ν όμως ένας γέροντας γίνει τύραννος, το πρώτο πράγμα για το οποίο τον κατηγορούν είναι το ότι επιδιώκει τέτοιο π ρ ά γ μ α . Αν αποδειχτεί φιλάνθρωπος και μετρημένος, αυτό δεν θεωρεί­ ται ίδιο εκείνου αλλά της ηλικίας του και της άσκησης του. Ο κόσμος θα πιστέψει ότι αυτός από παλιά, από τότε που ήταν νέος ακόμα, είχε την επιθυμία της εξουσίας, αλλά δεν κατάφερε να την ικανοποιήσει" και τέτοιες αποτυχίες απο­ δίδονται εν μέρει σε ατυχία κι εν μέρει σε δειλία" φαίνεται δηλαδή ότι ή παραιτήθηκε από το σχέδιο του να γίνει τύραννος κατηγορώντας την τύχη του ή παραμέρισε και άφησε τον δρόμο ελεύθερο για κάποιον άλλο που είχε την

159


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

160


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

επιθυμία να γίνει τύραννος, επειδή τον φοβήθηκε, βέβαια, ως άνδρα. Ας αφήσουμε κατά μέρος το θέμα της ατυχίας. Π ώ ς όμως θ' αποφύγεις την κατηγορία της δειλίας, και μάλιστα ενώ θα φανεί π ω ς φοβήθηκες τον Νέρωνα, τον πιο δειλό και πιο νωθρό α π ' όλους; Αυτά που σχεδίαζε ο Βίνδιξ εναντίον του Νέρωνα ήταν, μα τον Ηρακλή, πρώτιστα δική σου υπόθεση. Διότι είχες στρατό και η δύναμη που οδή­ γησες κατά των Ιουδαίων ήταν καταλληλότερη για την τιμωρία του Νέρωνα; Οι Ιουδαίοι από παλιά εναντιώθη­ καν όχι μόνο στους Ρωμαίους αλλά και σε όλους τους ανθρώπους. Αυτοί που έζησαν μόνοι τους, χωρίς να έχουν τίποτα κοινό με την υπόλοιπη ανθρωπότητα, ούτε στο φαγητό ούτε στις σπονδές, τις προσευχές και τις θυσίες, απέχουν από μας περισσότερο από όσο οι περιοχές Σούσα και Βάκτρα και οι Ινδοί πέρα α π ' αυτές. Γ ι ' αυτό λοιπόν δεν είναι λογικό να τους τιμωρήσουμε επειδή αποστάτησαν τη στιγμή που θα ήταν καλύτερο να μην τους έχουμε καν στην επικράτεια μας. Τον Νέρωνα ποιος δεν θα ήθελε να τον σκοτώσει με τα ίδια του τα χέρια, αυτόν που κόντευε να πίνει ανθρώπινο αίμα και να τραγουδάει ανάμεσα στους σκοτωμένους; Κι ομολογώ ότι έστησα αυτί για ν' ακούσω ό,τι λεγόταν για σένα και, κάθε" φορά~πίυ~ερχόταν κάποιος από εκεί, λέγοντας ότι στη μια μάχη είχες εξολοθρεύσει τριάντα χιλιάδες Ιουδαίους και στην επόμενη πενήντα χι­ λιάδες, τον έπαιρνα παράμερα και τον ρωτούσα σιγά: Τι γίνεται με τον άνδρα αυτόν; Δεν θα κάνει τίποτα σπουδαιό­ τερο από αυτά; Αφού αποφάσισες εκστρατεία κατά του Βιτέλιου, που τον θεωρείς ομοίωμα του Νέρωνα, κάνε αυτό που έχεις αποφασίσει, γιατί είναι σωστό, ομως και τα επόμενα πρέπει να είναι σωστά. Οι Ρωμαίοι έχουν μεγάλη εκτίμηση για το δημοκρατικό πολίτευμα και με εκείνο το πολίτευμα πέτυχαν πολλά α π ' όσα έχουν. Γ ι ' αυτό βάλε τέλος στη μοναρχία που τόσο κατηγόρησες

161


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

162


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

και δώσε στους Ρωμαίους πολίτευμα δημοκρατικό και στον εαυτό σου την τιμή ότι εγκαινίασες για χάρη τους την ελευθερία». X X X I V . Ο Ευφράτης τόσα είπε και ο Απολλώνιος, επειδή έβλεπε ότι και ο Δίων συμφωνούσε μαζί του, κάτι που έγινε φανερό και με τα νεύματα του και με τις επιδο­ κιμασίες με τις οποίες υποδεχόταν τα λόγια του Ε υ φ ρ ά τ η , τον ρώτησε: «Μήπως θα ήθελες, Δίων, να προσθέσεις κάτι στα όσα ειπώθηκαν;» «Ναι, μα τον Δία», είπε, «και σε άλλα θα συμφωνήσω, σε άλλα θα διαφωνήσω. Ν ο μ ί ζ ω ότι κι εγώ σου έχω πει π ω ς θα ήταν πολύ καλύτερα να ρίξεις τον Νέρωνα παρά να επαναφέρεις τους Ιουδαίους στην τ ά ξ η . Εσύ όμως φαίνεται να κάνεις αγώνα ώστε να μην πέσει αυτός ποτέ" διότι όποιος επαναφέρει την τάξη στις υποθέσεις εκείνου δυναμώνει, νομίζω, τον άνθρωπο ενα­ ντίον όλων όσων εξουσιάζει με τρόπο άσχημο. Π ά ν τ ω ς την επιθετική διάθεση κατά του Βιτελίου την επαινώ. Θεωρώ όμως σημαντικότερο να μην αφήνουμε να εγκαθι­ δρύεται τυραννικό καθεστώς από το να προσπαθούμε να το καταλύσουμε. Τη δημοκρατία την ασπάζομαι —είναι κα­ τώτερη βέβαια από την αριστοκρατία, αλλά οι σώφρονες την προτιμούν από την τυραννία και την ολιγαρχία— όμως φοβάμαι μ ή π ω ς τα τυραννικά καθεστώτα έχουν διαφθείρει πια τους Ρωμαίους και έτσι ίσως είναι δύσκολη η μεταβο­ λή. Μπορεί να αδυνατούν να φερθούν ως ελεύθεροι και να μην μπορούν ούτε καν να στρέψουν το βλέμμα τους προς τη δημοκρατία όπως όσοι έχουν μείνει στο σκοτάδι δεν μπο­ ρούν να δουν σε άπλετο φως ξαφνικά. Γ ι ' αυτό λέω ότι ο Βιτέλιος πρέπει να απομακρυνθεί από την εξουσία και μακάρι αυτό να γίνει όσο το δυνατόν γρηγορότερα και καλύτερα πιστεύω ωστόσο ότι, αν και πρέπει να προετοι­ μαστείς σαν να πρόκειται να πολεμήσεις, να μην εξαγγεί-

163


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

164


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

λεις πόλεμο εναντίον του αλλά τιμωρία, σε περίπτωση που αρνείται να εγκαταλείψει την εξουσία" κι αν τον πιάσεις, κάτι που νομίζω ότι θα κάνεις χωρίς καθόλου κόπο, τότε πρέπει να δώσεις στους Ρωμαίους το δικαίωμα να επιλέ­ ξουν το πολίτευμα τους" κι αν επιλέξουν δημοκρατία, να σεβαστείς την απόφαση τους" αυτό θα σου φέρει μεγαλύ­ τερη δόξα α π ' όση πολλές τυραννίδες και πολλές Ολυμπιά­ δες, το όνομα σου θα γραφτεί σε όλα τα σημεία της πόλης και παντού θα στηθούν χάλκινοι ανδριάντες σου" και σε μας θα δώσεις αφορμή για λόγους εξαιτίας των οποίων δεν θα μπορούν να συγκριθούν μαζί σου ούτε ο Αρμόδιος κι ο Αριστογείτονας . Αν όμως επιλέξουν τη μοναρχία, σε ποιον άλλον μπορεί να δώσουν όλοι την εξουσία παρά σε σένα; Διότι αυτά που ήδη κατέχεις κι είσαι έτοιμος να τα παραδώσεις στον λαό, σε σένα μάλλον θα τα δώσουν παρά σε άλλον». 31

X X X V . Μετά α π ' αυτά επικράτησε σιωπή και τ ο πρό­ σωπο του βασιλιά φανέρωσε τις αντιμαχόμενες σκέψεις του" διότι, ενώ ήταν απόλυτος κυρίαρχος στο όνομα και στην πράξη, φαίνονταν σαν να προσπαθούσαν να τον απομακρύ­ νουν από την απόφαση του να παραμείνει έτσι. Τότε ο Απολλώνιος είπε: «Νομίζω ότι σφάλλετε κάνοντας κριτι­ κή στον βασιλιά για π ρ ά γ μ α τ α που έχουν ήδη αποφασιστεί και φλυαρώντας σαν παιδιά σε στιγμή ακατάλληλη. Αν είχα εγώ όση δύναμη έχει αυτός και σκεφτόμουν τι καλό να κάνω για τους ανθρώπους και μου δίνατε τέτοιες συμ­ βουλές, τότε τα λόγια σας θα έπιαναν τόπο, διότι τα φιλο­ σοφικά επιχειρήματα βελτιώνουν τους φιλοσόφους που τα ακούν. Ό μ ω ς εσείς συμβουλεύετε έναν ύπατο συνηθισμένο στην εξουσία, που απειλείται με άμεση καταστροφή, αν χάσει την εξουσία. Γιατί πρέπει να τον επιπλήττουμε, αν δεν αποδιώχνει τα δώρα της τύχης, αλλά τα δέχεται σαν

165


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

166


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΩΝ Ε'

έρθουν, κι από την άλλη σκέφτεται π ώ ς να χρησιμοποιήσει με σύνεση αυτά που έχει; Η περίπτωση είναι παρόμοια, όπως αν βλέπαμε κάποιον αθλητή, προικισμένο με ευψυχία και υψηλό ανάστημα και αρμονικές σωματικές διαστάσεις, να πηγαίνει στον Ολυμπία μέσω Αρκαδίας, κι εμείς τον πλησιάζαμε κι από τη μια τον ενθαρρύναμε εναντίον των αντιπάλων του, ενώ από την άλλη τον συμβουλεύαμε, σε περίπτωση που νικήσει στους Ολυμπιακούς αγώνες, να μην ανακηρυχθεί νικητής ούτε να δεχτεί στο κεφάλι το στεφάνι από αγριελιά" τότε θα φαινόμαστε ότι λέμε ανοη­ σίες ή παίζουμε με τον πόνο των άλλων. Έ τ σ ι , όταν κρί­ νουμε αυτόν εδώ τον άνδρα και σκεφτούμε πόσο στρατό έχει γύρω του, πόσο αστράφτει ο χαλκός των όπλων, πόσο είναι το πλήθος των αλόγων και ο ίδιος πόσο γενναίος, συνετός και αποτελεσματικός είναι στο να πετυχαίνει όσα σχεδιάζει, πρέπει να τον ωθήσουμε να πραγματοποιήσει όσα έχει προγραμματίσει, ευχόμενοι σ' αυτόν καλή τύχη και υποσχόμενοι ακόμα καλύτερες ευχές για το μέλλον. Έ χ ε τ ε ξεχάσει και κάτι ακόμη σχετικό με τον βασιλιά, ότι δηλαδή είναι πατέρας δύο παιδιών που ήδη βρίσκονται επικεφαλής στρατευμάτων και θα τον κάνουν τον χειρότε­ ρο εχθρό τους, αν δεν τους παραδώσει την εξουσία. Και τι θα απομείνει πέρα από το ν' αναγκαστεί να εμπλακεί σε πόλεμο με τους δικούς του; Αν όμως δεχτεί την εξουσία, θα τον φροντίσουν τα παιδιά του κι αυτός θα στηριχτεί σ' εκείνα και τα παιδιά του σ' αυτόν. Σ τ α πρόσωπα τους θα βρει σωματοφύλακες όχι, μα τον Δία, μισθωμένους ή εξα­ ναγκασμένους για κάτι τέτοιο ούτε με προσποιητή αφο­ σίωση, αλλά ανθρώπους δικούς του και πολύ φιλικούς. Ε γ ώ δεν νοιάζομαι για κανένα είδος πολιτεύματος γιατί ζω κάτω από την εξουσία των θεών, όμως δεν θεωρώ σωστό να καταστρέφεται το ανθρώπινο κοπάδι εξαιτίας της έλλειψης δίκαιου και συνετού βουκόλου. Διότι, όπως

167


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

168


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ο ένας που ξεχωρίζει σε αρετή αλλάζει τη δημοκρατία και την κάνει να φαίνεται εξουσία ενός άνδρα άριστου, έτσι η εξουσία του ενός, όταν αποβλέπει στο συνολικό συμφέρον, είναι δημοκρατία. Λέει π ω ς δεν ανέτρεψες τον Νέρωνα. Εσύ, Ευφράτη, το έκανες; Το έκανε ο Δίων ή ε γ ώ ; Ό μ ω ς εμάς κανείς δεν μας κατηγορεί γ ι ' αυτό ούτε μας θεωρεί δειλούς, γιατί, αν και έχουν καταλυθεί χιλιάδες τυραννίες από φιλοσόφους, εμείς χάσαμε την ευκαιρία να θεωρηθούμε αγωνιστές της ελευθερίας. Ε γ ώ π ά ν τ ω ς εναντιώθηκα στον Νέρωνα και με καυστικές παρατηρήσεις στις διαλέξεις μου έκοψα τη φόρα του ωμότατου Τιγελλίνου που μ' άκουγε" και η βοήθεια που πρ,όσφερα στον Βίνδικα στο δυτικό τ μ ή μ α της αυτοκρατορίας, συντέλεσε, θα μπορούσα να π ω , στη δημιουργία μικρού οχυρού εναντίον του Νέρωνα. Ωστόσο, ούτε θα πω ότι με αυτά έχω ανατρέψει τον τ ύ ­ ραννο ούτε και σας, επειδή δεν έχετε κάνει τέτοιες πράξεις, υπάρχει περίπτωση να σας θεωρήσω πιο μαλθακούς από όσο ταιριάζει στους φιλοσοφούντες. Είναι ίδιον του φιλο­ σόφου να λέει αυτό που σκέφτεται, όμως νομίζω π ω ς φροντίζει να μην πει κάτι ανόητο ή παρανοϊκό. Έ ν α ς ύπατος που θέλει να ανατρέψει ένα τύραννο χρειάζεται π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α πολλή σκέψη, για να κρατήσει τα σχέδια του κρυφά μέχρι τη στιγμή της δράσης, κι έπειτα χρειά­ ζεται κατάλληλο πρόσχημα για να μη θεωρηθεί επίορκος. Διότι, αν πρόκειται να σηκώσει τα όπλα εναντίον αυτού που τον ανακήρυξε στρατηγό και για χάρη του οποίου ορκίστηκε να σκέφτεται και να πράττει τα καλύτερα, π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α θα πρέπει να απολογηθεί στους θεούς και ν' αποδείξει ότι επιορκεί για χάρη των θεών. Έ π ε ι τ α σε μια τέτοια περίπτωση θα χρειαστούν πολλοί φίλοι γιατί δεν πρέπει κάποιος να προβαίνει σε τέτοιες ενέργειες ανο­ χύρωτος και απροστάτευτος, και επίσης πάρα πολλά χ ρ ή ­ ματα για να μπορέσει να πάρει με το μέρος του τους 32

169


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

170


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ισχυρούς, και μάλιστα εφόσον επιτίθεται σε άνθρωπο που έχει στην κατοχή του ολόκληρη την οικουμένη. Πόση προσπάθεια χρειάζεται γ ι ' αυτά και πόσος χρόνος! Αυτά μπορείτε να τα πάρετε όπως θέλετε, γιατί δεν καλούμαστε να ελέγξουμε τα σχέδια που αυτός είναι πιθανό να είχε στο μυαλό του, αλλά σε αυτά έβαλε το χέρι της η τ ύ χ η , χωρίς εκείνος να έχει αποφασίσει ν' αγωνιστεί ακόμα. Και ακόμη στο παρακάτω τι απάντηση θα δώσετε; Κάποιος που μέχρι χθες ήταν άρχοντας, τον στεφάνωναν οι πολίτες στα ιερά και απολάμβανε όλη τη λαμπρότητα και την αφθονία, αυτός συμβουλεύετε σήμερα να ανακηρυχθεί δημόσια ιδιώ­ της υπονοώντας ότι ανέβηκε στην εξουσία σε κρίση παρά­ νοιας; Ό π ω ς αν πραγματοποιήσει τις αποφάσεις του θα έχει δίπλα του πρόθυμους φρουρούς, στους οποίους στη­ ρίχτηκε όταν έκανε τα σχέδια τούτα, έτσι, αν αλλάξει απόφαση, θα βρει έναν εχθρό στο πρόσωπο του καθένα, που από εκείνη τη στιγμή και μετά δεν θα μπορεί να εμπιστευτεί». X X X V I . Ο βασιλιάς άκουσε με ευχαρίστηση τα λόγια του Απολλώνιου και είπε: «Ακόμα κι αν κατοικούσες στην ψυχή μου, δεν θα μπορούσες να μιλήσεις με τόση ακρίβεια για τις βαθύτερες σκέψεις μου. Σε ακολουθώ λοιπόν, γιατί θεωρώ θεϊκό οτιδήποτε προέρχεται από σένα και δίδαξε με τι πρέπει να κάνει ένας καλός βασιλιάς». Ο Απολλώνιος απάντησε: «Ζητάς π ρ ά γ μ α τ α που δεν μπορούν να διδα­ χ τ ο ύ ν διότι το να βασιλεύει κάποιος είναι από τα σπου­ δαιότερα ανθρώπινα επιτεύγματα, όμως δεν διδάσκεται. Θα σου πω όμως αυτά που, αν τα κάνεις, κατά τη γ ν ώ μ η μου θα έχεις πράξει σωστά. Μη θεωρείς πλούτο τα απο­ θέματα, γιατί δεν διαφέρουν σε τίποτε από την άμμο που μαζεύεται από δω κι από κει, ούτε αυτόν που προέρχεται από ανθρώπους που θρηνούν εξαιτίας της φορολογίας γιατί

171


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

172


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

το χρυσάφι που προέρχεται από θρήνους είναι κίβδηλο και μαύρο. Τον πλούτο θα τον χρησιμοποιήσεις καλύτερα από κάθε βασιλιά αν με αυτόν φροντίζεις για την εξασφάλιση όσων έχουν ανάγκη και για την παροχή ασφάλειας στους πλούσιους. Να φοβάσαι το δικαίωμα σου να κάνεις ό,τι θέλεις και άσκησε το με σύνεση. Μην κόβεις τα στάχυα που ξεχωρίζουν για το ύψος τους —έχει άδικο σ' αυτό ο Αριστοτέλης — αλλά κοίτα να βγάλεις τις κακές σκέψεις, όπως τα αγκάθια μέσα από τα σπαρτά. Κοίτα να σε φο­ βούνται όσοι προετοιμάζουν επαναστάσεις όχι εξαιτίας της τιμωρίας αλλά εξαιτίας της βεβαιότητας ότι θα τ ι μ ω ρ η ­ θούν . Ο νόμος, βασιλιά, και σένα να εξουσιάζει γιατί θα νομοθετήσεις με μεγαλύτερη σύνεση αν δεν περιφρονείς τους νόμους. Για την λατρεία των θεών να φροντίζεις περισσότερο από πριν, γιατί πολλά σου πρόσφεραν και πολλά ακόμη έχεις να ζητήσεις. Ό , τ ι έχει σχέση με την εξουσία κάν' το ως βασιλιάς, ό,τι έχει σχέση με το σώμα ως απλός πολίτης. Σ χ ε τ ι κ ά με τυχερά παιχνίδια και μεθύ­ σια και έρωτες και την αρνητική στάση προς αυτά, τι να συμβουλεύσω εσένα, που ακόμη και την εποχή της νεότη­ τας τα απέφυγες; Έ χ ε ι ς δύο π α ι δ ι ά , βασιλιά, γενναία, όπως λένε. Φρόντισε λοιπόν εκείνα κυρίως να εξουσιά­ ζεις, γιατί τα σφάλματα των παιδιών σου τη δική σου φήμη θα αμαυρώσουν. Μπορείς ακόμη και να τα απειλείς π ω ς δεν θα τους παραδώσεις την εξουσία αν δεν παραμεί­ νουν ενάρετα και γενναία, για να μη θεωρούν την εξουσία κληρονομιά αλλά βραβείο ανδρείας. Όσο για τις κ α τ α χ ρ ή ­ σεις που έχουν εγκατασταθεί στη Ρ ώ μ η —και είναι πολ­ λές— νομίζω, βασιλιά, π ω ς πρέπει να φροντίσεις για την εξάλειψη τους με μέτρο, καθότι είναι δύσκολο να συνετίσεις τον λαό μεμιάς. Πρέπει σιγά σιγά να βελτιώνεις τον χα­ ρακτήρα του με μέσα κρυφά και φανερά. Ας καταργήσουμε την πολυτέλεια των δούλων και των απελεύθερων, που σου 33

34

35

173


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

174


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

δίνει η εξουσία σου, συνηθίζοντας τους να είναι τόσο πιο ταπεινοί όσο πιο δυνατός αφέντης τους εξουσιάζει. Αυτό που απομένει τώρα είναι να πούμε για τους αξιωματούχους που στέλνονται στις διάφορες επαρχίες. Και δεν μιλάμε γ ι ' αυτούς που θα στείλεις εσύ, γιατί βέβαια θα τους δώσεις εξουσία με βάση την αξία τους, αλλά γ ι ' αυτούς που θα κληρωθούν για να διοικούν. Α π ' αυτούς πιστεύω ότι πρέπει να στέλνεις τους καταλληλότερους, ανάλογα με την επαρ­ χία για την οποία προορίζονται" όσοι δηλαδή μιλούν ελλη­ νικά να διοικούν Ελληνικές επαρχίες, οι Ρωμαίοι να διοι­ κούν ομογλώσσους τους και ανθρώπους που μιλούν παρό­ μοια γλώσσα. Θα σου πω γιατί μου ήρθε αυτό στο μυαλό. Τότε που ήμουν στην Πελοπόννησο, την Ελλάδα διοικούσε κάποιος που αγνοούσε τα Ελληνικά ήθη, αλλά ούτε και οι Έλληνες κατανοούσαν εκείνον. Έ κ α ν ε πολλά σφάλματα και επίσης παρεξηγήθηκε πολύ, γιατί οι συνεργάτες του και αυτοί που μοιράζονταν μαζί του τη δικαστική εξουσία, εκμεταλλεύονταν με τρόπο αθέμιτο τη δικαιοσύνη, αντιμε­ τωπίζοντας τον ηγεμόνα σαν δούλο τους. Αυτά, βασιλιά, μου ήρθαν σήμερα στον νου. Αν σκεφτώ και κάτι άλλο, θα ξανασυζητήσουμε. Τ ώ ρ α κάνε ό,τι ταιριάζει στον κάτοχο της εξουσίας για να μη θεωρηθείς από τους υπηκόους σου αμελής». X X X V I I . Ο Ευφράτης είπε: « Σ υ μ φ ω ν ώ με όλα αυτά. Τι περισσότερο θα κατάφερνα, αν επιχειρούσα να αντι­ κρούσω τέτοια διδασκαλία; Ό μ ω ς , βασιλιά, —έτσι πρέ­ πει να σε αποκαλούμε από δω και στο εξής— να επιδοκι­ μάζεις και να ασπάζεσαι την κατά φύση φιλοσοφία και αδιαφόρησε γ ι ' αυτή που διακηρύσσει π ω ς είναι θεόπνευσ τ η , διότι μας κάνουν να κομπάζουμε τα πολλά και παρά­ λογα που αυτή η ψευτοφιλοσοφία αποδίδει στο θείο». Η τελευταία αυτή παρατήρηση ειπώθηκε για τον Απολλώνιο,

175


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

176


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

ο οποίος όμως αποχώρησε μαζί με τους φίλους του, χωρίς να του δώσει σημασία, μόλις τέλειωσε η συζήτηση. Ο Ε υ ­ φράτης ήθελε να κατηγορήσει κι άλλο τον Απολλώνιο, όμως ο βασιλιάς το κατάλαβε και τον παραμέρισε λέγο­ ντας: «Φωνάξτε μέσα όσους συμμετέχουν στην εξουσία και ας σχηματιστεί το συμβούλιο μου όπως συνήθως». Έ τ σ ι λοιπόν ο Ευφράτης δεν κατάλαβε ότι το μόνο που κατάφερε ήταν να αυτοκατηγορηθεί, διότι ο βασιλιάς τον θεώρησε ζηλιάρη και κακολόγο και επίσης κατάλαβε π ω ς όσα είχε πει για την δημοκρατία δεν τα πίστευε, αλλά τα είχε πει με διάθεση αντιλογίας προς τις απόψεις του Απολλώνιου σχε­ τικά με την εξουσία. Ό μ ω ς , ο αυτοκράτορας δεν τον α­ πέρριπτε ούτε εκδήλωσε οργή γ ι ' αυτά. Ούτε και τον Δίωνα επαινούσε που συμφωνούσε με τον Ευφράτη, όμως συνέχισε να του δείχνει συμπάθεια, γιατί ήταν καλός συ­ ζητητής, απέφευγε τις προστριβές και προσέδιδε στις ομι­ λίες του τέτοια γοητεία, σαν αυτή που προκαλεί ο καπνός που βγαίνει από τις θυσίες των σφαγίων. Επιπλέον είχε το προσόν να αυτοσχεδιάζει καλύτερα α π ' όλους. Ό σ ο για τον Απολλώνιο, ο βασιλιάς όχι μόνο τον αγαπούσε, αλλά και τον άκουγε με μεγάλη προσοχή όταν μιλούσε για την αρχαιότητα, για τον Ινδό Φ ρ α ώ τ η , όταν περιέγραφε τους ποταμούς και τα θηρία της Ινδικής και πρόβλεπε όσα επιφύλασσαν οι θεοί για το βασίλειο του. Ό τ α ν ο Ουεσπασιανός εγκατέλειπε την Α ί γ υ π τ ο , αφού είχε τακτοποιήσει τις πόλεις της και την είχε ανανεώσει, ζήτησε από τον Απολλώνιο να τον συνοδεύσει, όμως αυτός δεν δέχτηκε διότι, είπε, δεν είχε δει ακόμα πόση είναι η Α ί γ υ π τ ο ς ούτε είχε επισκεφτεί τους Γυμνοσοφιστές για να μιλήσει μαζί τους, και ήταν πολύ ανυπόμονος να συγκρίνει την Α ι γ υ ­ πτιακή σοφία με την Ινδική. «Δεν έχω πιει νερό», είπε, «από τις πηγές του Νείλου». Κατάλαβε ο βασιλιάς ότι σκέφτεται να πάει στην Αιθιοπία και του είπε: «Εμένα -

177


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

178


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

θα με θυμάσαι;» «Σίγουρα, μα τον Δία», του απάντησε, «αν παραμείνεις καλός βασιλιάς και θυμάσαι τον εαυτό σου». X X X V I I I . Μετά α π ' αυτά ο βασιλιάς θυσίασε στο ιερό και δημόσια υποσχέθηκε δώρα στον Απολλώνιο. Τότε αυτός, σαν να ήθελε να ζητήσει κάτι, ρώτησε: «Τι δώρα θα μου κάνεις, βασιλιά;» « Τ ώ ρ α δέκα», απάντησε, «όταν έρθεις όμως στη Ρ ώ μ η , όλα τα υπάρχοντα μου». Ο Απολ­ λώνιος είπε: «Πρέπει λοιπόν να διαχειρίζεσαι με φειδώ τα υπάρχοντα σου σαν δικά μου και να μην διασπαθίζεις τ ώ ρ α αυτά που θα μου αποδοθούν στο σύνολο τους. Ό μ ω ς , βα­ σιλιά, φρόντισε περισσότερο αυτούς γιατί φαίνεται π ω ς έχουν ανάγκη». Λέγοντας αυτά έδειχνε τον Ευφράτη και τους γυρω του. Ο βασιλιάς τους προέτρεψε να ζητήσουν ανενδοίαστα ό,τι θέλουν και ο Δίων του είπε κοκκινίζοντας: «Συμφιλίωσε με, βασιλιά, με τον δάσκαλο Απολλώνιο, γιατί φάνηκε ότι διαφώνησα μαζί του, κάτι που δεν είχε συμβεί ποτέ πριν». Ο βασιλιάς τον επαίνεσε και του είπε: «Αυτό το ζήτησα χθες και ισχύει" τ ώ ρ α ζήτα δωρεά». Ο Δίων είπε: «Ο Λασθένης κατάγεται από την Απάμεια της Βιθυνίας. Ή τ α ν σύντροφος μου στη φιλοσοφία, όμως αγά­ πησε τη χλαμύδα και τη στρατιωτική ζωή. Τ ώ ρ α λένε ότι πάλι ξύπνησε η αγάπη του για τη φιλοσοφία, γ ι ' αυτό απάλλαξε τον από τα στρατιωτικά καθήκοντα, γιατί αυτό θέλει. Σε μένα θα κάνεις μεγάλη χάρη κάνοντας τον πάλι άνδρα ενάρετο και κείνος θα ζήσει όπως επιθυμεί». «Τον απαλλάσσω», είπε ο βασιλιάς, «και επιπλέον του π α ρ α χ ω ­ ρώ τα προνόμια των αποστράτων, επειδή είναι φίλος της σοφίας και δικός σου». Μετά στράφηκε προς τον Ευφράτη, που είχε συντάξει επιστολή με τα αιτήματα του και νόμιζε ότι θα τη διαβάσει ο βασιλιάς ιδιαιτέρως. Ό μ ω ς ο βασι­ λιάς, θέλοντας να ακούσει κριτικές, τη διάβασε σε όλους

179


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

180


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

δημοσίως. Αποδείχτηκε ότι ο Ευφράτης ζητούσε κάποια π ρ ά γ μ α τ α για τον εαυτό του και κάποια για τους άλλους. Οι δωρεές που ζητούσε ήταν χρήματα και υπόσχεση για χρήματα. Ο Απολλώνιος γέλασε και είπε: «Συμβούλευες για δημοκρατία ενώ επρόκειτο να ζητήσεις τόσα π ρ ά γ μ α τ α από τον βασιλιά;». X X X I X . Αυτά είναι όσα βρήκα σχετικά με τη διαφω­ νία του Απολλώνιου και του Ευφράτη. Ό τ α ν αποχώρησε ο βασιλιάς, συνεχίστηκαν οι επιθέσεις του ενός προς τον άλλο στα φανερά, ο Ευφράτης με οργή και κακολογίες, ο Απολλώνιος αντίθετα ασκώντας φιλοσοφικό έλεγχο. Τις κατηγορίες του προς τον Ευφράτη, ότι δηλαδή η συμπε­ ριφορά του ήταν ανάρμοστη σε φιλόσοφο, μπορούμε να τις μάθουμε από τις πολλές επιστολές που ο Απολλώνιος του έστειλε. Ό σ ο για μένα, ας τον αφήσω κατά μέρος, διότι δεν ήταν στις προθέσεις μου να συκοφαντήσω αυτό τον άνδρα, αλλά να κάνω γνωστή τη ζωή του Απολλώνιου σε όσους την αγνοούν. Σ χ ε τ ι κ ά με αυτό που λέγεται για το ξύλο που σήκωσε κατά του Απολλώνιου κάποτε όταν αυτός μιλούσε, δεν το κατέβασε, άλλοι λένε εξαιτίας της δεινότητας αυτού που επρόκειτο να χτυπηθεί, εγώ όμως πιστεύω εξαιτίας λογικής σκέψης εκείνου που θα έδινε το χ τ ύ π η μ α , λογική που τελικά επικράτησε στην οργή που τον είχε καταβάλει. X L . Ο Απολλώνιος θεωρούσε τη φιλοσοφία του Δίωνα ρητορικότερη και προορισμένη κυρίως για να προκαλεί ευχαρίστηση, γ ι ' αυτό λένε π ω ς τον συμβούλευε λέγο­ ντας: «Κοίταξε να διασκεδάζεις τους ανθρώπους με αυλό ή με λύρα παρά με τα λόγια». Σε πολλά σημεία των επιστολών του προς τον Δίωνα στηλιτεύει αυτή τη δημαι

36

γωγια .

181


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

182


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

X L I . Θέλω να εξηγήσω γιατί δεν ξανασυναντήθηκε με τον βασιλιά ούτε τον επισκέφθηκε μετά την Α ί γ υ π τ ο , αν και εκείνος τον κάλεσε πολλές φορές με επιστολές. Ο Νέρων άφησε ελεύθερη την Ελλάδα —πράξη συνετή, ξένη προς τον χαρακτήρα του— και οι πόλεις ξαναβρήκαν τον παλιό αττικό και δωρικό χαρακτήρα τους. Ό λ α κυλούσαν αρμονικά και ειρηνικά, έτσι όπως ποτέ παλιά δεν γινόταν στην Ελλάδα. Ό μ ω ς με τον ερχομό του Ουεσπασιανού αυτή η κατάσταση ανατράπηκε με το πρόσχημα της εκδή­ λωσης επαναστάσεων και άλλων, που δεν δικαιολογούσαν όμως τόση οργή. Αυτά όχι μόνο στους παθόντες αλλά και στον Απολλώνιο φάνηκαν ασυμβίβαστα με το ήθος της βασιλείας, γ ι ' αυτό έγραψε στον βασιλιά τα εξής: Ο Απολλώνιος χαιρετά τον βασιλιά Ουεσπασιανό. Υποδούλωσες, όπως λένε την Ελλάδα, και νομίζεις π ω ς έχεις κάτι περισσότερο από τον Ξέρξη. Σου διαφεύγει όμως π ω ς έχεις λιγότερα από τον Νέρωνα γιατί ο Νέρων την είχε στα χέρια του, αλλά την άφησε ελεύθερη. Να είσαι καλά». Στον ίδιο. Προκάλεσες την αντιπάθεια των Ελλήνων γιατί από ελεύθερους τους έκανες δούλους. Τι σου χρειάζεται λοιπόν η συναναστροφή μαζί μου; Να είσαι καλά. ^ Στον ίδιο. Ο Νέρων με παιγνιώδη διάθεση ελευθέρωσε τους Έ λ λ η ­ νες, εσύ τους υποδούλωσες με κάθε σοβαρότητα. Να είσαι καλά. Γι' αυτούς τους λόγους κατηγορούσε ο Απολλώνιος τον Ουεσπασιανό. Ό τ α ν όμως άκουσε ότι στη συνέχεια ο βα­ σιλιάς βελτίωσε την τακτική του στη διακυβέρνηση, δεν έκρυβε τη χαρά του, θεωρώντας το γεγονός ευεργεσία προς τον ίδιο.

183


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

184


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

X L I I . Έ ν α περιστατικό ακόμη θεωρήθηκε θαυμαστό κατά τη διάρκεια της παραμονής του Απολλώνιου στην Α ί γ υ π τ ο . Κάποιος οδηγούσε με λουρί ένα ήμερο λιοντάρι σαν να ηταν σκυλί. Το ζώο έκανε χαρές όχι μόνο στο αφεντικό του αλλά και σε όποιον πλησίαζε. Γύριζαν τις πόλεις για ελεημοσύνη και το λιοντάρι γινόταν δεκτό ακό­ μη και.-βτα ιερά, γιατί ήταν καθαρό. Δεν έγλειφε το αίμα από τους βωμούς ούτε ορμούσε στα γδαρμένα και τεμα­ χισμένα σφάγια, αλλά τρεφόταν με μελόπιτες, ψωμί, ξη­ ρούς καρπούς και μαγειρεμένο κρέας. Επίσης το είχαν δει να πίνει κρασί χωρίς να επηρεάζεται η συμπεριφορά του. Ενώ καθόταν ο Απολλώνιος στο ιερό, τον πλησίασε και τριβόταν στα γόνατα του. Οι περισσότεροι νόμισαν π ω ς ζητάει τροφή, ο Απολλώνιος όμως είπε: «Μου ζητάει το λιοντάρι να σας κάνω να αντιληφθείτε τίνος ανθρώπου την ψυχή έχει. Είναι λοιπόν ο Α μ α σ ι ς , ο βασιλιάς της Α ι γ ύ ­ πτου στον Σα'ίτη νομό». Ό τ α ν άκουσε αυτά τα λόγια το λιοντάρι, βρυχήθηκε θλιμμένα και θρηνητικά, γονάτισε και άρχισε να θρηνεί χύνοντας δάκρυα. Ο Απολλώνιος το χάι­ δεψε και ειπε: «Φαίνεται π ω ς πρέπει να το στείλουμε στη Λ ε ο ν τ ό π ο λ η και να το αφιερώσουμε στο ιερό, διότι δεν πρέπει ενας βασιλιάς, που μεταμορφώθηκε στο βασιλικότερο ζ ώ ο , να γυρίζει εδώ κι εκεί ζητιανεύοντας, σαν τους επαίτες ανθρώπους». Τότε οι ιερείς συγκεντρώθηκαν και θυσίασαν προς τιμή του Αμασι. Στόλισαν το θηρίο με περιλαίμιο και ταινίες και το έστειλαν στην Α ί γ υ π τ ο ψάλ­ λοντας με τη συνοδεία αυλών προς τιμή του. 37

38

X L I I I . Αφού ασχολήθηκε αρκετά με τις υποθέσεις της Αλεξάνδρειας, ο Απολλώνιος ταξίδεψε στην Α ί γ υ π τ ο και π ή γ ε στην Αιθιοπία για να επισκεφτεί τους Γυμνοσοφιστές. Τον Μένιππο, επειδή ήδη είχε αποκτήσει διαλεκτική ικανότητα και μεγάλη ευχέρεια λόγου, τον άφησε εκεί για

185


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

186


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ε'

να παρακολουθεί τον Ευφράτη. Τον Διοσκουρίδη, επειδή έβλεπε π ω ς δεν έδειχνε μεγάλη προθυμία να φύγει από εκεί, τον απάλλαξε από το ταξίδι. Τους υπόλοιπους τους συγκέντρωσε, διότι, ενώ τον είχαν εγκαταλείψει μερικοί στην Αρικία, είχαν έρθει σ' αυτόν άλλοι περισσότεροι, και τους μίλησε για το ταξίδι αρχίζοντας έτσι: «Για σας, άνδρες, χρειάζομαι Ολυμπιακό πρόλογο και τέτοιος θα μπορούσε να είναι ο εξής: Οι Ηλείοι τους αθλητές, όταν πλησιάζει ο καιρός των Ολυμπιακών αγώνων, τους γυμνά­ ζουν για τριάντα μέρες στην ίδια την πατρίδα τους. Ό τ α ν είναι καιρός για τη διεξαγωγή των Πυθίων, οι κάτοικοι των Δελφών και όταν είναι καιρός των Ισθμίων οι Κορίν­ θιοι τους συγκεντρώνουν και τους λένε: " Π η γ α ί ν ε τ ε στο στάδιο και αγωνιστείτε σαν άνδρες άξιοι για ν ί κ η " . Οι Ηλείοι όμως, όταν πηγαίνουν στην Ολυμπία, λένε στους αθλητές τα εξής: Αν έχετε προετοιμαστεί όσο χρειάζεται για να έρθετε στην Ολυμπία και έχετε αποβάλει κάθε ραθυμία και δειλία, προχωρήστε με θάρρος. Όσοι δεν προ­ ετοιμάστηκαν με τέτοιο τρόπο ας πάνε όπου θέλουν». Οι συγκεντρωμένοι αντιλήφθηκαν το νόημα των λόγων του και γύρω στους είκοσι έμειναν μαζί με τον Μένιππο. Οι υπόλοιποι, δέκα νομίζω, προσευχήθηκαν στους θεούς και, αφού έκαναν θυσίες σαν αυτές που γίνονται για την έναρξη του πλου, αναχώρησαν κατευθείαν για τις πυραμίδες, πάνω σε καμήλες, έχοντας τον Νείλο στα δεξιά τους. Σε πολλά μέρη διέσχισαν το ποτάμι με βάρκες για να γνωρίσουν καθετί μέσα σ' αυτό. Δεν προσπέρασαν σιωπηλά καμία πόλη, κανένα ιερό και τέμενος που συναντούσαν στην Αί­ γ υ π τ ο , αλλά για το καθένα είχαν να μάθουν ή να πουν μια ιερή ιστορία" και το πλοίο στο οποίο επέβαινε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος έμοιαζε με την ιερή τ ρ ι ή ρ η . 39

187


ζ

188


ΒΙΒΛΙΟ Ζ'

I. Η Αιθιοπία βρίσκεται στο δυτικό μέρος όλης της γ η ς , όπως η Ινδική στο ανατολικό. Σ τ η ν περιοχή της Μερόης συνορεύει με την Αίγυπτο και, αφού διέρχεται από ένα τ μ ή μ α της άγνωστης Λιβύης, καταλήγει στη θάλασσα την οποία οι ποιητές ονομάζουν Ωκεανό, δίνοντας αυτό το όνομα στο σύνολο του νερού που περιβάλλει τη γ η . Η Αιθιοπία παρέχει στην Αίγυπτο τον Νείλο, που ξεκινάει από την περιοχή των Καταδούπων (καταρρακτών), και το χ ώ μ α με το οποίο γεμίζει όλη την Αίγυπτο κατά τις πλημμύρες του το φέρνει από την Αιθιοπία. Το μέγεθος αυτής της χώρας δεν μπορεί να συγκριθεί με το μέγεθος της Ινδικής, όπως δεν μπορεί και καμία άλλη από τις ηπείρους που είναι ονομαστές στους ανθρώπους" ούτε κι αν τη φανταστούμε ενωμένη με ολόκληρη την Α ί γ υ π τ ο , γιατί μπορούμε να θεωρήσουμε ότι κάτι τέτοιο κάνει ο ποταμός, και πάλι και οι δυο μαζί δεν μπορούν να συγκρι­ θούν με την Ινδία" τόσο μεγάλη είναι αυτή. Ό μ ω ς οι ποταμοί Νείλος και Ινδός μοιάζουν μεταξύ τους, αν το καλοσκεφτούμε' ποτίζουν τις περιοχές στις οποίες κυλούν όταν είναι καλοκαίρι, τότε που το νερό είναι απαραίτητο στη γ η . Είναι τα μόνα ποτάμια όπου ζουν κροκόδειλοι και ιπποπόταμοι και υπάρχουν και για τα δύο αντίστοιχα τελετουργικά έθιμα" πολλές δηλαδή επικλήσεις των Ινδών

189


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

190


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

γίνονται και στην περίπτωση του Νείλου. Η ομοιότητα των δύο χωρών πιστοποιείται από τα αρώματα τους, πι­ στοποιείται επίσης από τα λιοντάρια και από τους ελέφα­ ντες που και στις δύο πιάνονται και χρησιμοποιούνται στις δουλειές. Υπάρχουν ακόμη θηρία, που δεν βρίσκονται σε άλλα μέρη, άνθρωποι μαύροι, που δεν κατοικούν σε άλλες ηπείρους, η φυλή των Πυγμαίων και των ανθρώπων που συνεννοούνται γαβγίζοντας με διάφορους τρόπους και άλλα τέτοια θαυμαστά. Οι γρύπες των Ινδών και τα μυρμήγκια των Αιθιόπων, αν και διαφέρουν στην μορφή, επιθυμούν ίδια π ρ ά γ μ α τ α , όπως λέγεται, γιατί θεωρούνται από τους ποιητές και των δύο περιοχών φύλακες του χρυσού και αφοσιωμένοι στις χρυσοφόρες φλέβες. Ό μ ω ς να μη μακρη­ γορήσω άλλο γ ι ' αυτά. Θα συνεχίσω τη διήγηση μου και θα ακολουθήσουμε την πορεία του Απολλώνιου. 1

II. Ό τ α ν έφτασε στα σύνορα Αιγύπτου-Αιθιοπίας, που ονομάζονται Συκάμινο, συνάντησε χρυσό, ασήμι, λινάρι, ελεφαντόδοντο, μύρο και αρώματα. Ή τ α ν όλα παρατημέ­ να σε ένα σταυροδρόμι και θα εξηγήσω τον λόγο, γιατί αυτό το έθιμο ισχύει και σε μας. Οι Αιθίοπες συγκεντρώ­ νουν τα προϊόντα που παράγει η χώρα τους και κατόπιν οι Αιγύπτιοι, αφού τα πάρουν, συγκεντρώνουν στο ίδιο μέρος δικά τους προϊόντα ίσης αξίας ανταλλάσσοντας αυτά που έχουν με όσα δεν έχουν. Οι κάτοικοι των συνόρων δεν είναι πια κατάμαυροι, αλλά, ενώ έχουν παρόμοιο χ ρ ώ μ α με τη φυλή τους, είναι πιο ανοιχτόχρωμοι από τους Αιθίοπες και πιο σκουρόχρωμοι από τους Αιγυπτίους. Ο Απολλώνιος, όταν αντιλήφθηκε το είδος του εμπορίου, είπε: «Οι καλοί μας οι Έλληνες λένε ότι δεν μπορούν να ζήσουν αν ο οβολός δεν γεννάει οβολό και αν δεν ανεβάσουν τις τιμές στα εμπορεύματα τους πουλώντας τα στη λιανική ή κ ρ α τ ώ ­ ντας τα στις αποθήκες" ο ένας ισχυρίζεται ότι έχει κόρη

191


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

192


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

της παντρειάς, ο άλλος ότι έχει γιο που τώρα γίνεται άνδρας, ο άλλος ότι έχει να πληρώσει τη συνεισφορά του, ο άλλος ότι χτίζει σπίτι, ο άλλος ότι ντρέπεται να φανεί χειρότερος διαχειριστής του χρήματος από τον πατέρα του. Τι καλά που θα ήταν αν σταματούσε ο πλούτος να χαίρει τόσης τιμής και άνθιζε η ισότητα και ο μαύρος σίδηρος αφηνόταν στη γ η . Οι άνθρωποι θα ομονοούσαν και όλη η γη θα ήταν μία χώρα». 2

III. Ενώ έκανε τέτοιες συζητήσεις παίρνοντας αφορμή, όπως συνήθιζε, από διάφορα περιστατικά, προχωρούσε προς τον Μέμνονα' οδηγός του ήταν ένας νέος Αιγύπτιος για τον οποίο ο Δάμις αναφέρει τα εξής: ονομαζόταν Τ ι μασίων, μόλις είχε περάσει την ηλικία του εφήβου και βρισκόταν πια στην ακμή της νιότης του. Ή τ α ν συνετός, όμως είχε μια μητριά που ήταν ερωτευμένη μαζί του. Α υ τ ή , εξαιτίας της αδιαφορίας του, είχε στρέψει τον π α ­ τέρα του εναντίον του, χωρίς να σκαρφιστεί τίποτα α π ' όσα είχε κάνει η Φαίδρα , αλλά τον κατηγορούσε για θηλυπρέπεια λέγοντας π ω ς προτιμά τους παιδεραστές από τις γυναίκες. Ο νέος τότε εγκατέλειψε τη Ναύκρατη, όπου είχαν γίνει όλα αυτά, και ζούσε κοντά στη Μέμφιδα. Ε ί χ ε αποκτήσει δικό του πλοίο και έκανε ταξίδια στον Νείλο. Σ τ η διάρκεια ενός ταξιδιού συνάντησε το πλοίο του Απολ­ λώνιου και κατάλαβε ότι οι επιβάτες ήταν φιλόσοφοι από τους τρίβωνες που φορούσαν και από τα βιβλία που μελε­ τούσαν. Τους παρακάλεσε να συνταξιδέψουν γιατί είχε πάθος με τη φιλοσοφία και ο Απολλώνιος είπε: «Ο νέος, άνδρες, είναι συνετός, ας αξιωθεί λοιπόν αυτό που ζητάει» και διηγήθηκε με χαμηλή φωνή στους γύρω του την ιστο­ ρία με τη μητριά, την ώρα που ο νέος έπλεε προς το μέρος τους. Ό τ α ν τα δύο πλοία βρέθηκαν δίπλα δίπλα, ο Τ ι μ α 3

193


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

194


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

σίων μπήκε στο πλοίο του Απολλώνιου και χαιρέτησε τους άνδρες, αφού προηγουμένως είπε στον κυβερνήτη του πλοίου του κάτι για το φορτίο. Ο Απολλώνιος του ζήτησε να κάτσει μπροστά του και του είπε: «Νέε Α ι γ ύ π τ ι ε , φαίνεται π ω ς είσαι ένας από τους ντόπιους. Πες μου, τι κακό ή τι καλό έχεις κάνει, για να σε απαλλάξω από τα κακά λόγω ηλικίας και να σε επαινέσω για τα καλά κά­ νοντας σε μέτοχο της φιλοσοφίας μας». Επειδή είδε ότι ο Τιμασίων κοκκίνισε και έγινε διστακτικός, μη ξέροντας αν έπρεπε να μιλήσει ή όχι, επέμενε στην ερώτηση του σαν να μην ήξερε τίποτε γ ι ' αυτόν. Τότε ο Τιμασίων αναθάρρησε και είπε: «Θεοί, τι να πω για μένα; Κακός δεν είμαι, όμως δεν ξέρω αν πρέπει να με θεωρείτε καλό γιατί βέβαια δεν είναι αξιέπαινο το να αποφεύγει κάποιος την αδικία». «Μπράβο, νέε μου», είπε ο Απολλώνιος, «μου απάντησες όπως οι Ινδοί, γιατί την ίδια άποψη έχει και ο θεϊκός Ιάρχας. Αλλά, πες μου, γιατί έχεις αυτή τη γ ν ώ μ η και από πότε; Διότι φαίνεται σαν να προσπαθείς να προφυλα­ χτείς από κάποια αμαρτία». Ο νέος τότε άρχισε να μιλά για τον έρωτα της μητριάς του και π ώ ς τον απέφυγε. Αμέσως ακούστηκαν φωνές, διότι αυτά είχαν προαναφερ­ θεί από τον Απολλώνιο με τη βοήθεια θεϊκής δύναμης. Ο Τιμασίων πήρε τον λόγο και είπε: «Τι πάθατε, εξαίρετοι άνθρωποι; Αυτά που είπα προκαλούν τόσο λίγο τον θαυ­ μασμό, νομίζω, όσο και το γέλιο». Ο Δάμις του απάντησε: «Κάτι άλλο προκάλεσε τον θαυμασμό μας που εσύ το αγνοείς προς το παρόν. Και σένα, νέε, σε επαινούμε που νομίζεις π ω ς δεν έκανες κάτι σπουδαίο». Ο Απολλώνιος ρώτησε: «Θυσιάζεις στην Αφροδίτη, νέε μου;» Κι ο Τιμιμασίων απάντησε: «Ναι, μα τον Δία, κάθε μέρα, γιατί νομίζω ότι αυτή η θεά επιδρά πολύ στις ανθρώπινες και στις θεϊκές υποθέσεις». Ο Απολλώνιος ευχαριστήθηκε π ο ­ λύ και είπε: «Πρέπει, άνδρες, να αποφασίσουμε με ψήφο­

ι 95


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

196


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

φορία να τον τιμήσουμε για τη σωφροσύνη του, περισσό­ τερο από ό,τι τον Ιππόλυτο, τον γιο του Θησέα, γιατί ο Ιππόλυτος φέρθηκε υβριστικά απέναντι στην Αφροδίτη. Ί σ ω ς γ ι ' αυτό δεν κατανικήθηκε από τις σεξουαλικές ηδο­ νές ούτε έρωτας κανείς γλεντοκόπησε ποτέ στην καρδιά του, αλλά ήταν από τη φύση του αγροίκος και άκαμπτος. Αυτός εδώ αντίθετα λέει π ω ς είναι αφοσιωμένος στη θεά, όμως δεν υπέκυψε στον έρωτα της μητριάς του. Τον απέ­ φυγε επειδή φοβήθηκε τη θεά, αν δεν προφυλασσόταν από τον άνομο έρωτα προς αυτόν. Την αποστροφή προς οποιον­ δήποτε θεό, όπως αυτή που είχε ο Ιππόλυτος προς την Αφροδίτη, δεν τη θεωρώ πράξη συνετή. Πιο συνετό είναι να μιλάμε με καλά λόγια για όλους τους θεούς, ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου υπάρχουν και βωμοί αγνώστων θεών ». Τόσο ήταν το ενδιαφέρον που έδειξε για τον Τιμασίωνα. Ό μ ω ς τον έλεγε Ιππόλυτο για τα μάτια με τα οποία είδε τη μητριά του. Επίσης φαινόταν άνθρωπος που φρόντιζε το σώμα του και προσπαθούσε να βελτιώσει την εμφάνιση του με τη γυμναστική. 4

I V . Με οδηγό αυτό τον νέο λένε ότι έφτασαν στο τ έ μ ε ­ νος του Μέμνονα. Σ χ ε τ ι κ ά με τον Μέμνονα ο Δάμις ανα­ φέρει τα εξής. Ή τ α ν γιος της Η ώ ς και δεν πέθανε στην Τροία, γιατί ποτέ δεν είχε πάει εκεί, αλλά στην Αιθιοπία, όπου βασίλευσε για πέντε γενιές. Οι Αιθίοπες, επειδή ζουν περισσότερο α π ' όλους τους ανθρώπους, κλαίνε και θρηνούν για τον Μέμνονα όπως για κάποιον που πεθαίνει πολύ νέος και πριν την ώρα του. Το μέρος, όπου στήθηκε ο ανδριά­ ντας τ ο υ , λένε π ω ς μοιάζει με αρχαία αγορά, σαν αυτές που απέμειναν από πόλεις κατοικημένες στα παλιά χρόνια, όπου σώζονται θραύσματα από κολόνες, υπολείμματα τει­ χ ώ ν , καθίσματα και παραστάδες θυρών, και αγάλματα του Ε ρ μ ή , άλλα κατεστραμμένα από χέρια και άλλα από τον 5

197


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

198


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

χρόνο. 0 ανδριάντας ήταν στραμμένος προς την ανατολή και παρίστανε νέο που δεν είχε βγάλει ακόμη γένια. Ή τ α ν κατασκευασμένος από μαύρη πέτρα. Τα δύο πόδια παρι­ στάνονταν ενωμένα σύμφωνα με την τεχνοτροπία της επο­ χής του Δαιδάλου, και τα χέρια στηρίζονταν τεντωμένα στο κάθισμα του, έτσι ώστε ενώ καθόταν, φαινόταν έτοιμος να σηκωθεί. Ακούμε πολλά για τη στάση, για την έκφραση των ματιών και π ω ς το στόμα ήταν έτοιμο να μιλήσει" όλα αυτά, τον υπόλοιπο χρόνο δεν είναι τόσο αξιοθαύμαστα, καθώς λένε. Ό τ α ν όμως φωτίστηκαν από τις ακτίνες του ήλιου την ώρα που ανέτειλε, δεν μπόρεσαν να συγκρατή­ σουν τον θαυμασμό τους" το στόμα μίλησε, αμέσως μόλις έπεσαν πάνω του οι ηλιαχτίδες, τα μάτια φάνηκαν ζωηρά και χαρούμενα στο φως, όπως των ανθρώπων που λιάζο­ νται. Τότε λένε π ω ς κατάλαβαν ότι φαινόταν να σηκώνεται όρθιος, για να αποδώσει τιμές προς τον Ή λ ι ο , όπως αυτοί που λατρεύουν τα θεία στεκόμενοι όρθιοι. Θυσίασαν λοιπόν στον Αιθίοπα Ή λ ι ο και στον Η ώ ο Μέμνονα — γ ι α τ ί έτσι έλεγαν οι ιερείς, ονομάζοντας τον Ή λ ι ο «Αιθίοπα» από το αίθω και το ζεσταίνω και τον Μέμνονα Η ώ ο από τη μητέρα του— και κατευθύνθηκαν πάνω σε καμήλες προς την περιοχή των Γυμνοσοφιστών. 6

V. Συνάντησαν έναν άνδρα ντυμένο σύμφωνα με τον τρόπο των Μεμφιτών. Μάλλον περιπλανιόταν άσκοπα π α ­ ρά πήγαινε κάπου συγκεκριμένα. Ο Δάμις τον ρώτησε ποιος είναι και γιατί περιπλανιέται. Τότε ο Τιμασίων εί­ πε: «Εμένα ρωτήστε, όχι αυτόν, γιατί δεν πρόκειται να σας μιλήσει για το πάθημα του από ντροπή για τη συμφορά που τον έχει βρει. Ε γ ώ γνωρίζω τον άνδρα και τον λυπά­ μαι, γ ι ' αυτό θα σας πω τα πάντα γ ι ' αυτόν. Σ κ ό τ ω σ ε άθελα του κάποιον Μεμφίτη και οι νόμοι των Μεμφιτών υποχρεώνουν τον εξόριστο για ακούσιο έγκλημα —καθότι

199


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

200


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

η εξορία είναι υποχρεωτική σε τέτοιες περιπτώσεις— να πάει να μείνει στους Γυμνοσοφιστές. Ό τ α ν καθαρθεί από τον φόνο, πρέπει να επιστρέψει στην πατρίδα του, καθαρός π ι α , και π ρ ώ τ α να πάει στον τάφο του θύματος και να θυσιάσει ένα μικρό ζώο. Μέχρι να γίνει δεκτός από τους Γυμνοσοφιστές, πρέπει να περιπλανιέται σε αυτά τα όρια, έως ότου νιώσουν οίκτο γ ι ' αυτόν και τον δεχτούν ως ικέτη». Τότε ο Απολλώνιος ρώτησε τον Τιμασίωνα για τη γ ν ώ μ η των Γυμνοσοφιστών σχετικά μ' αυτό τον φυ­ γ ά . «Δεν ξέρω», απάντησε ο Τιμασίων. « Ε δ ώ και επτά μήνες ικετεύει κι ακόμη δεν βρήκε λύτρωση». Ε ί π ε ο Απολλώνιος: «Μη λες σοφούς τους άνδρες που αρνούνται την κάθαρση σ' αυτόν και δεν γνωρίζουν ότι ο Φιλίσκος — το θύμα— ήταν απόγονος του Θαμού του Αιγυπτίου, ο οποίος κάποτε λεηλάτησε τη χώρα των Γυμνοσοφιστών». Ο Τιμασίων έκπληκτος είπε: «Τι λες;» «Αυτά ακριβώς που συνέβησαν, νέε μου», απάντησε ο Απολλώνιος. «Κά­ ποτε που ο Θαμούς οργάνωνε μηχανορραφίες εναντίον των κατοίκων της Μέμφιδας, οι Γυμνοσοφιστές τις αποκάλυ­ ψαν και τις σταμάτησαν. Τότε αυτός, αποτυγχάνοντας να ικανοποιήσει τις φιλοδοξίες του, λεηλάτησε όλη την περιο­ χ ή , την οποία νέμονται αυτοί, διότι με τις ληστρικές επι­ δρομές του τυραννούσε τη Μέμφιδα. Βλέπω ότι αυτός ο Φιλίσκος, τον οποίο εκείνος σκότωσε, ήταν δέκατος τρίτος απόγονος του Θαμού, επάρατος δηλαδή γ ι ' αυτούς, των οποίων τον τόπο ο Θαμούς λεηλατούσε εκείνη την εποχή. Πού είναι λοιπόν η σοφία τους; Τον άνθρωπο αυτό, που έπρεπε να τον στεφανώσουν, ακόμα κι αν είχε διαπράξει τον φόνο προμελετημένα, σε αυτόν αρνούνται την κάθαρση για φόνο ακούσιο, που διέπραξε προς όφελος τους». Ο νέος εξεπλάγη και είπε: «Ποιος είσαι, ξένε;» και ο Απολλώνιος απάντησε: «Αυτός που θα συναντήσεις στους Γυμνοσοφιστές. Επειδή δεν μου επιτρέπεται από τη θρησκεία μου να

201


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

202


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

μιλώ σε κάποιον που έχει μολυνθεί με αίμα, πες του εσύ, νέε μου, να μη χάνει το θάρρος του γιατί, αν έρθει στο μέρος όπου θα καταλύσω, θα καθαρθεί αμέσως». Π ρ α γ μ α ­ τικά, αφού ακολούθησε τη διαδικασία που έχουν καθιερώ­ σει για τις καθάρσεις ο Εμπεδοκλής και ο Πυθαγόρας , του είπε να γυρίσει στον τόπο του γιατί ήταν απαλλαγμένος πια από το αμάρτημα. 7

V I . Έ φ υ γ α ν από κει κατά την ανατολή και έφτασαν στο σπουδαστήριο των Γυμνοσοφιστών πριν από το μεσημέρι. Λένε ότι οι Γυμνοσοφιστές τούτοι κατοικούν πάνω σε κάποιο λόφο λίγο πιο πέρα από τις όχθες του Νείλου. Ως προς τη σοφία υστερούν από τους Ινδούς περισσότερο α π ' όσο υπερέχουν από τους Αιγυπτίους. Κυκλοφορούν γυμνοί, όπως οι Αθηναίοι το καλοκαίρι. Σ τ η ν περιοχή υπάρχουν λίγα δέντρα και ένα μικρό άλσος, όπου συγκεντρώνονται για τις υποθέσεις που αφορούν όλους. Ιερά δεν υπάρχουν στο ίδιο μέρος, όπως στην Ινδία, αλλά σε διάφορα σημεία του λόφου, όλα άξια προσοχής, ό π ω ς λένε οι Αιγύπτιοι. Λατρεύουν τον Νείλο κυρίως, γιατί θεωρούν τον ποταμό τούτο και νερό και γ η . Καλύβες ή σπίτια δεν χρειάζονται γιατί ζουν στο ύπαιθρο, κάτω από τον ουρανό, και μόνο για τους ξένους έχουν φτιάξει ένα κατάλυμα, μια στοά όχι μεγάλου μεγέθους, ίση περίπου μ' αυτές των Ηλείων, κάτω από τις οποίες ο αθλητής περιμένει το μεσημεριανό κάλεσμα του κήρυκα. V I I . Σ' αυτό το σημείο ο Δάμις αναφέρει μια πράξη του Ευφράτη, που μπορούμε να μην τη θεωρήσουμε παιδαριώδη αλλά οπωσδήποτε ανάξια για φιλόσοφο. Επειδή ο Ε υ ­ φράτης άκουγε συχνά την επιθυμία του Απολλώνιου να συγκρίνει την Ινδική με την Α ι γ υ π τ ι α κ ή σοφία, έστειλε τον Θρασύβουλο από τη Ναυκρατίδα στους Γυμνοσοφι-

203


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

204


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

στές για να διαβάλλει τον Απολλώνιο. Ο Θρασύβουλος πήγε και είπε π ω ς θέλει να τους συναναστραφεί και π ω ς θα τους επισκεφτεί και ο Τυανέας, ο οποίος θα τους δη­ μιουργήσει ουκ ολίγα προβλήματα, γιατί αυτός έχει για τον εαυτό του μεγαλύτερη ιδέα παρά για τους Ινδούς σο­ φούς, αν και τους εκθειάζει κάθε φορά που θα ανοίξει το στόμα του, ενώ γ ι ' αυτούς έχει εφεύρει μύρια τεχνάσματα για ν' απορρίψει τα λόγια τους, και δεν παραδέχεται καμία δύναμη, ούτε του ήλιου ούτε του ουρανού ούτε της γ η ς , αλλά ισχυρίζεται ότι αυτός κινεί εκείνα και τα κρατά στο χέρι και μεταβάλλει τη θέση τους όπως θέλει. V I I I . Ο Ναυκρατίτης αράδιασε αυτά τα παραμύθια και έφυγε. Οι σοφοί πίστεψαν ότι έλεγε την αλήθεια και, όταν έφτασε ο Απολλώνιος, αρνούνταν να τον συναντήσουν, προφασιζόμενοι ότι είχαν σπουδαίες ασχολίες και ότι ήταν προσηλωμένοι σ' αυτές, κι έλεγαν ότι θα τον δεχτούν για συνομιλία, αν βρουν καιρό κι αν π ρ ώ τ α τους εξηγούσε τι θέλει και ποια επιθυμία τον έφερε ως εδώ. Έ ν α ς απεσταλ­ μένος τους είπε στον Απολλώνιο να καταλύσουν στη στοά, ο Απολλώνιος όμως απάντησε: «Δεν υπάρχει πρόβλημα στέγης, γιατί το κλίμα εδώ επιτρέπει σε όλους να ζουν γυμνοί», κατηγορώντας τους μ' αυτό τον τρόπο ότι η γύμνια τους δεν ήταν αποτέλεσμα της αντοχής τους αλλά πρακτική ανάγκη. «Δεν απορώ», συνέχισε ο Απολλώνιος, «που αγνοούν τι θέλω και για ποιο λόγο ήρθα. Π ά ν τ ω ς οι Ινδοί δεν μου έκαναν τέτοιες ερωτήσεις». I X . Ο Απολλώνιος ξάπλωσε κ ά τ ω από ένα δέντρο και άφησε τους συντρόφους του να του κάνουν διάφορες ερω­ τήσεις. Ο Δάμις πήρε παράμερα τον Τιμασίωνα και τον ρώτησε ιδιαιτέρως: «Αυτοί οι Γυμνοί, αγαπητέ μου, πες μου, μιας που τους έχεις συναναστραφεί και πρέπει να

205


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

206


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ξέρεις, σε τι είναι σοφοί;» «Σε πολλά και σπουδαία», του απάντησε. « Ό μ ω ς , καλέ μου», είπε ο Δάμις, «η συμπερι­ φορά τους προς εμάς δεν φανερώνει σοφία. Διότι την άρνηση τους να συναντήσουν τέτοιον άνδρα, φίλε μου, και να συζητήσουν για τη σοφία, και την περιφρόνηση που του δείχνουν δεν ξέρω π ώ ς αλλιώς να τις χαρακτηρίσω, φίλε μου, εκτός από αλαζονεία». «Αλαζονεία; Δεν διαπίστωσα ποτέ κάτι τέτοιο, π α ρ ' όλο που τους έχω επισκεφτεί δυο φορές. Πάντοτε ήταν μετρημένοι και ευγενικοί με τους επισκέπτες τους. Μάλιστα, πριν από πενήντα περίπου μέ­ ρες βρισκόταν εδώ ο Θρασύβουλος που δεν έχει τίποτε ξεχωριστό να επιδείξει ως προς τη φιλοσοφία και αυτοί τον δέχτηκαν με ευχαρίστηση γιατί παρουσιάστηκε ως μαθητής του Ευφράτη». Τότε ο Δάμις είπε: «Τί λες, νέε; Έ χ ε ι ς δει εσύ ο ίδιος τον Θρασύβουλο τον Ναυκρατίτη σ' αυτό το φροντιστήριο;» «Βεβαιότατα», είπε, «και μάλιστα τον κατέβασα με το δικό μου πλοίο όταν έφυγε από εδώ». «Τώρα τα καταλαβαίνω όλα, μα την Αθηνά», είπε ο Δάμις με δυνατή οργισμένη φωνή. «Φαίνεται π ω ς κάποια π α ­ νουργία έχει διαπραχθεί». Ο Τιμασίων πήρε τον λόγο και είπε: «Αυτός ο άνδρας, όταν τον ρώτησα χθες ποιος είναι, το κράτησε μυστικό. Εσύ όμως, αν δεν είναι απόρρη­ τ ο , πες μου ποιος είναι και έτσι θα μπορούσα ίσως κι ε γ ώ να βοηθήσω στην ανακάλυψη αυτού που ζητάς». Μόλις άκουσε από τον Δάμι ότι πρόκειται για τον Τυανέα είπε: «Το πέτυχες. Ο Θρασύβουλος, όταν ταξίδευε μαζί μου στον Νείλο και τον ρώτησα για τον σκοπό του ταξιδιού του, μου είπε ότι δεν το έκανε χάριν της σοφίας αλλά ότι είχε βάλει υποψίες στους Γυμνοσοφιστές για να περιφρο­ νήσουν τον Απολλώνιο όταν έρθει. Βέβαια δεν γνωρίζω την αιτία της αρνητικής στάσης του, όμως νομίζω π ω ς είναι γνώρισμα γυναικείας μικροψυχίας και αμορφωσιάς οι ανυ­ πόστατες κατηγορίες. Ε γ ώ όμως, επειδή είναι φίλοι μου,

207


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

208


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

θα τους μιλήσω και θα μάθω τις διαθέσεις τους». Ο Τ ι μ α ­ σίων επέστρεψε το δειλινό και το μόνο που είπε στον Απολλώνιο ήταν π ω ς είχε συζητήσει με τους Γυμνοσοφιστές. Στον Δάμι είπε ιδιαιτέρως π ω ς θα έρχονταν την επομένη, διαποτισμένοι από τα λόγια του Θρασύβουλου. Χ. Εκείνο το απόγευμα ασχολήθηκαν με π ρ ά γ μ α τ α μάλλον ασήμαντα, που δεν αξίζει ν' αναφέρω, και κει όπου έφαγαν κοιμήθηκαν. Μόλις ξημέρωσε, ο Απολλώνιος απέδωσε τιμές στον Ή λ ι ο όπως συνήθιζε, και στάθηκε να διαλογιστεί πάνω σε κάποιο θέμα. Τότε έφτασε τρέχοντας ο Νείλος, που ήταν ο νεότερος από τους Γυμνοσοφιστές, και είπε: «Εμείς ήρθαμε σε σένα». «Πολύ φυσικό», απά­ ντησε ο Απολλώνιος, «γιατί κι εγώ ήρθα σε σας, αφού έκανα μεγάλο θαλασσινό ταξίδι». Με αυτά τα λόγια ακο­ λούθησε τον Νείλο. Αφού αντάλλαξε χαιρετισμούς με τους σοφούς, τους οποίους συνάντησε στη στοά, ρώτησε: « Π ο ύ θα συζητήσουμε;» «Εκεί», είπε ο Θεσπέσιων, δείχνοντας το άλσος. Αυτός ο Θεσπέσιων, που ήταν ο πιο ηλικιωμένος μεταξύ των Γυμνοσοφιστών, μπήκε επικεφαλής σε όλους τους άλλους' εκείνοι τον ακολουθούσαν με τάξη και αργό βάδισμα όπως ακολουθούν οι Ελλανοδίκες τον πιο ηλικιω­ μένο μεταξύ τους. Αφού κάθισαν όπως όπως — σ' αυτό δεν είχαν τ ά ξ η — όλοι έστρεψαν τα μάτια τους στον Θεσπεσίωνα, σαν σε αυτόν που θα τους έκανε το τραπέζι με τον λόγο, κι εκείνος άρχισε έτσι: «Λένε, Απολλώνιε, ότι έχεις επισκεφτεί τα Πύθια και τα Ολύμπια. Αυτή την πληροφο­ ρία την έχουμε από τον Στρατοκλή τον Φάριο που είπε π ω ς σε συνάντησε εκεί. Σ τ α Πύθια παίζουν αυλό και λύρα, ψάλλουν ωδές και παρουσιάζουν τραγωδίες και κ ω μ ω ­ δίες. Τέλος, γίνονται αγωνίσματα στα οποία συμμετέχουν οι αθλητές γυμνοί. Αυτά αποκλείονται από την Ολυμπία ως ανάρμοστα και όχι ταιριαστά σ' εκείνο το μέρος. Μόνο

209


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

210


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

που οι αθλητές αγωνίζονται κι εκεί γυμνοί, γιατί αυτό καθιερώθηκε από τον Η ρ α κ λ ή . Ανάλογη διαφορά υπάρχει ανάμεσα στην Ινδική φιλοσοφία και τη δική μας: Οι Ινδοί, όπως αυτοί που συμμετέχουν στα Πύθια, ασχολούνται με διάφορες δ η μ α γ ω γ ί ε ς και μαγικά, ενώ εμείς είμαστε σαν τους αθλητές της Ολυμπίας, γυμνοί. Εδώ η γη δεν προ­ σφέρει στρώματα σε μας ούτε δίνει γάλα ή κρασί όπως στις Βάκχες ούτε μετεωριζόμαστε, αλλά το μόνο στρώμα μας είναι η γη κ ά τ ω από τα πόδια μας και ζούμε απολαμβά­ νοντας τα αγαθά, τα οποία η φύση παρέχει με χαρά και χωρίς να βασανίζεται χωρίς τη θέληση της. Και για να μη νομίζεις ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τεχνάσματα, πρόσε­ ξε τι θα κάνω. Εσύ, δέντρο», είπε δείχνοντας μια φτελιά, το τρίτο μετά από κείνο κάτω από το οποίο κάθονταν και συζητούσαν, «χαιρέτησε τον σοφό Απολλώνιο». Το δέντρο μίλησε, όπως το πρόσταξε, με έναρθρο γυναικείο λόγο. Αυτά τα έκανε (ο Θεσπέσιων) με την ελπίδα να αλλάξει την καλή γ ν ώ μ η που είχε ο Απολλώνιος για τους Ινδούς και διηγιούνταν σε όλους τα λόγια και τα έργα τους. Πρόσθεσε ακόμη ότι πρέπει οι σοφοί να αποφεύγουν τρο­ φή έμβια και να απέχουν από τον πόθο, που γεννιέται στην ψυχή από τα μάτια, καθώς επίσης και από τον φθόνο που είναι δάσκαλος των χεριών και του μυαλού στην αδικία, αλλά και από τα θαύματα και τα επιτηδευμένα τεχνάσμα­ τα, τα οποία δεν χρειάζεται η αλήθεια. «Λάβε υπόψη σου», είπε, «τον Δελφικό Απόλλωνα που το μαντείο του βρίσκε­ ται στο κέντρο της Ελλάδας. Εκεί λοιπόν, όπως και συ βέβαια θα γνωρίζεις, πηγαίνει όποιος θέλει προφητεία και απευθύνει σύντομο ερώτημα. Ο Απόλλωνας χωρίς σημεία και τέρατα αποκαλύπτει όσα γνωρίζει. Θα του ήταν βέβαια εύκολο να ταρακουνήσει συθέμελα ολόκληρο τον Παρνασό, να μεταβάλλει το νερό της Κασταλίας σε κρασί και να μην αφήσει τον Κηφισό να ρέει, όμως αποκαλύπτει την αλήθεια 8

211


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

212


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

χωρίς τέτοια επιδεικτικά τεχνάσματα. Ούτε πρέπει να πιστέψουμε ότι ο χρυσός και τα λαμπρά αφιερώματα φτά­ νουν εκεί επειδή το θέλει ούτε και ότι του προκαλεί ιδιαί­ τερη ευχαρίστηση ο ναός, ακόμη κι αν διπλασιαστεί το μέγεθος του, γιατί κάποτε αυτός ο θεός κατοίκησε σε σπίτι φ τ ω χ ι κ ό και για χάρη του χτίστηκε καλύβα, στην οποία λέγεται ότι οι μέλισσες συνέβαλαν με το κερί τους και τα πουλιά με τα φτερά τους. Η απλότητα είναι δάσκα­ λος της σοφίας, δάσκαλος της αλήθειας, και πρέπει να την επαινείς, αν θέλεις να σε θεωρούν π ρ α γ μ α τ ι κ ά σοφό, και να ξεχάσεις τους μύθους των Ινδών. Για ποιο λόγο χρειάζεται να γίνεται πολύς θόρυβος για απλά θέματα, όπως: «Κάνε αυτό ή μην το κάνεις», «Γνωρίζω ή δεν γνωρίζω», «Είναι αυτό, δεν είναι αυτό»; Τι χρειάζεται η βροντή ή μάλλον το κεραυνοβόλημα; Είδες σε εικονογραφημένα βιβλία τον Η­ ρακλή του Π ρ ό δ ι κ ο υ . Σ' αυτά ο Ηρακλής παρουσιάζεται ως έφηβος που δεν έχει αποφασίσει ακόμη για την πορεία της ζωής του και η αρετή και η κακία προσπαθούν να τον πάρει καθεμιά με το μέρος της. Η κακία είναι στολισμένη με χρυσάφια και περιδέραια, με πορφυρό ένδυμα, με κόκ­ κινα βαμμένα μάγουλα, με πλεγμένα μαλλιά και βαμμένα μάτια φοράει ακόμα και χρυσά πέδιλα, γιατί παριστάνεται να περπατά περήφανα με αυτά. Η αρετή παρουσιάζεται σαν γυναίκα που έχει κοπιάσει πολύ κι έχει βλέμμα σκληρό έχει επιλέξει για στολίδι της την ισχνότητα και είναι ξυπόλητη και ταπεινά ντυμένη και θα φαινόταν γ υ ­ μνή, αν δεν έδινε τόση σημασία στη γυναικεία ευπρέπεια. Τ ώ ρ α και συ, Απολλώνιε, φαντάσου τον εαυτό σου να στέκεται ανάμεσα στην Ινδική σοφία από τη μία και τη δική μας από την άλλη, και να ακούς από την π ρ ώ τ η υποσχέσεις ότι θα σου στρώσει άνθη να κοιμηθείς και, μα τον Δία, ότι θα σε ποτίσει με γάλα και θα σε θρέψει με κηρήθρα, ότι θα σε προμηθεύσει ακόμα και με νέκταρ 9

10

-

-

213


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

214


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

και φτερά, όποτε θέλεις, και ότι θα φέρει τρίποδες, όταν πίνεις, και θρόνους χρυσούς, και δεν θα κοπιάσεις για τίποτα, αφού όλα θα σου έρχονται αυτόματα. Η δική μας σοφία από την άλλη μεριά λέει ότι πρέπει να κοιμάσαι χ ά μ ω , στη βρωμιά, να φαίνεσαι να μοχθείς γυμνός, όπως εμείς, να μη θεωρείς αγαπητό ούτε ευχάριστο οτιδήποτε έχεις αποκτήσει χωρίς κόπο, να μην είσαι αλαζόνας ούτε κυνηγός της ματαιοδοξίας και τέλος να προφυλάγεσαι από τα όνειρα και τα οράματα που σε κάνουν να αεροβατείς. Αν επιλέξεις όπως ο Ηρακλής και δείξεις ατσαλένια θέληση να μην ατιμάζεις την αλήθεια και να μην αποποιείσαι την απλότητα της φύσης, τότε μπορείς να πεις ότι έχεις νική­ σει πολλά λιοντάρια, ότι έχεις αποκεφαλίσει πολλές ύδρες και Γηρυόνες και Νέσσους κι έχεις κάνει όλους τους άθλους που έκανε κι εκείνος" αν όμως αποδεχτείς τους περιπλανώμενους μάγους, θα κολακεύσεις απλώς μάτια και αυτιά, δεν θα θεωρηθείς σοφότερος από κανέναν άλλο και θα μπορεί να σε κατατροπώσει οποιοσδήποτε Α ι γ ύ ­ πτιος γυμνός φιλόσοφος». 11

X I . Μόλις σταμάτησε ο Θεσπέσιων να μιλά, όλοι στρά­ φηκαν προς τον Απολλώνιο. Οι σύντροφοι του γνώριζαν π ω ς θα απαντήσει και οι γύρω από τον Θεσπεσίωνα απο­ ρούσαν για το τι απάντηση μπορούσε να δώσει. Ο Απολ­ λώνιος επαίνεσε την ευφράδεια και το σθένος του συνομι­ λητή του και είπε: « Έ χ ε ι ς να προσθέσεις κάτι άλλο;» « Ό χ ι , μα τον Δ ί α » , απάντησε. « Ό , τ ι είχα να π ω , το εί­ π α » . «Μήπως κάποιος άλλος Αιγύπτιος;» ρώτησε. « Ε ­ ξέφρασα εγώ τη γ ν ώ μ η όλων», είπε. Ο Απολλώνιος σ ώ ­ πασε για λίγο, συγκεντρώθηκε και άρχισε να λέει τα εξής: « Ό σ α ειπώθηκαν ορθά και με πνεύμα φιλοσοφικό για τον Ηρακλή και την εκλογή την οποία έκανε, σύμφωνα με τον Πρόδικο, σε εφηβική ηλικία, σοφοί Αιγύπτιοι, δεν ταιριά-

215


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

216


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ζουν καθόλου στην περίπτωση μου. Δεν ήρθα να με συμ­ βουλεύσετε για τη ζωή μου, γιατί έχω κάνει τις επιλογές μου από καιρό. Είμαι μεγαλύτερος από όλους σας, εκτός από τον Θεσπεσίωνα, και θα μπορούσα κάλλιστα εγώ να σας συμβουλέψω σχετικά με την επιλογή της σοφίας, αν δεν είχατε ήδη κάνει και σεις τις επιλογές σας. Επειδή είμαι όμως αρκετά μεγάλος και έχω φτάσει σε τέτοιο επίπεδο σοφίας, δεν θα διστάσω να σας ορίσω ελεγκτές της δικής μου απόφασης και να σας αποδείξω ότι σωστά επέλεξα και τίποτε καλύτερο δεν έχω σκεφτεί ως τώρα. Διακρίνοντας κάτι σπουδαίο στη διδασκαλία του Π υ θ α γ ό ­ ρα και κάποια μυστική σοφία που τον έκανε να γνωρίζει όχι μόνο ποιος ήταν τώρα ο ίδιος αλλά και ποιος είχε υπάρξει παλιά, βλέποντας ότι πλησίαζε στους βωμούς αμόλυντος και δεν μίαινε το στομάχι του με σάρκες ζ ώ ­ ων, ότι κρατούσε το σώμα του καθαρό α π ' όλα τα ενδύμα­ τα που φτιάχνονται από νεκρά ζώα, ότι ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ((έβαλε βόδι στη γλώσσα τ ο υ » , επινοώ­ ντας τη διδασκαλία της σιωπής, και ότι γενικά τα φιλοσο­ φικά του διδάγματα ήταν προφητικά και αληθινά, έτρεξα να ασπαστώ τις διδασκαλίες του, χωρίς να βρεθώ στο δίλημμα να επιλέξω αυτή τη φιλοσοφία ή κάποια άλλη, όπως εσύ λες, καλέ μου Θεσπέσιων. Η φιλοσοφία μού παρουσίαζε τις διάφορες σχολές της, περιβάλλοντας την καθεμιά με τον στολισμό που της ταίριαζε και με προέτρε­ ψε να τις κοιτάξω και να επιλέξω σωστά. Όλες κατέχονταν από σεπτή και θεϊκή ομορφιά. Μερικές ήταν τόσο εκθαμ­ βωτικές που θα έκαναν κάποιον να κλείσει τα μάτια του" ε γ ώ όμως στύλωσα τα μάτια μου σε όλες, αφού με ενθάρ­ ρυναν κι οι ίδιες, πλησιάζοντας και προκηρύσσοντας τις δωρεές που θα μου έκαναν. Η μία μου υποσχόταν να με κατακλύσει με πλήθος ηδονών χωρίς να κοπιάσω καθόλου" η άλλη ότι θα μου δώσει ανάπαυση μετά από τον μόχθο" η 12

217


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

218


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

τρίτη ότι θα μου προσφέρει και ευφροσύνη αναμεμειγμένη με τον μ ό χ θ ο , και παντού διαφαίνονταν ηδονές και απε­ ριόριστη ελευθερία στην απόλαυση του στομάχου και φαι­ νόταν π ω ς και τον πλούτο τον είχα ήδη στο χέρι και τα μάτια μου δεν χρειάζονταν χαλιναγώγηση, αλλά επιτρέπο­ νταν και οι έρωτες και οι πόθοι και τα τέτοιου είδους π ά θ η . Μόνο μία υπερηφανευόταν ότι θα με συγκρατήσει από τέτοια π ρ ά γ μ α τ α , ήταν όμως παράτολμη, υβριστική και παραγκώνιζε όλες τις άλλες. Αναγνώρισα τότε τη μορφή της ανείπωτης σοφίας, η οποία είχε κατακτήσει κάποτε και τον Πυθαγόρα* στεκόταν μόνη της, ξεχωριστά από το πλήθος, κι έμενε σιωπηλή. Ό τ α ν κατάλαβε ότι δεν συμπα­ ρατάσσομαι με τις άλλες κι ότι ωστόσο ακόμα δεν ήξερα τα δικά της χαρακτηριστικά, είπε: «Νέε μου, εγώ είμαι δυσάρεστη και γ ε μ ά τ η κόπους. Όποιος με ακολουθήσει πρέπει με τη θέληση του να απαρνηθεί κάθε τροφή από έμψυχα ζώα, να ξεχάσει το κρασί και να μη θολώνει το ποτήρι της σοφίας, που έχει θέση στις ψυχές όσων δεν αγγίζουν κρασί* δεν θα τον κρατήσει ζεστό κανένα π α ν ω ­ φόρι ούτε μάλλινο ύφασμα που προέρχεται από έμψυχο. Του δίνω υποδήματα από π ά π υ ρ ο και θα κοιμάται όπως τύχει, και αν καταλάβω ότι υποχωρεί σε σεξουαλικές ηδονές, έχω βάραθρα, όπου τον οδηγεί η δικαιοσύνη, θεράπαινα της σοφίας, και τον σπρώχνει κ ά τ ω . Είμαι τόσο σκληρή με αυτούς που επιλέγουν τις δικές μου αρχές, ώστε τους βάζω και δεσμά στη γλώσσα. ,Μάθε όμως τι θα κερδίσεις αν υπομείνεις όλα αυτά: Σωφροσύνη και αίσθη­ μα δικαίου, δεν θα ζηλεύεις κανένα, θα σε φοβούνται οι τύραννοι μάλλον παρά θα υποτάσσεσαι σ' αυτούς, θα ευ­ χαριστείς τους θεούς με μικρές θυσίες περισσότερο από αυτούς που κάνουν χοές με αίμα ταύρου και, αν είσαι αμόλυντος, θα σου δώσω το χάρισμα να προβλέπεις. Θα γεμίσω τα μάτια σου με φως και έτσι θα βλέπεις τον θεό, 13

14

219


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

220


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

θα αναγνωρίζεις τον ήρωα και θα αποκαλύπτεις τα φαντά­ σματα όμοια με σκιές που παρουσιάζονται με ανθρώπινες μορφές». Αυτή την επιλογή έκανα για τη ζωή μου, σοφοί Αιγύπτιοι, σωστή και σύμφωνη με τα κηρύγματα του Πυθαγόρα" την ακολούθησα πιστά και δεν μετάνιωσα. Γιατί έγινα όλα όσα μπορεί να γίνει ένας φιλόσοφος και απέκτησα όλα όσα είπε ότι θα δώσει στον φιλόσοφο. Φι­ λοσόφησα για τη γένεση της τέχνης και πού ανάγει τις πρώτες αρχές της και συμπέρανα π ω ς είναι έργο χαρισμα­ τικών ανθρώπων που έχουν μελετήσει διεξοδικά την ψυχή, της οποίας οι π η γ έ ς ύπαρξης βρίσκονται στο αθάνατο και το αγέννητο μέρος της. Αυτά τα λόγια δεν βρήκαν σύμφω­ νους τους Αθηναίους. Την εξαίρετη και πάνσοφη διδασκα­ λία του Πλάτωνα για την ψ υ χ ή την παραποίησαν προ­ σάπτοντας απόψεις σχετικά με την ψυχή, αντίθετες μ' αυτή και ψεύτικες. Έ π ρ ε π ε όμως να αναρωτηθεί κάποιος αν υπάρχει τελικά κάποια πόλη, κάποιο έθνος ανθρώπων, που να συμφωνούν όλοι, ανεξαρτήτου ηλικίας, σχετικά με την ψυχή και να μη λέει ο καθένας τα δικά του. Παρα­ συρμένος από τη νιότη μου και την απειρία μου στράφηκα σε σας, επειδή υπήρχε φήμη για τις πολλές και υπερφυσι­ κές γνώσεις σας και όλα αυτά τα εξέθεσα στον δάσκαλο μου. Εκείνος μου είπε: «Αν τυχόν είχες τάση να ερωτευτείς και ήσουν στην ηλικία που οι άνθρωποι ερωτεύονται, και συναντούσες κάποιο ωραίο νέο που θα σε προσέλκυε, τον ρωτούσες για την κ α τ α γ ω γ ή του, σου έλεγε π ω ς είναι γιος ιππέα ή στρατηγού και π ω ς οι παππούδες του υπήρξαν χορηγοί και συ στη συνέχεια τον αποκαλούσες απόγονο τριήραρχου ή φύλαρχου, νομίζεις π ω ς θα τον κέρδιζες μ' αυτό τον τρόπο ή θα του προκαλούσες αηδία ονομάζοντας τον νέο όχι με το όνομα του πατέρα του αλλά δίνοντας του γονείς νόθους και ποταπούς; Αν λοιπόν σε προσέλκυσε η σοφία την οποία ανακάλυψαν οι Ινδοί, θα την αποκαλείς με 15

221


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

222


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

το όνομα όχι των φύσει αλλά των θέσει πατέρων της, δίνοντας έτσι στους Αιγυπτίους μεγαλύτερο δώρο α π ' ό,τι αν συνέβαινε σ' αυτούς πάλι αυτό που λένε ot ποιητές τους, ότι δηλαδή τα νερά του Νείλου κατά την άνοδο της στάθμης τους βρέθηκαν αναμεμειγμένα με μέλι;» Αυτά τα λόγια μ' έκαναν να στραφώ προς τους Ινδούς πριν από σας, γιατί μπορούν να συλλαμβάνουν λεπτότερα νοήματα και είναι ορθότερες οι απόψεις τους σχετικά με τη φύση και τις γνώμες των θεών διότι ζουν κοντά στους θεούς και στις αρχές της θερμής και ζωογόνου ουσίας. Ό τ α ν τους συνά­ ντησα, τα λόγια τους μου προκάλεσαν κάτι ανάλογο μ' αυτό που λέγεται π ω ς προκάλεσε η σοφία του Αισχύλου στους Αθηναίους. Ο Αισχύλος ήταν τραγικός ποιητής και επειδή αντιλαμβανόταν π ω ς η τέχνη αυτή είναι ακόμα σε πρωτόγονο στάδιο και δεν έχει μπει ακόμα σε τ ά ξ η , ελάτ­ τωσε τα μέρη του χορού, που ήταν πολύ εκτεταμένα, επινόησε τους διάλογους των υποκριτών, εγκαταλείπο­ ντας τις μακροσκελείς μονωδίες, και εισήγαγε τη διάπρα­ ξη φόνων πίσω από τη σκηνή, ώστε να μην παρουσιάζονται μπροστά στα μάτια των θεατών. Αν και όλα αυτά δεν είναι στερημένα σοφίας, ωστόσο ίσως θα μπορούσε να τα έχει σκεφτεί και κάποιος άλλος, λιγότερο ικανός ποιητής. Ε­ κείνος όμως, λαμβάνοντας υπόψη του τι είναι ο ίδιος ώστε να εκφράζεται με τρόπο αντάξιο σε δημιουργό τραγωδίας, λαμβάνοντας υπόψη του και τι είναι η τέχνη, ότι από τη φύση της είναι πιο κοντά στα μεγαλειώδη παρά στα τα­ πεινά και π ο τ α π ά , φρόντισε ώστε η ενδυμασία και τα προσωπεία να μοιάζουν με τη μορφή των ηρώων και ανέ­ βασε τους υποκριτές σε εξέδρα, ώστε να μοιάζουν στο ανάστημα μ' εκείνους" ήταν ακόμα ο πρώτος που στόλισε τις θεατρικές ενδυμασίες, έτσι ώστε να δημιουργούν στους θεατές εντύπωση ανάλογη με τους ήρωες και τις ηρωίδες που παριστάνονταν. Για όλα αυτά οι Αθηναίοι τον θεωρού-

223


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

224


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

σαν πατέρα της τραγωδίας και συνέχισαν και μετά τον θάνατο του να τον καλούν στα Διονύσια όπου τα έργα του ξαναδιδάσκονταν και ξανακέρδιζαν. Ωστόσο μια τρα­ γωδία, έστω και καλογραμμένη, έχει λίγη χάρη και παρέχει ευχαρίστηση για μικρό διάστημα της ημέρας, όπως είναι σύντομος και ο χρόνος διεξαγωγής των Διονυσίων . Η φιλοσοφία όμως όπως τη δίδασκε ο Πυθαγόρας και με θεϊκά νοήματα όπως διατυπώθηκαν από τους Ινδούς με την επίδραση του Πυθαγόρα, δεν παρέχει ευχαρίστηση μόνο για σύντομο χρονικό διάστημα αλλά για χρόνο απε­ ριόριστο και ανυπολόγιστο. Δεν είναι λοιπόν παράλογο, νομίζω, που ακολούθησα φιλοσοφικό σύστημα τόσο καλά δουλεμένο, το οποίο οι Ινδοί ανέβασαν σε υψηλή και θεία μηχανή και μετά το οδήγησαν στη σκηνή με το εκκύκλημ α . Ή ρ θ ε τώρα η στιγμή να μάθετε ότι δίκαια τους θαύμασα και δίκαια τους θεωρώ σοφούς και μακάριους. Είδα άνδρες να κατοικούν στη γη και όχι πάνω σ' αυτή, να είναι μέσα σε τ ε ί χ η , χωρίς τ ε ί χ η , να μην έχουν τίποτε και να έχουν τα π ά ν τ α . Αν νομίζετε π ω ς μιλώ αινιγμα­ τικά, αυτό είναι κάτι που επιτρέπει η Πυθαγόρεια φιλοσο­ φία, διότι μας δίδαξε να μιλάμε με αινίγματα θεωρώντας τον λόγο δάσκαλο της σιωπής. Κάποτε κι εσείς υποστηρί­ ζατε την Πυθαγόρεια φιλοσοφία, τότε που επαινούσατε τους Ινδούς, γιατί υπήρξατε παλιά Ινδοί. Κατόπιν, από ντροπή για τον λόγο για τον οποίο η γη οργίστηκε μαζί σας κι εσείς φτάσατε εδώ, θελήσατε να θεωρείστε οτιδή­ ποτε άλλο παρά Αιθίοπες προερχόμενοι από τις Ινδίες και καταβάλατε κάθε προσπάθεια γ ι ' αυτό. Γι' αυτό γ υ μ ν ω ­ θήκατε από όσα είχατε από κει, σαν να μπορούσατε να απαλλαγείτε έτσι και από την Αιθιοπική ιθαγένεια, και αποφασίσατε να τιμάτε τους θεούς σύμφωνα με τα Α ι γ υ ­ πτιακά ήθη παρά με τα δικά σας' γ ι ' αυτό επίσης αρχίσατε να λέτε ιστορίες ανάξιες για τους Ινδούς, νομίζοντας ότι 16

17

18

19

225


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

226


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

δεν κατηγορείτε και τους εαυτούς σας, ενώ είχατε προέλθει από εκείνους που κατηγορούσατε. Η συμπεριφορά σας καθόλου δεν βελτιώθηκε από τότε, αφού και σήμερα κά­ νατε επίδειξη της τάσης σας για κατηγόριες και κοροϊδίες, ισχυριζόμενοι π ω ς τίποτα σπουδαίο δεν κάνουν οι Ινδοί παρά μόνο προκαλούν εντυπώσεις και εκμαυλίζουν τα μά­ τια και τα αυτιά. Τη δική μου σοφία ακόμη δεν τη γ ν ω ­ ρίσατε και γ ι ' αυτό αδιαφορείτε για τη φήμη που τη συ­ νοδεύει. Ε γ ώ πάντως δεν θα μιλήσω καθόλου για τον εαυτό μου, γιατί δεν θέλω να διαψεύσω την ιδέα που έχουν οι Ινδοί για μένα, όμως δεν σας επιτρέπω να ασχολείστε με τους Ινδούς και να τους κατηγορείτε. Αν κάποιος από σας έχει τη σοφία του άνδρα από την Ι μ έ ρ α , ο οποίος συνέ­ θεσε ωδή για την Ελένη με περιεχόμενο αντίθετο προς προηγούμενο ποίημα και την ονόμασε παλινωδία, είναι τώρα η κατάληλη στιγμή να πείτε κι εσείς: «Δεν είναι αληθής ο λόγος αυτός» και να αλλάξετε την τωρινή σας γ ν ώ μ η προς το καλύτερο γ ι ' αυτούς τους ανθρώπους. Και αν αγνοείτε την τέχνη της παλινωδίας, τουλάχιστον πρέπει να λυπηθείτε αυτούς τους άνδρες τους οποίους αξιώνοντας οι θεοί με όσα έχουν κι οι ίδιοι δεν περιφρόνησαν όσα έχουν κι εκείνοι γευτεί. Αναφέρθηκες, Θεσπέσιων, και στην Π υ ­ θία, που μιλά απλά και χωρίς τεχνάσματα, και έφερες ως παράδειγμα τον ναό που κατασκευάστηκε από κερί και φτερά. Εμένα αυτό δεν μου φαίνεται άτεχνο και απλοϊκό, γιατί το 20

«φέρτε πουλιά φτερά και μέλισσες κερί» ταιριάζει σε κάποιον που φτιάχνει σπίτι και τη μορφή του σπιτιού. Ο θεός όμως, επειδή το θεώρησε ταπεινό και κατώτερο από τη σοφία του, θέλησε κι άλλο ναό κι άλλο, μεγάλους αυτούς και ίσαμε εκατό πόδια, και λένε μάλιστα π ω ς σε έναν α π ' αυτούς έχουν αφιερωθεί χρυσές σουσουράδες που, κατά κάποιο τρόπο, έχουν την πειθώ των Σειρή-

227


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

228


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ν ω ν . Συγκέντρωσε επίσης ο θεός τα ωραιότερα αφιερώ­ ματα για στολίδια του ναού του και δεν αρνήθηκε τις προσφορές τεράστιων αγαλμάτων που παρίσταναν θεούς, ανθρώπους, άλογα, ταύρους και άλλα ζ ώ α ούτε έδιωξε τον Γλαύκο που ήρθε με μια βάση για κ ρ α τ ή ρ α , ούτε και τον πίνακα της άλωσης της Τροίας, τον οποίο ο Π ο λ ύ γ ν ω τ ο ς ζωγράφισε εκεί. Νομίζω πάντως π ω ς δεν θεωρούσε τον χρυσό της Λυδίας στολίδι της Πυθίας, αλλά τον δεχόταν για το χατίρι των Ελλήνων, για να τους υποδείξει, φαντά­ ζομαι, μ' αυτό τον τρόπο τα πλούτη των βαρβάρων, έτσι ώστε να ορέγονται εκείνα, αντί να λεηλατούν ο ένας του άλλου. Έ τ σ ι υιοθέτησε τον Ελληνικό τρόπο διακόσμησης, που ταίριαζε και με τη δική του σοφία, κι έτσι ομόρφυνε τον ναό του. Πιστεύω π ω ς και οι χρησμοί ήταν έμμετροι από αγάπη προς τον καλλωπισμό, διότι, αν κάτι τέτοιο δεν ευσταθούσε, οι απαντήσεις του θα ήταν του τύπου: κάνε αυτό ή μην το κάνεις, πήγαινε ή μην πας, κάνε συμμάχους ή μην κάνεις. Αυτές είναι βέβαια σύντομες απαντήσεις ή, όπως λέτε και σεις, γυμνές, όμως ο θεός επέλεξε τον ποι­ ητικό τρόπο έκφρασης για να φαίνεται π ο μ π ώ δ η ς και πιο ευχάριστος σ' αυτούς που ρωτούν και παίρνουν απαντήσεις. Αρνείται π ω ς υπάρχει κάτι που δεν το γνωρίζει, αφού λέει π ω ς έχει μετρήσει και γνωρίζει και τον αριθμό των κόκ­ κων της άμμου αλλά και τα βάθη της θάλασσας . Μ ή π ω ς κι αυτά τα θεωρείς τερατολογίες που ο Απόλλων απαγγέλει τους χρησμούς του με τρόπο μεγαλόπρεπο και με φρόνημα υψηλό; Αν δεν δυσαρεστηθείς μ' αυτά που θα π ω , Θεσπέ­ σιων, υπάρχουν γυναίκες ηλικιωμένες που κρατώντας κό­ σκινα πηγαίνουν στους ποιμένες και στους βουκόλους και γιατρεύουν τα άρρωστα ζ ώ α με τη μαντική, όπως λένε. Προβάλλουν την αξίωση να θεωρούνται σοφές, και μάλι­ στα πιο σοφές από τους γνήσιους μάντεις. Αυτή την εντύ­ π ω σ η δίνετε και σεις σε μένα συγκρινόμενοι με τη σοφία 2

-

22

23

24

229


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

230


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

των Ινδών. Οι Ινδοί είναι θείοι και στολισμένοι κατά τον τρόπο του ναού της Πυθίας, ενώ εσείς... τέλος πάντων δεν θα πω τίποτε περισσότερο γιατί μ' αρέσει ν' αποφεύγω τις κακολογίες, όπως και οι Ινδοί, και αυτό το χαρακτηριστικό θέλω να υπηρετεί αλλά και να καθοδηγεί τη γλώσσα μου, επιδιώκοντας ό,τι είναι στο πλαίσιο των δυνατοτήτων μου, επαινώντας το και α γ α π ώ ν τ α ς το και αφήνοντας αμόλυντο από ψόγο ό,τι δεν μου είναι εφικτό. Εσύ, Θεσπέσιων, ευχαριστιέσαι να ακούς από τον Ό μ η ρ ο για τη χώρα των Κυκλώπων, ότι δηλαδή σε γη άσπαρτη κι ακαλλιέργητη κατοικούν οι πιο άγριοι και άνομοι ; Και αν κάποιοι Ηδωνοί ή Λυδοί βακχεύουν, πιστεύεις π ω ς θα τους δώσει η γη πηγές που βγάζουν γάλα και κ ρ α σ ί και θα τους πο­ τίσει, ενώ θα στερήσει τα δώρα, που μόνη της απλόχερα παράγει, από αυτούς που ενθουσιάζονται με κάθε είδους σοφία; Τρίποδες που έρχονται μόνοι τους υπάρχουν συχνά στα συμπόσια των θεών και ο Άρης, αν και αμαθής και εχθρικός προς τον Ή φ α ι σ τ ο , δεν τον έχει κατηγορήσει που τους έ φ τ ι α ξ ε ούτε είναι δυνατό να άκουσαν ποτέ οι θεοί τέτοια κατηγορία: «Διαπράττεις αδικία, Ή φ α ι σ τ ε , στολί­ ζοντας το συμπόσιο των θεών και περιβάλλοντας το με θαύματα». Ούτε ποτέ κατηγορήθηκε που φτιάχνει χρυσές δούλες, ότι τ ά χ α ευτελίζει το υλικό, επειδή έδωσε πνοή στον χρυσό. Διότι όλες οι τέχνες έχουν σκοπό τον στολι­ σμό, γιατί και η επινόηση των τεχνών για τον στολισμό έγινε. Ό μ ω ς και το να κυκλοφορεί κάποιος ξυπόλυτος, να φοράει τρίβωνα και να κρατά σακίδιο είναι επινόηση κά­ ποιου τρόπου διακόσμησης. Το να κυκλοφορεί όμως κά­ ποιος γυμνός, όπως εσείς, μοιάζει με εμφάνιση ανεπιτή­ δευτη και απλή, όμως κι αυτό εφευρέθηκε για στολισμό και δεν εξαιρείται κι αυτό από την φράση «καθένας με την αλαζονεία τ ο υ » . Ας έχουν έτσι όπως είναι καθιερωμένες η λατρεία του Ή λ ι ο υ και οι πατροπαράδοτες συνήθειες των 25

26

27-

28

231


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

232


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

Ινδών και ό,τι άλλο ευχαριστεί τον θεό αυτό" γιατί οι χθόνιοι θεοί πάντα θα προτιμούν βαθιές τρύπες μέσα στη γη και τις τελετουργίες στα κοιλώματα της γ η ς , όμως του Ή λ ι ο υ όχημα είναι ο αέρας και όσοι θέλουν να τον εξυ­ μνούν με τρόπο αντάξιο του πρέπει να σηκώνονται από τη γη και να μετεωρίζονται μαζί με τον θεό. Αυτό είναι κάτι που θέλουν όλοι, αλλά μόνο οι Ινδοί μπορούν και το π ε τ υ ­ χαίνουν». X I I . Ο Δάμις, όταν άκουσε αυτά τα λόγια, ανέπνευσε με ανακούφιση. Τα λόγια του Απολλώνιου είχαν τόσο πολύ αναστατώσει τους Αιγυπτίους, ώστε ο Θεσπέσιων, αν και μαύρος, κοκκίνησε φανερά και οι υπόλοιποι δεν μπορούσαν να κρύψουν την έκπληξη τους γ ι ' αυτά που με τόσο σθένος και ευφράδεια είχε αναπτύξει ο Απολλώνιος. Ο νεότερος από τους Αιγυπτίους, που ονομαζόταν Νείλος, αναπήδησε, λένε, από θαυμασμό, και πήγε προς το μέρος του Α π ο λ λ ώ ­ νιου. Του έδωσε το χέρι του και του ζήτησε να του μιλήσει για τις συνομιλίες που είχε με τους Ινδούς. Ο Απολλώνιος του είπε: «Δεν θα μπορούσα να σου κρύψω τίποτα γιατί, όπως βλέπω, σ' αρέσει ν' ακούς και έχεις διάθεση ν' απο­ δεχτείς κάθε είδους σοφία». Είπε ακόμη π ω ς δεν θα κα­ τακλύσει με τους λόγους εκείνων τον Θεσπεσίωνα ούτε και κανέναν άλλο που θεωρεί ανοησία την Ινδική σοφία. Τότε ο Θεσπέσιων είπε: «Αν ήσουν έμπορος ή ναυτικός και έφερ­ νες κάποιο εμπόρευμα από την Ινδία, θα είχες την αξίωση να το δεχτούμε αβασάνιστα, χωρίς να πάρουμε γεύση και δείγμα α π ' αυτό, μόνο και μόνο επειδή έρχεται από τους Ινδούς;» Ο Απολλώνιος πήρε τον λόγο και είπε: «Θα το έδινα σε όσους το ζητούσαν. Αν όμως ερχόταν κάποιος στην παραλία, μόλις αγκυροβολούσε το καράβι μου, και κατηγορούσε το εμπόρευμα και το διέβαλλε ότι τ ά χ α προ­ έρχεται από τόπο που τίποτα καλό δεν παράγει, επέπληττε

233


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

234


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

κι εμένα, ότι έκανα το θαλασσινό ταξίδι για εμπορεύματα ασήμαντα και έπειθε και τους υπόλοιπους να έχουν την ίδια γ ν ώ μ η , νομίζεις π ω ς κάποιος που ερχόταν σε τέτοιο λιμάνι θα έριχνε άγκυρα και θα έδενε τα παλαμάρια, ή μάλλον θα σήκωνε τα πανιά και θα ξανοιγόταν πάλι στο πέλαγος, εμπιστευόμενος τα αγαθά του στους ανέμους με μεγαλύ­ τερη χαρά παρά σε ανθρώπους ανίκανους να κρίνουν και αφιλόξενους;» « Ό μ ω ς ε γ ώ » , είπε τότε ο Νείλος, «πιάνω τα παλαμάρια και σε Ι κ ε τ ε ύ ω , καπετάνιε, άφησε με να π ά ρ ω μερίδιο από το εμπόρευμα που φέρνεις και ευχαρί­ στως θα επιβιβαστώ μαζί σου στο δικό σου πλοίο ως απλός επιβάτης, που θα προσέχει και θα κρατά στη μνήμη του το εμπόρευμα σου». X I I I . Ο Θεσπέσιων, θέλοντας να θέσει τέρμα σ' αυτή τη συζήτηση, είπε: «Χαίρομαι, Απολλώνιε, που δυσαρεστή­ θηκες με όσα άκουσες. Έ τ σ ι θα μπορέσεις να καταλάβεις γιατί και εμείς δυσαρεστηθήκαμε που κατηγόρησες τη δική μας σοφία χωρίς να τη γνωρίσεις». Αυτά τα λόγια προκά­ λεσαν προς στιγμήν έκπληξη στον Απολλώνιο, αφού δεν είχε μάθει ακόμα τίποτε σχετικό με την ενέργεια του Θρασύβουλου και του Ευφράτη. Ό μ ω ς μάντεψε τι είχε συμβεί, όπως το συνήθιζε, και είπε: «Οι Ινδοί, Θεσπέ­ σιων, ποτέ δεν θα συμπεριφέρονταν όπως εσύ και δεν θα έδιναν σημασία στις κατηγορίες του Ευφράτη, γιατί είναι σοφοί και μπορούν να γνωρίζουν την αλήθεια εκ των προ­ τέρων. Όσο για μένα, δεν είχα ποτέ καμία προσωπική διένεξη με τον Ευφράτη. Προσπάθησα μόνο να τον απαλ­ λάξω από το πάθος του για τα χρήματα και από την τάση του να επαινεί το κέρδος από οποιαδήποτε π η γ ή . Ό μ ω ς οι συμβουλές μου δεν έπιασαν τόπο ούτε ήταν εφικτό σ εκείνον να τις ακολουθήσει. Αυτός όμως νόμισε ότι του κάνω έλεγχο και δεν χάνει ευκαιρία να επινοήσει κάτι εις

235


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

236


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

βάρος μου. Επειδή όμως σας φάνηκαν πιστευτές οι κ α τ η ­ γορίες του για το ήθος μου, έχετε υπόψη σας ότι εσάς κατηγόρησε π ρ ώ τ α κι όχι εμένα. Διότι, κατά την άποψη μου, και αυτός που κακολογείται αντιμετωπίζει κάποιους κινδύνους, όχι και μικρούς, γιατί θα προκαλέσει, πιστεύω, το μίσος, χωρίς να έχει κάνει τίποτα κακό' απαλλαγμένοι από κινδύνους όμως δεν είναι, ως φαίνεται, ούτε αυτοί που ακούν τις κακολογίες, γιατί π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α θα πιαστούν να δίνουν βάση στη συκοφαντία και να της δίνουν την ίδια αξία με την αλήθεια κι έπειτα θα φανούν επιπόλαιοι κι εύκολα παρασυρόμενοι, σφάλματα στα οποία είναι ντροπή να υποπέσει ακόμα κι ένας νέος" και θα θεωρηθούν φθονε­ ροί, γιατί επιτρέπουν στον φθόνο να τους πείθει ν' ακούνε άδικα λόγια" τελικά το μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης αυτούς βαραίνει για τις διαβολές, τις οποίες θεωρούν αλη­ θείς για άλλους" γιατί ο άνθρωπος από τη φύση του έχει την τάση να διαπράττει ευκολότερα τα σφάλματα, που πιστεύει ότι διέπραξαν άλλοι. Μακάρι ποτέ να μη γίνει τύραννος άνθρωπος επιρρεπής σε αυτά ούτε να γίνει επι­ κεφαλής δημοκρατικής πολιτείας, διότι και η δημοκρατία γίνεται στα χέρια του τυραννίδα, ούτε να γίνει δικαστής, γιατί δεν θα αναγνωρίσει σε καμία περίπτωση την αλήθεια" μακάρι να μη γίνει ούτε καπετάνιος πλοίου, γιατί το π λ ή ­ ρωμα θα κάνει ανταρσία, και να μη γίνει ούτε στρατηγός, γιατί θα φέρει νίκη στον αντίπαλο" αλλά ούτε και φιλόσο­ φος να γίνει διότι οι απόψεις του θα απέχουν πολύ από την αλήθεια. Ο Ευφράτης σας στέρησε το δικαίωμα να θεω­ ρείστε σοφοί. Γιατί π ώ ς είναι δυνατόν κάποιοι που πίστε­ ψαν ψευτιές να έχουν την αξίωση να θεωρούνται σοφοί; Δεν έχουν απομακρυνθεί από τη σοφία έχοντας πειστεί για π ρ ά γ μ α τ α απίθανα;» Ο Θεσπέσιων, προσπαθώντας να η­ ρεμήσει τον Απολλώνιο, είπε: «Αρκετά μιλήσαμε για τον Ευφράτη και για λόγια μικρόψυχα. Είμαστε διατεθειμένοι

237


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

238


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

να συμφιλιώσουμε εσένα κι εκείνον γιατί θεωρούμε δείγμα σοφίας το να προσπαθεί κάποιος να συμβιβάσει τις διαφο­ ρές σοφών». « Ό μ ω ς » , είπε ο Απολλώνιος, «με σας, ποιος θα με συμφιλιώσει; Το θύμα των συκοφαντιών πρέπει να έχει διάθεση εχθρική εξαιτίας της ψ ε υ τ ι ά ς » . . . «Ας είναι», είπε ο Απολλώνιος, «ας συνεχίσουμε τη συζήτηση, γιατί έτσι μπορεί να γεφυρωθεί η διαφορά μας». 29

X I V . Ο Νείλος, που επιθυμούσε σφοδρά να ακούσει τον άνδρα, είπε: «Εσύ πρέπει να αρχίσεις τη συζήτηση και να μας διηγηθείς το ταξίδι σου στην Ινδία και τις σπουδαίες, σίγουρα, συζητήσεις που έκανες εκεί». « Ε γ ώ » , είπε ο Θεσπέσιων, «θέλω πολύ να ακούσω και για τη σοφία του Φραώτη γιατί εσύ λέγεται ότι φέρνεις από τους Ινδούς δείγματα των λόγων του». Ο Απολλώνιος ξεκίνησε τη διήγηση του από τα γεγονότα της Βαβυλώνας και εξιστό­ ρησε τα πάντα. Όλοι προσηλωμένοι τον άκουγαν με ευχα­ ρίστηση. Το μεσημέρι η συγκέντρωση διαλύθηκε, γιατί εκείνη την ώρα και οι Γυμνοσοφιστές πηγαίνουν στα ιερά. X V . Την ώρα που ο Απολλώνιος και οι σύντροφοι του δειπνούσαν, ήρθε ο Νείλος κρατώντας ψωμί, λαχανικά και ξηρούς καρπούς, μερικά από τα οποία κρατούσε ο ίδιος και τα υπόλοιπα άλλοι, και είπε πολύ ευγενικά: «Αυτά τα στέλνουν οι σοφοί, ως απόδειξη φιλοξενίας σε σας και σε μένα' διότι κι εγώ θα φάω μαζί σας, όχι απρόσκλητος όπως λένε, αλλά καλεσμένος από τον εαυτό μου». «Νέε μου, μας φέρνεις πολύ ωραίο δώρο φιλοξενίας», είπε ο Απολλώνιος, «κι αυτό είσαι εσύ και το ήθος σου. Μοιάζεις με άδολο φιλόσοφο που ασπάζεται την Ινδική και Πυθα­ γόρεια φιλοσοφία. Κάτσε λοιπόν εδώ και φάε μαζί μας». «Θα κ ά τ σ ω » , είπε, «όμως τα φαγητά σου δεν είναι αρκετά για να με χορτάσουν». «Φαίνεσαι λαίμαργος και φοβερός

239


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

240


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

φαγάς», είπε. «Φοβερότατος», είπε ο νέος, «γιατί ενώ έβαλες μπροστά μου τόσα πολλά και εξαίσια φαγητά, δεν έχω χορτάσει ακόμα και μετά από λίγο θα έρθω πάλι να ξαναφάω. Δεν θα πεις π ω ς είμαι αχόρταγος και φοβερός φαγάς;» «Φάε με την ψυχή σου», είπε ο Απολλώνιος, «κι αφορμές για συζήτηση θα υπάρξουν και από σένα και από μένα». X V I . Μόλις απόφαγαν, είπε ο Νείλος: «Μέχρι τώρα ήμουν ταγμένος στον στρατό των Γυμνοσοφιστών και έ­ νωνα τις δυνάμεις μου μ' εκείνους ως οπλισμένος ελαφρά ή με σφενδόνη. Τ ώ ρ α όμως θα γίνω οπλίτης με βαρύ οπλι­ σμό και η δική σου ασπίδα θα με στολίζει». «Νομίζω όμως», είπε ο Απολλώνιος, « π ω ς σ' αυτή την π ε ρ ί π τ ω ­ ση, Αιγύπτιε, ο Θεσπέσιων και οι υπόλοιποι θα σε κ α τ η ­ γορήσουν π ω ς δέχτηκες τον δικό μας τρόπο ζωής χωρίς να φροντίσεις να μας γνωρίσεις καλά και π ω ς κάνεις επιλογή πολύ σπουδαία για τη ζωή σου, χωρίς να το καλοσκεφτείς». « Σ υ μ φ ω ν ώ » , είπε, «αλλά, αν πρόκειται να κ α τ η ­ γορηθώ που κάνω αυτή την επιλογή, ίσως κατηγορηθώ και αν δεν την κάνω και μάλλον θα δώσουν αφορμή για κ α τ η ­ γορία, αν κάνουν την ίδια επιλογή με μένα. Διότι δικαιο­ λογημένα θα κατηγορηθούν εκείνοι, που, αν και πιο ηλικιω­ μένοι και σοφότεροι από μένα, δεν έκαναν από παλιά την επιλογή που κάνω ε γ ώ τ ώ ρ α καθότι, π α ρ ' όλα τα πλεο­ νεκτήματα τους, δεν κατάφεραν να διαλέξουν αυτό που θα βελτίωνε την κατάσταση τους». «Λαμπρά μίλησες, νέε, όμως πρόσεξε μήπως ακριβώς εξαιτίας της τόσης ωριμό­ τητας και σοφίας τους θεωρηθεί π ω ς εκείνοι κάνουν τη σωστή επιλογή και δικαιολογημένα αρνούνται τη διδασκα­ λία μου και μ ή π ω ς εσύ φανείς π ω ς πήρες πιο παράτολμη θέση κάνοντας τους υποδείξεις αντί να τους ακολουθείς». Ο Αιγύπτιος απέφυγε ν' απαντήσει άμεσα σε αυτές τις από-

241


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

242


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ψεις του Απολλώνιου και είπε: « Ό σ ο καιρό έπρεπε ως νέος να συμβαδίζω με τους μεγαλύτερους μου, το έκανα" και όσο καιρό νόμιζα ότι αυτοί έχουν σοφία, που δεν είχαν άλλοι άνθρωποι, τους ακολουθούσα πιστά. Αφορμή γι αυτή τη συμπεριφορά μου ήταν το εξής περιστατικό: Κά­ ποτε ο πατέρας μου με δική του πρωτοβουλία έκανε ταξίδι στην Ερυθρά. Ή τ α ν καπετάνιος στο πλοίο που στέλνουν οι Αιγύπτιοι στους Ινδούς. Ή ρ θ ε σε επαφή με τους Ινδούς των παραλίων και όταν επέστρεψε, ανέφερε ιστορίες για κείνους παρόμοιες με τις δικές σου. Ακούγοντας λοιπόν από τον πατέρα μου ότι οι Ινδοί είναι οι πιο σοφοί άνθρω­ ποι και ότι οι Αιθίοπες είναι Ινδοί άποικοι που ακολουθούν την πατροπαράδοτη σοφία και κρατούν τους δεσμούς με την προγονική γ η , μόλις μεγάλωσα λίγο, εγκατέλειψα την πατρική περιουσία σ' αυτούς που την ήθελαν και γυμνός ήρθα κοντά σ' αυτούς τους Γυμνούς. Σκοπός μου ήταν να γνωρίσω τη διδασκαλία των Ινδών ή κάποια συγγενική. Μου φαίνονταν μεν σοφοί, αλλά όχι με τον τρόπο των Ινδών και, όταν τους ρωτούσα γιατί δεν διδάσκουν την Ινδική φιλοσοφία, η απάντηση ήταν κατηγορίες σε βάρος των Ινδών, παρόμοιες μ' αυτές που άκουσες και εσύ σή­ μερα. Πάντως, με κράτησαν κοντά τους εμένα, που είμαι νέος ακόμα, όπως βλέπεις, διότι φοβήθηκαν, υποθέτω, μήπως φύγω από αυτούς και π ά ω στην Ερυθρά, όπως κάποτε ο πατέρας μου. Και, μα τους θεούς, θα το έκανα, και θα έφτανα μέχρι τον λόφο των σοφών, αν δεν σε έστελνε εδώ κάποιος θεός για να με βοηθήσεις. Τ ώ ρ α μπορώ να γ ε υ τ ώ την Ινδική σοφία χωρίς να ταξιδέψω στην Ερυθρά ούτε να μπλεχτώ σε περιπέτειες με τους κατοίκους του Κόλπου. Δεν είναι λοιπόν σημερινή επιλο­ γ ή , αλλά από παλιά είχα επιλέξει αυτά που περίμενα ότι θα βρω αλλά δεν βρήκα. Τι το κακό, αν διαψεύδεται κάποιος, να επανέρχεται στην αρχική του επιδίωξη; Πού είναι το

243


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

244


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

θράσος, πες μου, αν άλλαζα και σ' εκείνους μυαλά και τους συμβούλευα να υιοθετήσουν αυτά που έχω κι εγώ υιοθετή­ σει; Δεν μπορεί κανείς ν' απορρίψει την πιθανότητα να έχουν οι νέοι κάποια καλύτερη ιδέα από τους ηλικιωμέ­ νους και όποιος γίνεται σύμβουλος κάποιων για σοφία την οποία έχει ο ίδιος επιλέξει αποφεύγει τον κίνδυνο να προ­ σπαθεί να πείσει για π ρ ά γ μ α τ α που ο ίδιος δεν έχει πει­ στεί. Επίσης όποιος έχει την τύχη να αποκτήσει αγαθά και τα κρατά μόνο για τον εαυτό του, διαπράττει αδικία απέ­ ναντι στα αγαθά και τους στερεί τη δυνατότητα να παρέ­ χουν ευχαρίστηση σε περισσότερους». X V I I . Αυτά είπε ο Νείλος με όλη την ορμή της νιότης του και ο Απολλώνιος πήρε τον λόγο και είπε: «Αν τόσο πολύ σε προσελκύει η σοφία μου, δεν θα μιλήσουμε π ρ ώ τ α για την ανταμοιβή μου;» «Θα συζητήσουμε», είπε ο Νεί­ λος, «και ζήτα ό,τι θέλεις». «Σου ζ η τ ώ » , είπε, «να μείνεις σταθερός στις επιλογές που έκανες, όμως να αφήσεις ήσυ­ χους τους Γυμνοσοφιστές και να μην προσπαθείς μάταια να τους πείσεις». «Δέχομαι», είπε, «και ας είναι αυτή η ανταμοιβή σου». Αυτά είπαν και, όταν κατόπιν ο Νείλος ρώτησε τον Απολλώνιο πόσο καιρό θα μείνει στους Γ υ ­ μνούς, του απάντησε: « Ό σ ο καιρό αξίζει να παραμείνει κάποιος κοντά τους για τη σοφία τους. Μετά θα π ά μ ε στους καταρράκτες, γιατί αξίζει όχι μόνο να δούμε τις πηγές του Νείλου αλλά και να ακούσουμε το κελάρυσμά του». X V I I I . Έ τ σ ι συζήτησαν και, αφού ανέφεραν κάποια π ρ ά γ μ α τ α σχετικά με την Ινδία, κοιμήθηκαν πάνω στη χλόη. Μόλις ξημέρωσε, προσευχήθηκαν ως συνήθως και ακολούθησαν τον Νείλο που τους οδηγούσε στον Θεσπεσίωνα. Χαιρετήθηκαν μεταξύ τους και, αφού κάθισαν στο

245


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

246


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

άλσος, ξεκίνησαν τη συζήτηση. Π ρ ώ τ ο ς πήρε τον λόγο ο Απολλώνιος και είπε: «Η χθεσινή συζήτηση απέδειξε π ω ς είναι πολύ σημαντικό η σοφία να μην αποκρύπτεται. Οι Ινδοί μου δίδαξαν τη σοφία τους στον βαθμό που έκρινα π ω ς μπορούσα να την αφομοιώσω, κι εγώ θυμάμαι τους δασκάλους μου και περιοδεύω διδάσκοντας όσα άκουσα από εκείνους. Θα μπορούσατε και σεις να ωφεληθείτε, αν έφευγα από δω έχοντας γνωρίσει τη σοφίας σας, γ ι α τ ί δεν θα έπαυα να τη διαδίδω στους Έλληνες και να γ ρ ά φ ω σχετικά και στους Ινδούς». X I X . « Ρ ώ τ α » , του είπαν. « Η ομιλία ακολουθεί βέβαια μια ε ρ ώ τ η σ η » . Ο Απολλώνιος είπε: « Π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α θα σας ρωτήσω για τους θεούς, τι σας έκανε και καθιερώσατε στους ανθρώπους αυτής της χώρας, ως παραδοσιακά, άτο­ πα και γελοία είδη θεών, με λίγες μόνο εξαιρέσεις. Λίγες λέω; Ελάχιστες είναι οι περιπτώσεις που λειτουργήσατε σοφά και θεοποιήσατε αυτά που έχουν π ρ α γ μ α τ ι κ ά θεία χαρακτηριστικά. Κατά κανόνα αποδίδετε τιμές σε ζ ώ α χωρίς κρίση και ασήμαντα παρά σε θεούς». Ο Θεσπέσιων τότε προσβεβλημένος είπε: «Τα δικά σας αγάλματα π ώ ς λες ότι φτιάχνονται;» «Με τον τρόπο που είναι ο πιο κατάλληλος και θεοφιλής για τη δημιουργία θείων μορ­ φών», απάντησε ο Απολλώνιος. «Αναφέρεσαι προφανώς στα αγάλματα του Δ ί α » , είπε, «της Αθηνάς, της Κνιδίας και της Αργείας θ ε ά ς και σε όλα τα υπόλοιπα που είναι τόσο όμορφα και γεμάτα γοητεία». « Ό χ ι μόνο σ' αυτά», είπε, «αλλά και σε όσα φτιάχτηκαν σε άλλες χώρες με τον πρέποντα τρόπο. Πάντως εσείς περισσότερο γελοιοποιείτε το θείο παρά πιστεύετε σ' αυτό». «Μήπως οι καλλιτέχνες όπως ο Φειδίας και ο Πραξιτέλης», είπε «ανέβηκαν στον ουρανό και αποτύπωσαν τις μορφές των θεών και κατόπιν έφτιαξαν τα αγάλματα ή υπήρχε κάτι άλλο που επιστατού30

31

247


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

248


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

σε στην εργασία τους;» «Ναι, υπήρχε κάτι άλλο», απάντη­ σε, «κάτι που το χαρακτηρίζει η σοφία». «Και ποιο είναι αυτό;» ρώτησε. «Και μη μου πεις κάτι άσχετο με τη μίμηση». «Τα έργα τους ήταν αποτέλεσμα της φαντασίας τους. Η φαντασία είναι δημιουργός σοφότερος από τη μίμηση. Η μίμηση δημιουργεί αυτό που είδε, ενώ η φαντα­ σία και αυτό που δεν είδε. Θα συλλάβει το πρότυπο της με αναφορά σε αυτό που π ρ α γ μ α τ ι κ ά είναι και πολλές φορές η μίμηση ανακόπτεται από τρόμο, ενώ η φαντασία π ρ ο χ ω ­ ρά ατρόμητη στον στόχο που έχει βάλει. Πρέπει, πιστεύω, όταν οραματίζεται κανείς τον Δία, να τον βλέπει μαζί με τον ουρανό, τις εποχές κάι τα άστρα, όπως ο Φειδίας τότε επιδίωξε να τον παρουσιάσει κι όταν πρόκειται κάποιος να φτιάξει το άγαλμα της Αθηνάς, πρέπει να έχει στο μυαλό του στρατόπεδα και πανουργία και τέχνες, και π ώ ς ξ ε π ή ­ δησε από τον ίδιο τον Δ ί α . Αν εσύ φτιάξεις γεράκι ή κουκουβάγια ή λύκο ή σκύλο και τα πας στα ιερά στη θέση του Ε ρ μ ή , της Αθηνάς και του Απόλλωνα, μπορεί να αξίζουν ως παραστάσεις ζώων και πτηνών, όμως δεν θα έχουν καμιά απολύτως σχέση με τους θεούς». « Έ χ ω την εντύπωση», είπε ο Θεσπέσιων, « π ω ς μας κριτικάρεις απερίσκεπτα. Είναι δείγμα της Αιγυπτιακής σοφίας να μην προσβάλλουμε τις θείες μορφές και να τις παριστά­ νουμε συμβολικά, ώστε να υπονοούνται διότι έτσι θα φαί­ νονται ακόμα πιο σεβαστές». Τότε ο Απολλώνιος γέλασε και είπε: «Ανθρωποι, έχετε αποκομίσει μεγάλα κέρδη από τη σοφία των Αιγυπτίων και των Αιθιόπων, αν ο σκύλος, η ί β ι ς και ο τράγος σας φανούν πιο σεβαστά και όμοια με τους θεούς. Αυτά μου λέει τώρα ο σοφός Θεσπέσιων. Ποιος σεβασμός και ποιο δέος υπάρχει σ' αυτά; Είναι πιο λογικό τα επίορκα και ιερόσυλα έθνη, που παραμονεύουν στους βωμούς για να κλέψουν τα σφάγια, να περιφρονούν τα ιερά που έχουν τέτοιες παραστάσεις παρά να τα φοβού-

-

32

-

33

249


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

250


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

νται. Κι αν έπρεπε να γίνονται πιο σεβαστά με τρόπο υπονοούμενο, οι θεοί στην Α ί γ υ π τ ο θ' αντιμετωπίζονταν με μεγαλύτερο σεβασμό, αν δεν υπήρχε κανένα άγαλμα τους κι αν απεικονίζατε τις θεολογικές απόψεις σας με διαφορετικό τρόπο, σοφότερο και πιο μυστηριώδη. Διότι, πιστεύω, θα μπορούσατε να φτιάξετε ναούς, να κάνετε βωμούς, να θεσπίσετε ποιες θυσίες πρέπει να γίνονται και ποιες όχι και πότε και για πόσο και με ποιες λειτουρ­ γίες και τελετές ·και να μην έχετε αγάλματα, αλλά να αφήνετε -τη φαντασία των πιστών να δημιουργήσει τις μορφές των θεών" διότι ο νους δημιουργεί το περίγραμμα και την αναπαράσταση του καλύτερα από οποιοδήποτε έργο τέχνης. Εσείς όμως στερήσατε από τους θεούς το δικαίωμα να φαίνονται ωραίοι και από τους πιστούς το δικαίωμα να τους φαντάζονται ωραίους». Σ' αυτά ο Θε­ σπέσιων απάντησε: «Υπήρξε κάποιος Αθηναίος, ο Σ ω κ ρ ά ­ της, ανόητος και γέροντας σαν και μας, που θεωρούσε θεούς τον σκύλο, τη χήνα, το πλατάνι, και ορκιζόταν σ' α υ τ ά » . «Δεν ήταν ανόητος», είπε ο Απολλώνιος, «αλλά θείος και πάνσοφος. Ορκιζόταν σ' αυτά όχι γιατί τα θε­ ωρούσε θεούς, αλλά για να μην ορκίζεται στους θεούς». 34

X X . Σ τ η συνέχεια ο Θεσπέσιων, θέλοντας να αλλάξει συζήτηση, ρώτησε τον Απολλώνιο σχετικά με τα Λ α κ ω ­ νικά μ α σ τ ι γ ώ μ α τ α και αν οι Λακεδαιμόνιοι χτυπιούνται δημόσια. «Είναι αλήθεια, Θεσπέσιων», είπε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, «όσο πιο δυνατά μπορεί να χτυπήσει άνθρωπος, και μάλιστα πρόκειται για ποινή που επιβάλλεται σε ελεύθε­ ρους και επιφανείς ανθρώπους». «Και τους δούλους, όταν κάνουν σφάλμα, π ώ ς τους τιμωρούν;» ρώτησε. «Δεν τους σκοτώνουν π ι α » , είπε, «όπως επέτρεπε κάποτε η νομοθε­ σία του Λυκούργου, αλλά και σε κείνους επιβάλλεται η ποινή του μ α σ τ ι γ ώ μ α τ ο ς » . «Οι υπόλοιποι Έλληνες τι γ ν ώ -

251


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

252


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

μη έχουν γ ι ' αυτά;» ρώτησε. «Συγκεντρώνονται και τα παρακολουθούν με ευχαρίστηση και ενθουσιασμό, σαν να πήγαιναν στα Υακίνθια και τις Γυμνοπαιδιές », είπε. «Και δεν ντρέπονται οι ενάρετοι Έλληνες, όταν βλέπουν να μαστιγώνονται δημοσίως αυτοί που κάποτε υπήρξαν αρχηγοί τους και ούτε τους ενοχλεί το ότι εξουσιάζονταν από ανθρώπους που τους επιβάλλεται τέτοια ποινή; Εσύ π ώ ς και δεν φρόντισες να αλλάξει αυτό; Αφού λένε π ω ς ενδιαφέρθηκες για τους Λακεδαιμόνιους». «Για όσα μπο­ ρούσαν να διορθωθούν», είπε, «έδωσα τη συμβουλή μου κι εκείνοι την ακολούθησαν πρόθυμα. Έ χ ο υ ν το αίσθημα της ελευθερίας ανεπτυγμένο περισσότερο α π ' όλους τους Έ λ λ η ­ νες και υπακούουν μόνο σ' αυτόν που δίνει σωστές συμβου­ λές. Όσο για τη συνήθεια του μ α σ τ ι γ ώ μ α τ ο ς , γίνεται με βάση κάποιους χρησμούς, όπως λένε, για χάρη της Αρτε­ μ η ς από τη Σκυθία' και το να αντιβαίνει κάποιος στους κανονισμούς των θεών είναι, νομίζω, τρέλα». «Δεν παρου­ σιάζεις σοφούς τους θεούς των Ελλήνων, Απολλώνιε», είπε, «αφού λες π ω ς συμβουλεύουν μ α σ τ ι γ ώ μ α τ α σε αν­ θρώπους ελεύθερους». Είπε τότε ο Απολλώνιος: «Το Σ κ υ ­ θικό έθιμο αξίωνε όχι μαστίγωμα αλλά ράντισμα του βω­ μού με ανθρώπινο αίμα. Το μ α σ τ ί γ ω μ α το σοφίστηκαν οι Λακεδαιμόνιοι, μετατρέποντας έτσι την αμείλικτη θυσία σε αγώνα καρτερίας, έτσι ώστε να μην έχουν απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, αλλά συγχρόνως να προσφέρουν και το αίμα τους στη θεά». «Γιατί τότε δεν θυσιάζουν τους ξένους στην Άρτεμη», είπε, «όπως έκαναν κάποτε οι Σ κ ύ θες;» «Επειδή κανείς Έλληνας», είπε, «δεν υιοθετεί ακρι­ βώς όπως είναι τα βαρβαρικά ήθη». «Και όμως, εγώ νο­ μίζω π ω ς θα θεωρούνταν πιο φιλάνθρωποι αν θυσίαζαν ένα ή δύο αντί να καθιερώσουν τη γενική ξενηλασία». «Ας μην κατηγορούμε», είπε ο Απολλώνιος, «τον Λυκούργο, Θεσπεσίων' πρέπει να τον καταλάβουμε, γιατί με το να μην 35

36

253


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

254


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

αφήνει ξένους να μείνουν στη Σ π ά ρ τ η δεν προσπαθούσε να αποφύγει τις επιμειξίες, αλλά να διατηρήσει τα ήθη της Σ π ά ρ τ η ς » . « Ε γ ώ » , είπε ο Θεσπέσιων, «θα παραδεχόμουν ότι οι Σ π α ρ τ ι ά τ ε ς είναι τέτοιοι που θέλουν να φαίνονται, αν κατάφερναν να κρατήσουν τα παραδοσιακά χαρακτηριστι­ κά τους, μέσα από τη συναναστροφή με ξένους" διότι έπρεπε να διατηρήσουν τις αρετές τους, παραμένοντας όπως ήταν, όχι με την απουσία των ξένων αλλά με την παρουσία τους. Ό μ ω ς αυτοί, π α ρ ' όλο που καθιέρωσαν την ξενηλασία, μετέβαλαν τα ήθη τους και αποδείχτηκε π ω ς έκαναν τα ίδια για τα οποία σφοδρά κατηγορούσαν τους υπόλοιπους Έλληνες. Οι ενέργειες τους στη θάλασσα και οι ακόλουθοι φορολογικοί κανονισμοί έγιναν με βάση το πρό­ τυπο των Αθηναίων, ακολουθώντας το ακόμα πιο πιστά α π ' ό,τι εκείνοι, και κατέληξαν να κάνουν τα ίδια με αυτά για τα οποία νόμιζαν ότι έπρεπε να πολεμήσουν εναντίον των Αθηναίων" και π α ρ ' όλο που τους νίκησαν στη μ ά χ η , τελι­ κά φάνηκαν ότι νικήθηκαν, υιοθετώντας τα ήθη εκείνων. Και αυτό ακόμα το γεγονός, η εισαγωγή δηλαδή θεάς από τους Ταύρους και τους Σκύθες, ήταν πράξη ανθρώπων που υιοθετούν ξένους θεσμούς. Αν ήταν αποτέλεσμα χ ρ η ­ σμού, τι χρειάζονταν τα μ α σ τ ι γ ώ μ α τ α ; Τι χρειαζόταν να επινοήσουν δοκιμασία καρτερίας κατάλληλη για δούλους; Θα ήταν Λακωνικότερο, νομίζω, και θα αποδείκνυε το σθένος τους απέναντι στον θάνατο, ένας έφηβος Σ π α ρ τ ι ά ­ της να οδηγείται στον βωμό για θυσία με τη θέληση του. Έ τ σ ι θα επιβεβαιωνόταν η γενναιοψυχία των Σ π α ρ τ ι α τ ώ ν και κανείς Έλληνας δεν θα τους εναντιωνόταν. Μα, θα πεις, είναι φυσικό να θέλουν να κρατήσουν τους νέους για τον πόλεμο" όμως τότε ο νόμος των Σκυθών, που θεσπίστηκε για τους εξηντάχρονους, θα ταίριαζε καλύτερα στους Λ α ­ κεδαιμονίους παρά στους Σκύθες, αν βέβαια επαινούν τον θάνατο ειλικρινά και όχι για να καυχιούνται απλώς. Αυτά

255


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

256


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

βέβαια, Απολλώνιε, δεν τα λέω στους Λακεδαιμόνιους αλλά σε σένα. Αν εξετάζαμε με αυστηρή ματιά τους παλαιούς θεσμούς, που είναι τόσο μεγάλης ηλικίας ώστε δεν μπορού­ με να ξέρουμε τις αρχές τους, και αν θέταμε σε αυστηρό έλεγχο για ποιο λόγο είναι ευχάριστοι στους θεούς, από τέτοια φιλοσοφική αναζήτηση θα καταλήγαμε σε πολλά και άτοπα συπεράσματα. Διότι τότε θα έπρεπε να περιλά­ βουμε και τα Ελευσίνια μυστήρια, γιατί γίνεται το ένα κι όχι το άλλο, και τις τελετές των Σ α μ ο θ ρ ά κ ω ν , που απο­ φεύγουν το ένα και κάνουν το άλλο, και τα Διονυσιακά όργια και τον φαλλό και τις τελετουργίες στην Κ υ λ λ ή ν η και δεν θα προφτάναμε να τα συκοφαντήσουμε όλα. Ας συζητήσουμε λοιπόν ό,τι άλλο θέλεις, τιμώντας έτσι και τα λόγια του Πυθαγόρα που κι εμείς ασπαζόμαστε: Είναι καλό, αν όχι για όλα, τουλάχιστον για τέτοια π ρ ά γ μ α τ α να σιωπούμε». Ο Απολλώνιος πήρε τον λόγο και είπε: «Αν ήθελες, Θεσπέσιων, να ασχοληθείς σοβαρά με το θέμα, θα διαπίστωνες ότι η Σ π ά ρ τ η έχει πολλά και λαμπρά να επι­ δείξει, εξαιτίας των οποίων βρίσκεται σε άριστη κατάστα­ ση σε σύγκριση με όλους τους άλλους Έλληνες. Αφού όμως αποφεύγεις με κάθε τρόπο τη συζήτηση τούτη και θεωρείς ανόσιο να μιλάμε για τέτοια π ρ ά γ μ α τ α , ας πούμε κάτι άλλο, πολύ σημαντικό, όπως είμαι πεπεισμένος. Σχετικό με τη δικαιοσύνη είναι αυτό που σκοπεύω να σε ρωτήσω». 37

38

X X I . «Ας κάνουμε τέτοια συζήτηση», είπε ο Θεσπέ­ σιων, «γιατί ταιριάζει σε σοφούς και μ η . Ό μ ω ς , για να μην μπλεχτούν οι απόψεις μας με εκείνες των Ινδών και δη­ μιουργηθεί σύγχυση και παρατήσουμε τη συζήτηση χωρίς αποτέλεσμα, πες μας π ρ ώ τ α τι γνώμη έχουν για τη δικαιο­ σύνη οι Ινδοί —σίγουρα θα ασχολήθηκες μ' αυτό το θέμα όσο ήσουν εκεί— και αν μας φανεί ορθή, θα την αποδε­ χτούμε. Αν πούμε εμείς κάτι σοφότερο, πρέπει και εσείς να

257


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

258


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

το αποδεχτείτε" γιατί και αυτό είναι δικαιοσύνη». «Πολύ καλά μίλησες, Θεσπέσιων», είπε ο Απολλώνιος, «και με ικανοποίησες απόλυτα. Άκου τώρα λοιπόν τι έμαθα εκεί. Τους διηγιόμουν ότι υπήρξα κυβερνήτης μεγάλου πλοίου, τότε που η ψυχή μου εξουσίαζε ένα άλλο σώμα. Θεωρούσα τον εαυτό μου δικαιότατο, επειδή, όταν κάποιοι ληστές μου πρόσφεραν αμοιβή για να προδώσω το πλοίο μου και να το οδηγήσω εκεί όπου θα παραμόνευαν, για να κλέψουν το φορτίο, εγώ τους έδωσα υπόσχεση γ ι ' αυτά, για να μη μας επιτεθούν, αλλά σκοπεύοντας να τους προσπεράσω και να π ά ω πέρα από το σημείο όπου περίμεναν». «Και συμφώνησαν οι Ινδοί», είπε ο Θεσπέσιων, «ότι αυτό το πε­ ριστατικό φανέρωνε δικαιοσύνη;» « Ό χ ι » , απάντησε, «γέ­ λασαν και είπαν π ω ς δεν είναι δικαιοσύνη το να μη δια­ πράττει κάποιος αδικία». « Σ ω σ τ ά διαφώνησαν οι Ινδοί», είπε, «γιατί ούτε η έλλειψη ανοησίας ταυτίζεται με τη φρόνηση ούτε το να μην το βάζει κάποιος στα πόδια ταυτίζεται με την ανδρεία ούτε είναι εγκράτεια η αποφυ­ γή της μοιχείας και μόνο ούτε είναι αξιέπαινο το να μη φαίνεται κάποιος κακός. Καθετί που απέχει εξίσου από τον έπαινο και την τιμωρία, δεν είναι αρετή». « Π ώ ς λοι­ πόν, Θεσπέσιων», είπε ο Απολλώνιος, «θα αναγνωρίσουμε και θα τιμήσουμε τον δίκαιο; Τι πρέπει να κάνει;» «Θα μπορούσατε να ασχοληθείτε με τη δικαιοσύνη», είπε, «με τρόπο πιο ολοκληρωμένο και πιο κατάλληλο, παρά τότε που ο βασιλιάς τόσο μεγάλης και ευτυχισμένης χ ώ ρ α ς παρενέβαινε στις φιλοσοφικές συζητήσεις σας για την τέχνη της βασιλικής εξουσίας, η οποία είναι απόκτηση που κατεξοχήν χαρακτηρίζεται από τη δικαιοσύνη;» «Αν ήταν ο Φραώτης αυτός που εμφανίστηκε τότε», είπε ο Απολλώνιος, «δίκαια θα με κατηγορούσες π ω ς δεν ασχο­ λήθηκα σοβαρά με τη δικαιοσύνη όταν ήταν παρών. Επει­ δή όμως, από όσα ανέφερα σχετικά μ' αυτόν χθες, διαπί-

259


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

260


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

στωσες πως πρόκειται, για άνθρωπο μέθυσο, που απεχθά­ νεται κάθε είδους φιλοσοφία, γιατί πρέπει να ενοχλείσαι; Υπήρχε λόγος να συναγωνιστούμε μεταξύ μας μπροστά σε κάποιον που θεωρεί τα πάντα π η γ ή ηδονής; Ό μ ω ς , επειδή η δικαιοσύνη πρέπει να διερευνηθεί από άνδρες σοφούς, όπως εμείς, και όχι από βασιλιάδες και στρατηγούς, ας προχωρήσουμε τη συζήτηση σχετικά με τον απολύτως δίκαιο. Ε γ ώ θεωρούσα δίκαιο τον εαυτό μου τότε με το πλοίο, καθώς και άλλους, που αποφεύγουν την αδικία" ε­ σείς, αντίθετα, λέτε ότι δεν είναι δίκαιοι ούτε άξιοι τ ι μ ώ ν » . «Και δικαιολογημένα», είπε. «Ούτε μεταξύ των Αθηναίων ούτε μεταξύ των Λακεδαιμονίων υπήρχε η άποψη να τιμά­ ται ο δείνα επειδή δεν είναι απελεύθερος ή να αποκτά πολι­ τικά δικαιώματα ο τάδε επειδή δεν είναι ιερόσυλος. Π ώ ς λοιπόν και με βάση ποιες ενέργειες του αναγνωρίζεται ο δίκαιος; Δεν γνωρίζω κανένα που να τιμήθηκε για τη δι­ καιοσύνη του ούτε έχει θεσπιστεί καμιά απόφαση για τους δικαίους που να ορίζει ότι ο δείνα πρέπει να τιμηθεί γιατί κάνοντας την τάδε πράξη αποδείχτηκε δίκαιος. Ό π ο ι ο ς θυμηθεί τα σχετικά με τον Παλαμήδη στην Τ ρ ο ί α και τον Σ ω κ ρ ά τ η στην Αθήνα, θα διαπιστώσει π ω ς οι άνθρω­ ποι δεν εκτιμούν ιδιαίτερα τη δικαιοσύνη, διότι αυτοί οι δύο υπήρξαν θύματα πολύ μεγάλης αδικίας, π α ρ ' όλο που ήταν πολύ δίκαιοι. Πέθαναν εξαιτίας αδικημάτων που ψευδώς αποδόθηκαν σ' αυτούς με απόφαση που πάρθηκε με παρα­ ποίηση της αλήθειας. Τον Αριστείδη όμως του Λυσιμάχου, αυτή η ίδια η δικαιοσύνη τον κατέστρεψε κι έτσι εξορίστηκε τέτοιος άνδρας εξαιτίας αυτής ακριβώς της αρετής του. Ξέρω π ω ς θα φανεί γελοία η δικαιοσύνη, διότι, π α ρ ' όλο που ορίστηκε από τον Δία και τις Μοίρες για να προστατεύ­ ει τους ανθρώπους από την αδικία, σε καμία περίπτωση δεν μπόρεσε να πραγματώσει τον προορισμό της. Ε γ ώ μ π ο ρ ώ , βασιζόμενος μόνο και μόνο στην περίπτωση του Αριστεί39

261


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

262


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

δη, να αποδείξω ποιος είναι ο μη άδικος και ποιος ο δίκαιος. Πες μου, δεν είναι αυτός εκείνος ο Αριστείδης για τον οποίο λέτε εσείς που ήρθατε από την Ελλάδα π ω ς όταν π ή γ ε στα νησιά να τακτοποιήσει το ζήτημα των φόρων και να φορολογήσει τον καθένα με ό,τι νόμιμα του αναλογεί, επέστρεψε στην πατρίδα του με το ίδιο τριμμένο ρούχο;» «Αυτός είναι», είπε ο Απολλώνιος, «και χάρη σ' αυτόν άνθησε κάποτε ο έρωτας για τη φ τ ώ ­ χεια». «Αν λοιπόν», συνέχισε ο Θεσπέσιων, «υπήρχαν δυο Αθηναίοι δ η μ α γ ω γ ο ί που επαινούσαν τον Αριστείδη αμέ­ σως μόλις επέστρεψε από τις συμμαχικές πόλεις και ο ένας πρότεινε να τιμηθεί ο Αριστείδης επειδή επέστρεψε, χωρίς να έχει πλουτίσει και χωρίς να έχει κάνει περιουσία αλλά πιο φτωχός α π ' όλους τους Αθηναίους, πιο φτωχός κι α π ' όσο ήταν πριν, και ο άλλος πρότεινε το εξής: επειδή ο Αριστείδης τακτοποίησε τα φορολογικά των συμμάχων ανάλογα με τις δυνατότητες του καθενός και τις π η γ έ ς πλουτισμού του και φρόντισε να ομονοούν με την Αθήνα και να φαίνονται π ω ς ανταπεξέρχονται σε αυτά χωρίς δυσαρέσκεια, του αξίζει να τιμηθεί για τη δικαιοσύνη του. Δεν νομίζεις, Απολλώνιε, π ω ς θα διαφωνούσε ο Α­ ριστείδης με την π ρ ώ τ η άποψη, θεωρώντας την ανάξια για ολόκληρη την ζωή του, εφόσον έβλεπε ότι του αποδίδονται τιμές επειδή δεν διέπραξε αδικία; Με τη δεύτερη όμως δεν θα συμφωνούσε ίσως, αφού θα ήταν μέσα στο πνεύμα των δικών του προθέσεων; Διότι, αποβλέποντας, πιστεύω, στο συμφέρον των Αθηναίων αλλά και των υπηκόων κρατών, φρόντισε να υπάρχει δίκαιη κατανομή των φόρων, και η σημασία αυτής της τακτικής αποδείχτηκε κυρίως μετά τον θάνατο του, όταν οι Αθηναίοι παραβίασαν τους διακανονι­ σμούς εκείνου και επέβαλαν βαρύτερους φόρους στα νησιά, με αποτέλεσμα να διασπαστεί η ναυτική τους δύναμη, η οποία προπάντων τους έκανε φοβερούς, και η υπεροχή στη

263


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

264


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

θάλασσα να περάσει στα χέρια των Λακεδαιμονίων" και δεν έμεινε τίποτα από τη δύναμη των Αθηναίων, αλλά όλες οι υπήκοες πόλεις ρίχτηκαν σε αποστασίες και άρχισαν να στρέφονται προς άλλες κατευθύνσεις. Δίκαιος λοιπόν, Α­ πολλώνιε, για να μιλήσουμε σωστά, δεν είναι αυτός που δεν αδικεί, αλλά αυτός που ενεργεί δίκαια και δημιουργεί τις προϋποθέσεις και για άλλους να ενεργούν δίκαια. Από τέτοια δικαιοσύνη μπορεί να ξεπηδήσουν και άλλες αρε­ τές, κυρίως του δικαστή και του νομοθέτη. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να δικάσει πολύ δικαιότε­ ρα α π ' αυτούς που ορκίζονται στα σφάγια των θυσιών και να νομοθετήσει με τον τρόπο του Σόλωνα και του Λυκούρ­ γου, διότι κι αυτούς η δικαιοσύνη τους ενέπνευσε στην κατάρτιση της νομοθεσίας τους». X X I I . Ο Δάμις διηγείται ότι αυτά ήταν όσα συζήτησαν σχετικά με τον δίκαιο άνθρωπο και ότι ο Απολλώνιος συμφώνησε με τις απόψεις τους, καθότι πάντα συμφωνού­ σε με όσους μιλούσαν σωστά. Συζήτησαν ακόμα σχετικά με την ψυχή και συμφώνησαν π ω ς είναι αθάνατη, αλλά και σχετικά με τη φύση, εκφράζοντας απόψεις παρόμοιες με αυτές που εκφράζει ο Πλάτων στον «Τίμαιο» και αφού ασχολήθηκαν πολύ με τους Ελληνικούς νόμους, είπε ο Απολλώνιος: « Ή ρ θ α ως εδώ για να γνωρίσω εσάς και τις πηγές του Νείλου, τις οποίες είναι δικαιολογημένος να αγνοεί κάποιος που φτάνει μόνο ως την Α ί γ υ π τ ο . Κά­ ποιος όμως που προχωρεί μέχρι την Αιθιοπία, όπως ε γ ώ , είναι ντροπή να παραλείψει να τις δει και να μην αντλήσει από αυτές την αφορμή για λίγα λόγια». «Πήγαινε λοιπόν στο καλό», είπε ο Θεσπέσιων, «και ευχήσου στις π η γ έ ς ό,τι επιθυμείς, διότι είναι θεϊκές. Υποθέτω π ω ς θα πάρεις ως οδηγό σου τον Τιμασίωνα που πριν ήταν Ναυκρατίτης, τώρα όμως είναι Μεμφίτης. Αυτός γνωρίζει καλά τις π η -

265


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

266


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

γές και είναι ακρετά αγνός ώστε να μην έχει ανάγκη από άλλους εξαγνιστικούς ραντισμούς. Όσο για σένα, Νείλε, θα θέλαμε να συζητήσουμε κάποια π ρ ά γ μ α τ α μαζί σου ιδιαι­ τέρως». Ο Απολλώνιος αντιλήφθηκε βέβαια το βαθύτερο νόημα των λόγων του, γιατί καταλάβαινε π ω ς ήταν ενο­ χλημένοι από την προτίμηση που του έδειχνε ο Νείλος. Για να τους αφήσει να μιλήσουν μόνοι, έφυγε για να μαζέψει τα π ρ ά γ μ α τ α του διότι ήθελε να αναχωρήσει πρωί πρωί. Μετά από λίγο πήγε κοντά του και ο Νείλος. Δεν είπε τίποτα α π ' αυτά που είχε ακούσει, όμως γελούσε συχνά μόνος του. Κανείς δεν ρώτησε γιατί γελά και όλοι σέβονταν το μυστι­ κό του. X X I I I . Μετά δείπνησαν και αφού συζήτησαν για π ρ ά γ ­ ματα χωρίς ιδιαίτερη σημασία, κοιμήθηκαν εκεί που ήταν. Μόλις ξημέρωσε, αποχαιρέτησαν τους Γυμνοσοφιστές και αναχώρησαν, ακολουθώντας τον δρόμο που οδηγεί στα βουνά, στην αριστερή όχθη του Νείλου. Είδαν τα εξής αξιόλογα: Οι Κατάδουποι είναι βουνά με πολύ χ ώ μ α , πε­ ρίπου ισομεγέθη με τον Τμώλο των Λυδών, και από πάνω τους πέφτει ορμητικά ο Νείλος παρασύροντας χ ώ μ α που σχηματίζει το έδαφος της Αιγύπτου. Η η χ ώ του νερού, που πέφτει από τα βουνά στον ποταμό με θόρυβο, είναι φοβερή και αβάσταχτη για τα αυτιά, και πολλοί που π λ η ­ σίασαν περισσότερο από το κανονικό επέστρεψαν έχοντας χάσει την ακοή τους. X X I V . Καθώς προχωρούσαν ο Απολλώνιος και οι σύ­ ντροφοι του, έβλεπαν στρογγυλούς λόφους κατάφυτους με δέντρα των οποίων τα φύλλα, τον φλοιό και το ρετσίνι οι Αιθίοπες τα θεωρούν εκμεταλλεύσιμα. Έβλεπαν ακόμη λιοντάρια κοντά στον δρόμο και λεοπαρδάλεις και άλλα παρόμοια θηρία, όμως κανένα δεν τους πείραζε, μόνο έφευ-

267


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

268


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

γαν μακριά τους τρομαγμένα από τους ανθρώπους. Υπήρ­ χαν ακόμα πολλά ελάφια και ζαρκάδια, στρουθοκάμηλοι και γάιδαροι και πλήθος από βόαγρους και βούτραγους. 0 βόαγρος είναι διασταύρωση ελαφιού και ταύρου και ο βούτραγος των δύο ζώων από τα οποία έχει πάρει το όνομα του. Επίσης έβρισκαν στον δρόμο τους και οστά αυτών των ζώων και μισοφαγωμένα π τ ώ μ α τ α , γιατί τα λιοντάρια μόλις χορτάσουν την πείνα τους με φρέσκο θήραμα, περι­ φρονούν όσο απομείνει, έχοντας, νομίζω, την εντύπωση π ω ς θα ξαναπιάσουν άλλο μόλις χρειαστεί. X X V . Εκεί κατοικούν Αιθίοπες νομάδες, που χρησιμο­ ποιούν ως κατοικία άμαξες, και κοντά σ' αυτούς οι κυνηγοί των ελεφάντων που κομματιάζουν τα ζώα και τα πουλούν και είναι γνωστοί με το όνομα πωλητές ελεφάντων. Οι Νασαμώνες, οι Ανδροφάγοι, οι Πυγμαίοι και οι Σ κ ι ά π ο δες, έθνη Αιθιοπικά κι αυτά, φτάνουν μέχρι τον Αιθιοπικό ωκεανό, στον οποίο ταξιδεύουν μόνο οι απόβλητοι, χωρίς τη θέληση τους. X X V I . Ενώ οι άνδρες συζητούσαν για τα θηρία και φιλοσοφούσαν για τη φύση που τρέφει με διαφορετικό τρόπο κάθε είδος, άκουσαν κάτι σαν βροντή, όχι έντονη, αλλά υπόκωφη και κρυμμένη στο σύννεφο. Ο Τιμασίων είπε: «Ο καταρράκτης είναι κοντά, άνδρες, ο τελευταίος γ ι ' αυτούς που κατεβαίνουν και πρώτος για όσους ανεβαί­ νουν». Προχώρησαν περίπου δέκα στάδια και λένε π ω ς είδαν ποταμό που πήγαζε από το βουνό και δεν ήταν καθόλου μικρότερος από όσο είναι ο Μαρσύας και ο Μαίαν­ δρος στην π ρ ώ τ η συμβολή τους. Προσευχήθηκαν στον Νείλο και προχώρησαν. Αλλα θηρία δεν είδαν, γιατί αυτά από τη φύση τους φοβούνται τον θόρυβο, γ ι ' αυτό και προτιμούν να ζουν κοντά σε ήρεμα νερά παρά σε εκείνα

269


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

270


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

που κυλούν ορμητικά και με θόρυβο. Ό μ ω ς λένε π ω ς άκουσαν έναν άλλο καταρράκτη, αφού προχώρησαν άλλα δεκαπέντε στάδια περίπου. Ο θόρυβος που έκανε ήταν τρομερός και ανυπόφορος να τον ακούει κανείς, διότι αυ­ τός ο καταρράκτης ήταν διπλάσιος από τον προηγούμενο και έπεφτε από ψηλότερα όρη. Ο Δάμις λέει ότι δημιουρ­ γήθηκε τόσο σοβαρό πρόβλημα στα αυτιά του και στα αυτιά κάποιου συντρόφου ώστε γύρισε πίσω και παρακα­ λούσε τον Απολλώνιο να μην προχωρήσει άλλο. Ό μ ω ς ο Απολλώνιος μαζί με τον Τιμασίωνα και τον Νείλο π ρ ο χ ώ ­ ρησαν με θάρρος προς τον τρίτο καταρράκτη για τον οποίο είπε τα εξής όταν επέστρεψε: Υπάρχουν εκεί κορυφές που κρέμονται πάνω από τον Νείλο σε ύψος οκτώ σταδίων το πολύ" το ύψωμα απέναντι στα βουνά είναι βράχοι που μοιάζουν κομμένοι με τρόπο μυστηριώδη και σχηματίζουν φρύδι' οι π η γ έ ς του Νείλου κρέμονται στην άκρη των βουνών, μέχρι που πέφτουν πάνω στο βραχώδες ύψωμα και χύνονται από κει στον Νείλο με κύματα και αφρίζο­ ντας. Τα προβλήματα που μπορεί να δημιουργήσει ο θό­ ρυβος του καταρράκτη τούτου που είναι πολύ μεγαλύτερα από τους προηγούμενους, και η η χ ώ που δημιουργούν τα βουνά από αυτόν κάνει την έρευνα του καταρράκτη δύσκο­ λη εξαιτίας των προβλημάτων της ακοής. Λένε ωστόσο π ω ς ήταν αδύνατο να προχωρήσουν πιο πέρα, ούτε καν να το διανοηθούν, στον δρόμο που οδηγούσε στις πρώτες πηγές, γιατί φημολογούνταν πολλά σχετικά με δαίμονες σαν κι αυτά που αναφέρει και ο Πίνδαρος για τον δαίμονα που τον βάζει να κατοικεί πάνω α π ' αυτές τις πηγές για να διαφυλάξει τη συμμετρία του Νείλου. X X V I I . Μετά τους καταρράκτες κατέλυσαν σε ένα μικρό Αιθιοπικό χωριό. Κατά το δειλινό, την ώρα που δειπνούσαν και είχαν πιάσει συζήτηση μεταξύ σοβαρού

271


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

272


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ

και αστείου, άκουσαν ξαφνικά όλες μαζί τις γυναίκες του χωριού να φωνάζουν η μια στην άλλη να το πιάσει και να το διώξει. Παρακαλούσαν και τους άνδρες τους να βοηθήσουν και αυτοί, αφού άρπαξαν ξύλα και πέτρες και ό,τι βρήκε ο καθένας πρόχειρο, καλούσαν ο ένας τον άλλο να ξεπλύνουν την προσβολή που είχε γίνει στις γυναίκες τους. Αιτία αυτής της κατάστασης ήταν η παρουσία στο χωριό εδώ και δέκα μήνες ενός φαντάσματος σατύρου, μανιακού με τις γυναίκες. Έ λ ε γ α ν μάλιστα π ω ς δυο γ υ ­ ναίκες τις είχε σκοτώσει γιατί υποτίθεται π ω ς τις επιθυ­ μούσε σφοδρά. Οι σύντροφοι του Απολλώνιου τρομοκρα­ τήθηκαν κι αυτός τους είπε: «Δεν υπάρχει λόγος πανικού. Απλά κάποιος σάτυρος εδώ φέρεται ακόλαστα». «Μα τον Δία», είπε ο Νείλος, «είναι αυτός που εμείς οι Γυμνοσοφιστές, αν και ασελγούσε για καιρό, δεν μπορέσαμε να σταματήσουμε τα κόλπα του». «Υπάρχει», είπε ο Απολ­ λώνιος, «για τους ακόλαστους σατύρους κάποιο φάρμακο που λένε π ω ς κάποτε χρησιμοποίησε ο Μίδας. Ο Μίδας καταγόταν από γενιά συγγενική με τους σατύρους και αυτό /

/

/

40

Τ7- /

/

*

r

φαινόταν απο τα αυτιά του . Κάποιος σάτυρος γλεντούσε εις βάρους του εξαιτίας της συγγένειας και τον κορόιδευε για τα αυτιά του όχι μόνο τραγουδώντας αλλά και παίζο­ ντας αυλό γι' αυτά. Ο Μίδας που είχε ακούσει, από τη μητέρα του, νομίζω, π ω ς αν ο σάτυρος παγιδευτεί με κρασί και το ρίξει στον ύπνο, έρχεται στα λογικά του και αλλάζει συμπεριφορά, νόθευσε με κρασί το νερό μιας κρήνης που υπήρχε στο βασίλειο του και άφησε τον σάτυρο να πάει εκεί. Εκείνος ήπιε και έτσι παγιδεύτηκε. Για να αποδεί­ ξουμε την αλήθεια της ιστορίας, ας π ά μ ε στον επικεφαλής του χωριού και αν οι χωριανοί έχουν κρασί, να ποτίσουμε μ' αυτό τον σάτυρο" και θα πάθει τα ίδια με τον σάτυρο του Μίδα». Το σχέδιο αυτό φάνηκε καλό και έτσι άδειασαν το κρασί τεσσάρων Αιγυπτιακών αμφορέων σε μια γούρνα,

273


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

274


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

όπου ποτίζονταν τα πρόβατα του χωριού. Ο Απολλώνιος άρχισε να καλεί τον σάτυρο με μυστικές επιπλήξεις και, ενώ το δαιμόνιο ήταν αόρατο, η στάθμη του κρασιού κα­ τέβαινε σαν να έπινε κάποιος. Ό τ α ν η γούρνα άδειασε, ο Απολλώνιος είπε: «Τώρα μπορούμε να κάνουμε ειρήνη με τον σάτυρο, γιατί κοιμάται». Με αυτά τα λόγια οδήγησε τους κατοίκους του χωριού σε μια σπηλιά των Νυμφών που βρισκόταν σε απόσταση μικρότερη του ενός πλέθρου. Εκεί τους έδειξε τον σάτυρο μέσα κοιμισμένο και τους συμβούλεψε να μην τον χτυπήσουν ούτε να τον βρίσουν, «επειδή», είπε, «δεν πρόκειται να ξανακάνει ανοησίες». Αυτή η πράξη του Απολλώνιου δεν ήταν, μα τον Δία, πάρεργο στον δρόμο του αλλά κύριο έργο του περνώντας από εκεί' και αν διαβάσει κάποιος την επιστολή του ανδρός προς έναν αναιδή νεαρό, όπου λέει ότι και δαίμονα σάτυρο είχε συνετίσει στην Αιθιοπία, πρέπει να ανακαλέσει στη μνήμη του αυτή την ιστορία. Ό σ ο για το ότι υπάρχουν σάτυροι και είναι πολύ ερωτύλοι πρέπει να είμαστε βέ­ βαιοι. Γνώρισα στη Λήμνο ένα συνομήλικο μου του οποίου η μητέρα έλεγαν π ω ς είχε σχέσεις με ένα σάτυρο, κάτι που φαίνεται φυσικό από την ιστορία α υ τ ή ' γιατί φαινόταν να φορά στην π λ ά τ η του δέρμα μικρού ελαφιού, που του ταίριαζε απόλυτα και οι δύο άκρες του δέρματος τύλιγαν τον λαιμό του και στερεώνονταν στο στέρνο του. Ας μην πω περισσότερα γ ι ' αυτά τα π ρ ά γ μ α τ α γιατί πρέπει να εμπιστεύεστε τόσο την εμπειρία όσο και μένα. X X V I I I . Ό τ α ν προχώρησε από την Αιθιοπία προς τ α κ ά τ ω , η διαφορά του με τον Ευφράτη μεγάλωνε όλο και περισσότερο μέσα από τις καθημερινές συζητήσεις. Άφησε αυτή τη δουλειά στον Μένιππο και στον Νείλο, και ο ίδιος παρενέβαινε σπάνια με μομφές, γιατί πρωταρχική του έγνοια ήταν η φροντίδα του Νείλου.

275


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

276


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

X X I X . Ό τ α ν ο Τίτος κυρίευσε τα Ιεροσόλυμα , αφή­ νοντας στο πέρασμα του πολλούς νεκρούς, όλα τα γειτονικά έθνη τον στεφάνωναν. Ό μ ω ς ο Τίτος δεν αποδεχόταν αυτή την τ ι μ ή , λέγοντας ότι δεν ήταν αυτός που επιτέλεσε το έργο, αλλά είχε δανείσει τα χέρια του στον θεό που εκδή­ λωσε έτσι την οργή του. Ο Απολλώνιος επαινούσε αυτή τη συμπεριφορά του, γιατί τον θεωρούσε άνδρα με κρίση και κατανόηση των ανθρώπινων και θείων ενεργειών. Το να μη θέλει να τιμηθεί γ ι ' αυτό το αιματοκύλισμα το θεωρούσε δείγμα σωφροσύνης. Του έστειλε λοιπόν μια επιστολή με τον Δάμι όπου του έγραφε τα εξής: «Ο Απολλώνιος χαιρετά τον Τ ί τ ο , τον στρατηγό των Ρωμαίων. Επειδή δεν δέχτηκες να τιμηθείς για πολεμικές ενέρ­ γειες και αιματοκύλισμα, σου απονέμω τον στέφανο της σωφροσύνης, γιατί γνωρίζεις για ποια π ρ ά γ μ α τ α πρέπει κάποιος να στεφανώνεται. Να είσαι καλά». Ο Τίτος ευχαριστήθηκε πολύ μ' αυτή την επιστολή και είπε: « Σ ' ευχαριστώ εκ μέρους μου και εκ μέρους του πατέρα μου. Δεν θα ξεχάσω τα λόγια σου γιατί μπορεί ε γ ώ να κυρίευσα την Ιερουσαλήμ, όμως εσύ κυρίευσες εμένα». X X X . Ό τ α ν ο Τίτος ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας στη Ρ ώ μ η και τιμήθηκε με βραβεία για την ανδρεία του, αρνή­ θηκε να μοιραστεί την εξουσία με τον πατέρα του" θυμή­ θηκε όμως τον Απολλώνιο και σκέφτηκε π ω ς θα του έκανε πολύ καλό να τον συναντήσει έστω για λίγο. Τον παρακά­ λεσε λοιπόν να πάει στους Ταρσούς και αφού τον αγκάλια­ σε μόλις ήρθε, του είπε: «Ο πατέρας μου μου έστειλε επιστολή με συμβουλές βασισμένες στα λόγια σου. Να η επιστολή, στην οποία αναφέρεσαι ως ευεργέτης του και λέει π ω ς σε σένα χρωστάμε τα πάντα. Είμαι τώρα τριά-

277


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

278


ΤΑ EX TON TYANEA ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ 11

ντα χρόνων και έ χ ω αξιωθεί με προνόμια που απέκτησε ο πατέρας μου όταν ήταν εξήντα και καλούμαι να βασιλέψω προτού καν μάθω τον εαυτό μου να εξουσιάζεται και φο­ βάμαι μ ή π ω ς καταπιάνομαι με π ρ ά γ μ α τ α που ξεπερνούν τις δυνατότητες μου». Ο Απολλώνιος ψηλάφισε τον αυχένα του που ήταν δυνατός σαν των αθλητών και του είπε: «Ποιος θα βάλει με τη βία στον ζυγό τον λαιμό ένος δυνατού ταύρου;» «Αυτός που με ανέθρεψε». Μ' αυτά τα λόγια ο Τίτος εννοούσε τον πατέρα του και π ω ς μόνο από αυτόν μπορούσε να εξουσιάζεται, γιατί από παιδί είχε συνηθίσει να τον υπακούει. «Χαίρομαι», είπε ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, «πρώτα π ρ ώ τ α γιατί βλέπω π ω ς είσαι έτοιμος να ακολουθήσεις τις συμβουλές του πατέρα σου που με χαρά ακολουθούν όλοι, π α ρ ' όλο που δεν είναι παιδιά του, και έπειτα π ω ς θα υπηρετήσεις το παλάτι του κι έτσι άλλοι θα υπηρετήσουν εσένα. Ό τ α ν συνυπάρχουν στην εξουσία η νεότητα και η ωριμότητα, υπάρχει λύρα ή αυλός που θα παίζει τόσο γλυκιά και όμορφα συγκερασμένη αρμονία; Διότι τα πλεονεκτήματα της μεγάλης ηλικίας θα συνδυα­ στούν μ' εκείνα της νεότητας, κι αυτή η συνύπαρξη θα δώσει σθένος στα γηρατειά και πειθαρχία στα νιάτα». -

X X X I . «Ανδρα Τυανέα», είπε ο Τίτος, «τι συμβουλές θα έδινες σε μένα σχετικά με την εξουσία και τη βασιλεία;» «Σε συμβουλεύω να κάνεις αυτό που και μόνος σου παρα­ δέχεσαι π ω ς είναι σωστό, υποτασσόμενος δηλαδή στον πατέρα σου, είναι φανερό, πιστεύω, π ω ς θα του μοιάσεις. Θα μπορούσα ακόμη εδώ να αναφέρω τα λόγια του Αρχύ­ τα, γιατί είναι σημαντικά και αξίζει να τα γνωρίζει κά­ ποιος. Ο Α ρ χ ύ τ α ς ήταν Ταραντίνος, γνώστης της Πυθα­ γόρειας φιλοσοφίας. Έ γ ρ α ψ ε σύγγραμμα σχετικά με την α γ ω γ ή των παιδιών όπου έλεγε τα εξής: «Ο πατέρας πρέ­ πει να είναι για τα παιδιά παράδειγμα αρετής. Έ τ σ ι και οι 42

279


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

280


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

πατεράδες θα φροντίζουν με ζήλο να ακολουθούν την οδό της αρετής, αν ξέρουν π ω ς τα παιδιά τους θα τους μοιά­ σουν». Ε κ τ ό ς α π ' αυτά μπορώ να σου συστήσω τον σύ­ ντροφο μου Δημήτριο που θα σε συναντά όποτε θέλεις και θα σου διδάσκει τι πρέπει να κάνει ο ενάρετος άρχοντας». «Κάτοχος ποιας σοφίας, Απολλώνιε, είναι αυτός ο άν­ δρας;» ρώτησε. « Έ χ ε ι το θάρρος να λέει την αλήθεια χ ω ­ ρίς να φοβάται κανέναν, διότι έχει τη δύναμη Κυνικού». Ο Τίτος δεν άκουσε με ευχαρίστηση τον χαρακτηρισμό για τον σ κ ύ λ ο και ο Απολλώνιος είπε: «Σύμφωνα με τον Ό μ η ρ ο , ο Τηλέμαχος, όταν ήταν νέος, πίστευε π ω ς χρεια­ ζόταν δύο σκύλους και ο ποιητής βάζει δύο σκύλους να ακολουθούν τον νέο στην αγορά των Ι θ α κ ή σ ι ω ν π α ρ ' όλο που είναι όντα χωρίς λογικό. Εσύ έχεις τη δυνατότητα να βρίσκεται κοντά σου σκύλος που για χάρη σου θα γαβγίζει σε άλλους αλλά και σε σένα τον ίδιο, αν κάνεις σφάλμα, και θα γαβγίζει σοφά και ποτέ χωρίς λογική». « Δ ώ σ ' μου λοιπόν», είπε ο άλλος, «τον σκύλο ως ακόλουθο και του επιτρέπω ακόμη και να με δαγκώσει, αν αντιλη­ φθεί π ω ς διαπράττω κάποιο αδίκημα». «Θα τον ειδοποι­ ήσω με επιστολή», είπε ο Απολλώνιος, «γιατί είναι στη Ρ ώ μ η και διδάσκει φιλοσοφία». «Ειδοποίησε τον», είπε, «και θα ήθελα ακόμη κάποιος να γράψει σε σένα εκ μέρους μου πως θέλω να με συνοδέψεις στο ταξίδι μου για τη Ρ ώ μ η » . «Θα έρθω στη Ροίμη», είπε, «όταν είναι καλύτε­ ρα και για τους δυο μας». 43

44

X X X I I . Σ τ η συνέχεια ο Τίτος, αφού απομάκρυνε τους υπόλοιπους, είπε: « Τ ώ ρ α που μείναμε μόνοι μας, Τυανέα, μου επιτρέπεις να σε ρωτήσω γ ι ' αυτά που εγώ θεωρώ σημαντικά;» « Ρ ώ τ α με», είπε, «και όσο σπουδαιότερες είναι οι ερωτήσεις σου τόσο πιο πρόθυμα να τις κάνεις». «Για τη ζωή μου», είπε, «θέλω να σε ρωτήσω και από

281


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

282


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ποιους πρέπει προπάντων να την προστατεύω. Ε λ π ί ζ ω να μη θεωρηθώ δειλός γ ι ' αυτό τον φόβο μου». «Δεν είσαι δειλός αλλά προσεκτικός και προνοητικός, γιατί αυτό το θέμα είναι κάτι που πρέπει να προσέχουμε π ρ ώ τ α α π ' όλα». Στράφηκε προς τον Ή λ ι ο κι ορκίστηκε π ω ς θα μιλούσε σχετικά μ' αυτά στον Τ ί τ ο , ακόμη κι αν δεν τον ρωτούσε και π ω ς οι θεοί του είπαν να του προαναγγείλει, όσο ζε^ ο πατέρας του, να φοβάται τους χειρότερους ε­ χθρούς εκείνου και όταν ο πατέρας του πεθάνει να προστα­ τεύεται α π ' όσους είναι πολύ φιλικοί προς τον ίδιο. «Και με ποιο τρόπο θα πεθάνω;» ρώτησε ο Τίτος. «Με τον τρόπο που πέθανε ο Οδυσσέας. Λένε π ω ς κι εκείνος βρήκε τον θάνατο από τη θάλασσα ». Αυτά τα λόγια ο Δάμις τα ερμηνεύει ως εξής: Πρέπει να φυλάγεται από την αιχμή του ψαριού που λέγεται τρυγόνα και που λένε π ω ς τρύπησε τον Οδυσσέα. Δυο χρόνια μετά που διαδέχτηκε τον πατέρα του στην εξουσία πέθανε από θαλάσσιο λαγό. Το ψάρι αυτό έχει μυστικά υγρά πιο θανατηφόρα α π ' όλα τα ζωντανά όντα της στεριάς και της θάλασσας. Ο Νέρων το προσέ­ φερε ως γεύμα στους μεγαλύτερους εχθρούς του και ο Δομετιανός το προσέφερε στον αδελφό του τον Τ ί τ ο , όχι επειδή δεν ανεχόταν να συμβασιλεύει με τον αδελφό του, αλλά γιατί δεν ανεχόταν να μοιράζεται την εξουσία με έναν πράο και ενάρετο. Τέτοια συζήτηση έκαναν ιδιαιτέρως ο Τίτος και ο Απολλώνιος. Κατόπιν, μπροστά στους άλλους, αγκαλιάστηκαν και ο Τυανέας αποχαιρέτησε τον Τίτο μ' αυτά τα λόγια: «Τους εχθρούς σου, βασιλιά, να τους νικάς με τα όπλα, τον πατέρα σου με τις αρετές σου». 45

X X X I I I . Η επιστολή που έστειλε στον Δημήτριο ήταν η εξής: «Ο φιλόσοφος Απολλώνιος χαιρετά τον Κυνικό Δ η μ ή ­ τριο.

283


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

284


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

Σε ορίζω δάσκαλο του βασιλιά Τίτου, για να του διδάξεις το ήθος της βασιλείας. Φρόντισε να μη με διαψεύσεις και γίνε γι αυτόν τα πάντα, εκτός από οργή. Να είσαι καλά». X X X I V . Οι κάτοικοι των Ταρσών για ένα μεγάλο διάστημα ήταν δυσαρεστημένοι με τον Απολλώνιο, εξαι­ τίας της δυσμενούς κριτικής που ασκούσε στα ήθη τους που ήταν τόσο χαλαρά και τρυφηλά, ώστε δεν άντεχαν ούτε το σθένος στον λόγο. Συνέβη όμως κάτι που τους έκανε να παραδεχτούν τον Απολλώνιο τόσο ώστε να τον θεωρούν οικιστή τους και στήριγμα της πόλης. Ο βασιλιάς τελούσε θυσία δημόσια και όλοι οι πολίτες συγκεντρωμένοι παρα­ καλούσαν για ζωτικά ζητήματα τους. Τότε τους είπε ο βασιλιάς π ω ς θα αναφέρει τα αιτήματα τους στον πατέρα του και θα μεσολαβήσει και ο ίδιος για την ικανοποίηση τους. Ο Απολλώνιος πλησίασε και ρώτησε: «Αν αποκάλυ­ π τ α π ω ς κάποιοι απ αυτούς είναι εχθροί δικοί σου και του πατέρα σου, π ω ς έχουν στείλει ανθρώπους στα Ιεροσόλυμα για να υποκινήσουν επανάσταση και ότι είναι κρυφοί σύμ­ μαχοι των φανερότερων εχθρών σας, τι θα πάθαιναν;» «Τι άλλο;» είπε. «Θα θανατώνονταν». «Δεν είναι, λοιπόν, ντρο­ π ή » , είπε ο Απολλώνιος, «να απαιτείς την άμεση τιμωρία τους κι από την άλλη να καθυστερείς τις ευεργεσίες; Κι ακόμα, για την τιμωρία να αποφασίζεις μόνος σου, ενώ για την ευεργεσία να χρειάζεσαι και δεύτερη γνώμη;» Ο βα­ σιλιάς ευχαριστήθηκε πολύ με αυτά τα λόγια και είπε: «Θα ικανοποιήσω τα αιτήματα τους, και ξέρω π ω ς δεν πρόκει­ ται να δυσαρεστηθεί ο πατέρας μου που νικήθηκα από σένα και την αλήθεια». X X X V . Τόσα πολλά έθνη λένε π ω ς επισκέφτηκε ο Απολλώνιος με ζήλο να τους γνωρίσει και να τον γνωρί­ σουν. Α π ' αυτό το σημείο και μετά τα ταξίδια που έκανε

285


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

286


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

ήταν πολλά αλλά λιγότερα από πριν και επισκεπτόταν έθνη που είχε ήδη γνωρίσει. Ό τ α ν κατέβηκε από την Αιθιοπία, παρέμεινε πολύ στα παράλια της Αιγύπτου και μετά επι­ σκέφτηκε ξανά τους Φοίνικες, τους Κίλικες, τους Ί ω ν ε ς , του Αχαιούς και τους Ιταλούς. Π ά ν τ ω ς , όπου κι αν πήγαι­ νε, η συμπεριφορά του ήταν πάντα η ίδια. Όσο δύσκολο κι αν είναι να γνωρίσει κάποιος τον εαυτό του, εγώ πιστεύω π ω ς είναι ακόμη πιο δύσκολο ο σοφός να παραμείνει σοφός. Αν δεν εξασκηθεί προηγουμένως στο να μην αλλάζει συ­ μπεριφορά, δεν θα μπορέσει αυτούς που από τη φύση τους είναι κακοί να τους αλλάξει προς το καλύτερο. Έ χ ω μιλή­ σει αρκετά γ ι ' αυτά τα θέματα σε άλλα έργα και απέδειξα σε όσους με πρόσεξαν π ω ς ο πραγματικός άντρας ποτέ δεν αλλάζει ούτε γίνεται δούλος. Για να μη μακρηγορώ, ανα­ φέροντας με λεπτομέρειες όλες τις φιλοσοφικές συζητήσεις που έκανε με τον καθένα αλλά και για να μην παραλείψω αξιόλογα περιστατικά της ζωής αυτού του άνδρα, που με κοπο προσπαθώ να την κάνω γ ν ω σ τ ή , νομίζω ότι πρέπει τώρα να αναφέρω τα σπουδαιότερα σημεία και όσα αξίζουν να τα θυμόμαστε" και πρέπει να τα θεωρούμε παρόμοια με τις επισκέψεις των Α σ κ λ η π ι α δ ώ ν . 46

X X X V I . Τ π ή ρ χ ε ένας νέος, αμόρφωτος ο ίδιος, που εκπαίδευε όμως πουλιά και τα κρατούσε στο σπίτι του για να τα κάνει σοφά. Τους μάθαινε να μιλούν όπως οι άνθρω­ ποι και να μιμούνται τη μουσική των αυλών. Ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, όταν τον συνάντησε, τον ρώτησε: «Με τι ασχολείσαι;» Αρχισε να του διηγείται για τα αηδόνια και τα κοτσύφια και π ώ ς εκπαίδευε τη γλώσσα των πουλιών που ζουν στις χαράδρες, αλλά φαινόταν από τον τρόπο που μιλούσε π ω ς είναι αμόρφωτος. Είπε τότε ο Απολλώνιος: «Μου φαίνεται π ω ς κάνεις κακό στα πουλιά, π ρ ώ τ α α π ' όλα επειδή δεν τα αφήνεις να χρησιμοποιούν τη δική τους φωνή, που είναι

287


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

288


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

τόσο γλυκιά, ώστε ούτε τα πιο γλυκόφωνα μουσικά όργανα δεν θα μπορούσαν να τη μιμηθούν. Έ π ε ι τ α , μιλώντας τους με κάκιστα ελληνικά, τους παραδίδεις μαθήματα αφωνίας. Επιπλέον, νέε μου, καταστρέφεις και το σπίτι σου. Με μια ματιά σε σένα και τους ακολούθους σου μπορεί κανείς να καταλάβει π ω ς προσέχεις την εμφάνιση σου και δεν είσαι φ τ ω χ ό ς ' όμως άνθρωποι σαν εσένα πέφτουν θύματα συκο­ φαντών, που είναι έτοιμοι να σου κλέψουν το μέλι και να ρίξουν εναντίον σου το κεντρί από τη γλώσσα τους. Σ' αυτή την π ε ρ ί π τ ω σ η , σε τι θα σε ωφελήσει η α γ ά π η σου για τα πουλιά; Ακόμη κι αν βάλεις όλα τα αηδόνια να κελαηδούν μαζί, δεν θα μπορέσεις να ξεφορτωθείς τους συκοφάντες που κολλάνε πάνω σου και σε βασανίζουν. Πρέπει να τους περιλούσεις με τα αγαθά σου και να βάλεις μπροστά τους το χρυσάφι σου για να τους καλοπιάσεις, όπως τα κρέατα που ρίχνουν στα σκυλιά" κι αν γαβγίζουν, να τους δίνεις ξανά και ξανά. Έ τ σ ι όμως σύντομα θα καταλήξεις στην πείνα και τη φτώχεια. Γ ι ' αυτό λοιπόν πρέπει πια να αλλάξεις ριζικά τους τρόπους σου, για να μην καταλήξεις κάποια μέρα στη δυσάρεστη διαπίστωση π ω ς σε έχουν μαδήσει και π ω ς σου αξίζει μάλλον να θρηνούν τα πουλιά παρά να τραγουδούν για χάρη σου. Το φάρμακο που χρειά­ ζεται γ ι ' αυτή την αλλαγή δεν είναι σπουδαίο. Υπάρχει σε όλες τις πόλεις κάποιο είδος ανθρώπων που εσύ δεν το γνωρίζεις ακόμα και που ονομάζονται δάσκαλοι. Σε αυ­ τούς θα δώσεις μικρό μέρος της περιουσίας σου και θα κερδίσεις σίγουρα περισσότερα. Θα σου διδάξουν τη ρητο­ ρική της αγοράς, τέχνη εύκολη. Αν έβλεπα π ω ς είσαι ακόμη παιδί, θα σε συμβούλευα να πας σε φιλοσόφους και σοφιστές και να περιφράξεις την οικία σου με κάθε σοφία. Επειδή όμως είναι πια αργά γ ι ' αυτό, μάθε να υπερασπίζεσαι με τον λόγο τον εαυτό σου. Πίστεψε με, αν είχες αποκτήσει πιο ολοκληρωμένη μόρφωση, θα έμοιαζες με τους βαριά οπλι-

289


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

290


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

σμένους στρατιώτες και θα προκαλούσες φόβο. Ωστόσο, αν μάθεις καλά αυτή την τέχνη, θα έχεις τον εξοπλισμό των ελαφρά οπλισμένων στρατιωτών και των σφενδονητών. Π ά ν τ ω ς , ακόμη κι έτσι θα μπορείς να χτυπάς τους συκο­ φάντες, όπως τα σκυλιά». Ο νέος δέχτηκε τα λόγια του Απολλώνιου, σταμάτησε να περνά τον καιρό του με τα πουλιά και πήγε σε δάσκαλο που καλλιέργησε την κρίση του και την ικανότητα να μιλά σωστά. X X X V I I . Σ τ ι ς Σάρδεις λέγονταν δύο ιστορίες. Μια για τον Π α κ τ ω λ ό , που μετέφερε ψήγματα χρυσού στον Κροί­ σο, και μια άλλη σχετικά με το ότι τα δέντρα είναι μεγα­ λύτερα σε ηλικία από τη γ η . Την π ρ ώ τ η την αποδέχτηκε ο Απολλώνιος, γιατί τη θεωρούσε πιθανή" διότι, είπε, υπήρ­ χε κάποτε στον Τ μ ώ λ ο άμμος χρυσή, την οποία παρέσυραν τα νερά της βροχής και την έφεραν στον Π α κ τ ω λ ό αργό­ τερα, όπως γίνεται συνήθως σε παρόμοιες περιπτώσεις, ξεπλύθηκε κι εξαφανίστηκε. Με τη δεύτερη γέλασε και είπε: «Λέτε π ω ς τα δέντρα δημιουργήθηκαν πριν από τη γ η . Ε γ ώ , που μελετώ φιλοσοφία εδώ και πολύ καιρό, δεν βρήκα πουθενά ότι τα αστέρια είναι προγενέστερα του ουρανού». Ή θ ε λ ε μ' αυτά τα λόγια να διδάξει π ω ς τίποτε δεν μπορεί να υπάρξει, αν δεν υπάρχει προηγουμένως αυτό πάνω στο οποίο στηρίζεται. -

X X X V I I I . Ό τ α ν ο άρχοντας της Συρίας προσπαθούσε να προκαλέσει επανάσταση στην Αντιόχεια και έβαλε υπο­ ψίες στους κατοίκους, με αποτέλεσμα να τους διχάσει κατά τη συνέλευση τους, έγινε ισχυρός σεισμός και τότε τρομο­ κρατήθηκαν και, όπως γίνεται κάθε φορά που παρουσιά­ ζονται θεϊκά σημάδια, προσεύχονταν ο ένας για τον άλλο. Ο Απολλώνιος τότε είπε: «Ο θεός έγινε ολοφάνερα μεσο­ λαβητής, για να σταματήσει η μεταξύ σας διαμάχη. Κι

291


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

292


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

εσείς δεν πρέπει να ξαναρχίσετε τις φιλονικίες, αφού φο­ βάστε τα ίδια π ρ ά γ μ α τ α » . Μ' αυτά τα λόγια τούς έδωσε να καταλάβουν τι μπορεί να πάθουν και ότι ο φόβος θα είναι πάλι κοινός για όλους. X X X I X . Αξίζει ν ' αναφερθεί κ ι αυτό: Κάποιος θυσίαζε στη Γη για να βρει θησαυρό. Δεν δίστασε να παρακαλέσει και τον Απολλώνιο γ ι ' αυτό που επιθυμούσε. Ο Α π ο λ λ ώ ­ νιος, αντιλαμβανόμενος τι επιθυμούσε, είπε: «Βλέπω π ω ς είσαι φοβερά επιχειρηματικό μυαλό». «Ατυχος όμως, γιατί δεν έχω παρά μόνο λίγα, που δεν φτάνουν ούτε να θρέψω την οικογένεια μου». «Φαίνεται π ω ς έχεις να θρέψεις πολλούς και τεμπέληδες δούλους, γιατί δεν μοιάζεις ανόη­ τος». Τότε εκείνος δάκρυσε ελαφρά και είπε: « Έ χ ω τέσσε­ ρις κόρες και χρειάζομαι τέσσερις προίκες. Βέβαια, έχω τώρα είκοσι χιλιάδες δραχμές, όμως, αν τους τις μοιράσω, θα λένε π ω ς πήραν λίγα κι εγώ θα κ α τ α σ τ ρ α φ ώ , γιατί δεν θα μου απομείνει τίποτε». Ο Απολλώνιος συγκινήθηκε από την περίπτωση του και είπε: «Θα σε φροντίσω κι εγώ και η Γ η , αφού λένε π ω ς θυσιάζεις για χάρη της». Μόλις είπε αυτά τα λόγια, προχώρησε προς τα προάστια σαν να επρό­ κειτο να αγοράσει φρούτα. Αντίκρισε μια έκταση γ ε μ ά τ η ελαιόδεντρα και έμεινε ικανοποιημένος από τα δέντρα, έτσι όπως ήταν μεγάλα. Σ τ ο μέρος εκείνο υπήρχε κι ένας μι­ κρός κήπος με πολλά άνθη όπου έβλεπε κανείς λουλούδια και σμήνη μελισσών. Μπήκε μέσα στον κήπο, σαν να είχε να κάνει κάτι πολύ σημαντικό, και, αφού προσευχήθηκε στην Πανδώρα, επέστρεψε στην πόλη. Π ή γ ε στον ιδιοκτή­ τη του αγρού που είχε πλουτίσει με τον πιο παράνομο τρόπο, δίνοντας πληροφορίες για τις περιουσίες των Φοι­ νίκων, και τον ρώτησε: «Πόσο αγόρασες το τάδε χωράφι και πόσο έχεις κοπιάσει γ ι ' αυτό;» Εκείνος του απάντησε π ω ς το είχε αγοράσει την προηγούμενη χρονιά στην τιμή

293


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

294


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

των δεκαπέντε χιλιάδων και π ω ς καθόλου δεν είχε κοπιά­ σει. Ο Απολλώνιος τον έπεισε να του το πουλήσει για είκοσι χιλιάδες κι έτσι να αποκομίσει το ανέλπιστο κέρδος των πέντε χιλιάδων. Ο άνθρωπος που ήθελε να αποκτήσει τον θησαυρό δεν είχε καταλάβει ακόμη τι νόημα είχε αυτό το δώρο ούτε και πίστευε π ω ς αξίζει τα λεφτά του, αλλά ότι έχει πολύ μικρότερη αξία από τις, είκοσι χιλιάδες που είχε ήδη στο χέρι και που τις έδωσε για να πάρει αγρό, ο οποίος θα ήταν εκτεθειμένος σε παγετούς και χαλάζια και όλα τα άλλα που καταστρέφουν τη σοδειά. Ό τ α ν όμως βρήκε αμέσως αμφορέα με τρεις χιλιάδες δαρεικούς μέσα στον μικρό κ ή π ο , εκεί όπου πετούσαν οι μέλισσες, και τα ελαιόδεντρα απέδωσαν πλούσια π α ρ α γ ω γ ή , κάτι που δεν έγινε τότε σε άλλα χωράφια, άρχισε να υμνεί τον Α π ο λ λ ώ ­ νιο και εμφανίστηκαν πολλοί μνηστήρες που ήθελαν να παντρευτούν τις κόρες του. X L . Και εκείνο αξίζει να αναφερθεί: Κάποιος είχε ερωτευτεί το γυμνό άγαλμα της Αφροδίτης, που ήταν τοποθετημένο στην Κνίδο. Έ κ α ν ε προσφορές στο άγαλμα κι έλεγε π ω ς θα συνεχίσει τα αφιερώματα με σκοπό να το παντρευτεί. Αυτά ο Απολλώνιος τα θεωρούσε έτσι κι αλ­ λιώς παράλογα, ωστόσο, επειδή έβρισκαν σύμφωνους τους κατοίκους της Κνίδου, που έλεγαν ότι η φήμη της θεάς θα αυξηθεί, αν αποκτήσει εραστή, έκρινε π ω ς πρέπει να εξα­ γνίσει το ιερό α π ' αυτόν τον παραλογισμό. Ό τ α ν οι Κνίδιοι τον ρώτησαν αν ήθελε να αλλάξει κάτι στον τρόπο των θυσιών ή των προσευχών τους, απάντησε: «Τα μάτια σας θα αλλάξω, όσο για τον τρόπο που υπηρετείται ο ναός, αυτός ας κρατήσει την πατροπαράδοτη μορφή του». Κάλε­ σε λοιπόν τον ηδυπαθή εραστή και τον ρώτησε αν πιστεύει στην ύπαρξη θεών. Ό τ α ν εκείνος απάντησε π ω ς πιστεύει τόσο ώστε ήταν και ερωτευμένος μαζί τους και ανέφερε και

295


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

296


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

τον γάμο που πίστευε π ω ς θα γιορτάσει, ο Απολλώνιος του είπε: «Εσένα σε ξεσήκωσαν οι ποιητές, που μιλάνε για τους γάμους του Α γ χ ί σ η και του Πηλέα με θ ε έ ς . Ε γ ώ π ά ν τ ω ς , σχετικά με το να ερωτεύεσαι και να σε ερωτεύο­ νται, έχω να πω τα εξής: Οι θεοί ερωτεύονται θεές, οι άνθρωποι ανθρώπους και τα ζ ώ α ζ ώ α και με μια λέξη τα όμοια ερωτεύονται με τα όμοια, για να γεννούν γνήσιους και του ίδιου γένους απογόνους" αλλά όταν δύο όντα δια­ φορετικού είδους συνάπτουν σχέση, εκεί δεν υπάρχει ούτε δεσμός ούτε έρωτας. Αν αναλογιζόσουν τα σχετικά με τον Ιξίονα , θα απέφευγες ακόμα και τη σκέψη να ερωτευτείς με ανόμοιο σου. Εκείνος παριστάνεται πάνω σε τροχό να βασανίζεται στον ουρανό, αλλά κι εσύ, αν δεν εξαφανιστείς α π ' αυτό το ιερό, θα αφανιστείς όπου κι αν είσαι πάνω στη γ η , και δεν θα μπορείς να πεις π ω ς οι θεοί σε αδίκησαν». Έ τ σ ι δόθηκε τέλος σ' αυτή την παράνοια και αυτός που έλεγε π ω ς είναι ερωτευμένος έφυγε, αφού πρόσφερε θυσία για να ζητήσει συγχώρεση. 47

48

X L I . Κάποτε έπλητταν σεισμοί τις πόλεις που βρίσκο­ νται στην αριστερή πλευρά του Ελλησπόντου. Εκεί περι­ φέρονταν Αιγύπτιοι και Χαλδαίοι που συγκέντρωναν χρή­ ματα για να προσφέρουν, όπως έλεγαν, θυσίες δέκα ταλά­ ντων στη Γη και στον Ποσειδώνα. Οι πολίτες, κ ά τ ω από την πίεση του φόβου, έδιναν χρήματα είτε από το κοινό ταμείο είτε χωριστά ο καθένας από τα δικά του. Οι Αι­ γύπτιοι και οι Χαλδαίοι έλεγαν π ω ς δεν θα κάνουν τις θυσίες για εκείνους, παρά μόνο αν κατατεθούν τα χρήματα στις τράπεζες. Ο Απολλώνιος θεώρησε καλό να μην αδια­ φορήσει για τους κατοίκους του Ελλησπόντου. Επισκέφθη­ κε, λοιπόν, τις πόλεις και έδιωξε αυτούς που συγκέντρωναν τα χρήματα, κατηγορώντας τους ότι πλουτίζουν από τις συμφορές των άλλων. Κατανόησε διαισθητικά την αιτία

297


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

298


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

της θεομηνίας και με τις κατάλληλες για την κάθε περί­ π τ ω σ η θυσίες προσευχήθηκε για την απομάκρυνση του κινδύνου, χωρίς να κάνει πολλά έξοδα. Έ τ σ ι οι σεισμοί σταμάτησαν. X L I I . Ο Δομετιανός, που ήταν εκείνη την εποχή βασι­ λιάς, έφτιαξε νόμο που απαγόρευε τον ευνουχισμό και το φύτεμα αμπελιών και όσα είχαν φυτευθεί έπρεπε να ξερι­ ζωθούν. Ο Απολλώνιος, που βρισκόταν στην Ιωνία, είπε: «Αυτά τα π ρ ο σ τ ά γ μ α τ α δεν με αφορούν, γιατί είμαι ο μόνος ίσως από τους ανθρώπους που δεν χρειάζεται ούτε γεννητικά όργανα ούτε κρασί. Ό μ ω ς , ο μεγαλειότατος δεν καταλαβαίνει ότι από τη μια νοιάζεται για τους ανθρώπους και από την άλλη ευνουχίζει τη γ η » . Μ' αυτά τα λόγια οι Ί ω ν ε ς αναθάρρησαν κι έστειλαν πρέσβεις στον βασιλιά, για να ζητήσουν κατάργηση του νόμου σχετικά με τα αμπέλια, που επέβαλε να καταστραφεί η γη και να μη φυτεύεται. X L I I I . Στους Ταρσούς λένε και τα εξής σχετικά με τον Απολλώνιο: Έ ν α ς λυσσασμένος σκύλος δάγκωσε κάποιον έφηβο κι αυτό είχε ως αποτέλεσμα ο έφηβος να συμπερι­ φέρεται σαν σκύλος: Γάβγιζε και ούρλιαζε και προχωρούσε στον δρόμο με τα τέσσερα. Ή τ α ν τριάντα ημέρες άρρω­ στος όταν τον συνάντησε ο Απολλώνιος, που μόλις είχε φτάσει στους Ταρσούς. Διέταξε να οργανωθεί έρευνα για τον σκύλο, που είχε κάνει αυτό το κακό, και του είπαν π ω ς δεν τον είχαν δει, γιατί είχε δαγκώσει τον νέο έξω από το τείχος, ενώ έκανε εξάσκηση στο ακόντιο. Ούτε ο παθών μπορούσε να τον κατατοπίσει, π ώ ς ήταν ο σκύλος, γιατί αυτός πια δεν είχε συνείδηση ούτε του εαυτού του. Ο Απολλώνιος σώπασε για λίγο και μετά είπε: «Ο σκύλος, Δάμι, είναι άσπρος, μαλλιαρός, α π ' αυτούς που φυλάνε πρόβατα, μεγαλόσωμος όσο οι Αμφιλοχικοί. Σ τ έ κ ε τ α ι

299


ΦΙΛΟΣΤΡΑΤΟΣ

300


ΤΑ ΕΣ ΤΟΝ ΤΥΑΝΕΑ ΑΠΟΛΛΩΝΙΟΝ Ζ'

στην τάδε βρύση και τρέμει, γιατί και ποθεί το νερό και το φοβάται. Φέρε μου τον στην όχθη του ποταμού, εκεί όπου είναι οι παλαίστρες, λέγοντας μόνο π ω ς τον καλώ ε γ ώ » . Ο σκύλος σύρθηκε από τον Δάμι και γονάτισε στα πόδια του Απολλώνιου κλαίγοντας, όπως οι ικέτες μπροστά στους βωμούς. Ο Απολλώνιος τον χάιδεψε και τον ημέρωσε. Κοντά του κρατούσε και τον έφηβο. Για να κατανοήσουν όλοι το μεγάλο μυστήριο, είπε: «Η ψυχή του Τ ή λ ε φ ο υ από τη Μυσία μεταφέρθηκε σ' αυτόν το νέο και οι Μοίρες τον κάνουν ό,τι έκαναν και στον Τήλεφο». Μόλις είπε αυτά τα λόγια, πρόσταξε τον σκύλο να γλείψει γύρω γύρω το δαγκωμένο μέρος, για να γίνει θεραπευτής ο ίδιος που προκάλεσε το τραύμα. Τότε ο νέος στράφηκε στον πατέρα του και αναγνώρισε τη μητέρα του, χαιρέτισε τους φίλους του και ήπιε από τον Κύδνο. Ούτε ο σκύλος παραμελήθηκε. Ο Απολλώνιος προσευχήθηκε για εκείνον στο ποτάμι και τον έστειλε πέρα α π ' αυτό. Ο σκύλος, μόλις πέρασε τον Κύδνο, στάθηκε στην όχθη κι έβγαλε φωνή που δεν είναι συνηθισμένη στους λυσσασμένους σκύλους. Ό ρ θ ω σ ε τ' αυ­ τιά και κούνησε την ουρά του, καταλαβαίνοντας π ω ς είναι καλά γιατί το νερό είναι φάρμακο για τη λύσσα, αν τολμή­ σει ο λυσσασμένος να έρθει σε επαφή μ' αυτό. 49

-

Τέτοια γεγονότα συνδέονται με τον Απολλώνιο σχετικά με πόλεις, ιερά, λαούς, νεκρούς και αρρώστους, σοφούς, μη σοφούς και βασιλιάδες που ζητούσαν τη συμβουλή του στο θέμα της αρετής.

301


ΣΧΟΛΙΑ


ΒΙΒΛΙΟ Δ' 1. Η Κολοφώνα ήταν πόλη της Ιωνίας, βορειοδυτικά της Εφέσου. Κοντά της υπήρχε περίφημος ναός και μαντείο του Απόλλωνα. 2. Στα Δίδυμα της Μιλήτου υπήρχε ναός του Απόλλωνα, ενώ το ιερό της Περγάμου ήταν αφιερωμένο στον Ασκληπιό (βλ. παρακάτω, xi). 3. Τα Πανιώνια ήταν η κοινή των Ιώνων πανήγυρις, κατά τη διάρκεια της οποίας γίνονταν θυσίες και αθλητικοί αγώνες. 4. Επιστολή οα'. 5. Ο Αιγαίωνας ήταν, σύμφωνα με τη μυθολογία, ένας από τους Εκατόχειρες, που πήρε μέρος στην Τιτανομαχία ως σύμμαχος των Ολύμπιων θεών και αργότερα έγινε φρουρός των Τιτάνων στην υπόγεια φυλακή τους. Ωστόσο, το επίθετο σεισίχθων χρησιμοποιείται συνήθως για τον Ποσειδώνα, που είναι ο κατεξοχήν θεός των σεισμών. 6. Η σύγκριση της πολιτείας με πλοίο είναι κοινός τόπος προερχόμενος από τον Πλάτωνα (Πολιτεία, 342d κ.α.) 7. Δηλαδή του θεού που διώχνει το κακό" στην προκειμένη περίπτωση πρόκειται για τον Ηρακλή. 8. Ίσως ο Απολλώνιος στην πραγματικότητα είχε εφαρ­ μόσει την τελετουργία του αποδιοπομπαίου τράγου για να απομακρύνει τον λοιμό της Εφέσου. Ωστόσο, ίσως το συμβάν απηχεί τη σύγκρουση του Απολλώνιου με ένα Κυνικό [κνων = σκύλος). Η άθλια εμφάνιση του ζητιάνου μοιάζει πολύ με αυτή των Κυνικών φιλοσόφων και ο Ηρακλής ήταν αυτός που θεωρούσαν προστάτη τους. Κάποια στιγμή ίσως η παράδοση

305


ΣΧΟΛΙΑ

για τον μεταφορικό «σκύλο» έγινε κυριολεξία, συνδεόμενη με τη φήμη του Απολλώνιου ως θαυματοποιού και διώκτη δαι­ μονίων. Ή ακόμα μπορεί να συνδυάστηκαν δύο διαφορετικά περιστατικά: ο Απολλώνιος ενδεχομένως επισήμανε ως αιτία της επιδημίας τη μόλυνση από κάποιο ζώο ή το κουφάρι του και διέταξε να το Θάψουν και παράλληλα ήρθε σε διαμάχη με κάποιον Κυνικό. Η προφορική παράδοση συνέθεσε τα γεγο­ νότα και η ιστορία μεταφέρθηκε στον Φιλόστρατο όπως τη γράφει εδώ. 9. Στην Τροία. 10. Ο Φοίνικας ήταν παιδαγωγός του Αχιλλέα και τον συνόδεψε και στην Τρωική εκστρατεία. 11. Πρόκειται για τον μύθο που αφορά τον γάμο του Αχιλλέα με την Πολυξένη, κόρη του Πρίαμου και της Εκά­ βης (βλ. παρακάτω, xvi). 12. Ο Μέμνων ήταν ήρωας που ήρθε στην Τροία για να βοηθήσει τον θείο του Πρίαμο και σκοτώθηκε από τον Αχιλ­ λέα. Ο Κύκνος ήταν επίσης σύμμαχος των Τρώων και υπήρξε και τούτος θύμα του Αχιλλέα. Ωστόσο, και οι δύο δεν είχαν κοινό θάνατο· ο πρώτος κέρδισε την αθανασία, ενώ ο δεύτερος μεταμορφώθηκε στο ομώνυμο πουλί. 13. κοίλη κάπετος'. Ίλιάς, Ω 797. 14. Βλ. παρακάτω, xvi. 15. Η παράδοση τιμούσε τον ήρωα Παλαμήδη για πολλές εφευρέσεις του, κυρίως για την επινόηση ενός ή περισσοτέρων γραμμάτων του αλφαβήτου. 16. Ο Παλαμήδης λιθοβολήθηκε από τους Έλληνες τον καιρό του Τρωικού πολέμου εξαιτίας του Οδυσσέα, που κυ­ κλοφόρησε στο στρατόπεδο ένα γράμμα το οποίο αποδείκνυε ότι ο Παλαμήδης είχε τάχα την πρόθεση να προδώσει τους συμπατριώτες του στους Τρώες. 17. Ένοδϊα ήταν επίκληση αρκετών θεαινών: της Αρτεμης, της Κόρης και της Σελήνης, κάποιας αυθύπαρκτης Ελληνικής

306


ΣΧΟΛΙΑ

θεότητας αλλά συνηθέστερα της Εκάτης. 18. Το Γρύνειο στη Μυσία και η Κλάρος στην Κολοφώνα ήταν πόλεις με ναό και μαντείο του Απόλλωνα. 19. Δηλαδή στους Δελφούς. 20. Πουθενά δεν λέει κάτι τέτοιο ο Όμηρος· αντίθετα, στην Όδνσσεια, γ 174, ο Νέστορας λέει πως ο θεός τους συμβού­ λεψε να κατευθυνθούν με το πλοίο προς την Εύβοια για να γλιτώσουν την κακοκαιρία. 21. Βλ. Όμηρος, Όδνσσεια, λ 25 κ.ε. 22. Ο Αχιλλέας ήταν γιος του Πηλέα, βασιλιά της Φθίας στη Θεσσαλία. 23. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Πηλέας τη στιγμή της αναχώρησης του γιου του για την Τροία έκανε τάμα να αφιε­ ρώσει στον Σπερχειό (που περιέβρεχε το βασίλειο του) τα μαλλιά του γιου του, αν επέστρεφε σώος και αβλαβής από την εκστρατεία. 24. Η εκδοχή τούτη έρχεται σε αντίθεση με τα Κύπρια έ'πη, όπου η Πολυξένη (βλ. σχόλιο 11) φέρεται να τραυματί­ ζεται από τον Διομήδη και τον Οδυσσέα κατά την άλωση της Τροίας και να υποκύπτει τελικά στα τραύματα της. Αργότερα όμως δέχτηκαν πως η Πολυξένη είχε θυσιαστεί στον τάφο του Αχιλλέα ή από τον Νεοπτόλεμο ή από τους Έλληνες αρχη­ γούς με παρακίνηση του Οδυσσέα. Αυτή είναι η παραλλαγή που ακολούθησαν οι τραγικοί ποιητές και κυρίως ο Ευριπίδης (Τρωάδες 622 κ.ε., Εκάβη, 3 κ.ε. 107 κ.ε., 218 κ.ε.) Σκοπός της θυσίας ήταν να διευκολύνει το ταξίδι των πλοίων των Αχαιών —και μοιάζει με τη θυσία της Ιφιγένειας— ή να ηρεμήσει το φάντασμα του Αχιλλέα, που εμφανίστηκε στο όνειρο του γιου του και ζήτησε την προσφορά. Φαίνεται πως σε κάποιο σημείο οι παραδόσεις σχετικά με τον έρωτα Αχιλλέα και Πολυξένης και της θυσίας της συνυφάνθηκαν κι έτσι η Πολυξένη εμφανίζεται εδώ να αυτοκτονεί από έρωτα. 25. Οι μύθοι σχετικά με την παραμονή της Ελένης στην

307


ΣΧΟΛΙΑ

Αίγυπτο, κοντά στον Πρωτέα, που σκοπό έχουν να αθωώσουν τη γυναίκα και. να την παρουσιάσουν ως όργανο του πεπρω­ μένου, που υπερβαίνει τη θέληση της, ανάγονται πιθανόν στην Παλινωδία του Στησιχόρου. 26. Αναφέρεται στα Ελευσίνια μυστήρια, που γιορτάζο­ νταν στην Αθήνα στο τέλος Σεπτεμβρίου και διαρκούσαν εννιά μέρες. 27. Οι νέοι ορκίστηκαν στη θεά Αθηνά της Ακρόπολης. 28. Πρβλ. Γ', xli, όπου ο Φιλόστρατος επαναλαμβάνει αυτή την πληροφορία για τη συγγραφή έργου του Απολλώνιου περί θυσιών. Δεν είναι απίθανο να είχε πράγματι γράψει ένα τέτοιο έργο, δεδομένου του ενδιαφέροντος του για τον σωστό τρόπο προσφοράς θυσιών, κάτι που φαίνεται και από τις επιστολές του, έστω κι αν δεν προχωρούν σε λεπτομέρειες. 29. Τα εξ αμάξης ήταν σκώμματα και πρόστυχα αστεία που πετούσαν ο ένας στον άλλο οι συμμετέχοντες στις πομπές προς τιμή του Διονύσου, κυρίως κατά τα Λήναια, όπως ση­ μειώνει η Σούδα. 30. Η Βασίλειος στοά βρισκόταν στην Αγορά της Αθήνας και ονομαζόταν έτσι διότι αποτελούσε επίσημη έδρα του άρχοντα βασιλιά. 31. 15 Φεβρουαρίου-15 Μαρτίου. 32. Ot χιτώνες αυτοί ήταν βαμμένοι με κρόκο ή στο χρώμα του κρόκου και τους φορούσαν οι χαλαρών ηθών γυναίκες (Αριστοφάνης, Θεσμοφοριάζονσαι 138 κ.ε.) και οι οπαδοί του Βάκχου. 33. Οι κάτοικοι των Αχαρνών (σημερινό Μενίδι) ήταν φημισμένοι για την πολεμική τους ανδρεία. Μάλιστα, στην αρχή του Πελοποννησιακού πολέμου, είχαν συμμετάσχει με 3000 οπλίτες. Όσο για τον Κολωνό, ονομαζόταν Ίππιος διότι βρισκόταν υπό την προστασία του Ίππιου Ποσειδώνα. Αλλωστε κοντά στον Κολωνό είχε δοξαστεί το Αθηναϊκό ιππικό νικώντας το

308


ΣΧΟΛΙΑ

407 π . Χ . ένα Θηβαϊκό σώμα. 34. Αναφέρεται στην Αρτεμισία, βασίλισσα στην Αλικαρ­ νασσό της Καρίας, που συμμετείχε στο πλευρό του Ξέρξη στη ναυμαχία της Σαλαμίνας (480 π . Χ . ) και αγωνίστηκε τόσο γενναία ώστε ο Πέρσης βασιλιάς είπε ότι οι γυναίκες απο­ δείχτηκαν πιο γενναίες από τους άνδρες. 35. Στο τέμενος της Αγραύλου, στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης, γινόταν η τελετή ενηλικίωσης των Αθηναίων κι εκεί έδιναν τον όρκο ότι θα θυσιαστούν, αν χρειαστεί, για την πατρίδα τους. 36. Βακχικό σύμβολο φτιαγμένο από ραβδί νάρθηκα (είδος καλαμιού). Στην πάνω άκρη του θύρσου σφήνωναν κουκουνά­ ρι και τον περιτύλιγαν με κλαδιά κισσού, ιερού φυτού του Διονύσου. 37. Βλ. Βάκχαι 980. 38. Ίσως αναφέρεται στην καταστροφή του Περσικού στόλου στον Αθω από αιφνίδιους και δυνατούς ανέμους. 39. Ο Βορέας ήταν ο θεός του Ανέμου του Βορρά, που άρπαξε την Ωρείθυια, κόρη του βασιλιά της Αθήνας Ερεχθέα. 40. Η Αθηνά. 41. Πρόκειται για το Αμφικτιονικό συνέδριο στις Θερμο­ πύλες, που γινόταν αρχικά κάθε άνοιξη και φθινόπωρο και αργότερα όποτε υπήρχε ανάγκη. 42. Αναφέρεται στη μάχη των Θερμοπυλών και στον λόφο στην είσοδο του περάσματος, όπου συγκεντρώθηκαν οι Σπαρ­ τιάτες (Ηρόδοτος, Ζ 225). 43. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (Ζ 221) ο μάντης Μεγιστίας από την Ακαρνανία και από το γένος των Μελαμποδιδών προέβλεψε από τα σφάγια την επερχόμενη καταστροφή. Ο Λεωνίδας τον διέταξε να φύγει, αλλά εκείνος αρνήθηκε κι έδιωξε μόνο τον μοναχογιό του. 44. Οι Αβες ήταν πόλη της Φωκίδας, όπου υπήρχε περί­ φημος ναός του Απόλλωνα.

309


ΣΧΟΛΙΑ

45. Το μαντείο του Αμφιάραου βρισκόταν στην περιοχή του Ωρωπού ενώ του Τροφώνιου στη Λιβάδια. 46. Ο Φαβωρίνος ήταν φιλόσοφος και σοφιστής του 2ου αι. μ.Χ. από τη Γαλατία. Ταξίδεψε σε πολλά μέρη, μεταξύ των οποίων και στην Ελλάδα, όπου μαθήτευσε κοντά στον Δίωνα τον Χρυσόστομο και συνδέθηκε με τον Πλούταρχο και τον Ηρώδη τον Αττικό. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε στη Ρ ώ μ η , όπου δίδαξε διαλεκτική και ρητορική. Έγραψε πολλά φιλοσοφικά έργα, από τα οποία συμπεραίνου­ με ότι είχε εκλεκτική στάση απέναντι στις φιλοσοφικές σχο­ λές. Τα έργα του Παντοδαπη ιστορία και Απομνημονεύματα αποτέλεσαν σημαντικές πηγές για το έργο του Διογένη Λα­ έρτιου. 47. Ο Αντισθένης, ο ιδρυτής της Σχολής των Κυνικών, υπήρξε αρχικά μαθητής του Γοργία, αλλά όταν γνώρισε τον Σωκράτη εντυπωσιάστηκε από τη διδασκαλία του και από τον λιτό και εγκρατή χαρακτήρα του και έγινε θαυμαστής του και αφοσιωμένος μαθητής του μέχρι τον θάνατο εκείνου. 48. Τοποθεσία βορειοανατολικά της Κορίνθου. 49. Αναφορά στην τιμωρία του Ταντάλου στον Αδη: κάθε φορά που πήγαινε να πιάσει τους καρπούς που κρέμονταν από τα δέντρα, αυτοί εξαφανίζονταν (Όδνσσεια, λ 588). 50. Ί σ ω ς πίσω από την ιστορία τούτη με τη λάμια λανθά­ νει το πραγματικό γεγονός της επίπληξης από τον Απολλώνιο ενός μαθητή του που είχε παρεκτραπεί και είχε κάνει δεσμό με κάποια εταίρα, ζούσε με δικά της έξοδα και εις βάρος των αφελών πελατών της. Η εταίρα θα μπορούσε άνετα να πα­ ρουσιαστεί ως λάμια που καταβροχθίζει τον εραστή της και η επίδειξη του δανεισμένου πλούτου θα ήταν αναμενόμενο να εξαφανίζεται μετά την αποκάλυψη της. Εν τούτοις, τέτοιες καταστάσεις θα μπορούσαν επίσης να δώσουν τη βάση για μια τρομακτική λαϊκή παραλλαγή, για τον βρικόλακα που εξαφα­ νίζονται τα αγαθά του και που αναγκάζεται να ομολογήσει

310


ΣΧΟΛΙΑ

στον σοφό. Ο Φιλόστρατος ίσως παρουσίασε την εκδοχή αυτή που θα ήταν αναμενόμενο να κυκλοφορεί σε μια πόλη όπου η προκατάληψη και η δεισιδαιμονία δεν ήθελαν πολύ για να βλαστήσουν. (Η Κόρινθος είναι ο τόπος όπου διαδραματίζε­ ται μια κλασική ιστορία φαντασμάτων στον Φιλοψενδή 30 κ.ε.) 51. Βλ. Έπιστολαί λς', λζ'. 52. Επιστολή ξγ'. 53. Η πίσσα χρησιμοποιούνταν ως μέσο αποτρίχωσης. 54. βραχυτέραν της Λακωνικής σκυτάλης λέει το αρχαίο κείμενο. Η σκυτάλη αυτή ήταν κυλινδρικό ραβδί το οποίο περιτύλιγαν λοξά με δερμάτινη λωρίδα, κατά μήκος της ο­ ποίας έγραφαν τις παραγγελίες, που έπρεπε να μείνουν μυστι­ κές. 55. Πρόκειται για το περίφημο άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, έργο του Φειδία. 56. Ο Μίλων ήταν περίφημος Έλληνας αθλητής από τον Κρότωνα της Μεγάλης Ελλάδας, που άκμασε τον 6ο αι. π.Χ. Το άγαλμα αυτό ήταν έργο του Κροτωνιάτη Δαμέα. Βλ. Παυσανίας, Σ Τ , 14, 5-8. 57. Ή τ α ν συνηθισμένο εκείνη την εποχή το κωμικό αυτό και για ασήμαντα πράγματα είδος εγκωμίων (πρβλ. Λουκια­ νός, Μνίας έγκώμιον). 58. Τα Θεοφάνια ήταν γιορτή στους Δελφούς κατά την οποία το άγαλμα του Απόλλωνα και άλλων θεών επιδεικνύο­ νταν στον λαό. 59. Πρόκειται για τους Διόσκουρους, Κάστορα και τον Πολυδεύκη. 60. Και τα τρία αυτά ήταν υψηλά αξιώματα στη Σπάρτη και τα αναλάμβαναν πολίτες με ευγενή καταγωγή. 61. Ο Λυκούργος ήταν ο σπουδαίος Σπαρτιάτης νομοθέ­ της. Ο Ίφιτος καταγόταν από την Ηλεία και ήταν αυτός που ανανέωσε τους Ολυμπιακούς αγώνες που είχε ιδρύσει ο Η-

311


ΣΧΟΛΙΑ

ρακλής (βλ. Παυσανίας, Ε, 4, 6). Ο Ίφιτος θεωρούνταν σύγ­ χρονος του Λυκούργου, παράδοση που πλάστηκε για να ερμη­ νεύσει την αρχαιότατη συμμαχία και φιλία Σπαρτιατών και Ηλείων. 62. Βλ. σχόλιο 15. 63. Θεά που ταυτίστηκε με τη Μητέρα των θεών Κυβέλη. 64. Νομοί 803c. 65. Βλ. Όδνσσεια, ι 187 κ.ε. 66. Ο Ορέστης σκότωσε τη μητέρα του Κλυταιμνήστρα, επειδή εκείνη είχε δολοφονήσει μαζί με τον Αίγισθο τον πατέρα του Αγαμέμνονα. Ο Αλκμαίων ήταν γιος του μάντη Αμφιάραου. Η γυναίκα του Αμφιάραου Εριφύλη εξαγοράστη­ κε από τον Πολυνείκη με το περιδέραιο της Αρμονίας και εξανάγκασε τον άνδρα της να συμμετάσχει στην εκστρατεία εναντίον της Θήβας, που στοίχισε τη ζωή του. Προτού ξεκι­ νήσει, όρκισε τους δυο γιους του να πάρουν εκδίκηση σκοτώ­ νοντας τη μητέρα τους. 67. Στην πραγματικότητα η Αγριππίνα η Νεωτέρα, μητέ­ ρα του Νέρωνα, δεν πνίγηκε· διότι, ενώ ήδη βρισκόταν στο πλοίο από το οποίο είχε διατάξει ο γιος της να τη ρίξουν στη θάλασσα, κατάλαβε εγκαίρως το τέχνασμα, κατάφερε να διαφύγει την προσοχή των δημίων της και να φτάσει κολυ­ μπώντας στην ακτή του κόλπου της Βαίας. Εκεί όμως τη σκότωσε δολοφόνος σταλμένος από τον Νέρωνα. 68. Αντιγόνη 480. 69. Ίλιάς, Ν 130. 70. Το γυμναστήριο αυτό εγκαινιάστηκε το 60 ή 61 μ.Χ. 71. Βλ. Η', xxxii. 72. Τον μύθο της Αλκηστης δραματοποίησε και ο Ευριπί­ δης στην ομώνυμη τραγωδία του. Όταν η Αλκηστη δέχτηκε να πεθάνει στη θέση του άνδρα της Αδμήτου, ο Ηρακλής πήγε στον Αδη και την έφερε πίσω. 73. Πρόκειται για τον Μουσώνιο Ρούφο, Στωικό φιλόσοφο

312


ΣΧΟΛΙΑ

από την Τυρρηνία της Ιταλίας, που άκμασε τον Ιο αι. μ.Χ. Υπήρξε ένας από τους κυριότερους εισηγητές των Στωικών δογμάτων στη Ρώμη και διατέλεσε και δάσκαλος του Επί­ κτητου. Εξορίστηκε από τον Νέρωνα στη Γιάρο το 65 μ.Χ. Το 67 μ.Χ. όταν ο Νέρων αποφάσισε τη διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου, μεταφέρθηκε και ο Μουσώνιος εκεί για να εργαστεί μαζί με τους άλλους εργάτες (βλ. Τά ες τον Τνανε'α Άπολλώνιον, Ε', χίχ). Οι πληροφορίες του Φιλόστρατου για τον Μουσώνιο θεω­ ρούνται ύποπτες. Οι επιστολές, που δήθεν αντάλλαξαν οι δύο άνδρες, πιστεύεται ότι αναφέρονται σε άλλο Μουσώνιο. 74. Ο Απολλώνιος προφανώς κάνει με τρόπο υπαινικτικό προσφορά στον Μουσώνιο να τον βοηθήσει να δραπετεύσει. 75. Οι Ηράκλειες στήλες είναι ο βράχος του Γιβραλτάρ και τα Γάδειρα η σημαντικότερη αποικία των Φοινίκων στην Ιβηρία, που ιδρύθηκε γύρω στα 1100 π.Χ. πάνω σε νησίδα του Ατλαντικού Ωκεανού, μεταξύ Ηράκλειων στηλών και Ιερού ακρωτηρίου.

ΒΙΒΛΙΟ Ε' 1. Πρόκειται για τον Αιγύπτιο και όχι τον Θηβαίο Ηρα­ κλή· βλ. Β', xxxiii. 2. Το χωρίο τούτο ίσως αποτελεί κατά κάποιο τρόπο απήχηση της «γεωγραφίας» του κάτω κόσμου, που περιγρά­ φει ο Σωκράτης στον Πλατωνικό Φαίδωνα 111c κ.ε. 3. Αναφέρεται σε έναν από τους άθλους του Ηρακλή. Το νησί Ερύθεια βρισκόταν στην άκρη της Δύσης. 4. Ο Μενεσθέας ανήκει στην οικογένεια των Ερεχθειδών και μετείχε ως αρχηγός των Αθηναίων στην εκστρατεία κατά της Τροίας (Όμηρος, Ίλιάς, Β 552). Ο Στράβων ( Γ , i, 9) αναφέρει και αυτός στην ακτή της Βαιτικής, όχι μακριά από τα Γάδειρα, έναν «Μενεσθέως λιμένα».

313


ΣΧΟΛΙΑ

5. Υπαινιγμός στον μύθο για τις λεύκες του Ηριδανού, που ήταν κάποτε κοπέλες και μεταμορφώθηκαν σε δέντρα μετά τον θάνατο του αδελφού τους Φαέθοντα και έβγαζαν δάκρυα από κεχριμπάρι. 6. Πρόκειται για τον βασιλιά της Κύπρου, που ήταν, κατά την παράδοση, γλύπτης ή, το πιθανότερο, για τον γιο του βασιλιά της Τύρου Μύττου και αδελφό της Διδώς. 7. Όταν ο Τεύκρος ο Τελαμώνιος επέστρεψε στην πατρί­ δα του Σαλαμίνα από την Τροία, όπου συμμετείχε στην εκστρατεία των Ελλήνων εναντίον των Τρώων, 0 πατέρας του τον έδιωξε. Έ τ σ ι πήγε στη Συρία και μετά στην Κύ­ προ, όπου ίδρυσε την εκεί Σαλαμίνα. Πήγε και στην Ισπα­ νία, όπου ίδρυσε τη μελλοντική Καρχηδόνα. 8. Ενδεχομένως κάποιοι ρόλοι τους οποίους ο Νέρων είχε υποδυθεί. 9. Ο ελλέβορος ήταν βότανο που χρησιμοποιούνταν από τους αρχαίους για τις ψυχικές και διανοητικές παθήσεις. Από αυτό προήλθε και η παροιμιακή φράση έλλεβόρον δεϊται, που την έλεγαν για οποιονδήποτε δεν φαινόταν να έχει τα λογικά του. 10. Ο Βίνδιξ ήταν Ρωμαίος στρατηγός Γαλατικής κατα­ γωγής. Αηδιασμένος από τον τρόπο που κυβερνούσε ο Νέρων αποφάσισε να επαναστατήσει και ήρθε σε συνεννοήσεις με τους διοικητές των δυτικών επαρχιών. Ο στρατηγός Βιργίνιος Ρούφος, πιστός στον Νέρωνα, αποφάσισε να τον αντιμε­ τωπίσει. Τα δύο αντίπαλα στρατεύματα συναντήθηκαν στα τείχη του Βεζαντίου (Μπεζανσόν). Οι δύο στρατηγοί συμφι­ λιώθηκαν, αλλά οι στρατοί αλληλοπροσβαλλόμενοι συνεπλά­ κησαν, οι Γαλάτες νικήθηκαν και ο Βίνδιξ αυτοκτόνησε. Ο Νέρων δεν βρισκόταν στην Ελλάδα, όπως λέει ο Φιλόστρατος, κατά τον καιρό της εξέγερσης του Βίνδικα γύρω στο 68 μ.Χ.· είχε ήδη επιστρέψει στην Ιταλία. Ωστόσο ο Δάμις, που είναι η πηγή του συγγραφέα, θα μπορούσε να έχει υπο-

314


ΣΧΟΛΙΑ

πέσει σε τέτοιο σφάλμα, εφόσον πώς θα ήταν δυνατόν να είναι αυτόπτης μάρτυς στην Ισπανία και την Ιταλία ταυτόχρονα; Αν είχε έστω και την παραμικρή απόσταση από τα γεγονότα, πώς θα μπορούσε να τα ανακαλέσει στη μνήμη του με ακρί­ βεια, δεδομένης της σύγχυσης που περιέβαλε την ακολουθία των κινήσεων του αυτοκράτορα στα χρόνια 68-70; Άλλωστε το ταξίδι του Νέρωνα στην Ελλάδα αποτελεί έμμονη ιδέα για τον Φιλόστρατο και κυριαρχεί στο μυαλό του. Αλλά αξίζει ακόμα να προστεθεί ότι δεν έχει δοθεί οριστική απάντηση στο θέμα της παραδοσιακής χρονολόγησης του ταξιδιού του Νέρωνα στην Ελλάδα. 11. Δυτικό ακρωτήριο της Σικελίας. 12. Οι Θηβαίοι κυριάρχησαν στην Ελλάδα από το 371 (μάχη των Λεύκτρων) μέχρι το 362 π . Χ . 13. Απήχηση του μύθου σχετικά με τον Τυφώνα, το τέρας που τα έβαλε με τους Ολύμπιους θεούς, αλλά κατατροπώθηκε από τον Δία, ο οποίος έριξε πάνω του το όρος Αίτνα έτσι, σύμφωνα με τη μυθολογία, οι φλόγες που βγαίνουν από την Αίτνα είναι αυτές που ξερνά το τέρας ή τα υπολείμματα των κεραυνών, που έριξε ο Δίας για να το σκοτώσει. 14. Ευριπίδης, 'Άλκηστις 1159. 15. Ο Ερμής, σύμφωνα με τη μυθολογία, έκλεψε κάποιες αγελάδες από το κοπάδια του Απόλλωνα, απόδειξη της πρό­ ωρης εξυπνάδας του. 16. Στις αρχές φθινοπώρου. 17. Πρόκειται πάλι για τα Ελευσίνια μυστήρια. Για την πρόβλεψη βλ. Δ', xviii. 18. Ίσως ο Απολλώνιος υπαινίσσεται την παράδοση σύμ­ φωνα με την οποία στη ναυμαχία της Σαλαμίνας είχαν μετα­ φερθεί από την Αίγινα και τα αγάλματα των γιων του Αια­ κού, για να βοηθήσουν τους Έλληνες (Ηρόδοτος, Η, 64, 83). 19. Ίσως αναφέρεται σε δούλους ναών ή σε εταίρες. Σε κάθε περίπτωση, οι θεοί εδώ παρομοιάζονται με Σκυθικά -

315


ΣΧΟΛΙΑ

εμπορεύματα. 0 Λουκιανός φαίνεται να παραλλάσσει το ίδιο παράδοξο, όταν παρουσιάζει τους Σκύθες να λατρεύουν όχι τα εμπορεύματα αλλά τους ίδιους τους εμπόρους {Τόξαρις 4). 20. Η Δήμητρα ήταν η θεά των δημητριακών και ο Διό­ νυσος του κρασιού. 21. Η Ευτέρπη θεωρούνταν η Μούσα που προστάτευε τη λυρική ποίηση κι έμβλημα της ήταν ο αυλός. 22. Η λαιμαργία του Ηρακλή αποτελεί κοινό τόπο στην Αττική κωμωδία (βλ. Αριστοφάνης, Σφήκες 60, Βάτραχοι 106 κ.α.) 23. Αυτό φέρνει στον νου το βόδι, φτιαγμένο από μέλι και αλεύρι, που είχε προσφέρει στους θεούς ο Εμπεδοκλής (βλ. Διογένης Λαέρτιος, viii, 53). 24. Τα γένη των Ιαμιδών, των Κλυτιάδων και των Μελαμποδιδών ήταν γένη περίφημων μάντεων το πρώτο είχε γενάρχη τον Ίαμο, γιο του Απόλλωνα, που χρησμοδοτούσε στην Ολυμπία, ερμηνεύοντας τις φωνές των πτηνών και τον καπνό των ιερών σφαγίων οι Κλυτιάδες είχαν γενάρχη τον Κλύτιο, απόγονο του Αμφιάραου, και το γένος των Μελαμποδιδών καταγόταν από τον περίφημο μάντη και γιατρό Μελάμποδα από τη Θεσσαλία. 25. Αγώνισμα σύνθετο από πάλη και πυγμαχία. 26. Ίλιάς, Δ 451. 27. Η πολιορκία των Ιεροσολύμων άρχισε από τον Βεσπα­ σιανό το 68 μ.Χ. και τελείωσε το 70 μ.Χ. με κατάληψη της πόλης από τον γιο του Βεσπασιανού Τίτο. 28. Αυτή είναι μία από τις post eventum προφητείες του Απολλώνιου ο σοφός δηλαδή προβλέπει κάτι που είναι ήδη τετελεσμένο. 29. Το Καπιτώλιο ήταν ιερός λόφος στη Ρώμη, όπου υπήρχε μεγάλος και περίφημος ναός του Δία. 30. Από την παράγραφο xxxii ως την xxxvii ο Βεσπασιανός και οι τρεις σοφοί ανταλλάσσουν απόψεις για τον τρόπο δια-

316


ΣΧΟΛΙΑ

κυβέρνησης του κράτους κατά το πρότυπο της συζήτησης των τριών Περσών (Οτάνης, Μεγάβυζος, Δαρείος) για τα πολι­ τεύματα στον Ηρόδοτο, Γ 80-84. 31. Οι γνωστοί Αθηναίοι τυραννοκτόνοι, που απάλλαξαν την Αθήνα από την τυραννία του Ιππάρχου και θεωρήθηκαν ευεργέτες και ελευθερωτές της πατρίδας. 32. Ο Απολλώνιος αναφέρεται προφανώς στις επαφές που είχε με τον κυβερνήτη της Βαιτικής και την υπόδειξη του προς αυτόν να βοηθήσει τον Βίνδικα (βλ. Ε', χ). 33. Βλ. Πολιτικά, Γ 1284a 30, όπου ο Αριστοτέλης αναφέ­ ρει ότι την τακτική τούτη χρησιμοποιούσε ο Περίανδρος, τύραννος της Κορίνθου. 34. Την ίδια άποψη αναφέρει και ο Πλατωνικός Πρωτα­ γόρας (324b). Εκεί διατυπώνεται η κλασική για τη νομική επιστήμη αντίθεση κατά της θεωρίας που λαμβάνει την ποι­ νή ως απολύτως «ανταποδοτική». Αντιτίθεται δηλαδή στην επιβολή ποινής από μέρους της αρχής ως εκδίκησης της έννομης τάξης κατά του δράστη και της πράξης του. Με άλλα λόγια, θεμελιώνεται θεωρητικά η αρχή της «πρόλη­ ψης». Κατά την αναζήτηση του λόγου που δικαιώνει την επιβολή της ποινής, κάποιοι θεωρητικοί του δικαίου (φιλό­ σοφοι του Διαφωτισμού κ.ά.) υποστήριξαν πως αυτός δεν είναι δυνατόν να βρεθεί αλλού παρά μόνο στην πρακτική αναγκαιότητα, η οποία επιδιώκει την υλοποίηση σκοπών που κρίνονται απαραίτητοι για την κοινωνία. Σύμφωνα με αυτά, η «πρόληψη» των εγκλημάτων κρίνεται ως κύριος σκοπός της ποινής, που νομιμοποιεί την ενέργεια της αρχής να προσβάλει τα έννομα αγαθά του δράστη κάποιας εγκλη­ ματικής πράξης. Σύμφωνα με νεότερες απόψεις η γενική πρόληψη επιτυγχάνεται όχι με την κατάγνωση και εκτέλεση της ποινής αλλά με την περιεχόμενη στον νόμο απειλή της, κάτι που απηχεί και τη Λατινική αρχή «Nullum crimen nulla poena sine lege lata». Από εδώ προέρχεται και η επονομασία

317


ΣΧΟΛΙΑ τ ο υ δικαίου σε « π ο ι ν ι κ ό » και όχι « ε γ κ λ η μ α τ ι κ ό » . 35. Τ ο ν Τ ί τ ο κ α ι τον Δ ο μ ε τ ι α ν ό .

36. Β λ .

Έπιστολαί θ' και ι'.

37. Τ ο ν Α μ α σ ι , βασιλιά τ η ς Α ι γ ύ π τ ο υ (570-526 π . Χ . ) α π ό τον Σ α ΐ τ η νομό αναφέρει ο Η ρ ό δ ο τ ο ς (Β 172 κ . ε . ) 38. Μ η τ ρ ό π ο λ η νομού τ η ς κ ά τ ω Α ι γ ύ π τ ο υ , όπου λ α τ ρ ε ύ ο ­ νταν ιδιαίτερα τα λιοντάρια (βλ. Σ τ ρ ά β ω ν , 802). 39. Η θεωρίς ( α ρ χ . ) ήταν το ιερό π λ ο ί ο , το οποίο μ ε τ έ φ ε ρ ε τ ο υ ς θεωρούς ( α π ε σ τ α λ μ έ ν ο ι σε μ α ν τ ε ί α γ ι α να ζ η τ ή σ ο υ ν χ ρ η σ μ ό ή να προσφέρουν α ν α θ ή μ α τ α ή να σε α γ ώ ν ε ς γ ι α να τελέσουν κ ά π ο ι α ιερουργία) στον τ ό π ο ό π ο υ στέλνονταν, αλλά χ ρ η σ ί μ ε υ ε και γ ι α άλλες α ν ά γ κ ε ς τ η ς π ο λ ι τ ε ί α ς .

ΒΙΒΛΙΟ Ζ' 1. Βλ. Γ ' , xlviii. 2. Τη φ ρ ά σ η μέλας σίδηρος χ ρ η σ ι μ ο π ο ι ε ί ο Η σ ί ο δ ο ς (Έργα

και ήμε'ραι 151). 3. Η Φ α ί δ ρ α , γ υ ν α ί κ α του Θ η σ έ α , ε ρ ω τ ε ύ τ η κ ε τον γ ι ο τ ο υ άνδρα τ η ς Ι π π ό λ υ τ ο , π ο υ ό μ ω ς είχε α π α ρ ν η θ ε ί τον έ ρ ω τ α και δεν θυσίαζε π ο τ έ σ τ η ν Α φ ρ ο δ ί τ η .

Ό τ α ν την α ρ ν ή θ η κ ε , η

Φ α ί δ ρ α τον κ α τ η γ ό ρ η σ ε στον Θ η σ έ α π ω ς είχε ε π ι χ ε ι ρ ή σ ε ι να τη βιάσει κ α ι ο Θ η σ έ α ς π α ρ α κ ά λ ε σ ε τον Π ο σ ε ι δ ώ ν α να σ κ ο τ ώ σ ε ι τον νεαρό, ό π ω ς κι έγινε. 4. Πριν α π ό τη μ ά χ η στον Μ α ρ α θ ώ ν α οι Αθηναίοι δ έ χ τ η ­ καν την ε π ί π λ η ξ η τ ο υ Π ά ν α , διότι είχαν λησμονήσει να π ρ ο ­ σφέρουν θυσία σε αυτόν, ενώ είχαν π ρ ο σ φ έ ρ ε ι σε όλους τ ο υ ς άλλους θεούς. Οι Α θ η ν α ί ο ι έσπευσαν να εξιλεώσουν τον θεό κ α ι , φοβούμενοι μ ή π ω ς εξοργίσουν και άλλον ά γ ν ω σ τ ο σε αυτούς, έ χ τ ι σ α ν β ω μ ο ύ ς σε διάφορα μέρη τ η ς Ε λ λ ά δ α ς με την επιγραφή

Αγνώστω Θεώ.

Στην Αθήνα υπήρχαν ανώνυ­

μοι β ω μ ο ί π ρ ο ς ε ξ ι λ α σ μ ό , π ο υ χ τ ί σ τ η κ α ν κ α τ ά δ ι α τ α γ ή τ ο υ Ε π ι μ ε ν ί δ η , αλλά δεν είναι γ ν ω σ τ ό αν είχαν την α φ ι έ ρ ω σ η Αγνώστω

Θεώ.

Σε

έναν

τέτοιο

318

βωμό

στην

αγορά

κήρυξε


ΣΧΟΛΙΑ

και ο απόστολος Παύλος, όταν ήρθε στην Αθήνα (Πράξεις Αποστόλων ιζ' 22). 5. Πρόκειται για τον γνωστό ως κολοσσό του Μέμνονα, ένα από τα τεράστια αγάλματα που είχε υψώσει ο Αμένοφης Γ' στις Θήβες της Αιγύπτου. Ίσως δεν είναι τυχαία η ανα­ φορά της διάσωσης και αποκατάστασης του κολοσσού από τον Απολλώνιο και είναι πιθανόν να συνδέεται με την αποκα­ τάσταση των κολοσσών του Μέμνονα από τον αυτοκράτορα Σεβήρο και την Ιουλία Δόμνα, όταν είχαν ταξιδέψει στην Αίγυπτο το 199 (Δίων, L X X V , xiii, 1, 3-5). 6. Το ρήμα αίθω σημαίνει «καίω». Ηώς = αυγή. 7. Ενδεχομένως ο Απολλώνιος μετέδωσε στον άνθρωπο αυτό κάποια από τα δόγματα των Πυθαγορείων, τα λεγόμενα ακούσματα, "που αφορούσαν τους νόμους, τη ζωή και τον θάνατο, καθώς και κάποια στοιχεία από τους Καθαρμούς του Εμπεδοκλή, που περιείχαν οδηγίες για διάφορες καθαρ­ τήριες τελετουργικές πράξεις, από τις οποίες ελάχιστες σώ­ ζονται. Ωστόσο στο απόσπ. 128 (Πορφύριος, Περι αποχής), μιλάει για εξευμενισμό της Αφροδίτης με ζωγραφιές ζώων, με διάφορα αρώματα, με κάψιμο σμύρνας και λιβανιού και με σπονδές από μέλι, αποφεύγοντας τις αιματηρές θυσίες. 8. Ο Ηρακλής θεωρείται ιδρυτής των Ολυμπιακών αγώ­ νων. 9. Όταν ο Απόλλωνας σκότωσε τους Κύκλωπες, τους τεχνίτες του κεραυνού του Δία, ο Δίας τον υποχρέωσε να υπηρετήσει ως δούλος για ένα χρόνο σε κάποιο θνητό. Έτσι ο Απόλλωνας πήγε στη Θεσσαλία και έγινε βοσκός στα κο­ πάδια του βασιλιά Αδμήτου. 10. Αναφέρεται στον γνωστό μύθο του σοφιστή Πρόδικου του Κείου για τον Ηρακλή, που κλήθηκε να επιλέξει ανάμεσα στην αρετή και την κακία βλ. Ξενοφών, Απομνημονεύματα, Β , ί, 21. 11. Μνεία στους συγκεκριμένους άθλους του Ηρακλή. -

319


ΣΧΟΛΙΑ

12. Αναφορά στο δόγμα της σιωπής του Πυθαγόρα. Πρό­ κειται για παροιμιακή φράση που χρησιμοποιείται για ανθρώ­ πους που τηρούν σιωπή για σπουδαίο λόγο και εμφανίζεται για πρώτη φορά στον Θέογνι (651)· πρβλ. Αισχύλος, Αγαμέ­ μνων 36. Δεν είναι βέβαιο από πού προήλθε. Ίσως από την έννοια ότι κάποιο δωροδόκημα αναγκάζει τη γλώσσα να σιωπά ή από το ότι νόμισμα που φέρει την εικόνα βοδιού (Πλούταρχος, Θησενς 25) αναγκάζει σε σιωπή. Η τήρηση πενταετούς σιγής ήταν υποχρεωτική για τους μαθητές που φοιτούσαν στην πρώτη βαθμίδα ή τάξη της Σχολής του Πυθαγόρα. 13. Νύξη στις διάφορες φιλοσοφικές Σχολές, την Επικού­ ρεια, τη Στωική, κ.λπ., που έριζαν για την προσέλκυση μα­ θητών. 14. Δενδροειδές φυτό, που φύτρωνε στις παραμεσόγειες χώρες και κυρίως στην Αίγυπτο. 15. Ο Πλάτων καταγράφει τις περί ψυχής απόψεις του στους διάλογους Φαίδων, Φαιδρός, Πολιτεία και σε αυτούς αναπτύσσονται τα επιχειρήματα για την αθανασία της ψυχής. Η ψυχή ως αγέννητη και αθάνατη έχει ανάμνηση της προΰ­ παρξης και της καταγωγής της. Μετά τον θάνατο του Πλά­ τωνα, οι μαθητές της Ακαδημίας εγκατέλειψαν τις μεταφυ­ σικές διευθύνσεις και στράφηκαν στη διαπραγμάτευση απλών ηθικών ζητημάτων εις βάρος της θεωρητικής έρευνας, ακο­ λουθώντας το πνεύμα της εποχής, που ευνοούσε πρακτικά και ατομικά διαφέροντα. 16. Τα μεγάλα Διονύσια διαρκούσαν πέντε μέρες. 17. Μεταφορά της γλώσσας του θεάτρου στη φιλοσοφία των Ινδών. 18. Πρβλ. Γ', χν, όπου αναφέρεται και η ερμηνεία που έδωσε ο Δάμις. 19. Η παρουσίαση των γυμνοσοφιστών ως προερχόμενων από τους Ινδούς Βραχμάνες προκαλεί απορία. Οι γυμνοσοφι-

320


ΣΧΟΛΙΑ

στές του Απολλώνιου εξηγήθηκαν ως ελληνόφωνοι Κυνικοί, εύκολο να βρεθούν στην περιοχή της Αλεξάνδρειας. Ωστόσο οι Κυνικοί από τη φύση τους σπάνια ίδρυαν κοινόβια, και ακόμα σπανιότερα υιοθετούσαν τακτικές τελετουργίες. Ίσως ο Α­ πολλώνιος συνάντησε κάποιους μοναχούς του Σαράπιδος, απο τους οποίους θα μπορούσε κάλλιστα να έχει υιοθετήσει τη λατρεία του Ήλιου· ωστόσο, αυτοί δεν θα ήταν δυνατόν να ζουν έτσι όπως περιγράφει εδώ ο Φιλόστρατος, αλλά μάλλον θα ήταν κάποια κοινότητα ναού. Ο Φίλων, λόγιος Ιουδαίος από την Αλεξάνδρεια, περιγράφει τον τρόπο ζωής της ασκη­ τικής κοινότητας των Θεραπευτών, που μοιάζει αρκετά με τους Γυμνοσοφιστές του Απολλώνιου. 20. Πρόκειται για τον Στησίχορο, τον λυρικό ποιητή από την Ιμέρα της Σικελίας, που άκμασε τα έτη 630-550 π . Χ . Οι βιογραφικές πληροφορίες για τον ποιητή αυτό έχουν και κά­ ποια μυθικά στοιχεία. Έτσι διηγούνται ότι σε ένα ποίημα του κατηγόρησε την Ελένη ως υπαίτια των παθημάτων που έφερε ο Τρωικός πόλεμος και τυφλώθηκε από αυτή. Γι' αυτό έγρα­ ψε την Παλινωδία του, σύμφωνα με την οποία είδωλο της Ελένης είχε πάει στην Τροία, και ξαναβρήκε το φως του. 21. Η σουσουράδα (ίνγξ) ήταν πουλί- που χρησιμοποιού­ νταν βασικά στους ερωτικούς εξορκισμούς· οι μάγισσες των αρχαίων έδεναν το πτηνό αυτό σε τροχό και τον περιέστρεφαν, πιστεύοντας έτσι πως έλκουν και μαγεύουν τις καρδιές των αγαπημένων τους, όπως οι Σειρήνες με τα τραγούδια τους. 22. Αναφέρεται στη σιδερένια βάση του κρατήρα του Αλυάττη (Ηρόδοτος, Α 25), που είχε ανατεθεί στο μαντείο των Δελφών, όπου την είδε και ο Παυσανίας (I, 16, 1-2) και την περιγράφει ως εξής: «Κάθε έλασμα της βάσης ενώνεται με το επόμενο, χωρίς περαστά δεσίματα ή καρφιά. Μόνο η κόλλα τα συνδέει και αυτή αποτελεί το δέσιμο του σιδήρου». Ο Γλαύ­ κος ο Χίος ήταν γλύπτης, στον οποίο αποδίδεται (βλ. Παυ-

321


ΣΧΟΛΙΑ

σανίας, ό.π.) η επινόηση της κόλλησης του σιδήρου. 23. Στον ναό των Δελφών υπήρχε και αυτός ο πίνακας της άλωσης της Τροίας, ζωγραφισμένος από τον Πολύγνωτο, τον περίφημο ζωγράφο, που καταγόταν από τη Θάσο και έζησε στην Αθήνα τα χρόνια του Κίμωνα και του Φειδία (470-440 π . Χ . ) Τον πίνακα τούτο περιγράφει με λεπτομέρειες ο Παυ­ σανίας, I, 25, 2 κ.ε. 24. Ηρόδοτος, Α 47. 25. Βλ. Όδνσσεια, ι 106-109. 26. Οι πηγές, απ' όπου ανέβλυζε κρασί, γάλα, μέλι, απ' όπου έπιναν οι οπαδοί του Βάκχου κατά τη διάρκεια των οργιαστικών τελετών προς τιμή του, είναι χαρακτηριστικό της Διονυσιακής λατρείας (βλ. Ευριπίδης, Βάκχαι 143). Ο Διονυσιασμός ενσαρκώνει όλους τους ζωικούς χυμούς και τα υγρά συστατικά της ζωής. 27. Ο Ήφαιστος στην Ίλιάδα, Σ 373 κ.ε., παρουσιάζεται να φτιάχνει είκοσι τέτοιους τρίποδες. 28. Αυτό ήταν ρήση του Πλάτωνα προς τον Διογένη τον Σινωπέα, σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, vi, 26. 29; Στο σημείο αυτό υπάρχει χάσμα στο αρχαίο κείμενο. 30. Ο Φιλόστρατος δίνει την ευκαιρία στον σοφό του να μιμηθεί τον Μέγα Αλέξανδρο, που απηύθυνε ερωτήσεις στους ιερείς στην όαση της Σίβας (Πλούταρχος, Αλέξανδρος, 26, 11-27, 11· Αρριανός, Αλεξάνδρου άνάβασις, Γ, 3 κ,ε.) Αυτό ίσως είναι εύρημα του Φιλοστράτου για χατίρι της προστά­ τιδας του Ιουλίας Δόμνας, της οποίας ο γιος Καρακάλλας είχε εμμονή με τον Αλέξανδρο (Δίων, L X X V I I I , 7 κ.ε.) 31. Η Αφροδίτη και η Ήρα αντίστοιχα. 32. Σύμφωνα με τη μυθολογία, η Αθηνά βγήκε πάνοπλη από το κεφάλι του Δία. 33. Αιγυπτιακό πτηνό, αφιερωμένο στον Θευθ, θεό της σοφίας και εφευρέτη των νόμων και της γραφής (Πλάτων, Φαιδρός, 274c).

322


ΣΧΟΛΙΑ

34. 0 Σωκράτης ήταν ο πρώτος που δεν ανέφερε το όνομα των θεών «επί ματαίω» και αντί για τον συνηθισμένο όρκο μά τον Ζηνα έλεγε μά τον κννα (σκύλο). Ορκιζόταν ακόμα στο πλατάνι του Ιλισού, όπου γίνονταν οι συζητήσεις με τους μαθητές του. 35. Τα Τακίνθια γιορτάζονταν στη Σπάρτη γύρω στον Μάιο προς τιμή του Απόλλωνα και του Υάκινθου, του νεαρού τον οποίο ο θεός είχε σκοτώσει τυχαία με τον δίσκο του, και διαρκούσαν τρεις μέρες. Οι Γυμνοπαιδιές τελούνταν στη μέση του καλοκαιριού για έξι μέρες και περιλάμβαναν μουσικές, ορχηστικές και γυμναστικές ασκήσεις παιδιών. 36. Πρβλ. Ευριπίδης, Ιφιγένεια ή εν Τανροις, 35-41. 37. Υπαινίσσεται τις τελετές των Καβείρων, μυστηριακών θεοτήτων της Σαμοθράκης. 38. Το όρος αυτό της Αρκαδίας ήταν τόπος λατρείας του Ερμή. 39. Βλ. Δ', σχόλιο 16. 40. Η ιστορία αυτή για τον Μίδα και τον σάτυρο βασίζεται στον Ξενοφώντα (Κνρου άνάβασις, Α, ίί, 13). Ωστόσο η ενέργεια του Απολλώνιου να δώσει στον σάτυρο κρασί ανα­ μεμειγμένο με νερό ήταν συνηθισμένη μέθοδος σύλληψης πι­ θήκων (Αιλιανός, Historia Animalium, X V I , 10), οι οποίοι μπορούν κάλλιστα να παρομοιαστούν με σατύρους στην εμφά­ νιση και τη συμπεριφορά (Σοφοκλής, Ίχνευταί 128). 41. Βλ. Ε', σχόλιο 27. 42. Πυθαγόρειος φιλόσοφος και μαθηματικός από τον Τάραντα, που είχε προστατεύσει τον Πλάτωνα κατά του τυράν­ νου Διονυσίου. 43. Κνων στα. αρχαία σημαίνει σκύλος. 44. Βλ. Όδνσσεια, β 11. 45. Υπάρχουν και πολλές άλλες εκδοχές για τον θάνατο του Οδυσσέα, όπως ότι τον σκότωσε εν αγνοία του-ο γιος του Τηλέγονος ή ότι πέθανε από τη λύπη του για τον θάνατο του

323


ΣΧΟΛΙΑ

Τηλέμαχου και της Κίρκης. 46. Απόγονοι του θεού-ιατρού Ασκληπιού. 47. Ο Αγχίσης είχε ερωτευτεί την Αφροδίτη και ο Πηλέας τη Θέτιδα. 48. Ο Ιξίονας, Θεσσαλός βασιλιάς των Λαπιθών, ερωτεύ­ τηκε την Ήρα και προσπάθησε να τη βιάσει. Γι' αυτό ο Δίας τον τιμώρησε παραδειγματικά: τον έδεσε πάνω σε μια φλο­ γισμένη ρόδα, περιστρεφόμενη αδιάκοπα, κι έτσι τον έριξε στους αιθέρες. 49. Ο Τήλεφος, που αποτελεί και το κεντρικό πρόσωπο στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, παρατάχτηκε απένα­ ντι στους Έλληνες, που έφτασαν στη Μυσία, όπου έμενε, πηγαίνοντας για την Τροία. Εκεί πληγώθηκε στον μηρό από τον Αχιλλέα και ο Απόλλωνας του προφήτευσε ότι θα γιατρευτεί από αυτόν που τον τραυμάτισε (ο' τρώσας και ίάσεται). Πήγε λοιπόν στην Αυλίδα, όπου βρίσκονταν οι Α­ χαιοί, και εκεί ο Αχιλλέας τον γιάτρεψε.

324

Profile for Traveler Of Light

FILOSTRATOS_-_APANTA_2_-_TA_EIS_TON_APOLLONEIO_TYANEA_-_BIBLIA_D-E-Z  

FILOSTRATOS_-_APANTA_2_-_TA_EIS_TON_APOLLONEIO_TYANEA_-_BIBLIA_D-E-Z  

Advertisement