Page 1


IΣOKPATOYΣ ΛOΓOI TOMOΣ Z


IΣOKPATOYΣ ΛOΓOI TΟΜΟΣ Z

EΠIΣTOΛAI AΠOΣΠAΣMATA

Tτλος: Iσοκρτους Λγοι, Tμος Z Eσαγωγ-Mετφρασις-Σχλια: Xρστος Σωτ. Θεοδωρτος Eκδσεις: ΓEΩPΓIAΔH - «BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN» Yπε"θυνος Eκδσεως: %Aδωνις Aθ. Γεωργιδης Eπιμ'λεια: Aνδρινα Xαχλ( Σελιδοποησις: Aλ'ξιος Δ. Mστορης Eξ*φυλλο: Mαρα Φρονιμδου copyright ® ,κδσεις Λ. Γεωργιδης 2006 SET: 960-316-306-6 ISBN: 960-316-313-9 Kεντρικ διθεσις: Mεσολογγου 5, Aθ1ναι, T.K. 106 81, τηλ. 210 38 36 231 Bιβλιοπωλε9α: Σλωνος 114, Aθ1ναι T.K. 106 81, τηλ. 210 38 47 347 Kηφισας 236, Kηφισι T.K. 145 62, Tηλ. 210 80 15 113 T.Θ. 36 81 – Aθ1ναι 102 10 www.georgiadesbooks.com - e-mail: sales@georgiadesbooks.com Απαγορε"εται C Dναδημοσευσις Fλκληρης G μ'ρους τ1ς παρο"σης μελ'της, μJ Fποιοδποτε μ'σο, χωρLς τQν γραπτQ Rδεια τοS συγγραφ'ως G τUν νομμων κληρονμων του. Επιτρ'πεται C DναφορW στ[ παρ[ν βιβλο G στ[ περιεχμεν του μνον σJ περπτωσι πο\ παρουσιζονται ρητUς τW στοιχε9α α^τοS καL τοS συγγραφ'ως του.

Eσαγωγ-Mετφρασις-Σχλια:

Xρστος Σωτ. Θεοδωρ τος Eπιμ'λεια:

Aνδρι να Xαχλ


ΚΑΤΑ ΣΟΦΙΣΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

α) Η ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΙΣΟΚΡΑΤΟΥΣ Ο Κατ σοφιστ ν λγος το Ισοκρτους χει σχ!σιν μ# τ$ν %δρυσιν κα' λειτουργ(αν τ*ς σχολ*ς του. Η σχολ$ το Ισοκρτους +ρχισε ν, λειτουργ* ε-ς Αθ0νας κα' ε-ς τ$ν περιοχ$ν μεταξ3 Λυκε(ου κα' Κυνοσργους τ4 390 π.Χ. Επρκειτο περ' σχολ*ς πανεπιστημιακο, <ς θ, =λ!γαμεν σ0μερα, =πιπ!δου. Ε-ς α>τ$ν =φοιτοσαν φηβοι 15-18 =τEν =π' τρ(α F τ!σσερα τη. Περ' τEν κατευθHνσεIν της κα' τEν μαθητEν του JμιλεK J Ισοκρτης κα' ε-ς τ4ν παρντα Kατ σοφιστ ν λγον, Lλλ, =κτεν!στερον ε-ς το3ς λγους του Περ ντιδσεως κα' Παναθηναϊκς. Η σχολ$ Mτο φιλοσοφικ0N Lλλ ε-ς τ4ν Oρον φιλοσοφ(α J Ισοκρτης δ(δει περιεχμενον πολ3 διαφορετικ4ν Lπ4 =κεKνο πο3 διδαν κα' οP σοφιστα(, J Πλτων κα' J Αριστοτ!λης. Τ4ν Ισοκρτη δ#ν LπασχολεK οRτε τ4 Sντολογικ4ν οRτε τ4 γνωσιολογικ4ν πρβλημα. ΑP σπουδα' ε-ς τ$ν σχολ0ν του δ#ν χουν θεωρητικ4ν χαρακτ*ρα. Η φιλοσοφ(α το Ισοκρτους τα>τ(ζεται πρ4ς τ$ν ννοιαν παιδε(α, κα' δ$ παιδε(α πρ4ς πολιτικ$ν Lρετ0ν. Ο ν!ος πρ!πει ν, καλλιεργ0ση τ,ς πνευματικ,ς κα' ψυχικς του δυνμεις, δι, ν, γ(νη =νεργ4ν μ!λος τ*ς «πλεως», διτι μνον μ!σα ε-ς τ$ν «πλιν» καταξιIνεται κα' JλοκληρIνεται V Lνθρωπ(νη προσωπικτης. Οφε(λει λοιπ4ν J ν!ος ν, Lποκτ0ση πολιτικ4ν Mθος. Δι, ν, =πιτευχθ* J παιδευτικ4ς σκοπς, χρειζονται τρ(α τινα: V κατλληλος φHσις το σπουδαστο, V κατλληλος Lγωγ$ κα' V πεKρα. Η τελευτα(α LποκτYται μ!σα ε-ς τ$ν ζω$ν τ*ς πλεως. Παιδευτικ, μ!σα κατ =ξοχ$ν εZναι V ρητορικ0, V πολιτικ$ 7


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

κα' V Pστορ(α. Η ρητορικ0, κατ, τ4ν Ισοκρτη, Lποβλ!πει ε-ς τ$ν ο>σιαστικ$ν καλλι!ργειαν το λγου, J JποKος LποτελεK Sντολογικ4ν χαρακτηριστικ4ν το LνθρIπου. Καλλι!ργεια το λγου, δηλαδ$ τ*ς =κφρσεως, εZναι συγχρνως κα' καλλι!ργεια τ*ς διανο(ας, τEν πνευματικEν δυνμεων το LνθρIπου. Η πολιτικ0, =ξ eλλου, =πιβλλει τ$ν ρευναν τ*ς πολιτε(ας κα' τEν προβλημτων της. Αλλ J Ισοκρτης δ#ν =νδιαφ!ρεται δι, τ$ν -δεIδη πολιτε(αν, Oπως J Πλτων, =νδιαφ!ρεται δι, τ$ν πολιτε(αν τ$ν συγκεκριμ!νην, τ*ς πατρ(δος του πρEτα κα' πειτα δι, τ, προβλ0ματα Oλων τEν Ελλ0νων, δι, τ$ν πολιτικ$ν dντητα τEν Jπο(ων Lγων(ζεται. Η Pστορ(α, =ξ eλλου, ε-ς τ$ν Jπο(αν =ντσσεται κα' V μυθικ$ παρδοσις, δ#ν παρ!χεται ε-ς τ$ν σχολ0ν του <ς gπλ* γνEσις, Lλλ <ς παρδειγμα. Η σχολ$ λοιπ4ν το Ισοκρτους εfρ(σκεται μεταξ3 τEν σχολEν τEν σοφιστEν κα' τ*ς Ακαδημ(ας κα' το Λυκε(ου. ΟP σοφιστα' Lπ!βλεπαν ε-ς τ$ν ρητορικ$ν τEν ν!ων κατρτισιν, δι, ν, γ(νουν Pκανο' ν, γοητεHουν δι, το λγου κατ, τ$ν fποστ0ριξιν τEν dκστοτε LπψεIν των, δεδομ!νου, Oτι κατ α>το3ς Lντικειμενικ$ Lλ0θεια δ#ν fπρχει. Ο Πλτων =ξ eλλου ε-ς τ$ν Α καδημ(αν κα' J Α ριστοτ!λης ε-ς τ4 ΛHκειον Lπ!βλεπαν κυρ(ως ε-ς τ$ν θεωρητικ$ν ρευναν, =νδιαφερμενοι κα' δι, τ4 Sντολογικ4ν κα' δι, τ4 γνωσιολογικ4ν πρβλημα. Ο Ισοκρτης Lποβλ!πει ε-ς τ$ν συγκρτησιν Lκεραιωμ!νων προσωπικοτ0των, αP JποKαι ν, βοηθ0σουν τ$ν πολιτε(αν ε-ς τ$ν LντιμετIπισιν τEν προβλημτων της. Κθε eνθρωπος δι, τ4ν Ισοκρτη εZναι μ(α Jλτης ψυχικEν δυνμεων μ# -δ(αν σHνθεσιν. Απ4 τ$ν -δ(αν α>τ$ν φHσιν dκστου LνθρIπου =ξαρτEνται κα' τ, παιδευτικ, Lποτελ!σματα. Δι α>τ4 κα' δ#ν δ(δει J Ισοκρτης μεγλας fποσχ!σεις, πρYγμα πο3 καμναν οP σοφιστα(, οP JποKοι εZχαν καθιερIσει μ(αν τυποποιημ!νην Lγωγ$ν το λογικο, χωρ'ς ν, λαμβνουν fπ kψιν τ$ν Jλτητα τEν ψυχικEν δυνμεων dκστου σπουδαστο.1

β) Ο ΚΑΤΑ ΣΟΦΙΣΤΩΝ ΛΟΓΟΣ Ο Κατ σοφιστ ν λγος F «ψγος σοφιστ ν», Oπως τ4ν Lπεκλεσαν μερικο' LρχαKοι φιλλογοι, =κυκλοφρησε μ# τ$ν %δρυσιν τ*ς σχολ*ς το Ισοκρτους τ4 390 π.Χ. <ς _να εZδος προγραμματικ*ς διακηρHξεως. Τ$ν =ποχ0ν, πο3 =κυκλοφρησεν J λγος ο`τος, κυριIτεροι φορεKς παιδε(ας Mσαν αP λεγμεναι Σωκρατικα' σχολα' κα' οP Σοφιστα(. ΟRτε V Ακαδημ(α =λειτουργοσε Lκμη οRτε πολλaE μYλλον τ4 ΛHκειον. bΟλους το3ς παιδευτικο3ς φορεKς J Ισοκρτης το3ς περιλαμβνει ε-ς τ4ν Oρον «σοφιστα(». Σοφιστ$ς κατ Lρχ,ς =λ!γετο J κτοχος τ*ς σοφ(ας, δηλαδ$ τ*ς γνIσεως, θεωρητικ*ς F πρακτικ*ς, J JποKος cδHνατο ν, μεταδ(δη τ,ς γνIσεις πο3 κατεKχε. Σοφιστα' Mσαν κα' οP ποιητα' κα' οP Lοιδο' κα' οP μντεις κα' οP ρ0τορεςN σοφιστα' Mσαν κα' οP λεγμενοι dπτ, σοφο(. Αφ Oτου Oμως, περ' τ, μ!σα το 5ου α-Eνος π.Χ., =νεφαν(σθησαν οP eνδρες =κεKνοι, πο3 fπ!σχοντο ν, διδξουν τ$ν ρητορικ$ν κα' τ$ν πολιτικ$ν Lρετ0ν, <ς J Γοργ(ας, J Πρωταγρας, J Πρδικος κ.e., J Oρος σοφιστ$ς γινε στενIτερος κα' περιελμβανε μνον α>τοHς. Επειδ$ δ# οP τοιοτοι σοφιστα' περι0ρχοντο τ,ς dλληνικ,ς πλεις κα' =δ(δασκαν κυρ(ως το3ς φιλοδξους ν!ους τ*ς Lνωτ!ρας κοινωνικ*ς τξεως Lντ' gδρYς Lμοιβ*ς τ$ν ρητορικ$ν τ!χνην, hστε ν, γοητεHουν τ, πλ0θη δι, το λγου fποστηρ(ζοντες τ,ς dκστοτε Lπψεις των –δεδομ!νου Oτι κατ α>το3ς Lντικειμενικ$ Lλ0θεια δ#ν fπρχει– J Oρος σοφιστ$ς λαβε τ$ν σημασ(αν το καπ0λου παιδε(ας +, Oπως γρφει J Αριστοτ!λης, το «χρηματιστο π φαινομνης σοφ!ας, λλ# ο$κ ο%σης». Α>τ$ν τ$ν ε-κνα τEν σοφιστEν δωκεν J Πλτων. Αργτερον, κατ, τ4ν δεHτερον μετ, Χριστ4ν α-Eνα, Lν!ζησεν V σοφιστικ0, Lλλ οP σοφιστα' τ*ς =ποχ*ς α>τ*ς εZναι διδ1. Βλ. κα' Βιβλιοθ0κην τEν Ελλ0νων Ισοκρτους, Πανηγυρικς, Φ!λιππος, Ε-σαγωγ0ν. Κα' Βασιλε(ου ΛαοHρδα, Ο #Ισοκρ)της κα * +ποχ. του, Αθ*ναι 1966, σελ. 36 κdξ.

8

9


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

σκαλοι ρητορικ*ς, οP JποKοι =στ0ριζαν τ$ν μορφωτικ0ν των προσπθειαν =π' τ*ς διδασκαλ(ας τEν ργων τEν κλασσικEν συγγραφ!ων. Ο Oρος σοφιστ/ς ε-ς τ4ν Ισοκρτη διατηρεK Lκμη τ$ν ε>ρεKν του ννοιαν. Ο παρxν Ισοκρατικ4ς λγος θ, μποροσε ν, θεωρηθ* <ς _να εZδος κριτικο δοκιμ(ου, διτι κρ(νονται δι α>το Oλοι =κεKνοι, οP JποKοι κατ, τ,ς Lρχ,ς το 4ου π.Χ. α-. Lσκοσαν ργον παιδευτικν. Η κριτικ$ α>τ$ εZναι δι Oλους =π(κρισιςN τ4 περιεχμενον το Kατ σοφιστ ν λγου εZναι ε-ς τ4 μ!γιστον μ!ρος του Lρνητικν, =πικριτικν, το θετικο περιοριζομ!νου ε-ς Sλ(γας γενικωττας fποδε(ξεις κα' LφορEντος βεβα(ως ε-ς τ$ν παιδευτικ$ν προσπθειαν το ρ0τορος. ΟP κρινμενοι κα' =πικρινμενοι παιδευτα' κατατσσονται ε-ς τρεKς Jμδας: αz) οP περ' τ,ς ριδας διατρ(βοντες βz) οP πολιτικο3ς λγους fπισχνοHμενοι κα' γz) οP τολμ0σαντες γρψαι τ,ς καλουμ!νας τ!χνας. Ε-ς το3ς πρIτους, το3ς =ριστικοHς, Lν0κουν οP Sπαδο' τ*ς Μεγαρικ*ς F Εριστικ*ς σχολ*ς, Lλλ, κα' J Αντισθ!νης, Pδρυτ$ς τ*ς Σχολ*ς τEν ΚυνικEν. Τ$ν Εριστικ$ν σχολ$ν %δρυσεν ε-ς τ, Μ!γαρα J μαθητ$ς το Σωκρτους Ε>κλε(δης J Μεγαρε3ς (450-380 π.Χ.). ΟP Μεγαρικο' προσεπθησαν ν, συνδυσουν τ$ν διδασκαλ(αν το Παρμεν(δου περ' το kντος πρ4ς τ$ν διδασκαλ(αν το Σωκρτους περ' Lρετ*ς κα' Lγαθο. Ο Παρμεν(δης, <ς γνωστν, fπεστ0ριζεν, Oτι _ν εZναι τ4 kν, Lκ(νητον, L{διον, Lναλλο(ωτον, V δ# πολλαπλτης εZναι Lπτη τEν α-σθ0σεων. ΟP =ριστικο' F Μεγαρικο' συνδυζοντες τ$ν διδασκαλ(αν α>τ$ν πρ4ς τ$ν διδασκαλ(αν το Σωκρτους περ' το Lγαθο, fπεστ0ριζαν, Oτι |ν εZναι τ4 kν κα' εZναι τοτο τ4 Lγαθν, τ4 JποKον =μφαν(ζεται μ# διφορα Sνματα, <ς νος, φρνησις, θε4ς (0ν τ γαθν πολλο1ς 2νμασι καλο3μενον). Η πολλαπλτης κα' τ4 κακ4ν εZναι Lπτη τEν α-σθ0σεων. Ο eνθρωπος μ# τ4ν διαλεκτικ4ν λεγχον =πιτυγχ-

νει ν, φθση τ4 Lγαθ4ν κα' ν, fψωθ* μ!χρι το θεο. Τ$ν διαλεκτικ$ν Oμως τ!χνην το Σωκρτους οP Μεγαρικο' μετ!τρεψαν ε-ς τ!χνην =ριστικ0ν, προσπαθοντες =ν(οτε κα' μ# συλλογισμο3ς ψευδωνHμους, τ, λεγμενα σοφ(σματα, ν, fποστηρ(ξουν τ,ς Lπψεις των. bΕνας =κ τEν ΜεγαρικEν Mτο κα' J Ε>θHδημος, τ4ν JποKον χει, κυρ(ως, fπ kψιν J Ισοκρτης. Ο Αντισθ!νης =ξ eλλου, τ4ν JποKον J Ισοκρτης περιλαμβνει ε-ς τ$ν πρIτην =πικρινομ!νην Jμδα τEν ΕριστικEν, fπ*ρξεν J Pδρυτ$ς τ*ς σχολ*ς τEν ΚυνικEν, ζ0σας ε-ς Αθ0νας Lπ4 το 445-365 π.Χ. Η σχολ$ εZχε τ$ν _δραν της ε-ς τ4 Κυνσαργες (δι α>τ4 κα' κυνικο(). ΟP κυνικο(, <ς γνωστν, <ρμEντο Lπ4 τ$ν περ( Lρετ*ς –κυρ(ως =γκρατε(ας– διδασκαλ(αν το Σωκρτους κα' fπεστ0ριζαν, Oτι τ$ν Lρετ$ν κα' τ$ν =γκρτειαν J eνθρωπος =πιτυγχνει μ# τ$ν α>τοεξ!τασιν κα' τ4ν α>το!λεγχον, hστε ν, πολεμ0ση κα' ν, =ξαλε(ψη, ε- δυνατν, τ,ς =πιθυμ(ας του, ζEν κατ, φHσιν κα' καταπολεμEν τ,ς Lνγκας, πο3 =δημιοHργησεν ε-ς τ4ν eνθρωπον J πολιτισμ4ς (Lνλογον fπ*ρξε τ4 κ0ρυγμα το Ρουσσx κα' το Γκντι). Ψ!γων J Ισοκρτης ε-ς τ4ν παρντα Kατ σοφιστ ν λγον του Oλην α>τ$ν τ$ν α-σιδοξον Lρετολογ(αν τEν <ς eνω περ' τ,ς ριδας διατριβντων, λ!γει Oτι V Lρετ0, τ$ν Jπο(αν fπσχονται α>το' Oτι διδσκουν, δ#ν εZναι μ(α ννοια, hστε ν, εZναι διδακτ0N αP fποσχ!σεις πο3 δ(δουν οP =ριστικο' εZναι τσον μεγλαι, hστε ν, καταντον καθαρ$ φλυαρ(α κα' Lνοησ(α κα' μικρολογ(α, χωρ'ς βεβα(ως ν, εZναι ξ!ναι κα' <ς πρ4ς =ξασφλισιν χρημτων Lπ4 το3ς μαθητς. Τ4 σχετικ4ν πρ4ς τ$ν =π(κρισιν το Ισοκρτους τμ*μα το Κατ σοφιστ ν λγου =κτε(νεται ε-ς τ,ς παραγρφους 1-9, εZναι δ# λ(αν Lσθεν#ς ε-ς Lποδεικτικο3ς λγουςN LποτελεK, θ, λ!γαμεν σ0μερα, _να εZδος προχε(ρου δημοσιογραφικ*ς =πικρ(σεως. Τ*ς δευτ!ρας Jμδος τEν =πικρινομ!νων (τEν πολιτικο3ς λγους fπισχνουμ!νων) κHριος =κπρσωπος fπ*ρξεν J Αλκιδμας.

10

11


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

Ο Αλκιδμας ο`τος Mτο μαθητ$ς το Γοργ(ου, δηλαδ$ συμμαθητ$ς το Ισοκρτους. ~Ητο σοφιστ$ς κα' ρ0τωρ, Lριστοτ!χνης ε-ς τ4 ν, α>τοσχεδιζη πολιτικο3ς λγους. Υπ*ρξε κHριος Lντ(παλος το Ισοκρτους. ΔHο λγοι του εZναι χαρακτηριστικο( : J πρEτος εZναι _να δριμ3 κατηγορητ0ριον το Οδυσσ!ως κατ, το σοφο Παλαμ0δους, J JποKος, κατ, τ$ν μυθικ$ν παρδοσιν, =θανατIθη fπ4 τEν Α χαιEν δι, λιθοβολισμο. Ο δεHτερος λγος Περ τ ν σοφιστ ν LποτελεK =π(θεσιν κατ, τ*ς διδακτικ*ς μεθδου το ΙσοκρτουςN J Αλκιδμας κατηγορεK τ4ν Ισοκρτη, Oτι δ#ν διδσκει Lληθιν$ν ρητορικ0ν, διτι διδσκει το3ς μαθητς του ν, γρφουν λγους, kχι ν, α>τοσχεδιζουν. Αλλ V Lληθιν$ προπαρασκευ$ δι, τ$ν δημοσ(αν ζω0ν, δι, τ$ν Lνμειξιν ε-ς τ$ν πολιτικ0ν, εZναι ν Lποκτ0ση κανε'ς τ$ν Pκαντητα κα' τ$ν _ξιν ν α>τοσχεδιζη. bΕτερος λγος το Αλκιδμαντος, J Μεσσηνιακς, φα(νεται Oτι Lποτελοσε Lπντησιν βια(αν ε-ς τ4ν #Αρχ!δαμον το Ισοκρτους. Ε-ς τ4ν λγον =κεKνον =ζητοσε J Α λκιδμας τ$ν Lπελευθ!ρωσιν τEν Μεσσην(ων, τ$ν κατργησιν γενικIτερον τ*ς δουλε(ας κα' =κ0ρυττεν <ς φυσικ4ν δικα(ωμα τ$ν =λευθερ(αν το Lτμου. Περ(φημον εZναι τ4 κ0ρυγμα το σοφιστο τοHτου «+λευθρους +πο!ησε π)ντας θες9 ο$δνα δολον * φ3σις πεπο!ηκε», Oλοι οP eνθρωποι εμεθα LπελεHθεροι τ*ς θετητος. Τ$ν =π(κρισιν τEν πολιτικο3ς λγους fπισχνουμ!νων, δηλαδ$ τEν διδασκλων τ*ς πολιτικ*ς ρητορικ*ς, κμνει J Ισοκρατης ε-ς τ,ς παραγρφους 9-19 το λγου τοHτου. Κατ Lρχ$ν θεωρεK τ$ν διδασκαλ(αν α>τ$ν χρ0σιμον, Lποδοκιμζει Oμως τ4ν τρπον κατ, τ4ν JποKον γ(νεται κα' τ4 σHστημα πο3 α>τ$ LκολουθεK. ΟP πολιτικο' ρητοροδιδσκαλοι -σχυρ(ζονται, Oτι θ, μεταδIσουν ε-ς το3ς μαθητς των τ$ν γνEσιν τ*ς γραφ*ς! ΠιστεHουν Oτι μ# τ,ς γενικ,ς κα' Jμοιομρφους Jδηγ(ας, πο3 παρ!χουν ε-ς το3ς μαθητς των, θ, δυνηθον ν, το3ς καταστ0σουν Lξ(ους πολιτικο3ς ρ0τορας, δηλαδ$ Pκανο3ς συμ-

βοHλους το λαο. Αλλ, δι, ν, =πιτHχη κανε'ς <ς πολιτικ4ς ρ0τωρ ε-ς τ$ν Εκκλησ(αν το δ0μου κα' ε-ς τ$ν Βουλ0ν, πρ!πει ν, διαθ!τη προσντα -δια(τερα, ψυχικ$ν καλλι!ργειαν γενικωτ!ραν: ν, μπορ* ν, =κτιμY τ$ν περ(στασιν, τ4ν καιρν, ν, Jμιλ* Oπως LπαιτεK V περ(στασις κα' ν, διακρ(νεται V Jμιλ(α του δι, πρωτοτυπ(αν. Α>τ, Oμως δ#ν =ξαρτEνται μνον Lπ4 τ4ν διδσκαλον κα' τ$ν διδασκαλ(ανN =ξαρτEνται Lπ4 τ,ς =μφHτους δυναττητας το ν!ου, τ,ς Jπο(ας J διδσκαλος θ, καλλιεργ0ση κα' θ, Lσκ0ση kχι βεβα(ως μ# τ$ν τυποποιημ!νην παροχ$ν γενικEν κα' Jμοιομρφων JδηγιEν, Lλλ, μ# τ$ν συστηματικ$ν κα' Lνλογον πρ4ς τ$ν -διαιτ!ραν φHσιν dκστου =κπα(δευσιν. Ε,ν J διδσκαλος δρση κατ α>τ4ν τ4ν τρπον, ττε J ν!ος J προικισμ!νος Lπ4 τ$ν φHσιν, θ, γ(νη τ!λειος κα' J μ!τριος θ, γ(νη καλHτερος. Α πδειξις Oτι τσι χει τ4 πρYγμα εZναι Oτι fπ*ρξαν μεγλοι πολιτικο' ρ0τορες πο3 δ#ν =φο(τησαν ε-ς σχολς, Lλλ Lνεδε(χθησαν χρις ε-ς τ,ς =μφHτους α>τEν δυνμεις κα' ε-ς τ$ν LποκτηθεKσαν πεKραν (προφανEς J Ισοκρτης fπαιν(σσεται =κτ4ς τEν παλαιοττων φυσικEν ρητρων, <ς το Ν!στορος, κα' το3ς μεγλους πολιτικο3ς Vγ!τας κα' ρ0τορας, τ4ν Θεμιστοκλ* κα' τ4ν Περικλ*). Τ$ν τρ(την Jμδα, <ς φορ!α παιδε(ας, το3ς λεγομ!νους Τεχνογρφους (το4ς τολμ.σαντας γρ)ψαι τς καλουμνας τχνας) κρ(νει κα' =πικρ(νει J Ισοκρτης ε-ς τ4 fπλοιπον μ!ρος το κατ, σοφιστEν λγον του (19-22). Ε-ς το3ς Τεχνογρφους κατ =ξοχ$ν Lν0κουν J Κραξ, J Τεισ(ας κα' J ΘρασHμαχος. ΟP δHο πρEτοι, θεμελιωτα' τ*ς =ντ!χνου ρητορε(ας, κα' δ$ τ*ς δικανικ*ς, προ0ρχοντο Lπ4 τ,ς ΣυρακοHσαςN J Κραξ Mτο διδσκαλος το Τεισ(ου. Κα' εZναι γνωστ4ν τ4 Lν!κδοτονN Oταν J διδσκαλος <δ0γησε τ4ν μαθητ$ν ε-ς τ4 δικαστ0ριον δι, τ, δ(δακτρα, οP δικαστα' εfρ!θησαν ε-ς τσον δHσκολον θ!σιν, hστε εZπαν «+κ κακο κρακος κακν 5ν». Ο Κραξ εZναι =π(σης γνωστν, Oτι =γραψε κα' Ρητο-

12

13


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

ρικ/ν Τχνην. Ο ΘρασHμαχος =ξ eλλου κατ0γετο =κ ΧαλκηδνοςN Mτο σοφιστ$ς κα' ρητοροδιδσκαλος ε-ς τ,ς Αθ0νας, σHγχρονος περ(που το Ισοκρτους. ΟP δικανικο( του λγοι =πηνοντο κυρ(ως δι, τ$ν σαφ0νειαν τ*ς =κφρσεως κα' τ4ν λεκτικ4ν πλοτον. Ο Ισοκρτης =πικρ(νει Oλους α>το3ς το3ς διδασκλους τ*ς δικανικ*ς ρητορε(ας, διτι μ# φορμαλιστικο3ς καννας δ#ν εZναι δυνατ4ν ν, κρ(νη κανε'ς ετε <ς δικαστ$ς ετε <ς λογογρφος μ(αν δικαστικ$ν fπθεσιν. Οφε(λει πρEτον ν, ζ* μ!σα του V ννοια το δικα(ου. Κα' V τ!χνη το λογογρφου δ#ν εZναι ε-ς θ!σιν ν, γενν0ση μ!σα ε-ς τ,ς ψυχ,ς =κε(νων, πο3 χουν ροπ$ν πρ4ς τ4 κακν, τ$ν Lρετ$ν κα' τ$ν δικαιοσHνην. Απ4 τ,ς =πικριτικ,ς α>τ,ς παρατηρ0σεις το Ισοκρτους κατ, τEν σοφιστEν, <ς φορ!ων παιδε(ας, συνγεται V -δικ0 του Lντ(ληψις κα' θ!σις: ΑP μεγλαι fποσχ!σεις κα' V Lπλυτος α-σιοδοξ(α δ#ν στηρ(ζονται =π' τ*ς πραγματικτητος κα' προ!ρχονται F Lπ4 eγνοιαν F Lπ4 διθεσιν παραπλαν0σεως πρ4ς =π(τευξιν -διοτελEν σκοπEν. Η παιδευτικ$ προσπθεια προϋποθ!τει γνEσιν τEν ψυχικEν δυνμεων dκστου ν!ου κα' συστηματικ$ν ψυχικ$ν καλλι!ργειαν. Ο LνIνυμος LρχαKος γραμματικ4ς (φιλλογος), πο3 συν!ταξε τ$ν «fπθεσιν» το κατ, σοφιστEν λγου το Ισοκρτους, γρφει, Oτι «; λγος ο<τος τ ν =γαν τεχνικ ς γεγραμμνων +στιν9 +ν το3τ>ω γρ #Ισοκρ)τους σχεδν ?πασαν διλαβε τ/ν ρητορικ.ν. Διδ)σκει γρ *μCς +ν α$τ> ;πο1ος 2φε!λει εDναι ; μαθητ.ς, οEος δF ; διδ)σκαλος...». ΝεIτεροι φιλλογοι, Oπως J Auger κα' J Drerup, fποστ0ριξαν Oτι τ4 κε(μενον το σωζομ!νου Κατ σοφιστ ν λγου δ#ν εZναι πλ*ρες, διτι φα(νεται ν, τελειIνη Lποτμως. Η γνIμη Oμως αƒτη δ#ν φα(νεται δικαιολογουμ!νη, Oπως fπερβολικ$ φα(νεται κα' V <ς eνω γνIμη το LνωνHμου γραμματικο. 14


ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΣΟΦΙΣΤΩΝ

ΚΑΤΑ ΣΟΦΙΣΤΩΝ

1. ΕM π)ντες Nθελον οO παιδε3ειν +πιχειροντες ληθP λγειν κα μ/ με!ζους ποιε1σθαι τς Rποσχσεις Sν Tμελλον +πιτελε1ν, ο$κ Uν κακ ς Nκουον Rπ τ ν Mδιωτ ν9 νν δ# οO τολμ ντες λ!αν περισκπτως λαζονε3εσθαι πεποι.κασιν Vστε δοκε1ν =μεινον βουλε3εσθαι το4ς WXαθυμε1ν αOρουμνους τ ν περ τ/ν φιλοσοφ!αν διατριβντων. Τ!ς γρ ο$κ Uν μισ.σειεν ?μα κα καταφρον.σειεν πρ τον μFν τ ν περ τς Tριδας διατριβντων, οY προσποιονται μFν τ/ν λ.θειαν ζητε1ν, ε$θ4ς δ# +ν ρχZP τ ν +παγγελμ)των ψευδP λγειν +πιχειροσιν; 2. ΟDμαι γρ ?πασιν εDναι φανερν \τι τ μλλοντα προγιγν]σκειν ο$ τPς *μετρας φ3σε]ς +στιν, λλ τοσοτον πχομεν τα3της τPς φρον.σεως Vσθ# ^Ομηρος ; μεγ!στην +π σοφ!Xα δξαν εMληφ`ς κα το4ς θεο4ς πεπο!ηκεν Tστιν \τε βουλευομνους RπFρ α$τ ν, ο$ τ/ν +κε!νων γν]μην εMδ`ς λλ# *μ1ν +νδε!ξασθαι βουλμενος \τι το1ς νθρ]ποις 0ν τοτο τ ν δυν)των +στ!ν. 3. Ο<τοι το!νυν εMς τοτο τλμης +ληλ3θασιν, Vστε πειρ νται πε!θειν το4ς νεωτρους aς, bν α$το1ς πλησι)ζωσιν, ? τε πρακτον +στν εcσονται κα δι τα3της τPς +πιστ.μης ε$δα!μονες γεν.σονται. Κα τηλικο3των γαθ ν αRτο4ς διδασκ)λους κα κυρ!ους καταστ.σαν-

1. Ε,ν Oλοι, Oσοι Lσχολονται μ# τ$ν Lγωγ$ν τEν ν!ων, +θελαν ν, λ!γουν τ$ν Lλ0θειαν κα' ν, μ$ fπσχωνται LνIτερα Lπ4 =κεKνα πο3 πρκειται ν, πραγματοποι0σουν, δ#ν θ, =κακολογοντο Lπ4 το3ς -διIταςN τIρα Oμως =κεKνοι πο3 τολμον, πολ3 Lπερ(σκεπτα, ν, συμπεριφ!ρωνται μ# Lλαζονε(αν, χουν κμει, hστε ν, φα(νωνται Oτι σκ!πτονται καλHτερα Oσοι προτιμον ν, μ$ κμνουν τ(ποτα, παρ, Oσοι Lσχολονται μ# τ$ν φιλοσοφ(αν.1 Διτι ποι4ς εZναι δυνατ4ν ν, μ$ μισ0ση κα' συγχρνως ν, μ$ περιφρον0ση πρEτα-πρEτα =κε(νους πο3 =πιδ(δονται ε-ς τ$ν =ριστικ0ν,2 οP JποKοι προσποιονται Oτι ζητον τ$ν Lλ0θεια, Lλλ ε>θ3ς =ξ Lρχ*ς μ# τ,ς fποσχ!σεις πο3 δ(δουν =πιχειρον ν, ψεHδωνται; 2. Διτι =γx νομ(ζω, Oτι ε-ς Oλους εZναι φανερ4ν Oτι V πργνωσις το μ!λλοντος δ#ν εZναι Pκαντης τ*ς -δικ*ς μας Lνθρωπ(νης φHσεως, το>ναντ(ον τσον πολ3 Lπ!χομεν Lπ4 τ$ν Pκαντητα α>τ0ν, hστε J bΟμηρος, πο3 χει Lποκτ0σει τσον μεγλην δξαν δι, τ$ν σοφ(αν του, χει παραστ0σει =ν(οτε κα' το3ς θεο3ς ν, σκ!πτωνται δι, τ4 μ!λλον των, kχι =πειδ$ =γνIριζε τ$ν σκ!ψιν των, Lλλ =πειδ$ +θελε ν, δε(ξη ε-ς VμYς, Oτι τοτο εZναι δι, τ4ν eνθρωπον _να Lπ4 τ, LδHνατα. 3. Α>το' λοιπ4ν οP =ριστικο' χουν φθσει ε-ς τ!τοιο σημεKον τλμης, hστε προσπαθον ν, πε(θουν το3ς ν!ους, Oτι, eν γ(νουν μαθητα( των, θ, μθουν τ( πρ!πει ν, πρττουν κα' Oτι μ# α>τ$ν τ$ν γνEσιν θ, γ(νουν ε>τυχεKς. Κα(, =νE παρουσιζονται <ς διδσκαλοι κα' κτοχοι τσον μεγλων LγαθEν, δ#ν =ντρ!1. Φιλοσοφ(α κατ, τ4ν Ισοκρτη σημα(νει παιδε(α, κα' δ$ παιδε(α πρ4ς πολιτικ0ν Lρετ0ν. Βλ. κα' ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον. 2. Εριστικ0N =λ!γετο V φιλοσοφικ$ σχολ$ πο3 %δρυσε μετ, τ4ν θνατον το Σωκρτους J μαθητ0ς του Ε>κλε(δης J ΜεγαρεHς. Ελ!γετο κα' Μεγαρικ0. Εκτεν!στερον βλ. ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον.

16

17


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

τες ο$κ αMσχ3νονται τρε1ς b ττταρας μνCς RπFρ το3των αMτοντες9 4. λλ# εM μFν τι τ ν =λλων κτημ)των πολλοστο μρους τPς ξ!ας +π]λουν, ο$κ Uν dμφισβ.τησαν aς ο$κ εe φρονοντες τυγχ)νουσιν, σ3μπασαν δF τ/ν ρετ/ν κα τ/ν ε$δαιμον!αν οfτως 2λ!γου τιμ ντες, aς νον Tχοντες διδ)σκαλοι τ ν =λλων ξιοσιν γ!γνεσθαι. Κα λγουσι μFν aς ο$δFν δονται χρημ)των, ργυρ!διον κα χρυσ!διον τν πλοτον ποκαλοντες, μικρο δF κρδους 2ρεγμενοι μνον ο$κ θαν)τους Rπισχνονται το4ς συνντας ποι.σειν. gΟ δF π)ντων καταγελασττατον, 5 \τι παρ μFν Sν δε1 λαβε1ν α$το3ς, το3τοις μFν πιστοσιν οEς μλλουσι τ/ν δικαιοσ3νην παραδ]σειν, Sν δ# ο$δεπ]ποτε διδ)σκαλοι γεγνασιν, παρ το3τοις τ παρ τ ν μαθητ ν μεσεγγυονται, πρς μFν τ/ν σφ)λειαν εe βουλευμενοι, τ> δ# +παγγλματι τναντ!α πρ)ττοντες. 6. Το4ς μFν γρ =λλο τι παιδε3οντας προσ.κει διακριβοσθαι περ τ ν διαφερντων9 ο$δFν γρ κωλ3ει το4ς περ hτερα δεινο4ς γενομνους μ/ χρηστο4ς εDναι περ τ συμβλαια9 το4ς δF τ/ν ρετ/ν κα τ/ν σωφροσ3νην +νεργαζομνους π ς ο$κ =λογν +στιν μ/ το1ς μαθητα1ς μ)λιστα πιστε3ειν; Ο$ γρ δ. που περ το4ς =λλους iντες καλο κγαθο κα δ!καιοι

πονται ν, ζητον δι α>τ, τ, τσον μεγλα Lγαθ, μνον τρεKς + τ!σσαρας μνYς3. 4. Αλλ, eν πωλοσαν κποιο eλλο πρYγμα Lντ' μ!ρους μνον τ*ς πραγματικ*ς του Lξ(ας, κανε'ς δ#ν θ, διαμφισβητοσε, Oτι σκ!πτονται Sρθ, =νE τIρα πο3 πωλον ε-ς μ(αν τσον =ξευτελιστικ$ν τιμ$ν Oλην τ$ν Lρετ$ν κα' τ$ν ε>τυχ(αν, προβλλουν τ$ν Lξ(ωσιν ν, γ(νουν διδσκαλοι τEν eλλων, διτι χουν μυαλ! Κα' προφασ(ζονται βεβα(ως Oτι δ#ν χουν καθλου Lνγκην χρημτων –κα' Sνομζουν τ4ν πλοτον περιφρονητικ, Lργυρ(διον κα' χρυσ(διον4– =ν τοHτοις Oμως =πιθυμον ν, ε-σπρξουν _να τσον μικρ4ν κ!ρδος κα' μνον πο3 δ#ν fπσχονται Oτι θ, κμουν το3ς μαθητς των Lθαντους. 5. Τ4 δ# πλ!ον καταγ!λαστον Lπ4 Oλα: πρ4ς =κε(νους μ!ν, Lπ4 το3ς Jπο(ους πρκειται ν, λβουν κποιαν Lμοιβ0ν, δυσπιστον, μολοντι πρκειται ν, το3ς μεταδIσουν τ$ν Lρετ$ν τ*ς δικαιοσHνης, κα' ζητον ν, =ξασφαλ(σουν τ, δ(δακτρ των μ# τ$ν =γγHησιν LνθρIπων, τEν Jπο(ων ο>δ!ποτε fπ*ρξαν διδσκαλοιN κα' καλ, βεβα(ως σκ!πτονται κα' =νεργον Lπ4 πλευρYς =ξασφαλ(σεως τEν χρημτων των, Lλλ αP =ν!ργεια( των α>τα' Lντιφσκουν πρ4ς τ,ς fποσχ!σεις πο3 δ(δουν. 6. Διτι =κεKνοι βεβα(ως πο3 παρ!χουν κποιο eλλο εZδος μορφIσεως, gρμζει ν, =ξετζουν μ# Lκρ(βειαν κα' ν, =ξασφαλ(ζουν τ, συμφ!ροντ των, Lφο τ(ποτε δ#ν =μποδ(ζει LνθρIπους, πο3 εZναι Pκανο' ε-ς eλλα πργματα, ν, μ$ εZναι ντιμοι ε-ς τ$ν τ0ρησιν τEν -διωτικEν συμφωνιEνN Oσοι Oμως Pσχυρ(ζονται Oτι =μβλλουν ε-ς τ$ν ψυχ$ν τEν eλλων τ$ν Lρετ$ν κα' τ$ν σωφροσHνην, δ#ν εZναι παρλογον ν, μ$ν χουν =μπιστοσHνην κατ =ξοχ$ν ε-ς το3ς μαθητς των; Διτι, β!βαια, eν α>το' εZναι ντιμοι κα' δ(καιοι πρ4ς το3ς eλλους, 3. ΜνYN Lττικ$ νομισματικ$ μον,ς ση πρ4ς 100 Lττ. δραχμς. Ο Γοργ(ας λ!γεται Oτι =λμβανε δι, δ(δακτρα 100 μνYς. Ο Ισοκρτης kχι περισσοτ!ρας Lπ4 10. 4. Υποκοριστικ, τEν λ!ξεων: χρυσ4ς - eργυρος. Εκφρζουν περιφρνησιν.

18

19


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

περ το3τους +ξαμαρτ.σονται δι# οjς τοιοτοι γεγνασιν. 7. #Επειδν οeν τ ν Mδιωτ ν τινFς ?παντα τατα συλλογισ)μενοι κατ!δωσιν το4ς τ/ν σοφ!αν διδ)σκοντας κα τ/ν ε$δαιμον!αν παραδιδντας α$το3ς τε πολλ ν δεομνους κα το4ς μαθητς μικρν πραττομνους, κα τς +ναντι]σεις +π μFν τ ν λγων τηροντας, +π δF τ ν Tργων μ/ καθορ ντας, Tτι δF περ μFν τ ν μελλντων εMδναι προσποιουμνους, 8. περ δF τ ν παρντων μηδFν τ ν δεντων μ.τ# εMπε1ν μ.τε συμβουλεσαι δυναμνους, λλ μCλλον ;μονοοντας κα πλε!ω κατορθοντας το4ς τα1ς δξαις χρωμνους b το4ς τ/ν +πιστ.μην Tχειν +παγγελλομνους, εMκτως, οDμαι, καταφρονοσιν κα νομ!ζουσιν δολεσχ!αν κα μικρολογ!αν λλ# ο$ τPς ψυχPς +πιμλειαν εDναι τς τοια3τας διατριβ)ς. 9. Ο$ μνον δ το3τοις λλ κα το1ς το4ς πολιτικο4ς λγους Rπισχνουμνοις =ξιον +πιτιμPσαι9 κα γρ +κε1νοι τPς μFν ληθε!ας ο$δFν φροντ!ζουσιν, *γονται δF τοτ# εDναι τ/ν τχνην, bν aς πλε!στους τZP μικρτητι τ ν μισθ ν κα τ> μεγθει τ ν +παγγελμ)των προσαγ)γωνται κα λαβε1ν τι παρ# α$τ ν δυνηθ σιν9 οfτω δ# ναισθ.τως α$το! τε δι)κεινται κα το4ς =λλους Tχειν Rπειλ.φασιν Vστε, χε1ρον γρ)φοντες το4ς λγους b τ ν Mδιωτ ν τινFς α$τοσχεδι)ζουσιν, \μως Rπισχνονται τοιο3τους W.τορας το4ς συνντας

δ#ν θ, διαπρξουν Lδικ(αν ε-ς βρος =κε(νων, χρις ε-ς το3ς Jπο(ους γιναν ντιμοι κα' δ(καιοι. 7. bΟταν λοιπ4ν μερικο' Lπ4 το3ς κοινο3ς πολ(τας Lναλογισθον Oλα α>τ, κα' -δον, Oτι =κεKνοι πο3 διδσκουν τ$ν σοφ(αν κα' μεταδ(δουν τ$ν ε>τυχ(αν οP διοι στερονται πολλEν πραγμτων κα' λαμβνουν Lπ4 το3ς μαθητς των τσον Sλ(γαN Oταν -δον α>το3ς ν, τηρον τ,ς Lντιφσεις ε-ς το3ς λγους των, ν, μ$ βλ!πουν Oμως τ,ς Lντιφσεις ε-ς τ,ς πρξεις τωνN 8. κα' κοντ, ε-ς α>τ, Oταν -δον α>το3ς ν, προσποιονται, Oτι γνωρ(ζουν τ, μ!λλοντα, =νE δι, τ, παρντα δ#ν εZναι ε-ς θ!σιν τ(ποτε τ4 πρ!πον οRτε ν, ε-πον οRτε ν, συμβουλεHσουν, Oταν -δον, Oτι Jμονοον καλHτερα κα' περισστερα =πιτυγχνουν =κεKνοι πο3 χρησιμοποιον τ,ς οPασδ0ποτε -δ!ας των, παρ, =κεKνοι πο3 fπσχονται Oτι κατ!χουν τ$ν =πιστημονικ$ν γνEσιν, ε>λγως, νομ(ζω, βλ!ποντες α>τ, Oλα, καταφρονον κα' σχηματ(ζουν τ$ν γνIμην, Oτι αP τοιαται Lπασχολ0σεις Lποτελον φλυαρ(αν κα' μικρολογ(αν κα' kχι καλλι!ργειαν τ*ς ψυχ*ς. 9. †Οχι μνον δ# α>τοHς, Lλλ, κα' Oσους fπσχονται Oτι διδσκουν τ$ν πολιτικ$ν ρητορε(αν5 =πιβλλεται ν, =πικρ(νωμενN διτι κα' =κεKνοι δ#ν =νδιαφ!ρονται καθλου δι, τ$ν Lλ0θειαν, Lλλ, νομ(ζουν, Oτι V τ!χνη των γκειται ε-ς τοτο μνον, ε-ς τ4 ν, προσελκHσουν δηλαδ$ μ# τ, μικρ, δ(δακτρα κα' μ# τ4 μ!γεθος τEν fποσχ!σεων Oσον τ4 δυνατ4ν περισσοτ!ρους μαθητ,ς κα' ν, μπορ!σουν ν, ε-σπρξουν κτι Lπ4 α>τοHς. ΕZναι δ# τσον Lνητοι α>το' οP διοι κα' τσον Lνο0τους χουν =κλβει το3ς eλλους, hστε, =νE γρφουν το3ς λγους των χειρτερα, παρ Oσον μερικο' eλλοι πο3 δ#ν χουν -δ!αν κα' α>τοσχεδιζουν, =ν τοHτοις fπσχονται, Oτι θ, κμουν 5. Πρκειται περ' τEν σοφιστEν, δι, το3ς Jπο(ους κα' J Πλτων fποστηρ(ζει, Oτι εZναι Lν(κανοι δι, τ$ν πολιτικ$ν πρYξιν (Πλτ. Τ!μ. 19 e). Bλ. κα' ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον.

20

21


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

ποι.σειν Vστε μηδFν τ ν +νντων +ν το1ς πρ)γμασιν παραλιπε1ν. 10. κα τα3της τPς δυν)μεως ο$δFν ο%τε τα1ς +μπειρ!αις ο%τε τZP φ3σει τZP το μαθητο μεταδιδασιν, λλ) φασιν ;μο!ως τ/ν τ ν λγων +πιστ.μην Vσπερ τ/ν τ ν γραμμ)των παραδ]σειν, aς μFν Tχει το3των kκ)τερον ο$δ# +ξετ)σαντες, οMμενοι δF δι τς Rπερβολς τ ν +παγγελμ)των α$το! τε θαυμασθ.σεσθαι κα τ/ν πα!δευσιν τ/ν τ ν λγων πλε!ονος ξ!αν δξειν εDναι, κακ ς εMδτες \τι μεγ)λας ποιοσι τς τχνας ο$χ οO τολμ ντες λαζονε3εσθαι περ α$τ ν, λλ# οlτινες Uν, \σον Tνεστιν +ν kκ)στZη, τοτ# +ξευρε1ν δυνηθ σιν. 11. #Εγ` δF πρ πολλ ν μFν Uν χρημ)των +τιμησ)μην τηλικοτον δ3νασθαι τ/ν φιλοσοφ!αν \σον ο<τοι λγουσιν9 cσως γρ ο$κ Uν *με1ς πλε1στον πελε!φθημεν, ο$δ# Uν +λ)χιστον μρος πελα3σαμεν α$τPς9 +πειδ/ δ# ο$χ οfτως Tχει, βουλο!μην Uν πα3σασθαι το4ς φλυαροντας9 ;ρ γρ ο$ μνον περ το4ς +ξαμαρτ)νοντας τς βλασφημ!ας γιγνομνας, λλ κα το4ς =λλους ?παντας συνδιαβαλλομνους το4ς περ τ/ν α$τ/ν διατριβ/ν iντας. 12. Θαυμ)ζω δ# \ταν cδω το3τους μαθητ ν ξιουμνους, οY ποιητικο πρ)γματος τεταγμνην τχνην παρ)δειγμα φροντες λελ.θασιν σφCς α$το3ς.Τ!ς γρ ο$κ οDδεν πλ/ν το3των \τι τ μFν τ ν γραμ-

το3ς μαθητς των τ!τοιους ρ0τορας, hστε ν, μ$ το3ς διαφεHγη ο>δ# τ4 =λχιστον δυνατ4ν =πιχε(ρημα κατ, τ$ν Lνπτυξιν τEν θεμτων. 10. Κα' μεταδ(δουν α>τ$ν τ$ν Pκαντητα, χωρ'ς ν, λογαριζουν οRτε τ$ν πεKραν οRτε τ,ς φυσικ,ς δυναττητας το μαθητο, Lλλ, διατε(νονται, Oτι θ, μεταδIσουν ε-ς α>τ4ν τ$ν γνEσιν τEν λγων, Oπως θ, το μετ!διδαν τ$ν γνEσιν τ*ς γραφ*ς, χωρ'ς ν, =ξετσουν τ( εZναι τ4 καθ!να Lπ4 α>τ, τ, δHο, Lλλ, φαντζονται, Oτι μ# τ,ς fπερβολικς των fποσχ!σεις κα' α>το' οP διοι θ, θαυμασθον κα' V ρητορικ0 των τ!χνη θ, φαν* Oτι εZναι μεγαλυτ!ρας Lξ(ας, διτι δ#ν γνωρ(ζουν, Oτι αP τ!χναι μεγαλHνονται kχι Lπ4 =κε(νους πο3 τολμον ν, fπερηφανεHωνται δι α>τς, Lλλ, Lπ4 =κε(νους, πο3 μπορον ν, LποκαλHψουν πYν O,τι περι!χει κθε τ!χνη. 11. ΕγI, Lλ0θεια, Lντ' πολλEν χρημτων θ, προτιμοσα ν, χη τσον μεγλην δHναμιν V φιλοσοφ(α,6 Oσην α>το' λ!γουν, διτι κα' =γx σως δ#ν θ, εZχα στερηθ* α>τ*ς πρα πολ3 κα' δ#ν θ, εZχα ‡φεληθ* Lπ4 α>τ$ν τσον Sλ(γον. Επειδ$ Oμως τ4 πρYγμα δ#ν εZναι τσι, θ, =πιθυμοσα ν, παHσουν Oλοι α>το' ν, φλυαρονN διτι βλ!πω, Oτι αP κακολογ(αι δ#ν =κτοξεHονται μνον =ναντ(ον α>τEν πο3 διαπρττουν Lπτας, Lλλ, διαβλλονται συγχρνως κα' Oλοι οP eλλοι, Oσοι χουν τ$ν -δ(αν Lπασχλησιν. 12. ΑπορE =ξ eλλου, Oταν -δE, Oτι κρ(νονται eξιοι ν, χουν μαθητ,ς α>το(, οP JποKοι, χωρ'ς ν, τ4 καταλβουν, φ!ρουν <ς παρδειγμα πρακτικ*ς τ!χνης =πιστ0μην δημιουργικ0ν.7 Διτι ποKος δ#ν γνωρ(ζει, πλ$ν τοHτων, Oτι τ, μ#ν γρμματα εZναι π6. Υπ4 τ$ν ννοιαν τ*ς παιδε(ας, <ς ε-ς προηγηθεKσαν σημε(ωσιν. 7. Η =πιστ0μη τEν γραμμτων εZναι ποιητικ$ (δημιουργικ0), V δ# ρητορικ$ εZναι πρακτικ$ τ!χνη. Ο Κορα*ς σημειIνει, Oτι =κεKνος πο3 μαθε ν, γρφη, Lφ0νει α>τ, πο3 γραψε κα' τ, βλ!πουν Oσοι θ!λουν ν, τ, διαβσουν, =νE J δημηγορ0σας, μλις παHση, τ(ποτε θεατ4ν δ#ν Lφ0νει. ΣυνεπEς δ#ν μπορεK ν, παρομοιωθ* V ρητορικ$ πρ4ς τ$ν γραφ0ν.

22

23


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

μ)των κιν.τως Tχει κα μνει κατ τα$τν Vστε το1ς α$το1ς ε περ τ ν α$τ ν χρ]μενοι διατελομεν, τ δF τ ν λγων πCν το$ναντ!ον ππονθεν9 τ γρ Rφ# kτρου WηθFν τ> λγοντι μετ# kκε1νον ο$χ ;μο!ως χρ.σιμν +στιν, λλ# ο<τος εDναι δοκε1 τεχνικ]τατος \στις Uν ξ!ως μFν λγZη τ ν πραγμ)των, μηδFν δF τ ν α$τ ν το1ς =λλοις εRρ!σκειν δ3νηται. 13. Μγιστον δF σημε1ον τPς νομοιτητος α$τ ν9 το4ς μFν γρ λγους ο$χ οEν τε καλ ς Tχειν bν μ/ τ ν καιρ ν κα το πρεπντως κα το καιν ς Tχειν μετ)σχωσιν, το1ς δF γρ)μμασιν ο$δενς το3των προσεδησεν. ^Ωσθ# οO χρ]μενοι το1ς τοιο3τους παραδε!γμασιν πολ4 Uν δικαιτερον ποτ!νοιεν b λαμβ)νοιεν ργ3ριον, \τι πολλPς +πιμελε!ας α$το δεμενοι παιδε3ειν το4ς =λλους +πιχειροσιν. 14. ΕM δF δε1 μ/ μνον κατηγορε1ν τ ν =λλων λλ κα τ/ν +μαυτο δηλ σαι δι)νοιαν, *γομαι π)ντας =ν μοι το4ς εe φρονοντας συνειπε1ν \τι πολλο μFν τ ν φιλοσοφησ)ντων Mδι ται διετλεσαν iντες, =λλοι δF τινες ο$δεν π]ποτε συγγενμενοι τ ν σοφιστ ν κα λγειν κα πολιτε3εσθαι δεινο γεγνασιν. ΑO μFν γρ δυν)μεις κα τ ν λγων κα τ ν =λλων Tργων nπ)ντων +ν το1ς ε$φυσιν +γγ!γνονται κα το1ς περ τς +μπειρ!ας γεγυμνασμνοις9 15. * δF πα!δευσις το4ς μFν τοιο3τους τεχνικωτρους

ντοτε <ρισμ!να κα' διατηρον τ4 α>τ4 νημα, hστε πντοτε χρησιμοποιομεν τ, α>τ, γρμματα δι, τ, α>τ, πργματα, =νE μ# το3ς λγους συμβα(νει τ4 =ντελEς Lντ(θετονN διτι, =κεKνο πο3 εZπε κποιος, δ#ν εZναι τ4 διο χρ0σιμον ε-ς =κεKνον πο3 JμιλεK μετ, Lπ4 α>τνN περισστερον δ# =πιδ!ξιος ε-ς τ$ν τ!χνην α>τ$ν θεωρεKται Oτι εZναι =κεKνος, πο3 JμιλεK Lντξια πρ4ς τ4 θ!μα κα' J JποKος μπορεK ν, τ4 LναπτHσση κα' ν, τ4 =κφρζη κατ, τρπον πρωττυπον. 13. Κα' μεγ(στη Lπδειξις τ*ς Lνομοιτητος τEν δHο τοHτων τεχνEν εZναι V dξ*ς: οP λγοι δ#ν μπορεK ν, εZναι =πιτυχεKς, eν δ#ν Lνταποκρ(νωνται πρ4ς τ,ς περιστσεις, eν δ#ν εZναι Lνλογοι πρ4ς τ4 θ!μα κα' eν δ#ν μετ!χουν τ*ς πρωτοτυπ(ας, =νE V γραφ$ δ#ν χει καμμ(αν Lνγκην Lπ4 α>τ. ΣυνεπEς Oσοι χρησιμοποιον τοιατα παραδε(γματα, θ, Mτο δικαιτερον ν, πληρIνουν κα' kχι ν, λαμβνουν χρ0ματα, διτι, =νE οP διοι α>το' χουν Lνγκην πολλ*ς =κπαιδευτικ*ς φροντ(δος, =πιχειρον ν, =κπαιδεHουν eλλους. 14. Εξ eλλου, =,ν πρ!πει kχι μνον ν, κατηγορE το3ς eλλους, Lλλ, ν, =κθ!σω κα' τ$ν -δικ0ν μου σκ!ψιν, νομ(ζω, Oτι Oλοι οP συνετο' eνθρωποι θ, συμφωνοσαν μ# =μ!, Oτι πολλο' Lπ4 =κε(νους, πο3 cσχολ0θησαν μ# τ$ν φιλοσοφ(αν, =π!ρασαν Oλην των τ$ν ζω$ν <ς κοινο' πολKται, =νE μερικο' eλλοι, χωρ'ς ν, γ(νουν μαθητα' κανεν4ς σοφιστο, γιναν κα' ρ0τορες καλο' κα' πολιτικο' Pκανο(.8 Διτι κα' τ*ς ε>γλωττ(ας κα' Oλων τEν eλλων ργων V δHναμις γεννYται μ!σα ε-ς =κε(νους, πο3 εZναι προικισμ!νοι μ# προτερ0ματα Lπ4 τ$ν φHσιν κα' εZναι =ξησκημ!νοι μ# τ$ν πεKραν. 15. Η παιδε(α δ!, α>το3ς πο3 χουν α>τ, τ, προτερ0ματα =κ φHσεως, το3ς καθιστY =πιδεξιωτ!ρους ε-ς 8. ΕZναι προφαν#ς Oτι J Ισοκρτης fπονοεK το3ς μεγλους πολιτικο3ς τEν ΑθηνEν, ποH, χωρ'ς ν, φοιτ0σουν ε-ς -δ(ας σχολς, fπ*ρξαν δεινο' ρ0τορες, Oπως J Θεμιστοκλ*ς κα' J Περικλ*ς.

24

25


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

κα πρς τ ζητε1ν ε$πορωτρους +πο!ησεν9 οEς γρ νν +ντυγχ)νουσι πλαν]μενοι, τατ# +ξ kτοιμοτρου λαμβ)νειν α$το4ς +δ!δαξεν, το4ς δF καταδεεστραν τ/ν φ3σιν Tχοντας γωνιστς μFν γαθο4ς b λγων ποιητς ο$κ Uν ποτελσειεν, α$το4ς δ# Uν αRτ ν προαγ)γοι κα πρς πολλ φρονιμωτρως διακε1σθαι ποι.σειεν. 16. Βο3λομαι δ# +πειδ. περ εMς τοτο προPλθον, Tτι σαφστερον εMπε1ν περ α$τ ν. Φημ γρ +γ` τ ν μFν Mδε ν, +ξ Sν το4ς λγους ?παντας κα λγομεν κα συντ!θεμεν, λαβε1ν τ/ν +πιστ.μην ο$κ εDναι τ ν π)νυ χαλεπ ν, Nν τις αRτν παραδιδ>

μ/ το1ς WXαδ!ως Rπισχνουμνοις λλ το1ς εMδσιν τι περ αRτ ν9 τ δF το3των +φ# kκ)στ>ω τ ν πραγμ)των ?ς δε1 προελσθαι κα με!ξασθαι πρς λλ.λας κα τ)ξασθαι κατ τρπον, Tτι δF τ ν καιρ ν μ/ διαμαρτε1ν λλ κα το1ς +νθυμ.μασι πρεπντως \λον τν λγον καταποικ1λαι κα το1ς 2νμασιν ε$ρ3θμως κα μουσικ ς εMπε1ν, 17. τατα δF πολλPς +πιμελε!ας δε1σθαι κα ψυχPς νδρικPς κα δοξαστικPς Tργον εDναι, κα δε1ν τν μFν μαθητ.ν, πρς τ> τ/ν φ3σιν Tχειν οlαν χρ., τ μFν εcδη τ τ ν λγων μαθε1ν, περ δF τς χρ.σεις α$τ ν γυμνασθPναι, τν δF διδ)σκαλον τ μFν οfτως κριβ ς οEν τ# εDναι διελθε1ν Vστε μηδFν τ ν διδακτ ν παραλιπε1ν, περ δF τ ν λοιπ ν τοιοτον

τ$ν τ!χνην των κα' το3ς δημιουργεK μεγαλυτ!ραν ε>χ!ρειαν ε-ς τ,ς Lναζητ0σεις τωνN διτι =κεKνα πο3 εfρ(σκουν =ρευνEντες =δE κα' =κεK, α>τ, το3ς διδσκει ν, τ, πα(ρνουν Lπ4 =κεK πο3 το3ς προσφ!ρονται _τοιμαN9 =κε(νους πλιν, πο3 fπολε(πονται ε-ς φυσικ, προτερ0ματα, V παιδε(α δ#ν εZναι δυνατ4ν βεβα(ως ν, το3ς κμη Pκανο3ς Lγωνιστ,ς (ε-ς τ$ν ζω$ν) F ρ0τορας, μπορεK Oμως ν, το3ς βελτιIση κα' Lπ4 πολλ,ς Lπψεις ν, το3ς κμη συνετωτ!ρους. 16. ΕπιθυμE δ!, μι, πο3 φθασα ε-ς τ4 σημεKον α>τ, ν, Jμιλ0σω =π α>το σαφ!στερα. Εγx δηλαδ$ fποστηρ(ζω, Oτι δ#ν εZναι Lπ4 τ, πολ3 δHσκολα ν, Lποκτ0ση κανε'ς τ$ν γνEσιν τEν μεθδων, βσει τEν Jπο(ων συνθ!τομεν κα' Lπαγγ!λλομεν το3ς λγους, LρκεK ν, παραδIση κανε'ς τ4ν dαυτν του kχι ε-ς =κε(νους πο3 δ(δουν εRκολα fποσχ!σεις, Lλλ, ε-ς =κε(νους πο3 εZναι σοβαρο' ε-δ0μονες ε-ς α>τN V =κλογ$ Oμως τEν καταλλ0λων μεθδων δι, καθ!να θ!μα, J συνδυασμ4ς μεταξH των κα' V διρθρωσις κατ, τ4ν τρπον πο3 πρ!πει, =π(σης δ# κα' τ4 ν, μ$ το διαφHγη V κατλληλη ε>καιρ(α κα' τ4 ν, διαποικ(λη Oπως πρ!πει μ# τ,ς καταλλ0λους σκ!ψεις τ4 σHνολον το λγου κα' τ4 ν, χρησιμοποι0ση =κφρσεις gρμονικ,ς κα' μουσικςN 17. α>τ, Oλα Lπαιτον πολλ$ν φροντ(δα κα' εZναι ργον ψυχ*ς ρωμαλ!ας κα' διεισδυτικ*ς. Κα' =π' πλ!ον J μαθητ$ς πρ!πει, κοντ, ε-ς τ, κατλληλα φυσικ, προτερ0ματα πο3 πρ!πει ν, χη, ν, μθη τ,ς μεθδους το λγου κα' ν, Lσκηθ* ε-ς τ$ν χρ*σ(ν των, J δ# διδσκαλος πρ!πει ν, εZναι Pκαν4ς ν, =κθ!ση τ,ς μεθδους α>τ,ς μ# Lκρ(βειαν, hστε ν, μ$ παραλε(πη τ(ποτε Lπ4 Oσα μπορον ν, διδαχθονN δι, δ# τ, λοιπ, ν, 9. ΩραKα τ4 λ!γει J Πλτων ε-ς τ4ν Φα1δρον (269 d): «εM μν σοι Rπ)ρχει φ3σει ρητορικ> εDναι, Tσει ρ.τωρ +λλγιμος προσλαβ`ν +πιστ.μην τε κα μελτην». (ˆΑν εZσαι προικισμ!νος Lπ4 τ$ν φHσιν ν, εZσαι ρ0τωρ, θ, γ(νης ρ0τωρ σπουδαKος, Oταν μορφωθ*ς κα' Lσκηθ*ς).

26

27


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

αRτν παρ)δειγμα παρασχε1ν 18. Vστε το4ς +κτυπωθντας κα μιμ.σασθαι δυναμνους ε$θ4ς νθηρτερον κα χαριστερον τ ν =λλων φα!νεσθαι λγοντας. Κα το3των μFν nπ)ντων συμπεσντων τελε!ως hξουσιν οO φιλοσοφοντες9 καθ# p δ# =ν +λλειφθZP τι τ ν εMρημνων, ν)γκη τα3τZη χε1ρον διακε1σθαι το4ς πλησι)ζοντας. 19. ΟO μFν οeν =ρτι τ ν σοφιστ ν ναφυμενοι κα νεωστ προσπεπτωκτες τα1ς λαζονε!αις, εM κα νν πλεον)ζουσιν, εe οDδ# \τι π)ντες +π τα3την κατενεχθ.σονται τ/ν Rπθεσιν. Λοιπο δ# *μ1ν εMσιν οO πρ *μ ν γενμενοι κα τς καλουμνας τχνας γρ)ψαι τολμ.σαντες, οfς ο$κ φετον νεπιτιμ.τους9 οlτινες Rπσχοντο δικ)ζεσθαι διδ)ξειν,+κλεξ)μενοι τ δυσχερστατον τ ν 2νομ)των,p τ ν φθονο3ντων Tργον rν λγειν λλ# ο$ τ ν προεστ]των τPς τοια3της παιδε3σεως,20.κα τατα το πρ)γματος,καθ# \σον +στ διδακτν, ο$δFν μCλλον πρς το4ς δικανικο4ς λγους b πρς το4ς =λλους ?παντας 5φελε1ν δυναμνου. Τοσο3τ>ω δF χε!ρους +γνοντο τ ν περ τς Tριδας καλινδουμνων, \σον ο<τοι μFν τοιατα λογ!δια διεξιντες οEς, εc τις +π τ ν πρ)ξεων +μμε!νειεν, ε$θ4ς Uν +ν πCσιν εcη κακο1ς, \μως ρετ/ν +πηγγε!λαντο κα σωφροσ3νην περ

παρσχη τ4ν dαυτν του <ς παρδειγμα τοιοτο, 18. hστε =κεKνοι πο3 π*ραν τ$ν σφραγKδ του κα' μπορον ν, τ4ν μιμηθον, ν, φα(νωνται =ξ Lρχ*ς <ς ρ0τορες Lνθηρτεροι κα' χαρι!στεροι Lπ4 το3ς eλλους. Ε,ν Oλοι α>το' οP Oροι συμπ!σουν, Oσοι Lσχολονται μ# τ$ν φιλοσοφ(αν,10 θ, =πιτHχουν τ$ν τελειτητα. Ε,ν Oμως λε(ψη _να Lπ4 Oσα Lνωτ!ρω =πεσημναμεν, κατ Lνγκην <ς μαθητα' θ, fστερον <ς πρ4ς α>τ. 19. ΕκεKνοι λοιπ4ν Lπ4 το3ς σοφιστ,ς πο3 =ξεφHτρωσαν προσφτως κα' προσφτως παρεδθησαν ε-ς τ,ς Lλαζονε(ας,11 μολοντι τIρα κμνουν τσας fπερβολς, εZμαι β!βαιος, Oτι Oλοι θ, Jδηγηθον τελικEς ε-ς α>τ,ς τ,ς Lρχς. ΜYς fπολε(πονται =κεKνοι πο3 ζησαν πρ'ν Lπ4 VμYς κα' τλμησαν ν, γρψουν δι, τ,ς Sνομαζομ!νας τ!χνας (ρητορικς)12 κα' το3ς Jπο(ους δ#ν πρ!πει ν, Lφ0σωμεν, χωρ'ς ν, το3ς =πικρ(νωμενN διτι α>το' διδαν τ$ν fπσχεσιν, Oτι θ, διδξουν τ4ν δικανικ4ν λγον, Lλλ τσι διλεξαν τ$ν πλ!ον δυσρεστον Sνομασ(αν, τ$ν Jπο(αν θ, μποροσαν ν, χρησιμοποιοσαν =κεKνοι πο3 το3ς φθονον κα' kχι =κεKνοι πο3 Vγονται μιYς τοιαHτης =κπαιδεHσεωςN 20. κα' Oμως V τ!χνη α>τ0, eν βεβα(ως εZναι διδακτ0, μπορεK =ξ σου ν, εZναι ‡φ!λιμη κα' δι, τ, eλλα εδη τEν ρητορικEν λγων, kχι μνον δι, το3ς δικανικοHς.13 Κα' γιναν τσον χειρτεροι Lπ4 =κε(νους πο3 κυλ(ονται διαρκEς μ!σα ε-ς τ$ν =ριστικ0ν, Oσον α>το' μ!ν, ‰ν κα' LναπτHσσουν μικρ, =ριστικ, λογHδρια, τ, JποKα ‰ν +θελε κανε'ς ν, Lκολουθ0σει ε-ς τ$ν πρYξιν, ε>θ3ς θ, περι!πιπτε ε-ς Oλα τ, κακ, =ν τοHτοις fπεσχ!θησαν ε-ς το3ς μαθητς των, Oτι, ‰ν μθουν 10. Υπ4 τ$ν ννοιαν τ*ς παιδε(ας. 11. Προφαν$ς fπαινιγμ4ς δι, τ4ν Αλκιδμαντα. Βλ. ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον. 12. Τ, λεγμενα =δE Lναφ!ρονται ε-ς τ4ν Κρακα κα' Τεισ(αν. Βλ. Ε-σαγωγ0ν. 13. Κα' J Αριστοτ!λης ε-ς τ$ν Ρητορικ0ν του (1354 b) κατηγορεK το3ς διδασκλους τ*ς ρητορικ*ς Oτι τρπον τιν, θυσιζουν τ$ν πολιτικ$ν ρητορε(αν ε-ς τ$ν δικανικ0ν.

28

29


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — KATA ™OºI™TøN

α$τ ν, +κε1νοι δ# +π το4ς πολιτικο4ς λγους παρακαλοντες, μελ.σαντες τ ν =λλων τ ν προσντων α$το1ς γαθ ν πολυπραγμοσ3νης κα πλεονεξ!ας Rπστησαν εDναι διδ)σκαλοι. 21. Κα!τοι το4ς βουλομνους πειθαρχε1ν το1ς Rπ τPς φιλοσοφ!ας τα3της προσταττομνοις πολ4 Uν θCττον πρς +πιε!κειαν b πρς Wητορε!αν 5φελ.σειεν. Κα μηδες οMσθω με λγειν aς Tστιν δικαιοσ3νη διδακτν9 \λως μFν γρ ο$δεμ!αν *γομαι τοια3την εDναι τχνην, sτις το1ς κακ ς πεφυκσιν πρς ρετ/ν σωφροσ3νην Uν κα δικαιοσ3νην +μποι.σειεν9 ο$ μ/ν λλ συμπαρακελε3σασθα! γε κα συνασκPσαι μ)λιστ# Uν οDμαι τ/ν τ ν λγων τ ν πολιτικ ν +πιμλειαν. 22. ^Ινα δF μ/ δοκ τς μFν τ ν =λλων Rποσχσεις διαλ3ειν, α$τς δF με!ζω λγειν τ ν +νντων, +ξ Sνπερ α$τς +πε!σθην οfτω τατ# Tχειν, WXαδ!ως οDμαι κα το1ς =λλοις φανερν καταστ.σειν.

α>τ, θ, γ(νουν =νρετοι κα' σIφρονεςN =νE =κεKνοι προτρ!πουν το3ς μαθητς των ν, =πιδ(δωνται ε-ς πολιτικο3ς λγους κα(, Lδιαφοροντες δι Oλα τ, eλλα πλεονεκτ0ματα πο3 χει τ4 εZδος τοτο το λγου, =δ!χθησαν τσι Oτι εZναι διδσκαλοι τ*ς πολυπραγμοσHνης κα' τ*ς πλεονεξ(ας. 21. Κα' Oμως, Oσοι +θελαν ν, πειθαρχον ε-ς τ,ς =πιταγ,ς α>το το εδους τ*ς φιλοσοφ(ας,14 θL μποροσαν ν, ‡φεληθον Lπ4 α>τ$ν πολ3 ταχHτερον Lπ4 πλευρYς χρησττητος παρ, Lπ4 πλευρYς ρητορικ*ς. Κα' ‰ς μ$ φαντασθ* κανε(ς, Oτι fποστηρ(ζω, Oτι V δικαιοσHνη εZναι διδακτ0N15 διτι νομ(ζω, Oτι δ#ν fπρχει μ(α τοιαHτη τ!χνη, πο3 ν, μπορ* ν, γενν0ση τ$ν Lρετ$ν κα' τ$ν δικαιοσHνην ε-ς τ,ς ψυχ,ς LνθρIπων, πο3 χουν =κ φHσεως ροπ$ν πρ4ς τ4 κακνN χω Oμως τ$ν γνIμην Oτι V μελ!τη τEν πολιτικEν λγων μπορεK ν, =νθαρρHνη τ, μ!γιστα πρ4ς Lρετ$ν κα' ν, βοηθ0ση ε-ς τ$ν eσκησιν α>τ*ς. 22. Δι, ν, μ$ δ(δω τ$ν =ντHπωσιν Oμως, Oτι διαλHω τ, Oσα οP eλλοι fπσχονται κα' =γx λ!γω περισστερα Lπ4 Oσα εZναι δυνατ, =λπ(ζω Oτι θ, κμω κα' ε-ς το3ς eλλους φανερ,ς τ,ς α-τ(ας, _νεκα τEν Jπο(ων =πε(σθην Oτι α>τ, εZναι τσι, Oπως τ, εZπα.

14. Κα' πλιν fπ4 τ4 νημα πο3 ε-ς προηγουμ!νας σημειIσεις καθωρ(σθη. 15. Τ4 θ!μα το διδακτο F μ$ τ*ς δικαιοσHνης κα' γενικEς τ*ς Lρετ*ς =ξετζει J Πλτων ε-ς τ4ν Πρωταγραν. Ο Ισοκρτης =ν προκειμ!νaω Lντιτ(θεται κα' πρ4ς τ4ν Πλτωνα κα' πρ4ς τ4ν Σωκρτη.

30

31


ΒΟΥΣΙΡΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο fπ4 τ4ν τ(τλον Βο3σιρις λγος το Ισοκρτους =γρφη Sλ(γα τη μετ, τ4ν Κατ σοφιστ ν κα' πιθανIτατα τ4 385 π.Χ. Ως τ(τλον J λγος χι τ4 kνομα το μυθικο Α-γυπτ(ου βασιλ!ως Βουσ(ριδος, J JποKος κατ, τ$ν παρδοσιν Mτο υP4ς το ΠοσειδEνος κα' τ*ς ΛιβHης, κρης το Νε(λου, =γκατ!λειψε δ# τ4 βασ(λειον τ*ς μητρς του, τ$ν ΛιβHην, κα' =γκατεστθη ε-ς τ$ν Αγυπτον, PδρHσας κα' τ$ν JμIνυμν του πλιν ΒοHσιριν. ΕκεK λαβε χρησμ4ν Lπ4 κποιον ΚHπριον μντιν ν, θυσιζη κατ τος _να Lπ4 το3ς ξ!νους πο3 μετ!βαιναν ε-ς τ$ν Αγυπτον, δι, ν, παHση J =ννεατ$ς λιμ4ς πο3 =μστιζε τ$ν χIραν. Ο ΒοHσιρις ττε =θυσ(ασε πρEτον τ4ν διον τ4ν μντιν κα' LκολοHθως κθε ξ!νον πο3 φθανεν ε-ς τ$ν Αγυπτον. bΟταν J Ηρακλ*ς =π!ρασεν Lπ4 τ$ν Αγυπτον, προκειμ!νου ν, εƒρη κα' ν, φ!ρη ε-ς τ4ν Ε>ρυσθ!α τ, χρυσY μ*λα τEν Εσπερ(δων, J ΒοHσιρις τ4ν συν!λαβε κα' τ4ν δεσε, δι, ν, τ4ν θυσιση, Lλλ =κεKνος σπασε τ, δεσμ του κα' =ξIντωσε kχι μνον τ4ν ΒοHσιριν, Lλλ, κα' τ, παιδι του. Η μορφ$ το Βουσ(ριδος δ#ν Mτο eγνωστος ε-ς το3ς Lρχα(ους bΕλληναςN J Ηρδοτος1 γρφει περ' α>το κα' μλιστα δ#ν θεωρεK Lληθ* τ, λεγμενα περ' LγEνος Ηρακλ!ους κα' Βουσ(ριδοςN J Επ(χαρμος, J μ!γας ΣικελιIτης ποιητ0ς, εZχε παραλβει ε-ς μ(αν κωμaωδ(αν του τ4ν ΒοHσιριν, Jμο(ως δ# J Ε>ριπ(δης, ε-ς JμIνυμον σατυρικ4ν δρYμα. Η Lγγειογραφ(α, =ξ eλλου, εZχεν Lπεικον(σει τ4ν LγEνα Βουσ(ριδος κα' Ηρακλ!ους. Ο λγος το Ισοκρτους LπευθHνεται =ν εδει φιλικ*ς =πι1. Βλ. Ηροδ. Β, 45.

33


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

στολ*ς πρ4ς τ4ν σοφιστ$ν Πολυκρτην τ4ν ΑθηναKον, J JποKος πρ4ς =ξοικονμησιν χρημτων εZχε μεταβ* ε-ς ΚHπρον κα' Lσκοσε τ4 =πγγελμα το ρητοροδιδασκλου. Ο Πολυκρτης ο`τος εZχε κυκλοφορ0σει δHο λγους, Βουσ!ριδος Tπαινον κα' Σωκρ)τους κατηγορ!αν. Ο LνIνυμος φιλλογος, πο3 γραψε τ$ν fπθεσιν το παρντος λγου το Ισοκρτους, fποστηρ(ζει, Oτι τ4 <ς eνω δεHτερον ργον το Πολυκρτους εZχε συνταχθ* χριν τEν κατηγρων το φιλοσφου κα' Lπηγγ!λθη fπ4 το Μελ0του ε-ς τ4 δικαστ0ριον. Ο Βο3σιρις το Ισοκρτους κατατσσεται ε-ς τ4 =πιδεικτικ4ν εZδος τEν =γκωμ(ων2, Oπως εZναι κα' V tΕλνη κα' J Ε$αγρας. Διατ' γραψε τ4ν λγον α>τ4ν J Ισοκρτης; Κατ ο>σ(αν πρκειται περ' κριτικο δοκιμ(ου, Oπως εZναι κα' J Κατ σοφιστ ν, δι, το Jπο(ου συνεχ(ζεται V fπερσπισις τ*ς φιλοσοφ(ας, δηλαδ$ τ*ς ρητορικ*ς παιδε(ας, κακοποιουμ!νης Lπ4 Lναξ(ους ρητοροδιδασκλους. ΕδE Oμως V κριτικ0, χωρ'ς ν, παHση ν, εZναι δριμεKα, γ(νεται μ# τ$ν διαβεβα(ωσιν Oτι J ρ0τωρ θ!λει φιλικEς ν, βοηθ0ση τ4ν Πολυκρτην, δι, ν, εƒρη τ4ν Sρθ4ν δρμον.3 Α>τ$ν LκριβEς τ$ν διαβεβα(ωσιν παρ!χει J Ισοκρτης ε-ς τ4ν πρλογον (1-4). ΑκολουθεK σHντομος, Lλλ, λ(αν παραστατικ$ κα' περιεκτικ$ κριτικ$ τEν δHο λγων το Πολυκρτους, κυρ(ως δ# το Βουσ!ριδος +πα!νου (4-9). Ο ρ0τωρ το λ!γει Lπεριφρστως, Oτι Lπ!τυχε παταγωδEς κα' ε-ς τ, δHο, περισστερον δ# ε-ς τ4 =γκIμιον το Βουσ(ριδος, διτι παρ!βλεψε θεμελιIδεις Lπαιτ0σεις το εδους τοHτου τEν λγων. Δι, ν, το καταδε(ξη δ# κα' =μπρκτως <ς =ν κατπτρaω πσον εZχεν LποτHχει, γρφει J διος _να =γκIμιον το Βουσ(ριδος, πο3 δHναται ν, τ4 χη, τρπον τινα, <ς πρτυπον J Πολυκρτης:

Αρχ(ζει Lπ4 τ$ν καταγωγ$ν το Βουσ(ριδος <ς Vμιθ!ου, Lπ4 τ$ν γεννα(αν του φHσιν, δι, ν, fμν0ση τ, μεγλα ργα του <ς Sργανωτο dν4ς προτHπου κρτους, το Α-γυπτιακο, θεσμο3ς το Jπο(ου =μιμ0θησαν οP ΣπαρτιYται κα' τ4 JποKον =θαHμασαν J μ!γας φιλσοφος Πυθαγρας J Σμιος (παργρ. 9-30). Ε-ς τ,ς παραγρφους 31-48 fπερασπ(ζεται J Ισοκρτης τ4 =γκIμιν του τοτο =ναντ(ον τυχ4ν Lντιρρ0σεων το Πολυκρτους. Ε-ς δ# τ4ν =π(λογον (48 -50), =πανερχμενος ε-ς Oσα =ν τaE προλγaω =ξ!θεσε περ' φιλικ*ς ναντι το Πολυκρτους διαθ!σεως, τον(ζει, Oτι πρττει <ς πραξε, δι, ν, fπερασπ(ση τ$ν φιλοσοφ(αν (τ$ν ρητορικ$ν παιδε(αν), V Jπο(α χει =κπ!σει ε-ς τ$ν συνε(δησιν πολλEν =ξ α-τ(ας τ*ς Lδεξιτητος =κε(νων, οP JποKοι κμνουν κακ$ν χρ*σιν α>τ*ς. ΕZναι Lνγκη, λ!γει, ν, προσ!χη J Πολυκρτης κα' ε-ς τ$ν =κλογ$ν το θ!ματος –τ4 =γκωμιαζμενον πρσωπον πρ!πει ν, εZναι μορφ$ =πιβλητικ$– κα' ε-ς τ$ν διαπραγμτευσιν α>το. Ε-ς τ4ν =γκωμιαστικ4ν λγον J Ισοκρτης Lπ!δωκε μεγλην σημασ(αν Lπ4 Lπψεως παιδευτικ*ς. Δ#ν =νδιαφ!ρεται μνον δι, τ$ν μορφ$ν το λγου, δι, τ$ν γοητευτικ$ν φρσιν, Oπως καμναν οP Σοφιστα(, οP JποKοι, Lδιαφοροντες δι, τ4 θ!μα, =πεξειργζοντο τσον πολ3 τ$ν μορφ0ν, τ$ν κφρασιν, hστε ν, παρασHρουν τ4ν Lκροατ0ν. Ο Ισοκρτης βλ!πει τ4 =γκIμιον <ς eριστον παιδευτικ4ν μ!σον, <ς kργανον cθικ*ς διδασκαλ(ας. Δι, τοτο Lποδ(δει μεγλην σημασ(αν ε-ς τ4 θ!μα τ4 JποKον πρ!πει ν, εZναι fψηλν, ετε πρκειται περ' προσIπων ετε περ' λαEν ετε περ' θεσμEν. Μ# τ4 =γκIμιον J ρ0τωρ fψIνει _να -δανικ4ν κα' τ4 προβλλει ε-ς το3ς Lκροατ,ς F το3ς LναγνIστας <ς παρδειγμα πρ4ς μ(μησιν.4 Ο Ισοκρτης Lγων(ζεται κα' μ# τ4 =γκIμιον κα' μ# τ$ν πολεμικ0ν του κατ, τEν «σοφιστEν» ν, κρατ0ση fψηλ, τ4 Mθος τEν συμπολιτEν

2. Περ' το ρητορικο =γκωμ(ου γενικIτερον βλ. Βιβλιοθ0κη τEν Ελλ0νων Iσοκρτους Λγοι τμος Bz Ε-σαγωγ0νN κα' Β. ΛαοHρδα, tΟ #Ισοκρ)της κα * +ποχ. του, Αθ*ναι 1966, σελ. 41 3. Βλ. Ισοκρ. ΒοHσιρις, 1 κα' 50.

34

4. Βλ. Βασιλε(ου ΛαοHρδα: =. e. Σελ. 40-41.

35


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

του, LσκεK παιδευτικ4ν ργον. Τ!τοια εZναι τ, =γκIμια πο3 συν!ταξεν J διος, το Ε>αγρα ε-ς τ4ν JμIνυμον λγον, τ*ς Ελ!νης =π(σης ε-ςτ4ν JμIνυμον λγον, το Θησ!ως μ!σα ε-ς τ4 =γκIμιον τ*ς Ελ!νης, το Αγαμ!μνονος μ!σα ε-ς τ4ν Παναθηναϊκν του, το στρατηγο Τιμοθ!ου μ!σα ε-ς τ4ν Περ ντιδσεως λγον του. Ανλογον εZναι κα' τ4 =γκIμιον το Βουσ(ριδος – μολοντι τ4 θ!μα δ#ν προσφ!ρεται, Oπως J διος τον(ζει. Ο ΒοHσιρις Lποκαθα(ρεται Lπ4 τ,ς ξενηλασ(ας κα' ξενοθυσ(ας κα' fψIνεται ε-ς μυθικ$ν μορφ$ν Vγεμνος, SργανIσαντος μ# σοφ(αν τ4 Α-γυπτιακ4ν κρτος.

36


ΒΟΥΣΙΡΙΣ

ΒΟΥΣΙΡΙΣ

1. Τ/ν μFν +πιε!κειαν τ/ν σ.ν, v Πολ3κρατες, κα τ/ν το β!ου μεταβολ/ν παρ# =λλων πυνθανμενος οDδα9 τ ν δF λγων τινς Sν γγραφας α$τς νεγνωκ`ς sδιστα μFν =ν σοι περ \λης +παρρησιασ)μην τPς παιδε3σεως περ sν dν)γκασαι διατρ!βειν9 *γομαι γρ το1ς ναξ!ως μFν δυστυχοσιν, +κ δF φιλοσοφ!ας χρηματ!ζεσθαι ζητοσιν ?παντας το4ς πλε!ω πεπραγματευμνους κα μCλλον πηκριβωμνους προσ.κειν +θελοντς τοτον εMσφρειν τν Tρανον9 2. +πειδ/ δ# ο%πω περιτετυχ.καμεν λλ.λοις, περ μFν τ ν =λλων, Nν ποτ# εMς τα$τν Tλθωμεν, τθ# *μ1ν +ξσται δι πλεινων ποι.σασθαι τ/ν συνουσ!αν, ? δ# +ν τ> παρντι δυνα!μην =ν ε$εργετPσα! σε, τατα δ# >5.θην χρPναι σο μFν +πιστε1λαι, πρς δF το4ς =λλους aς οEν τε μ)λιστ# ποκρ3ψασθαι. 3. Γιγν]σκω μFν οeν \τι το1ς πλε!στοις τ ν νουθετουμνων Tμφυτν +στιν μ/ πρς τς 5φελε!ας ποβλπειν, λλ τοσο3τ>ω χαλεπ]τερον κο3ειν τ ν λεγομνων \σ>ω περ =ν α$τ ν τις κριβστερον +ξετ)ζZη τς nμαρτ!ας9 \μως δ# ο$κ 2κνητον Rπομνειν τα3την τ/ν πχθειαν το1ς ε$νοϊκ ς πρς τινας Tχουσιν, λλ

1. Τ$ν μ#ν πενιχρτητα τEν βιοτικEν μ!σων κα' τ$ν μεταβολ$ν τ*ς ζω*ς σου, Πολυκρτη, γνωρ(ζω Lπ4 πληροφορ(ας τρ(τωνN μερικο3ς Oμως Lπ4 το3ς λγους, πο3 χεις γρψει, =πειδ$ το3ς χω διαβσει =γx J διος,1 μ# πολ3 μεγλην ε>χαρ(στησιν θ, σο λεγα =λευθ!ρως τ$ν γνIμην μου δι, τ4 Oλον μορφωτικ4ν σHστημα,2 μ# τ4 JποKον cναγκσθης3 ν, Lσχολ*σαιN διτι νομ(ζω, Oτι, ε-ς Oσους Lναξ(ως δυστυχον κα' =πιδιIκουν ν, κερδ(ζουν χρ0ματα Lπ4 τ$ν φιλοσοφ(αν,4 εZναι καθ*κον dκουσ(ως ν, προσφ!ρουν α>τ$ν τ$ν συνδρομ$ Oλοι =κεKνοι πο3 χουν =πιδοθ* ε-ς τ$ν φιλοσοφ(αν περισστερον κα' χουν φθσει ε-ς τελειοτ!ραν =πιστημονικ$ν γνEσιν. 2. Επειδ$ Oμως Lκμη δ#ν συνηντ0θημεν προσωπικEς, δι, μ#ν τ, eλλα, ‰ν ποτ# συναντηθEμεν, θ, μπορ!σωμεν ν, συζητ0σωμεν =κτεν!στερα μεταξH μας, μ# Oσα Oμως θ, μποροσα τIρα ν, σ# ‡φελ0σω, α>τ, νμισα, Oτι εZναι καθ*κν μου ν, σο τ, LνακοινIσω μ# =πιστολ0ν, Oσον μπορE δ# περισστερον ν, τ, LποκρHψω Lπ4 το3ς eλλους.5 3. Γνωρ(ζω βεβα(ως Oτι μφυτον εZναι ε-ς το3ς περισσοτ!ρους LνθρIπους, ε-ς το3ς Jπο(ους LπευθHνονται νουθεσ(αι, ν, μ$ Lποβλ!πουν ε-ς τ$ν ‡φ!λειαν, Lλλ, ν, LκοHουν τσον δυσκολIτερα τ,ς νουθεσ(ας, Oσον Lκριβ!στερα =ξετζει κανε'ς τ, σφλματ τωνN =ν τοHτοις, =κεKνοι πο3 το3ς συμπαθον, δ#ν πρ!πει ν, διστζουν ν, fπομ!νουν τ$ν Lντιπθειαν α>τ$ν κα'

1. ΕννοεKται: κα' δ#ν χω LκοHσει περ' α>τEν Lπ4 τρ(τους, Oπως συν!βη μ# τ$ν μεταβολ$ν τ*ς ζω*ς σου. 2. Τ4 LρχαKον κε(μενον χει τ4ν Oρον πα!δευσις9 πρκειται περ' το Oλου =κπαιδευτικο συστ0ματος, Oπως θ, =λ!γαμεν σ0μερα.

3. Ο Πολυκρτης «cναγκσθη», δι, ν, =ξοικονομ* χρ0ματα κα' ν, Lπαλλαγ* τ*ς πεν(ας. 4. Ο Oρος φιλοσοφ!α τα>τ(ζεται σχεδ4ν ε-ς τ4ν Ισοκρτη μ# τ4ν Oρον Παιδε(α κα' δ$ παιδε(α πρ4ς πολιτικ$ν Lρετ$ν (βλ. Βασιλε(ου ΛαοHρδα, tΟ #Ισοκρ)της κα * +ποχ. του, Αθ*ναι 1966, σελ. 36-7). 5. Επειδ$ θ, =πικρ(νη J Ισοκρτης τ4ν Πολυκρτην, τ4ν βεβαιIνει Oτι τ$ν =π(κρισιν θ, κρατ0ση μυστικ$ν Lπ4 το3ς eλλους, hστε ν, μ$ τ4ν =κθ!ση.

38

39


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

πειρατον μεθιστ)ναι τ/ν δξαν τ ν οfτω πρς το4ς συμβουλε3οντας διακειμνων. 4. ΑMσθμενος οeν ο$χ sκιστ) σε μεγαλαυχο3μενον +π! τε τZP Βουσ!ριδος πολογ!Xα κα τZP Σωκρ)τους κατηγορ!Xα, πειρ)σομα! σοι ποιPσαι καταφανFς \τι πολ4 το δοντος +ν μφοτροις το1ς λγοις δι.μαρτες. tΑπ)ντων γρ εMδτων \τι δε1 το4ς μFν ε$λογε1ν τινς βουλομνους πλε!ω τ ν Rπαρχντων γαθ ν α$το1ς προσντ# ποφα!νειν, το4ς δF κατηγοροντας τναντ!α το3των ποιε1ν, 5. τοσο3του δε1ς οfτω κεχρPσθαι το1ς λγοις Vσθ# RπFρ μFν Βουσ!ριδος πολογ.σασθαι φ)σκων ο$χ \πως τPς Rπαρχο3σης α$τν διαβολPς π.λλαξας, λλ κα τηλικα3την α$τ> τ μγεθος παρανομ!αν προσPψας, xς ο$κ Tσθ# \πως =ν τις δεινοτραν +ξευρε1ν δυνηθε!η9 τ ν γρ =λλων τ ν +πιχειρησ)ντων +κε1νον λοιδορε1ν τοσοτον μνον περ α$το βλασφημο3ντων aς Tθυε τ ν ξνων το4ς φικνουμνους, σ4 κα κατεσθ!ειν α$τν το4ς νθρ]πους Zdτι)σω. Σωκρ)τους δF κατηγορε1ν +πιχειρ.σας, Vσπερ +γκωμι)σαι βουλμενος #Αλκιβι)δην Tδωκας α$τ> μαθητ.ν, pν Rπ# +κε!νου μFν ο$δες ZNσθετο παιδευμενον, \τι δF πολ4 δι.νεγκε τ ν tΕλλ.νων, ?παντες =ν ;μολογ.σειαν.

ν, προσπαθον ν, μεταβλλουν τ,ς διαθ!σεις =κε(νων πο3 λαμβνουν α>τ$ν τ$ν στσιν Lπ!ναντι τEν συμβουλEν. 4. Λοιπ4ν =πειδ$ Lντελ0φθην, Oτι καυχYσαι πρα πολ3 κα' δι, τ$ν Lπολογ(αν το Βουσ(ριδος κα' δι, τ$ν κατηγορ(αν το Σωκρτους,6 θ, προσπαθ0σω ν, σο Lποδε(ξω πλ0ρως, Oτι κα' ε-ς το3ς δHο α>το3ς λγους σου Lπ!τυχες σοβαρEς. bΟλοι βεβα(ως γνωρ(ζουν, Oτι, Oσοι θ!λουν ν, συντξουν τ4 =γκIμιον κποιου, Sφε(λουν ν, το Lποδ(δουν προτερ0ματα περισστερα Lπ4 Oσα πραγματικEς χει, Oσοι δ# θ!λουν ν, συντξουν κατηγορ(αν ε-ς βρος κποιου, Sφε(λουν ν, κμνουν τ4 Lντ(θετον.7 5. Σ3 Oμως Lπ!χεις τσον πολ3 Lπ4 τ4 ν, =φαρμσης α>τ, ε-ς το3ς λγους σου, hστε, =νE -σχυρ(ζεσαι Oτι fπερασπ(ζεσαι τ4ν ΒοHσιριν, kχι μνον δ#ν τ4ν Lπ0λλαξες Lπ4 τ, ε-ς βρος του κυκλοφοροντα ψεHδη, Lλλ, το =πρσθεσες =π' πλ!ον τσον μεγλην περιφρνησιν πρ4ς το3ς νμους, μεγαλυτ!ραν τ*ς Jπο(ας εZναι LδHνατον ν, εƒρισκε κανε(ςN διτι οP eλλοι, Oσοι =πεχε(ρησαν ν, τ4ν δυσφημον, περιωρ(σθησαν ν, ε-πον ε-ς βρος του τοτο μνον, Oτι =θυσ(αζε το3ς ξ!νους πο3 φθαναν ε-ς τ$ν χIραν του,8 σ3 Lντιθ!τως τ4ν κατηγρησες, Oτι kχι μνον το3ς =θυσ(αζε, Lλλ, κα' το3ς τρωγεN δι, τ4ν Σωκρτη =ξ eλλου, πο3 =πεχε(ρησες ν, τ4ν κατηγορ0σης, το δωκες μαθητ$ν τ4ν Αλκιβιδην,9 <σ,ν ν, +θελες ν, τ4ν =γκωμισης, διτι ποτ# κανε'ς δ#ν εZδε τ4ν Αλκιβιδην ν, =κπαιδεHεται Lπ4 τ4ν Σωκρτη, Oλοι Oμως εZναι δυνατ4ν ν, Jμολογ0σουν, Oτι J Αλκιβιδης Mτο πολ3 LνIτερος Lπ4 το3ς eλλους. 6. Βλ!πε Ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον. 7. Δηλαδ$ ν, το μειIνουν τ, προτερ0ματα. 8. Κατ, τ4ν περ' Βουσ(ριδος μθον, τ4ν JποKον Lναφ!ρει J Απολλδωρος (Β, 5, 7) J ΒοHσιρις προσ!φερε θυσ(αν το3ς ξ!νους =π' το βωμο το Δις, δι, ν, λβη χρησμν. Τ4ν =φνευσεν J Ηρακλ*ς, Oταν τ4ν συν0ντησε, κατευθυνμενος δι, ν, φ!ρη τ, μ*λα τEν Εσπερ(δων. 9. Αλκιβιδης J Κλειν(ου (450-404 π.Χ.), J πολυθρHλητος πολιτικς.

40

41


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

6. Τοιγαρον εM γνοιτ# +ξουσ!α το1ς τετελευτηκσιν βουλε3σασθαι περ τ ν εMρημνων, ; μFν =ν σοι τοσα3την Tχοι χ)ριν RπFρ τPς κατηγορ!ας \σην ο$δεν τ ν +παινε1ν α$τν εMθισμνων, ; δ# εM κα περ το4ς =λλους πρXατατος rν, λλ# οeν +π! γε το1ς Rπ σο λεγομνοις οfτως =ν γανακτ.σειεν Vστε μηδεμιCς ποσχσθαι τιμωρ!ας. Κα!τοι π ς ο$κ αMσχ3νεσθαι μCλλον N σεμν3νεσθαι προσ.κει τν παρ το1ς λοιδορουμνοις Rφ# αRτο μCλλον γαπ]μενον b παρ το1ς +γκωμιαζομνοις; 7. Οfτω δ# dμλησας εM μηδFν ;μολογο3μενον +ρε1ς, Vστε φZ/ς μFν α$τν τ/ν ΑMλου κα τ/ν #Ορφως ζηλ σαι δξαν, ποφα!νεις δ# ο$δFν τ ν α$τ ν +κε!νοις +πιτηδε3σαντα. Πτερα γρ το1ς περ ΑMλου λεγομνοις α$τν παρατ)ξωμεν; #Αλλ# +κε1νος μFν τ ν ξνων το4ς εMς τ/ν χ]ραν +κπ!πτοντας εMς τς αRτ ν πατρ!δας πστελλεν, ; δ# εM χρ/ το1ς Rπ σο λεγομνοις πιστε3ειν, θ3σας κατ.σθιεν. 8. yΗ το1ς #Ορφως Tργοις ;μοι]σωμεν; #Αλλ# ; μFν +ξ ^Αιδου το4ς τεθνε τας νPγεν, ; δF πρ μο!ρας το4ς ζ ντας π]λλυεν. ^Ωσθ# *δως =ν εMδε!ην τ! ποτ# Uν +πο!ησεν εM καταφρον ν α$τ ν +τ3γχανεν, pς θαυμ)ζων τ/ν ρετ/ν τ/ν +κε!νων ?παντα φα!νεται τναντ!α διαπραττμενος.

6. Δι, τοτο, ‰ν ε-ς το3ς νεκρο3ς =δ(δετο V δυναττης ν, κρ(νουν Oσα =λ!χθησαν δι α>τοHς, J μ#ν Σωκρτης θ, σο χρωστοσε τσην ε>γνωμοσHνην δι, τ$ν κατηγορ(αν πο3 συν!ταξες ε-ς βρος του, Oσην δ#ν θ, χρωστοσε ε-ς καν!να Lπ4 =κε(νους πο3 συνηθ(ζουν ν, τ4ν =παινονN J δ# ΒοHσιρις, μολοντι Mτο πρατατος πρ4ς το3ς eλλους, =ν τοHτοις θ, Lγανακτοσε τσον πολH, hστε δ#ν θ, =φε(δετο καμμιYς τιμωρ(ας ε-ς βρος σου. Αλλ =ν τοιαHτη περιπτIσει δ#ν =πιβλλεται μYλλον ν, =ντρ!πεται παρ, ν, καυχYται =κεKνος πο3 LγαπYται Lπ4 α>τοHς, το3ς Jπο(ους κατηγορεK, κα' kχι Lπ4 =κε(νους, το3ς Jπο(ους =γκωμιζει; 7. Αδιαφρησες δ# τσον πολH, ‰ν δ#ν θ, λεγες τ(ποτε παραδεκτν, hστε, =νE -σχυρ(ζεσαι, Oτι J ΒοHσιρις =ζ0λευσε τ$ν δξαν το Α-λου κα' το Ορφ!ως,10 =ν τοHτοις παρουσιζεις, Oτι δ#ν καμε τ(ποτε Oμοιον μ# =κε(νουςN διτι, Lλ0θεια, πEς ν, τ4ν παραλληλ(σωμεν πρ4ς Oσα λ!γονται δι, τ4ν Αολον; Αφο =κεKνος στελλεν Sπ(σω ε-ς τ,ς πατρ(δας των Oσους =ξ!πιπταν ε-ς τ$ν χIραν του, =νE J ΒοHσιρις, ‰ν πρ!πει ν, πιστεHωμεν α>τ, πο3 =σ3 fποστηρ(ζεις, το3ς =θυσ(αζε κα' το3ς κατ!τρωγε; 8. ˆΗ ν, τ4ν παρομοισωμεν πρ4ς Oσα καμεν J ΟρφεHς; Αλλ J Ορφε3ς φερεν =πνω, ε-ς τ$ν ζω$ν Lπ4 τ4ν bΑδην, το3ς νεκροHς, =νE J ΒοHσιρις =ξIντωσε το3ς ζωντανοHς, πρ'ν λθη V hρα τους. Ε>χαρ(στως λοιπ4ν θ, =μθαινα, τ( τ!λος πντων θ, καμνεν J ΒοHσιρις, ‰ν συν!βαινε ν, περιφρον* τ4ν Αολον κα' τ4ν Ορφ!α, Lφο, Oταν =θαHμαζε τ$ν Lρετ0ν τους, LποδεικνHεται, Oτι καμνε τ, =ντελEς Lντ(θετα πρ4ς =κε(νους. Τ4 πλ!10. ΑολοςN πρκειται =δE περ' το βασιλ!ως τ*ς μυθικ*ς ν0σου Α-ολ(ης, τ4ν JποKον J Ζε3ς διIρισε «ταμ(αν» τEν Lν!μων. ~Ητο υP4ς το Ιππτου κα' εZχεν σHζυγον τ$ν Αμφιθ!αν κα' δIδεκα παιδι. ΟρφεHςN J Lρχαιτερος μουσικ4ς κα' ποιητ0ς, υP4ς το Απλλωνος F το Α-γγρου βασιλ!ως τ*ς Θρκης, κα' τ*ς μοHσης Καλλιπης. Μ# τ$ν θε(αν τ!χνην τEν +χων συνεκ(νει κα' τ, eψυχα. Συνεκ(νησε κα' τ4ν Κ!ρβερον ε-ς τ4ν bΑδην, Oπου κατ*λθε, δι, ν, =παναφ!ρη ε-ς τ$ν ζω$ν τ$ν σHζυγν του Ε>ρυδ(κην.

42

43


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

gΟ δF π)ντων τοπ]τατον, \τι περ τς γενεαλογ!ας +σπουδακ`ς +τλμησας εMπε1ν aς το3τους +ζ.λωσεν, Sν ο$δ# οO πατρες πω κατ# +κε1νον τν χρνον γεγοντες rσαν. 9. ^Ινα δF μ/ δοκ τ προχειρτατον ποιε1ν, +πιλαμβ)νεσθαι τ ν εMρημνων [μηδFν +νδεικν4ς τ ν +μαυτο], πειρ)σομα! σοι δι βραχων δηλ σαι περ τ/ν α$τ/ν Rπθεσιν, κα!περ ο$ σπουδα!αν οeσαν ο$δF σεμνο4ς λγους Tχουσαν, +ξ Sν Tδει κα τν Tπαινον κα τ/ν πολογ!αν ποι.σασθαι. 10. Περ μFν οeν τPς Βουσ!ριδος ε$γενε!ας τ!ς ο$κ =ν δυνηθε!η WXαδ!ως εMπε1ν; gΟς πατρς μFν rν Ποσειδ νος, μητρς δF Λιβ3ης τPς #Επ)φου το Δις, sν φασι πρ]την γυνα1κα βασιλε3σασαν ;μ]νυμον αRτZP τ/ν χ]ραν καταστPσαι. Τυχ`ν δF τοιο3των προγνων ο$κ +π το3τοις μνοις μγ# +φρνησεν, λλ# >5.θη δε1ν κα τPς ρετPς τPς αRτο μνημε1ον εMς ?παντα τν χρνον καταλιπε1ν. 11.Τ/ν μFν οeν μητρ>]αν ρχ/ν Rπερε1δεν +λ)ττω νομ!σας N κατ τ/ν αRτο φ3σιν εDναι, πλε!στους δF καταστρεψ)μενος κα μεγ!στην δ3ναμιν κτησ)μενος +ν ΑMγ3πτ>ω κατεστ.σατο τ/ν βασιλε!αν, ο$κ +κ τ ν παρουσ ν μνον λλ# +ξ nπασ ν προκρ!νας τ/ν +κε1 πολ4 διαφρειν οcκησιν. 12. tΕ]ρα γρ το4ς μFν =λλους τπους ο$κ ε$κα!ρως ο$δ# ε$αρμστως πρς τ/ν το σ3μπαντος φ3σιν Tχοντας, λλ το4ς μFν Rπ# iμβρων κατακλυζομνους, το4ς

ον παρδοξον εZναι, Oτι, =νE cσχολ0θης συνεχEς μ# τ,ς γενεαλογ(ας, =τλμησες ν, ε-π*ς, Oτι J ΒοHσιρις =ζ0λευσεν α>τοHς, τEν Jπο(ων οRτε οP πατ!ρες δ#ν εZχαν Lκμη γεννηθ* κατ, το3ς χρνους =κε(νους.11 9. Δι, ν, μ$ φα(νωμαι Oμως, Oτι κμνω τ4 ε>κολIτερον, Oτι δηλαδ$ πινω κα' κρ(νω α>τ, πο3 λ!γουν οP eλλοι, χωρ'ς ν, =κθ!τω κα' τ,ς -δικς μου σκ!ψεις, θ, προσπαθ0σω ν, σο δε(ξω συντμως =πνω ε-ς τ4 α>τ4 θ!μα, μολοντι δ#ν εZναι θ!μα Lξιλογον κα' δ#ν LπαιτεK ƒφος fψηλν,12 πEς πρεπε ν, συνθ!σης κα' τ4 =γκIμιον κα' τ$ν Lπολογ(αν. 10. Κα' δι, μ#ν τ$ν ε>γεν* καταγωγ$ν το Βουσ(ριδος ποKος δ#ν θ, μποροσε ν, Jμιλ0ση εRκολα; Αφο α>τ4ς εZχε πατ!ρα τ4ν ΠοσειδEνα κα' μητ!ρα τ$ν ΛιβHην, τ$ν κρην το Επφου,13 το υPο το Δις, V Jπο(α λ!γουν, Oτι fπ*ρξεν V πρIτη γυναKκα πο3 +σκησε βασιλικ$ν =ξουσ(αν κα' δωκε τ4 kνομ της ε-ς τ$ν χIραν της. Κα' =νE εZχεν α>το3ς το3ς προγνους, δ#ν fπερηφανεHθη δι, μνον α>τ0ν του τ$ν καταγωγ0ν, Lλλ, =θεIρησεν, Oτι ‹φειλε ν, Lφ0ση α>τ4ς α-Iνιον μνημεKον τ*ς -δικ*ς του Lρετ*ς. 11. Επεριφρνησε λοιπ4ν τ4 μητρικ4ν κρτος, διτι τ4 =θεIρησε κατIτερον τEν -δικEν του Pκανοτ0των κα(, Lφο fπ!ταξε πρα πολλο3ς κα' Lπ!κτησε μεγ(στην δHναμιν, =γκατ!στησεν ε-ς τ$ν Αγυπτον τ$ν βασιλε(αν, διτι κρινεν Oτι V παραμον$ ε-ς α>τ$ν τ$ν χIραν Mτο Lνωτ!ρα kχι μνον Lπ4 τ,ς χIρας Oλας Oσας εZχεν ε-ς τ$ν διθεσ(ν του, Lλλ Lκμη κα' Lπ4 Oλας τ,ς eλλας. 12. †Εβλεπε δηλαδ0, Oτι οP eλλοι τποι δ#ν =ξησφλιζαν τ,ς καταλλ0λους =ποχ,ς κα' τ,ς ε>νοϊκ,ς συνθ0κας δι Oλα τ, προϊντα, Lλλ, eλλοι μ#ν κατεκλHζοντο Lπ4 τ,ς ραγδα(ας βροχς, eλλοι δ# κατεστρ!φοντο Lπ4 τ$ν fψηλ$ν

11. Ο ΒοHσιρις =θεωρεKτο προγεν!στερος το Ορφ!ως κα' το Α-λου, Oπως J Ισοκρτης fποδεικνHει ε-ς τ4ν Πολυκρτη μ# σαρκασμν. 12. Βλ. ε-σαγωγ$ν ε-ς τ4ν παρντα λγον πEς βλ!πει γενικEς τ4 ΕγκIμιον J Ισοκρτης.

44

13. Ο †Επαφος =θεωρεKτο υP4ς το Δι4ς κα' τ*ς Ιος, θυγατρ4ς το βασιλ!ως το †Αργους Ινχου.

45


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

δ# Rπ καυμ)των διαφθειρομνους, τα3την δF τ/ν χ]ραν +ν καλλ!στ>ω μFν το κσμου κειμνην, θαν)τ>ω δF τε!χει τ> Νε!λ>ω τετειχισμνην, 13. pς ο$ μνον φυλακ/ν λλ κα τροφ/ν Oκαν/ν α$τZP παρχειν πφυκεν, ν)λωτος μFν }ν κα δ3σμαχος το1ς +πιβουλε3ουσιν, ε$αγωγς δF κα πρς πολλ χρ.σιμος το1ς +ντς α$το κατοικοσιν. Πρς γρ το1ς προειρημνοις κα τ/ν δ3ναμιν α$τ ν πρς τ/ν τPς γPς +ργασ!αν Mσθεον πεπο!ηκεν9 τ ν γρ iμβρων κα τ ν α$χμ ν το1ς μFν =λλοις ; Ζε4ς ταμ!ας +στ!ν, +κε!νων δ# hκαστος μφοτρων το3των α$τς αRτ> κ3ριος καθστηκεν. 14. ΕMς τοσα3την δ# Rπερβολ/ν ε$δαιμον!ας sκουσιν Vστε τZP μFν ρετZP κα τZP φ3σει τPς χ]ρας κα τ> πλ.θει τ ν πεδ!ων Nπειρον καρπονται, τZP δF τ ν περιντων διαθσει κα τZP τ ν +λλειπντων κομιδZ P δι τ/ν το ποταμο δ3ναμιν νPσον οMκοσιν9 κ3κλ>ω γρ α$τ/ν περιχων κα πCσαν διαρρων πολλ/ν α$το1ς ε$πορ!αν μφοτρων το3των πεπο!ηκεν. 15. Ηρξατο μFν οeν +ντεθεν, \θεν περ χρ/ το4ς εe φρονοντας, ?μα τν τε τπον aς κ)λλιστον καταλαβε1ν κα τροφ/ν Oκαν/ν το1ς περ αRτν +ξευρε1ν. Μετ δF τατα διελμενος χωρς kκ)στους, το4ς μFν +π τς Oερωσ3νας κατστησεν, το4ς δ# +π τς τχνας Tτρε-

Vλιακ$ν θερμτηταN =νE V χIρα α>τ$ (V Αγυπτος) κειτο ε-ς τ4 <ραιτερον μ!ρος το κσμου, μποροσε δ# ν, παργη eφθονα κα' παντ4ς εδους προϊντα, τ$ν fπερ0σπιζε δ# τεKχος Lθνατον, J ΝεKλοςN 13. J JποKος =κ φHσεως Mτο τοιοτος, hστε kχι μνον ν, τ$ν προστατεHη, Lλλ, ν, τ*ς παρ!χη κα' τροφ$ν Lρκετ0ν, διτι εZναι Lνεξντλητος κα' Lκατβλητος Lπ!ναντι =κε(νων πο3 το =πιτ(θενται, fπκουος Oμως κα' πολ3 χρ0σιμος δι =κε(νους πο3 κατοικον ε-ς τ$ν περιοχ0ν του. Διτι, =κτ4ς Lπ4 Oσας ‡φελε(ας επαμεν Oτι παρ!χει, =π' πλ!ον καμε τ$ν δHναμιν τEν Α-γυπτ(ων -σθεον <ς πρ4ς τ$ν καλλι!ργειαν τ*ς γ*ςN διτι δι Oλους το3ς eλλους LνθρIπους ταμ(ας κα' τEν βροχEν κα' τEν ξηρασιEν εZναι J ΖεHς, =νE καθ!νας Α-γHπτιος χει γ(νει κHριος α>τEν τEν δHο πραγμτων, δι, ν, τ, διαθ!τη κατ, βοHλησιν. 14 14. †Εχουν δ# φθσει ε-ς τσον fψηλ4ν σημεKον ε>ημερ(ας, hστε μ# τ$ν παραγωγικτητα κα' τ$ν φHσιν τ*ς χIρας κα' τ4 πλ*θος τEν πεδιδων καρπονται Jλκληρον +πειρον, μ# τ$ν διθεσιν δ# τ*ς πλεοναζοHσης παραγωγ*ς κα' μ# τ$ν ε-σαγωγ$ν =κε(νων πο3 το3ς λε(πουν, χρις ε-ς τ$ν δHναμιν το ποταμο κατοικον νησ(N διτι J ποταμ4ς περιβλλει τ$ν χIραν γHρω-γHρω κα' τ$ν διαρρ!ει Jλκληρον,15 hστε παρ!χει ε-ς α>το3ς μεγ(στην ε>κολ(αν κα' δι, τ,ς δHο α>τ,ς =πιχειρ0σεις. 15. †Ηρχισε λοιπ4ν J ΒοHσιρις τ$ν δρYσ(ν του Lπ4 τ4 σημεKον α>τ, Lπ4 τ4 JποKον Sφε(λουν ν, Lρχ(ζουν οP συνετο' eνθρωποι, δηλαδ$ ν, καταλβη τπον eριστον κα' ν, =ξασφαλ(ση διατροφ$ν Lρκετ$ν ε-ς το3ς πολ(τας. ΑκολοHθως =χIρισε το3ς πολ(τας ε-ς τξεις κα' ε-ς eλλους μ#ν δωκε τ, Pερατικ, LξιIματα, eλλους τρεψε πρ4ς τ,ς διαφρους τ!χνας κα' 14. Χρησιμοπο(ησις τEν fδτων το Νε(λου. Τ4ν παινον τ*ς Α-γHπτου –πο3 =κλ0θη δEρον το Νε(λου– κμνει κα' J Πλτων ε-ς τ4ν Τ!μαιον (22 $) μ# τ4 στμα Α-γυπτ(ου Pερ!ως συζητοντος μ# τ4ν Σλωνα.

46

47


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

ψεν, το4ς δF τ περ τν πλεμον μελετCν dν)γκασεν, *γο3μενος τ μFν ναγκα1α κα τς περιουσ!ας Tκ τε τPς χ]ρας κα τ ν τεχν ν δε1ν Rπ)ρχειν, το3των δ# εDναι φυλακ/ν σφαλεστ)την τ.ν τε περ τν πλεμον +πιμλειαν κα τ/ν πρς το4ς θεο4ς ε$σβειαν. 16. ^Απαντας δF το4ς ριθμο4ς περιλαβ`ν +ξ Sν =ριστ# =ν τις τ κοιν διοικ.σειεν, ε το1ς α$το1ς τς α$τς πρ)ξεις μεταχειρ!ζεσθαι προταξεν, εMδ`ς το4ς μFν μεταβαλλομνους τς +ργασ!ας ο$δF πρς 0ν τ ν Tργων κριβ ς Tχοντας, το4ς δ# +π τα1ς α$τα1ς πρ)ξεσιν συνεχ ς διαμνοντας εMς Rπερβολ/ν hκαστον ποτελοντας. 17. Τοιγαρον κα πρς τς τχνας εRρ.σομεν α$το4ς πλον διαφροντας τ ν περ τς α$τς +πιστ.μας b το4ς =λλους δημιουργο4ς τ ν Mδιωτ ν,κα πρς τ/ν σ3νταξιν,δι# xς τ.ν τε βασιλε!αν κα τ/ν =λλην πολιτε!αν διαφυλ)ττουσιν, οfτω καλ ς Tχοντας Vστε κα τ ν φιλοσφων το4ς RπFρ τ ν τοιο3των λγειν +πιχειροντας κα μ)λιστ# ε$δοκιμοντας τ/ν +ν ΑMγ3πτ>ω προαιρε1σθαι πολιτε!αν +παινε1ν, κα Λακεδαιμον!ους μρος τι τ ν +κε1θεν μιμουμνους =ριστα διοικε1ν τ/ν αRτ ν πλιν. 18. Κα γρ τ μηδνα τ ν μαχ!μων =νευ τPς τ ν ρχντων γν]μης ποδημε1ν κα τ συσσ!τια κα τ/ν τ ν σωμ)των =σκησιν, Tτι δF τ μηδενς τ ν ναγκα!ων ποροντας τ ν κοιν ν προσταγμ)των μελε1ν, μηδ# +π τα1ς =λλαις τχναις διατρ!βειν, λλ το1ς \πλοις κα τα1ς στρατε!αις τν νον προσχειν, +κε1θεν ?παντα τατ# εMλ.φασιν.

eλλους fπεχρ!ωσε ν, =πιδ(δωνται ε-ς τ, πολεμικ, διτι εZχε τ$ν γνIμην, Oτι τ, LναγκαKα κα' τ, περισσεHματα πρ!πει ν, =ξασφαλ(ζωνται Lπ4 τ$ν καλλι!ργειαν τ*ς γ*ς κα' Lπ4 τ,ς διαφρους τ!χνας, μ!σον δ# Lσφαλ!στερον, δι, ν, διατηρηθον α>τ, εZναι V πολεμικ$ προπαρασκευ$ κα' V πρ4ς το3ς θεο3ς ε>σ!βεια. 16. Α φο δ# λαβεν fπ kψιν Oλους το3ς τρπους, Lπ4 το3ς Jπο(ους μπορεK κανε'ς ν, Lσκ0ση eριστα τ$ν διο(κησιν το κρτους, δι!ταξε οP διοι eνθρωποι ν, χουν τ$ν -δ(αν πντοτε Lπασχλησιν, 16 διτι =γνIριζεν, Oτι =κεKνοι πο3 συνεχEς Lλλζουν εZδος =ργασ(ας, καν!να Lπ4 τ, ργα πο3 =πιχειρον δ#ν JλοκληρIνουν πλ0ρως, =νE =κεKνοι πο3 =πιδ(δονται συνεχEς ε-ς τ,ς -δ(ας Lπασχολ0σεις, JλοκληρIνουν κθε ργον κατ, τρπον τ!λειον. 17. Δι α>τ4 LκριβEς θ, διαπιστIσωμεν, Oτι οP Α-γHπτιοι fπερ!χουν περισστερον ε-ς τ,ς διαφρους τ!χνας =ν συγκρ(σει πρ4ς το3ς Jμοτ!χνας των παρ Oσον διαφ!ρουν eλλοι τεχνKται Lπ4 το3ς μ$ τεχν(ταςN κα' ε-ς τ$ν Sργνωσιν τ*ς πολιτε(ας, δι, τ*ς Jπο(ας κα' V βασιλικ$ =ξουσ(α =ξασφαλ(ζεται κα' οP λοιπο' θεσμο' διατηρονται, εZχαν τσην =πιτυχ(αν, hστε κα' οP φιλσοφοι πο3 Lσχολονται μ# τ, πολιτειακ, θ!ματα κα' εZναι οP πλ!ον φημισμ!νοι, ν, =παινον τ4 πολ(τευμα τ*ς Α-γHπτου κα' οP Λακεδαιμνιοι, πο3 =μιμ0θησαν _να μ!ρος μνον το Α-γυπτιακο πολιτεHματος, ν, διοικον eριστα τ$ν πλιν των. 18. Κα' πργματι τ4 ν, μ$ Lποδημ* κανε'ς Lπ4 το3ς μαχ(μους Σπαρτιτας χωρ'ς τ$ν eδειαν τEν Lρχντων, τ, κοιν, συσσ(τια κα' V σωματικ$ eσκησις, V μ$ παραμ!λησις τEν κρατικEν διαταγEν Lπ4 λλειψιν τEν καθημερινEς Lναγκα(ων, V μ$ Lπασχλησις ε-ς ο>δεμ(αν eλλην τ!χνην, παρ, μνον V Lφοσ(ωσις ε-ς τ, Oπλα κα' ε-ς τ,ς =κστρατε(ας, Oλα α>τ, Lπ4 τ$ν Αγυπτον τ, χουν πρει. 17 19. Α>το3ς Oμως

15. Πρκειται δι, τ4 Δ!λτα το Νε(λου. 16. Τ4 θ!μα α>τ4 τ*ς ε-δικεHσεως Lντιμετωπ(ζει κα' J Πλτων (βλ. Τ!μαιος, 24 α κα' Πολιτε(α, 436 α).

17. Ο Πλτων ε-ς τ4ν Τ!μαιον (23 e) fποστηρ(ζει, Oτι οP Α-γHπτιοι εZχαν μιμηθ* το3ς Lρχαιοττους νομους τEν ΑθηνEν. Βλ. κα' Ηροδ. Β, 80 κα' ΣΤ, 60).

48

49


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

19. Τοσο3τ>ω δF χε1ρον κχρηνται το3τοις το1ς +πιτηδε3μασιν, \σον ο<τοι μFν ?παντες στρατι ται καταστ)ντες β!X α τ τ ν =λλων λαμβ)νειν ξιοσιν, +κε1νοι δ# οfτως οMκοσιν Vσπερ χρ/ το4ς μ.τε τ ν Mδ!ων μελοντας μ.τε το1ς λλοτρ!οις +πιβουλε3οντας. Γνο!η δ# =ν τις +νθνδε τ διαφρον kκατρας τPς πολιτε!ας. 20. ΕM μFν γρ ?παντες μιμησα!μεθα τ/ν Λακεδαιμον!ων ργ!αν κα πλεονεξ!αν, ε$θ4ς Uν πολο!μεθα κα δι τ/ν Tνδειαν τ ν καθ# *μραν κα δι τν πλεμον τν πρς *μCς α$το3ς9 εM δF το1ς ΑMγυπτ!ων νομ!μοις χρPσθαι βουληθε1μεν, κα το1ς μFν +ργ)ζεσθαι, το1ς δF τ το3των σ>]ζειν δξειεν, hκαστοι τ/ν αRτ ν Tχοντες ε$δαιμνως Uν τν β!ον διατελο1μεν. 21. Κα μFν δ/ κα τPς περ τ/ν φρνησιν +πιμελε!ας εMκτως =ν τις +κε1νον αcτιον νομ!σειεν. Το1ς γρ Oερεσιν παρεσκε3ασεν ε$πορ!αν μFν τα1ς +κ τ ν Oερ ν προσδοις, σωφροσ3νην δF τα1ς nγνε!αις τα1ς Rπ τ ν νμων προστεταγμναις, σχολ/ν δF τα1ς τ ν κινδ3νων κα τ ν =λλων Tργων τελε!αις9 22. μεθ# Sν +κε1νοι βιοτε3οντες το1ς μFν σ]μασιν Mατρικ/ν +ξερον +πικουρ!αν, ο$ διακεκινδυνευμνοις φαρμ)κοις χρωμνην λλ τοιο3τοις ? τ/ν μFν σφ)λειαν ;μο!αν Tχει τZP τροφZP τZP καθ# *μραν, τς δ# 5φελε!ας τηλικα3τας Vστ# +κε!νους ;μολογουμνως Rγιεινοτ)τους εDναι κα μακροβιωτ)τους, τα1ς δF ψυχα1ς φιλοσο-

Oλους το3ς θεσμο3ς οP ΣπαρτιYται το3ς =φαρμζουν πολ3 χειρτερα Lπ4 το3ς Α-γυπτ(ους, διτι οP ΣπαρτιYται εZναι Oλοι στρατιEται κα' θεωρον δ(καιον ν, πα(ρνουν μ# τ$ν β(αν τ, Lγαθ, τEν eλλων, =νE οP Α-γHπτιοι ζον Oπως πρ!πει ν, ζον οP eνθρωποι, πο3 οRτε τ, -δικ των Lγαθ, παραμελον, Lλλ οRτε κα' τ, ξ!να =πιβουλεHονται. ΜπορεK δ# κανε'ς ν, Lντιληφθ* Lπ4 τ4 dξ*ς τ$ν διαφορ,ν Lνμεσα ε-ς α>τ, τ, δHο εδη πολιτεHματος. 20. Δηλαδ0, ‰ν Oλοι Mτο δυνατ4ν ν, μιμηθEμεν τ$ν Lργ(αν κα' τ$ν πλεονεξ(αν τEν Λακεδαιμον(ων, Lμ!σως θ, =χανμεθα κα' Lπ4 λλειψιν τEν δι, τ$ν καθημεριν$ν μας συντ0ρησιν Lναγκα(ων κα' Lπ4 το3ς =μφυλ(ους πολ!μουςN18 =,ν Oμως cθ!λαμεν ν, =φαρμσωμεν το3ς νμους τEν Α-γυπτ(ων κα' Lπεφασ(ζαμεν eλλοι ν, =ργαζIμεθα, eλλοι ν, προστατεHουν τ, Lγαθ, τEν πρIτων,19 Oλοι μας θ, εχαμεν καθ!νας τ, δικ του κα' θ, =περνοHσαμεν τ$ν ζω$ν μας Oλην ε>τυχεKς. 21. Αλλ, κα' δι, τ$ν φροντ(δα τ*ς φρον0σεως δικα(ως εZναι δυνατ4ν ν, θεωρηθ* =κεKνος ατιος. ΕκεKνος δηλαδ$ δωκεν ε-ς το3ς PερεKς eφθονα τ, μ!σα τ*ς ζω*ς μ# τ, ε-σοδ0ματα τEν PερEν, σωφροσHνην μ# το3ς καθαρμο3ς πο3 =π!βαλλαν οP νμοι, κα' χρονικ$ν eνεσιν μ# τ$ν καθι!ρωσιν τ*ς Lπαλλαγ*ς των Lπ4 το3ς πολεμικο3ς κινδHνους κα' πYσαν eλλην =ργασ(αν.20 22. Υπ4 το3ς τοιοHτους Oρους ζω*ς =κεKνοι =φερον δι, μ#ν τ, σIματα τ$ν βο0θειαν τ*ς -ατρικ*ς, 21 πο3 δ#ν μεταχειρ(ζεται φρμακα =πικ(νδυνα, Lλλ, τ!τοια, πο3 εZναι τσον Lσφαλισμ!να, Oσον κα' V καθημεριν$ τροφ0, κα' τσον σωτ0ρια, hστε κατ, γενικ$ν Jμολογ(αν, Oσοι ζον ε-ς τ$ν Αγυπτον, εZναι οP πλ!ον fγιεKς κα' οP πλ!ον μακρβιοιN δι, δ# τ,ς ψυχ,ς Lνεκλυ-

18. Ο ρ0τωρ βλ!πει, Oτι τ4 στρατιωτικ4ν καθεστxς τEν Λακεδαιμον(ων δ#ν δHναται ν, Lποτελ!ση καλ4ν πρτυπονN V καλλι!ργεια το στρατοκρατικο πνεHματος κα' τ*ς -δ!ας τ*ς δι, τ*ς β(ας =πικρατ0σεως LποτελεK γενικIτερον κ(νδυνον. 19. Τ$ν fπερσπισιν τ*ς πατρ(δος J ρ0τωρ βλ!πει <ς fποχρ!ωσιν τEν -δ(ων της τ!κνων κα' συνεπEς καταδικζει το3ς μισθοφρους. Βλ. κα' Ισοκρ. Περ εMρ.νης, 43-18.

20. Τ4 PερατεKον ε-ς τ$ν Αγυπτον LντεπροσIπευε τ$ν σοφ(αν. 21.Ο Ηρδοτος (Β,84 κα' Γ,129) Lναφ!ρει,Oτι ε-ς Oλον τ4ν κσμον τ*ς Ανατολ*ς Mσαν περ(φημοι κα' περιζ0τητοι οP Α-γHπτιοι -ατρο(. Ενταθα J Ισοκρτης fπερβλλει JμιλEν περ' τEν Α-γυπτ(ων Pερ!ων <ς =φευρετEν τ*ς -ατρικ*ς.Τ$ν -ατρικ$ν =πιστ0μην =θεμελ(ωσαν οP μεγλοι LρχαKοι bΕλληνες -ατρο' κα' δ$ J Ιπποκρτης J ΚaEος.

50

51


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

φ!ας =σκησιν κατδειξαν € κα νομοθετPσαι κα τ/ν φ3σιν τ ν iντων ζητPσαι δ3ναται. 23. Κα το4ς μFν πρεσβυτρους +π τ μγιστα τ ν πραγμ)των Tταξεν, το4ς δF νεωτρους μελ.σαντας τ ν *δον ν +π# στρολογ!Xα κα λογισμο1ς κα γεωμετρ!Xα διατρ!βειν Tπεισεν, Sν τς δυν)μεις οO μFν aς πρς Tνια χρησ!μας +παινοσιν, οO δ# aς πλε1στα πρς ρετ/ν συμβαλλομνας ποφα!νειν +πιχειροσιν. 24. Μ)λιστα δ# =ξιον +παινε1ν κα θαυμ)ζειν τ/ν ε$σβειαν α$τ ν κα τ/ν περ το4ς θεο4ς θεραπε!αν. ^Οσοι μFν γρ σφCς α$το4ς οfτω κατεσχημ)τισαν Vστ# b κατ σοφ!αν b κατ# =λλην τιν# ρετ/ν Rπολαμβ)νεσθαι μειζνως b κατ τ/ν ξ!αν, ο<τοι μFν βλ)πτουσι το4ς +ξαπατηθντας9 \σοι δF τ ν θε!ων πραγμ)των οfτω προστησαν Vστε κα τς +πιμελε!ας κα τς τιμωρ!ας δοκε1ν εDναι με!ζους τ ν συμβαινντων, οO δF τοιοτοι πλε1στα τν β!ον τν τ ν νθρ]πων 5φελοσιν. 25. Κα γρ τ/ν ρχ/ν οO τν φβον *μ1ν +νεργασ)μενοι το3των αcτιοι γεγνασι το μ/ παντ)πασι θηριωδ ς διακε1σθαι πρς λλ.λους. #Εκε1νοι το!νυν οfτως nγ!ως περ τατα κα σεμν ς Tχουσιν Vστε κα το4ς \ρκους πιστοτρους εDναι το4ς +ν το1ς +κε!νων Oερο1ς b το4ς παρ το1ς =λλοις καθεστ τας, κα τ ν nμαρτημ)των hκαστον οcεσθαι παραχρPμα δ]σειν δ!κην, λλ# ο$ διαλ.σειν τν παρντα χρνον, ο$δ# εMς το4ς πα1δας ναβληθ.σεσθαι τς τιμωρ!ας.

ψαν τ$ν θεραπε(αν δι, τ*ς φιλοσοφ(ας, V Jπο(α μπορεK κα' νμους ν, θ!ση κα' τ$ν φHσιν τEν kντων ν, =ρευν0ση. 23. Κα' το3ς μ#ν πρεσβυτ!ρους PερεKς J ΒοHσιρις ταξεν ε-ς τ,ς σπουδαιοτ!ρας fποθ!σεις, το3ς δ# νεωτ!ρους πεισε ν, Lδιαφορ0σουν δι, τ,ς Vδον,ς κα' ν, =πιδοθον ε-ς τ$ν Lστρολογ(αν, ε-ς τ$ν λογιστικ$ν κα' τ$ν γεωμετρ(ανN τ$ν δHναμιν δ# τEν =πιστημEν α>τEν eλλοι μ#ν =παινον <ς χρ0σιμον ε-ς <ρισμ!να πργματα, eλλοι δ# προσπαθον ν, Lποδε(ξουν, Oτι συμβλλει πρα πολ3 πρ4ς τ$ν Lρετ0ν.22 24. Περισστερον Oμως Lπ4 Oλα Lξ(ζει ν, το3ς =παιν* κα' ν, θαυμζη κανε'ς τ$ν ε>σ!βειν των κα' τ$ν λατρε(αν τEν θεEνN Oσοι βεβα(ως δωσαν ε-ς dαυτο3ς τοιαHτην μορφ0ν, hστε ν, θεωρονται, Oτι, ετε δι, τ$ν σοφ(αν των ετε δι, κποιαν eλλην Lρετ0ν, εZναι πολ3 LνIτεροι Lπ4 O,τι πργματι εZναι, α>το' βλπτουν Oσους =ξαρτEνται, Oσοι δ# =σημε(ωσαν τσην προδον ε-ς τ, θρησκευτικ, πργματα, hστε ν, θεωρον κα' τ$ν προστασ(αν τEν θεEν κα' τ,ς τιμωρ(ας μεγαλυτ!ρας Lπ4 O,τι πργματι εZναι, α>το' προσφ!ρουν πολ3 μεγλην ‡φ!λειαν ε-ς τ4ν LνθρIπινον β(ον. 25. Κα' kντως =κεKνοι, πο3 LρχικEς =ν!βαλαν ε-ς τ$ν ψυχ0ν μας τ4ν φβον τEν θεEν, γιναν οP ατιοι ν, μ$ συμπεριφερIμεθα μεταξH μας =ντελEς <ς θηρ(α. ΟP Α-γHπτιοι λοιπ4ν ε-ς α>τ, χουν τσην ε>σ!βειαν κα' τσον σεβασμν, hστε, κα' οP Oρκοι, πο3 γ(νονται ε-ς τ, Pερ, =κε(νων, ν, εZναι μεγαλυτ!ρας π(στεως, παρ, =κεKνοι πο3 δ(δονται, ε-ς τ, Pερ, eλλων, κα' καθ!νας =π(στευεν, Oτι θ, τιμωρηθ* ε>θ3ς Lμ!σως δι, τ, τυχ4ν gμαρτ0ματ του κα' Oτι δ#ν θ, διαφHγη τ$ν τιμωρ(αν ε-ς τ$ν ζω0ν του οRτε Oτι θ, Lναβληθ* V τιμωρ(α δι, ν, π!ση ε-ς τ, παιδι του.23

22. Ο Ισοκρτης, τ$ν φιλοσοφ(αν θεωρεK <ς τ$ν fψηλοτ!ραν κα' <ραιοτ!ραν κατκτησιν το LνθρIπου (βλ. Πανηγυρικν, 47) κα' τ$ν φιλοσοφ(αν κατ =ξοχ$ν Lν!πτυξεν V πλις τEν ΑθηνEν (βλ. Πανηγυρικν =. L.).ΑP λοιπα' =πιστ*μαι κατ α>τν, <ς V Γεωμετρ(α, Lστρολογ(α κλπ. χουν Lξ(αν, διτι προπαρασκευζουν πρ4ς φιλοσοφ(αν (βλ. Παναθηναϊκν, 26- 27 κα' Περ ντιδσεως, 26). 23. Ο Ισοκρτης προφανEς fποστηρ(ζει, Oτι V τιμωρ(α V =πισειομ!νη fπ τινων θρησκειEν =κ μ!ρους τEν θεEν δι, το3ς πρττοντας τ4 κακ4ν LποτελεK eριστον μ!σον

52

χαλιναγωγ0σεως το κακο κα' cθικ*ς =γκρατε(ας. Η Αγυπτος Mτο κατ =ξοχ$ν θεοκρατικ$ κοινων(α. Παρβαλε κα' Ισοκρ. Πανηγυρ. 55-58 κα' 23. Παναθην. 164-174 κα' Ηροδ. Β, 172.

53


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

26. Κα τατ# εMκτως δοξ)ζουσιν9 πολλς γρ α$το1ς κα παντοδαπς σκ.σεις τPς ;σιτητος +κε1νος κατστησεν, \στις κα τ ν ζ>]ων τ ν παρ# *μ1ν καταφρονουμνων Tστιν ? σβεσθαι κα τιμCν +νομοθτησεν, ο$κ γνο ν τ/ν δ3ναμιν α$τ ν, λλ# ?μα μFν +θ!ζειν οMμενος δε1ν τν iχλον +μμνειν ?πασιν το1ς Rπ τ ν ρχντων παραγγελλομνοις, 27. ?μα δF βουλμενος πε1ραν λαμβ)νειν +ν το1ς φανερο1ς sντινα περ τ ν φαν ν δι)νοιαν Tχουσιν. #Ενμιζεν γρ το4ς μFν το3των 2λιγωροντας τυχν κα τ ν μειζνων καταφρον.σειν, το4ς δ# +π π)ντων ;μο!ως +μμνοντας τZP τ)ξει βεβα!ως Tσεσθαι τ/ν αRτ ν ε$σβειαν +πιδεδειγμνους. 28. Εχοι δ# =ν τις μ/ σπε3δειν aρμημνος πολλ κα θαυμαστ περ τPς ;σιτητος α$τ ν διελθε1ν, €ν ο%τε μνος ο%τε πρ τος +γ` τυγχ)νω καθεωρακ]ς, λλ πολλο κα τ ν iντων κα τ ν προγεγενημνων, Sν κα Πυθαγρας ; Σ)μις +στιν9 \ς φικμενος εMς Αcγυπτον κα μαθητ/ς +κε!νων γενμενος τ.ν τ# =λλην φιλοσοφ!αν πρ τος εMς το4ς ^Ελληνας +κμισεν, κα τ περ τς θυσ!ας κα τς nγιστε!ας τς +ν το1ς Oερο1ς +πιφανστερον τ ν =λλων +σπο3δασεν, *γο3μενος, εM κα μηδFν α$τ> δι τατα πλον γ!γνοιτο παρ τ ν θε ν, λλ# οeν παρ) γε το1ς νθρ]ποις +κ το3των μ)λιστ# ε$δοκιμ.σειν. 29. ^Οπερ α$τ> κα συνβη9 το-

26. Κα' εZναι φυσικ4ν ν, χουν α>το το εδους τ,ς γνIμαςN διτι J ΒοHσιρις καθι!ρωσε δι α>το3ς πολλ,ς κα' ποικ(λας Lσκ0σεις Jσιτητος, Lφο =νομοθ!τησε ν, σ!βωνται κα' ν, τιμον Lκμη κα' μερικ, ζEα,24 πο3 VμεKς τ, περιφρονομεν, kχι διτι δ#ν +ξερε τ$ν δHναμ(ν των, Lλλ, διτι εZχε τ$ν γνIμην, Oτι πρεπε τ4 πλ*θος ν, συνηθ(ζη ν, τηρ* Oλας τ,ς =ντολ,ς τEν LρχντωνN25 27. συγχρνως Oμως +θελε ν, δοκιμζη =πνω ε-ς τ, φανερ, πργματα πο(ας γνIμας εZχαν δι, τ, μ$ φανερ. Διτι =νμιζεν, Oτι =κεKνοι πο3 τυχ4ν παραμελοσαν α>τ, θ, περιεφρονοσαν κα' τ, μεγαλHτερα, κα' =κεKνοι πο3 θ, μεναν πιστο' =ξ σου ε-ς Oλα, θ, =πεδε(κνυαν κατ, τρπον Lσφαλ* τ$ν ε>σ!βειν των. 28. bΕνας δ# πο3 δ#ν θ, εZχε θ!σει <ς σκοπ4ν ν, Jμιλ0ση συντμως, θ, μποροσε ν, ε-π* πολλ, κα' θαυμαστ, δι, τ$ν Jσιτητα τEν Α-γυπτ(ων, τ$ν Jπο(αν οRτε μνος οRτε πρEτος =γx συμβα(νει ν, χω -δ* καθαρ, Lλλ, πολλο' κα' Lπ4 το3ς ζEντας κα' Lπ4 το3ς προγενεστ!ρους, _νας Lπ4 το3ς Jπο(ους fπ*ρξε κα' J Πυθαγρας J ΣμιοςN26 α>τ4ς λοιπν, Lφο =π*γε ε-ς τ$ν Αγυπτον κα' γινε μαθητ$ς =κε(νων, κα' τ$ν eλλην φιλοσοφ(αν πρEτος ε-ς το3ς bΕλληνας φερε κα' τ,ς θυσ(ας κα' τ,ς Pερ,ς τελετ,ς πο3 τελονται ε-ς τ, Pερ, =μελ!τησε λαμπρτερα Lπ4 Oλους το3ς eλλους, διτι =νμιζεν, Oτι, κα' ‰ν δ#ν εZχε καμμ(αν eλλην δι α>τ, ‡φ!λειαν =κ μ!ρους τEν θεEν, το>λχιστον θ, Lποκτοσε πολ3 μεγλην fπληψιν =κ μ!ρους τEν LνθρIπων. 29. Α>τ4 δ# κα' =π!τυχεN διτι τσον πολ3 =ξεπ!ρα-

24. Ως J κροκδειλος. 25. Ο ΒοHσιρις =μφαν(ζεται fπ4 το Ισοκρτους, Oτι καθι!ρωσε τ,ς πολλ,ς Lσκ0σεις Jσιτητος κα' τ$ν =πιβολ$ν LπολHτου σεβασμο Lκμη κα' ε-ς παραλγους θρησκευτικ,ς Lπψεις, δι, ν, =πιτHχη τ$ν Lπλυτον fποταγ$ν ε-ς τ$ν πολιτικ$ν =ξουσ(αν. 26. Πυθαγρας J ΣμιοςN (περ' τ4 580-490 π.Χ.) μ!γας bΕλλην μαθηματικς, φιλσοφος κα' Lρχηγ4ς θρησκευτικοπολιτικο κιν0ματος. Λ!γεται Oτι μεινεν ε-ς Αγυπτον

22 τη, γνωρ(σας το3ς PερεKς τ*ς Μ!μφιδος, Ηλιουπλεως κα' Διοσπλεως. bΙδρυσε τ$ν Σχολ$ν το Κρτωνος τ*ς Κ. Ιταλ(ας. Επρ!σβευε Oτι ο>σ(α το σHμπαντος εZναι J LριθμςN δηλαδ$ τ4 σHμπαν στηρ(ζεται ε-ς σταθερ,ς μαθηματικ,ς σχ!σεις, =ξ ο κα' V gρμον(α του. ΠρEτος ‡νμασεν, <ς λ!γεται τ4 σHμπαν κσμον, +τοι δημιοHργημα gρμονικν. Επρ!σβευεν =π(σης τ$ν θεωρ(αν περ' μετεμψυχIσεως. ΟP =σωτερικο' μαθητα' τ*ς Σχολ*ς fπεβλλοντο =π' 5 τη ε-ς τ$ν βσανον τ*ς σιγ*ςN πρεπε ν, LκοHουν, χωρ'ς ν, Jμιλον, καθ dκστην δ# dσπ!ραν ν, προβα(νουν ε-ς α>το!λεγχον κα' α>τοκριτικ0ν.

54

55


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

σοτον γρ ε$δοξ!Xα το4ς =λλους Rπερβαλεν Vστε κα το4ς νεωτρους ?παντας +πιθυμε1ν α$το μαθητς εDναι, κα το4ς πρεσβυτρους sδιον ;ρCν το4ς πα1δας το4ς αRτ ν +κε!ν>ω συγγιγνομνους b τ ν οMκε!ων +πιμελουμνους. Κα το3τοις ο$χ οEν τ# πιστε1ν9 Tτι γρ κα νν το4ς προσποιουμνους +κε!νου μαθητς εDναι μCλλον σιγ ντας θαυμ)ζουσιν b το4ς +π τ> λγειν μεγ!στην δξαν Tχοντας. 30. Ισως Uν οeν το1ς εMρημνοις παντ.σειας, \τι τ/ν μFν χ]ραν κα το4ς νμους κα τ/ν ε$σβειαν, Tτι δF τ/ν φιλοσοφ!αν +παιν

τ/ν ΑMγυπτ!ων, aς δF το3των αcτιος rν pν Rπεθμην ο$δεμ!αν Tχω λγειν πδειξιν. #Εγ` δ# εM μFν =λλος τ!ς μοι τν τρπον τοτον +ππληττεν, *γο3μην Uν α$τν πεπαιδευμνως +πιτιμCν9 σο δ# ο$ προσ.κει τα3την ποιε1σθαι τ/ν +π!ληψιν. 31. Βουληθες γρ Βο3σιριν ε$λογε1ν προε!λου λγειν aς τν τε Νε1λον περ τ/ν χ]ραν περιρρηξεν κα τ ν ξνων το4ς φικνουμνους θ3ων κατ.σθιεν9 aς δF τατ# +πο!ησεν ο$δεμ!αν π!στιν εcρηκας. Κα!τοι π ς ο$ καταγλαστν +στιν τατα παρ τ ν =λλων παιτε1ν,οEς α$τς μηδF κατ μικρν τυγχ)νεις κεχρημνος; 32. #Αλλ τοσο3τ>ω πλον *μ ν πχεις το πιστ λγειν, \σον +γ` μFν ο$δενς α$τν αMτι μαι τ ν δυν)των, λλ νμων κα πολιτε!ας αlπερ εMσ πρ)ξεις τ ν νδρ ν τ ν καλ ν κγαθ ν9 σ4 δF τοιο3των δημιουργν ποφα!νεις, Sν ο$δτερον ο$δες Uν νθρ]πων ποι.σειεν, λλ τ μFν τPς τ ν θηρ!ων 5μτητος, τ δF τPς τ ν θε ν δυν)μεως Tργον +στ!ν. 33. Επειτ# εM κα τυγχ)νομεν μφτεροι ψευδP λγοντες, λλ# οeν

σε το3ς eλλους ε-ς καλ4ν kνομα, hστε κα' οP νεIτεροι Oλοι ν, =πιθυμον ν, εZναι μαθητα( του κα' οP πρεσβHτεροι ν, βλ!πουν μ# μεγαλυτ!ραν ε>χαρ(στησιν τ, παιδι των ν, γ(νωνται μαθητα' =κε(νου, παρ, ν, Lσχολονται μ# τ,ς fποθ!σεις των. Κα' δι α>τ, κανε'ς δ#ν μπορεK ν, LμφιβλληN διτι κα' σ0μερα Lκμη =κε(νους πο3 -σχυρ(ζονται, Oτι εZναι μαθητα( του, θαυμζουν δι, τ$ν σιωπ0ν των περισστερον, παρ Oσον θαυμζουν =κε(νους πο3 χουν μεγλην φ0μην δι, τ$ν δHναμιν το λγου των. 30. †Ισως Oμως πρ4ς Oσα χουν λεχθ* μποροσε ν, Lπαντ0ση κανε(ς, Oτι τ$ν χIραν κα' το3ς νμους κα' τ$ν ε>σ!βειαν, =π(σης δ# τ$ν φιλοσοφ(αν τEν Α-γυπτ(ων =παινE, Lλλ Oτι δ#ν μπορE ν, φ!ρω καμμ(αν Lπδειξιν, Oτι α-τ(α Oλων α>τEν εZναι J ΒοHσιρις, τ4ν JποKον χω <ς fπθεσιν το λγου μου. Εγx Oμως, =,ν βεβα(ως κανε'ς eλλος μο καμνε α>τ$ν τ$ν παρατ0ρησιν, θ, =νμιζα, Oτι μ# =πικρ(νει <ς μορφωμ!νος eνθρωποςN ε-ς σ# Oμως δ#ν ταιριζει ν, κμης α>τ$ν τ$ν =π(κρισιν. 31. Διτι σ3 =νE cθ!λησες ν, =γκωμισης τ4ν ΒοHσιριν, =προτ(μησες ν, γρφης, Oτι τχα διεχIρισε γHρω-γHρω ε-ς τ$ν χIραν τ4ν ΝεKλον κα' Oτι το3ς ξ!νους, πο3 φθαναν ε-ς τ$ν χIραν, το3ς =θυσ(αζε κα' το3ς κατ!τρωγεN Oτι Oμως πργματι καμνεν α>τ, ο>δεμ(αν Lπδειξιν χεις φ!ρει. Κα' συνεπEς πEς δ#ν εZναι =ντελEς γελοKον ν, Lπαιτ*ς Lπ4 το3ς eλλους πργματα, τ, JποKα σ3 J διος οRτε κατ =λχιστον μετεχειρ(σθης; 32. Αλλ, fπολε(πεσαι τσον πι4 πολ3 Lπ4 =μ# ε-ς τ4 ν, λ!γης πργματα πιστευτ, Oσον =γx μ#ν δ#ν Lποδ(δω ε-ς α>τ4ν καμμ(αν πρYξιν, πο3 ν, εZναι LδHνατον ν, γ(νη, Lλλ, το Lποδ(δω το3ς νμους κα' τ$ν Sργνωσιν τ*ς πολιτε(ας, =νεργε(ας δηλαδ$ LνδρEν =ναρ!τωνN σH, Lντιθ!τως, παρουσιζεις α>τ4ν <ς δημιουργ4ν δHο πρξεων τοιοHτου εδους, πο3 κανε'ς eνθρωπος δ#ν μπορεK ν κμη, διτι V μ#ν μ(α πρYξις εZναι ργον ‡μτητος τEν θηρ(ων, V δ# eλλη εZναι ργον τ*ς δυνμεως τEν θεEν. 33. Εξ eλλου, κα' ‰ν συμβα(νη ν, λ!γωμεν κα' οP δHο φανταστικ,

56

57


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

+γ` μFν κχρημαι το3τοις το1ς λγοις οEσπερ χρ/ το4ς +παινοντας, σ4 δ# οEς προσ.κει το4ς λοιδοροντας9 Vστ# ο$ μνον τPς ληθε!ας α$τ ν, λλ κα τPς Mδας \λης δι# xς ε$λογε1ν δε1, φα!νει διημαρτηκ]ς. 34. Χωρς δF το3των, εM δε1 τ ν σ ν παλλαγντας τν +μν λγον +ξετ)ζειν, ο$δες Uν α$τ> δικα!ως +πιπλ.ξειεν. ΕM μFν γρ =λλος τις xν φανερς ; τατα πρ)ξας, nγ] φημι γεγενPσθαι δι# +κε1νον, ;μολογ λ!αν εDναι τολμηρς εM, περ Sν ?παντες +π!στανται, περ το3των μεταπε!θειν +πιχειρ . 35. Νν δ# +ν κοιν> τ ν πραγμ)των iντων κα δοξ)σαι δον περ α$τ ν, τ!ν# =ν τις τ ν +κε1 καθεστ]των +κ τ ν εMκτων σκοπο3μενος αMτι]τερον εDναι νομ!σειεν b τν +κ Ποσειδ νος μFν γεγοντα, πρς δF μητρς π Δις iντα, μεγ!στην δF δ3ναμιν τ ν καθ# αRτν κτησ)μενον κα παρ το1ς =λλοις 2νομασττατον γεγενημνον; Ο$ γρ δ. που το4ς nπ)ντων το3των πολελειμμνους προσ.κει μCλλον b κε1νον τηλικο3των γαθ ν εRρετς γενσθαι. 36. Κα μFν δ/ κα το1ς χρνοις WXαδ!ως =ν τις το4ς λγους το4ς τ ν λοιδορο3ντων +κε1νον ψευδε1ς iντας +πιδε!ξειεν. ΟO γρ α$το τPς τε Βουσ!ριδος ξενοφον!ας κατηγοροσιν κα! φασιν α$τν Rφ# tΗρακλους ποθανε1ν9 37. ;μολογε1ται δF παρ π)ντων τ ν λογοποι ν Περ-

πργματα, =γx Oμως το>λχιστον χω χρησιμοποι0σει λγους, πο3 χρησιμοποιον =κεKνοι πο3 συνθ!τουν =γκIμιον, =νE σ3 λγους πο3 χρησιμοποιον Oσοι συνθ!τουν κατηγορ(ανN hστε καταφανEς χεις LποτHχει kχι μνον ν, ε-π*ς τ$ν Lλ0θειαν, Lλλ, κα' <ς πρ4ς τ$ν Oλην μορφ$ν κα' διρθρωσιν, τ$ν Jπο(αν πρ!πει ν, χη τ4 =γκIμιον.27 34. Χωριστ, Oμως Lπ4 α>τ, =,ν κανε'ς θελ0ση ν, Lφ0ση κατ, μ!ρος τ4ν -δικν σου λγον κα' ν, =ξετζη τ4ν -δικν μου, δ#ν εZναι δυνατ4ν ν, μ# κατακρ(νη δικα(ως. Διτι, =,ν βεβα(ως LπεδεικνHετο, Oτι κποιος eλλος πραξεν =κεKνα, πο3 =γx λ!γω, Oτι =πρχθησαν Lπ4 τ4ν ΒοHσιριν, JμολογE, Oτι θ, Mτο πολ3 τολμηρν, =,ν =πιχειροσα ν, μεταβλω τ$ν γνIμην τEν eλλων δι, πργματα, τ, JποKα Oλοι θ, =γνIριζαν. 35. ΤIρα Oμως, =πειδ$ τ4 πρYγμα εfρ(σκεται fπ4 τ$ν κρ(σιν Oλων κα' μνον fποθ!σεις μπορεK κανε'ς ν, κμη σχετικEς μ# α>τ, eν κρ(νη κανε'ς μ# βσιν τ$ν πιθαντητα, ποKον εZναι δυνατ4ν ν, θεωρ0ση <ς τ4ν πιθανIτερον ατιον τEν α-γυπτιακEν θεσμEν, παρ, =κεKνον πο3 κατγεται Lπ4 τ4ν ΠοσειδEνα κα' =κ μητρ4ς Lπ4 τ4ν Δ(α, =κεKνον J JποKος Lπ!κτησε τ$ν μεγαλυτ!ραν Lπ4 το3ς συγχρνους του δHναμιν κα' τ4 μεγαλHτερον kνομα; Διτι βεβα(ως δ#ν gρμζει πι4 πολ3 ν, θεωρ* κανε'ς δημιουργο3ς Oλων α>τEν τEν LγαθEν =κε(νους πο3 στερονται Oλα α>τ, τ, προτερ0ματα κα' kχι τ4ν ΒοHσιριν πο3 τ, εZχε. 36. Αλλ, κα' μ# βσιν τ$ν χρονολογ(αν εRκολα θ, μποροσε κανε'ς ν, Lποδε(ξη, Oτι λ!γουν ψεHδη, =κεKνοι πο3 τ4ν κακολογον. Διτι =κεKνοι πο3 κατηγορον τ4ν ΒοHσιριν δι, ξενοκτον(αν, α>το' οP διοι -σχυρ(ζονται, Oτι α>τ4ς =φονεHθη Lπ4 τ4ν Ηρακλ*N 37. Oλοι Oμως οP Pστορικο' βεβαιIνουν, Oτι J

27. Ο Ισοκρτης =κ τEν προτ!ρων Lνασκευζει τ,ς τυχ4ν Lντιρρ0σεις το Πολυκρτους. Τοτο Mτο –εZναι δ# κα' σ0μερον– σHνηθες ε-ς το3ς δικανικο3ς ρ0τορας, οP JποKοι

ε-ς τ$ν Lρχαιτητα =καλοντο λογογρφοι. Ο Ισοκρτης ε-ς τ$ν Lρχ$ν το σταδ(ου του fπ*ρξε λογογρφος (βλ.Az τμον τEν gπντων του ε-ς Βιβλιοθ0κην τEν Ελλ0νων, Ε-σαγωγ0ν).

58

59


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

σως το Δις κα Δαν)ης tΗρακλα μFν εDναι ττταρσιν γενεα1ς νε]τερον, Βο3σιριν δF πλον b διακοσ!οις Tτεσι πρεσβ3τερον. Κα!τοι τν βουλμενον πολ3σασθαι τ/ν RπFρ +κε!νου διαβολ/ν π ς ο$κ =τοπν +στιν τα3την τ/ν π!στην παραλιπε1ν, τ/ν οfτως +ναργP κα τηλικα3την δ3ναμιν Tχουσαν; 38. #Αλλ γρ ο$δν σοι τPς ληθε!ας +μλησεν, λλ τα1ς τ ν ποιητ ν βλασφημ!αις +πηκολο3θησας, οY δειντερα μFν πεποιηκτας κα πεπονθτας ποφα!νουσιν το4ς +κ τ ν θαν)των γεγοντας b το4ς +κ τ ν νθρ]πων τ ν νοσιωτ)των, τοιο3τους δF λγους περ α$τ ν τ ν θε ν εMρ.κασιν οlους ο$δες Uν περ τ ν +χθρ ν εMπε1ν τολμ.σειεν9 ο$ γρ μνον κλοπς κα μοιχε!ας κα παρ# νθρ]ποις θητε!ας α$το1ς 5νε!δισαν, λλ κα πα!δων βρ]σεις κα πατρων +κτομς κα μητρων δεσμο4ς κα πολλς =λλας νομ!ας κατ# α$τ ν +λογοπο!ησαν. 39. tΥπFρ Sν τ/ν μFν ξ!αν δ!κην ο$κ Tδοσαν9 ο$ μ/ν τιμ]ρητο! γε διφυγον,λλ# οO μFν α$τ ν λPται κα τ ν καθ# *μραν +νδεε1ς κατστησαν, οO δ# +τυφλ]θησαν, =λλος δF φε3γων τ/ν πατρ!δα

Ηρακλ*ς εZναι κατ, τ!σσαρας γενε,ς νεIτερος το Περσ!ως, το υPο το Δι4ς κα' τ*ς Δανης, J δ# ΒοHσιρις πρεσβHτερος κατ, διακσια κα' πλ!ον τηN28 κα' συνεπEς δ#ν εZναι παρξενον, =κεKνος, πο3 θ!λει ν, Lνασκευση τ$ν ε-ς βρος το Βουσ(ριδος συκοφαντ(αν, ν, παραλε(πη α>τ$ν τ$ν Lπδειξιν, V Jπο(α εZναι τσον =ναργ$ς κα' τσον -σχυρ; 38. Σ3 Oμως δ#ν κατ!βαλες καμμ(αν φροντ(δα δι, τ$ν Lλ0θειαν, Lλλ, cκολοHθησες τ,ς κακολογ(ας τEν ποιητEν, οP JποKοι παρουσιζουν =κε(νους πο3 κατγονται Lπ4 το3ς Lθαντους, Oτι χουν =κτελ!σει πργματα φοβερIτερα κα' χουν fποστ* παθ0ματα φοβερIτερα, Lπ4 =κεKνα πο3 πραξαν κα' fπ!στησαν =κεKνοι, πο3 κατγονται Lπ4 το3ς πλ!ον LσεβεKς LνθρIπους κα' οP JποKοι ποιητα' χουν ε-πεK δι α>το3ς το3ς -δ(ους το3ς θεο3ς λγια, πο3 δ#ν θ, =τολμοσε ν, ε-π* κανε'ς οRτε δι, το3ς =χθροHς τουN29 διτι δ#ν το3ς κατελγισαν μνον κλοπ,ς κα' μοιχε(ας κα' Oτι fπ*ρξαν δολοι LνθρIπων, Lλλ, πλασαν κα' δι!δωκαν δι, το λγου των, Oτι θεο' φαγαν παιδι των κα' =κομμτιασαν πατ!ρας των κα' δεσαν μητ!ρας των κα' πολλ,ς Lνομ(ας καμαν. 39. Δι, τ,ς λοιδορ(ας α>τ,ς τEν θεEν δ#ν =τιμωρ0θησαν βεβα(ως, Oπως το3ς eξιζε, δ#ν μειναν Oμως κα' LτιμIρητοι, Lλλ, Lπ4 α>το3ς eλλοι μ#ν περιεφ!ροντο =δE κα' =κεK στερημ!νοι Lκμη κα' τ*ς καθημεριν*ς τροφ*ς, eλλοι =τυφλIθησαν, eλλος, =ξριστος Lπ4 τ$ν πατρ(δα

28. Ο Ισοκρτης μ# βσιν τ,ς παραδιδομ!νας χρονολογ(ας Lνατρ!πει το3ς περ' ξενοκτον(ας μHθους κα' τ4ν μθον περ' LγEνος το Βουσ(ριδος κα' το Ηρακλ!ους. Ο Α-σχHλος fπολογ(ζει 13 γενε,ς Lπ4 τ*ς Ιος, τ*ς προμμμης το Βουσ(ριδος, μ!χρι το Ηρακλ!ους κα' 5 γενε,ς Lπ4 το Επφου, το υPο τ*ς Ιος μ!χρι τ*ς Υπερμν0-

στρας, τ*ς Jπο(ας J υP4ς †Αβας Mτο J πρπαππος το Περσ!ως, J JποKος Mτο πρπαππος =κ μητρ4ς το Ηρακλ!ους (βλ. Α-σχ. Προμ. Δεσμ. 744 κα' 753). Εξ eλλου J Ισοκρτης τε(νει ν, Lποκαθα(ρη το3ς μHθους κα' ν, το3ς δ(δη cθικ4ν περιεχμενον, hστε ν, χρησιμεHουν <ς ƒλη παιδευτικ0. 29. ΕZναι προφαν!ς, Oτι J Ισοκρτης fπονοεK το3ς =πικο3ς κα' τραγικο3ς ποιητς: bΟμηρον, Ησ(οδον, Σοφοκλ!α, Ε>ριπ(δην κ.e. Ε-ς τ4 δρYμα το Σοφοκλ!ους Ιχνευτα J Ερμ*ς =μφαν(ζεται κλ!πτων τ,ς βος το Απλλωνος. Ο Κρνος κατ, το3ς μHθους τEν ποιητEν τρωγε τ, τ!κνα του. Ο bΗφαιστος δεσε τ$ν bΗραν κατ =ντολ$ν το Δι4ς κ.e. Ο Ισοκρτης, Oπως κα' J Πλτων, καταδικζει α>τ$ν τ$ν Lν0θικον μυθολογ(αν.

60

61


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

κα το1ς οMκειοτ)τοις πολεμ ν ?παντα τν χρνον διετλεσεν, #Ορφε4ς δ# ; μ)λιστα το3των τ ν λγων nψ)μενος διασπασθες τν β!ον +τελε3τησεν. 40. ^Ωστ# , bν σωφρον μεν, ο$ μιμησμεθα το4ς λγους το4ς +κε!νων, ο$δF περ μFν τPς πρς λλ.λους κατηγορ!ας νομοθετ.σομεν, τPς δ# εMς το4ς θεο4ς παρρησ!ας 2λιγωρ.σομεν, λλ φυλαξμεθα κα νομιομεν ;μο!ως σεβε1ν το3ς τε λγοντας τ τοιατα κα το4ς πιστε3οντας α$το1ς. 41. #Εγ` μFν οeν ο$χ \πως το4ς θεο4ς, λλ# ο$δF το4ς +ξ +κε!νων γεγοντας ο$δεμιCς *γομαι κακ!ας μετασχε1ν, λλ# α$το3ς τε π)σας Tχοντας τς ρετς φναι κα το1ς =λλοις τ ν καλλ!στων +πιτηδευμ)των *γεμνας κα διδασκ)λους γεγενPσθαι. Κα γρ =λογον, εM τPς μFν *μετρας ε$παιδ!ας εMς το4ς θεο4ς τ/ν αMτ!αν ναφρομεν, τPς δF σφετρας α$τ ν μηδFν α$το4ς φροντ!ζειν νομ!ζοιμεν. 42. #Αλλ# εM μFν *μ ν τις τPς τ ν νθρ]πων φ3σεως καταστα!η κ3ριος, ο$δ# Uν το4ς οMκτας +)σειεν εDναι πονηρο3ς9 +κε!νων δF καταγιγν]σκομεν aς κα το4ς +ξ αRτ ν γεγοντας περιε1δον οfτως σεβε1ς κα παρανμους iντας. Κα σ4 μFν οcει κα το4ς μηδFν προσ.κοντας, N σοι πλησι)σωσιν, βελτ!ους ποι.σειν, το4ς δF θεο4ς ο$δεμ!αν *γε1 τPς τ ν πα!δων ρετPς Tχειν +πιμλειαν. 43. Κα!τοι κατ τν σν

του, =πολεμοσε διαρκEς =ναντ(ον τEν στενEν συγγενEν του, J δ# ΟρφεHς, πο3 κατ =ξοχ$ν εZπε τοιατα πργματα, κατασπαραχθε'ς Lπ!θανε.30 40. ΣυνεπEς, =,ν εμεθα φρνιμοι eνθρωποι, δ#ν θ, μιμηθEμεν το3ς λγους =κε(νων, οRτε θ, Lδιαφορ0σωμεν δι, τ$ν Lπ!ναντι τEν θεEν παρρησ(ανN Lλλ, θ, προφυλαχθEμεν κα' θ, θεωρ0σωμεν =ξ σου LσεβεKς κα' =κε(νους πο3 λ!γουν τοιατα πργματα ε-ς βρος τEν θεEν κα' =κε(νους πο3 τ, πιστεHουν. 41. Εγx λοιπ4ν πιστεHω, Oτι kχι μνον οP θεο(, Lλλ οRτε κα' οP καταγμενοι Lπ4 το3ς θεο3ς31 χουν καν!να =λττωμα, Lλλ Lντιθ!τως, Oλοι α>το' =κ φHσεως χουν Oλας τ,ς Lρετ,ς κα' καθωδ0γησαν κα' =δ(δαξαν το3ς eλλους ε-ς τ,ς <ραιοτ!ρας Lσχολ(ας. Διτι, Lληθιν, θ, Mτο παρλογον ν, Lποδ(δωμεν ε-ς το3ς θεο3ς τ$ν α-τ(αν τ*ς καλ*ς =κπαιδεHσεως τEν παιδιEν μας32 κα' Oμως ν, νομ(ζωμεν, Oτι α>το' οP διοι οP θεο' δ#ν φροντ(ζουν καθλου δι, τ$ν καλ$ν =κπα(δευσιν τEν -δικEν τους παιδιEν. 42. Αλλ, κα' κτι eλλο: =,ν κποιος Lπ4 VμYς το3ς LνθρIπους Lποκτοσε πλ0ρη =ξουσ(αν =π' τ*ς διαμορφIσεως το χαρακτ*ρος τEν LνθρIπων, δ#ν θ, eφηνε οRτε το3ς δοHλους του ν, εZναι κακο(N κα' Oμως VμεKς κατηγορομεν το3ς θεοHς, Oτι cν!χθησαν κα' οP καταγμενοι Lπ4 α>το3ς ν, εZναι τσον LσεβεKς κα' παρνομοι! Κα' σ3 μ#ν νομ(ζεις, Oτι κα' =κε(νους, πο3 δ#ν εZναι συγγενεKς σου, θ, το3ς βελτιIσης τ4ν χαρακτ*ρα, eν σ# συναναστραφον, δι, το3ς θεο3ς Oμως χεις τ$ν γνIμην, Oτι δ#ν φροντ(ζουν καθλου δι, τ$ν Lρετ$ν τEν παιδιEν τους! 43. Κατ, τ4ν συλλογισμν σου λοιπ4ν οP θεο' δ#ν

30. Ο ρ0τωρ fποστηρ(ζει, Oτι δι, τ$ν Lσ!βειν των οP ποιητα' =τιμωρ0θησαν: J bΟμηρος τυφλ4ς περιεπλανYτο, J Στησ(χορος =τυφλIθη κα' cναγκσθη ν, γρψη «παλινaωδ(αν», διτι =κακολγησε τ$ν Ελ!νην ε-ς πο(ημ του (βλ. Ισοκρ. tΕλνης #Eγκ]μιον, 64), J -αμβογρφος Αρχ(λογος J Πριος =ξωρ(σθη Lπ4 τ$ν πατρ(δα του κα' γι-

νε μισθοφρος, J μ!γας λυρικ4ς ΑλκαKος J Λ!σβιος =πολεμοσε τ4ν τHραννον τ*ς πατρ(δος του Μυρτ(λον, J δ# Ορφε3ς κατεσπαρχθη Lπ4 γυναKκες τ*ς Θρκης. 31. Καταγμενοι Lπ4 το3ς θεο3ς Mσαν οP Vμ(θεοι, <ς J Ηρακλ*ς, Lλλ, κα' =ν προκειμ!νaω J ΒοHσιρις. 32. Τ4 παιδευτικ4ν ργον, κατ, τ4ν Ισοκρτη, εZναι ργον θεKον κα' V Lπδοσ(ς του =ξαρτYται τρπον τιν, Lπ4 τ$ν ε>λογ(αν τEν θεEν.

62

63


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

λγον δυο1ν το1ν αMσχ!στοιν ο$ διαμαρτ)νουσιν9 εM μFν γρ μηδFν δονται χρηστο4ς α$το4ς εDναι, χε!ρους εMσν τ ν νθρ]πων τ/ν δι)νοιαν, εM δF βο3λονται μFν, ποροσι δ# \πως ποι.σουσιν, +λ)ττω τ ν σοφιστ ν τ/ν δ3ναμιν Tχουσιν. 44. Πολλ ν δ# +νντων εMπε1ν +ξ Sν =ν τις κα τν Tπαινον κα τ/ν πολογ!αν μηκ3νειεν, ο$χ *γομαι δε1ν μακρολογε1ν9 ο$ γρ +π!δειξιν το1ς =λλοις ποιο3μενος, λλ# Rποδε1ξα! σοι βουλμενος aς χρ/ το3των kκ)τερον ποιε1ν, διε!λεγμαι περ α$τ ν, +πε τν γε λγον pν συνγραψας, ο$κ πολογ!αν RπFρ Βουσ!ριδος, λλ# ;μολογ!αν τ ν +πικαλουμνων δικα!ως =ν τις εDναι νομ!σειεν. 45. Ο$ γρ πολ3εις α$τν τ ν αMτι ν, λλ# ποφα!νεις aς κα τ ν =λλων τινFς τα$τ πεποι.κασιν, WXαθυμοτ)την το1ς nμαρτ)νουσιν εRρ!σκων καταφυγ.ν. ΕM γρ τ ν μFν δικημ)των μ/ WX)διον εRρε1ν p μ.πω τυγχ)νει γεγενημνον, το4ς δ# +φ# kκ)στοις α$τ ν nλισκομνους μηδFν *γο!μεθα δεινν ποιε1ν, \ταν hτεροι τα$τ φα!νωνται δαπεπραγμνοι, π ς ο$κ Uν κα τς πολογ!ας ?πασιν WXαδ!ας ποι.σαιμεν κα το1ς βουλομνοις εDναι πονηρο1ς πολλ/ν +ξουσ!αν παρασκευ)σαιμεν; 46. Μ)λιστα δ# Uν κατ!δοις τ/ν ε$.θειαν τ ν εMρημνων +π σαυτο θεωρ.σας. #Ενθυμ.θητι γ)ρ9 εM μεγ)λων κα δειν ν αMτι ν περ σF γεγονυι ν τοτν τις τν τρπον σοι συνε!-

LποφεHγουν δHο, τ, πλ!ον α-σχρ, =λαττIματα: =,ν δηλαδ$ δ#ν φροντ(ζουν καθλου δι, τ$ν Lρετ$ν τEν παιδιEν τους, εZναι κατIτεροι Lπ4 το3ς LνθρIπους <ς πρ4ς τ$ν σκ!ψιν, =,ν πλιν θ!λουν ν, γ(νουν =νρετα τ, παιδι των, Lλλ, δ#ν ξ!ρουν πEς θ, τ4 =πιτHχουν, χουν Pκαντητα κατωτ!ραν Lπ4 το3ς σοφιστς.33 44. ΕνE Oμως =ν προκειμ!νaω θ, εZχε κανε'ς ν, ε-π* πολλ, μ# τ, JποKα ν, =πιμηκHνη κα' τ4ν παινον κα' τ$ν Lπολογ(αν, δ#ν νομ(ζω Oτι εZναι πρ!πον ν, =πιμηκHνω τ4ν λγονN διτι Oσα χω ε-πεK σχετικEς, δ#ν τ, εZπα, δι, ν, κμω =π(δειξιν, Lλλ, διτι +θελα ν, σο κμω fποδε(ξεις, πEς πρ!πει ν, διαπραγματευθ* κανε'ς καθ!να Lπ4 α>τ, τ, δHο θ!ματα, =πειδ$ J λγος, τ4ν JποKον σ3 γραψες, μπορεK ν, θεωρηθ* δικα(ως kχι Lπολογ(α fπ#ρ το Βουσ(ριδος, Lλλ Jμολογ(α τEν ε-ς βρος του κατηγοριEν. 45. Διτι δ#ν Lπαλλσσεις α>τ4ν Lπ4 τ,ς κατηγορ(ας, Lλλ, παρουσιζεις, Oτι κα' κποιοι eλλοι εZχαν διαπρξει τ, α>τ, gμαρτ0ματα, κα' τσι εfρ(σκεις ε>κολωττην παρηγορ(αν δι Oσους gμαρτνουν! Διτι, ‰ν εZναι δHσκολον ν, εƒρωμεν _να Lδ(κημα πο3 ν, μ$ν χη διαπραχθ* μ!χρι τοδε κα' ‰ν θεωρομεν Oτι, Oσοι συλλαμβνονται ν, διαπρττουν _να Lδ(κημα, δ#ν κνουν τ(ποτε κακν, Oταν LποδεικνHεται Oτι τ4 Lδ(κημα α>τ4 τ4 χουν κα' eλλοι διαπρξει, ττε πEς δ#ν θ, =κναμεν κα' τ$ν Lπολογ(αν, δι Oλους Oσοι Lδικον, εRκολον κα' πEς δ#ν θ, εχαμεν κατ, τ4ν τρπον α>τ4ν δIσει πολλ$ν =λευθερ(αν, ε-ς Oσους θ!λουν ν, εZναι κακο(, ν, gμαρτνουν;34 46. Τ$ν Lνοησ(αν α>τEν τEν Lπψεων εZναι δυνατ4ν ν, διαπιστIσης LπολHτως, ‰ν λβης <ς δεKγμα τ4ν dαυτν σου : Σκ!ψου, Lλ0θεια : ‰ν +θελαν ν, σ# κατηγορ0σουν δι, =γκλ0ματα σοβαρ, κα' φοβερ, κα' βλεπες κποιον ν, σ# fπερασπ(ζεται, 33. Ο Lνωτ!ρω συλλογισμ4ς το Ισοκρτους εZναι δ(λημμα. 34. ΕZναι βαθHτατα cθικ$ V eποψις αƒτη το Ισοκρτους.

64

65


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

ποι, π ς Uν διατεθε!ης; #Εγ` μFν γρ οDδ# \τι μCλλον Uν α$τν μισ.σειας b το4ς κατηγοροντας. Κα!τοι π ς ο$κ αMσχρν τοια3τας RπFρ τ ν =λλων ποιε1σθαι τς πολογ!ας, +φ# αEς RπFρ σαυτο λεγομναις μ)λιστ# Uν 2ργισθε!ης ; 47. Σκψαι δF κκε1νο κα δ!ελθε πρς αRτν. Εc τις τ ν σοι συνντων +παρθε!η ποιε1ν ? σ4 τυγχ)νεις ε$λογ ν, π ς ο$κ Uν θλι]τατος εcη κα τ ν <νν> iντων κα τ ν π]ποτε γεγενημνων; …Αρ# οeν χρ/ τοιο3τους λγους γρ)φειν, οEς τοτο προσσται μγιστον γαθν, bν μηδνα πε1σαι τ ν κουσ)ντων δυνηθ σιν ; 48. #Αλλ γρ cσως Uν εcποις aς ο$δF σF τοτο παρλαθεν, λλ# +βουλ.θης το1ς φιλοσφοις παρ)δειγμα καταλιπε1ν aς χρ/ περ τ ν αMσχρ ν αMτι ν κα δυσχερ ν πραγμ)των ποιε1σθαι τς πολογ!ας. #Αλλ# εM κα πρτερον dγνεις, *γομα! σοι νν γεγενPσθαι φανερν \τι πολ4 θCττον =ν τις σωθε!η μηδFν φθεγξ)μενος b τοτον τν τρπον πολογησ)μενος. 49. Κα μFν δ/ κα τοτο δPλον, \τι τPς φιλοσοφ!ας +πικ.ρως διακειμνης κα φθονουμνης δι το4ς τοιο3τους τ ν λγων Tτι μCλλον α$τ/ν μισ.σουσιν. yΗν οeν +μο πε!θZη, μ)λιστα μFν ο$ ποι.σει το λοιπο πονηρς Rποθσεις, εM δF μ., τοιατα ζητ.σεις λγειν +ξ Sν μ.τ# α$τς χε!ρων εDναι δξεις μ.τε το4ς μιμουμνους λυμανε1

καθ ν τρπον fπερασπ(ζεσαι σ3 τ4ν ΒοHσιριν, πο(α θ, Mτο V ψυχικ0 σου κατστασις; Εγx το>λχιστον φαντζομαι Oτι θ, =μισοσες α>τ4ν πι4 πολ3 παρ, το3ς κατηγρους σου. Κα' λοιπ4ν δ#ν εZναι =ντροπ$ ν, συντσσης δι eλλους τοιαHτας Lπολογ(ας, ποH, eν τ,ς συν!τασσε κποιος δι, σ# τ4ν διον, θ, ‡ργ(ζεσο =ναντ(ον του σφοδρτατα ; 47. Σκ!ψου Oμως κα' τοτο κα' =ρεHνησ! το μνος μ# τ4ν dαυτν σου : eν _νας Lπ4 το3ς φ(λους σου παρεσHρετο ν, κμη Oσα σ3 =παινεKς, δ#ν θ, Mτο J LθλιIτερος κα' τEν Oσων ζον κα' τEν Oσων χουν Lποθνει μ!χρι σ0μερα ; Χρειζεται λοιπ4ν ν, γρφωμεν τοιοHτους λγους, οP JποKοι θ, χουν τοτο τ4 μ!γιστον προσν, Oτι δηλαδ$ δ#ν θ, μπορον ν, πε(σουν καν!να Lπ4 Oσους θ, το3ς LκοHσουν; 48. †Ισως Oμως ν, -σχυρισθ*ς, Oτι α>τ4 κα' Lπ4 σ# δ#ν δι!φυγε, Lλλ, cθ!λησες ν, Lφ0σης _να παρδειγμα ε-ς το3ς φιλοσφους, 35 πEς πρ!πει ν, συνθ!τουν τ,ς Lπολογ(ας των =π' α-σχρEν κα' δυσχερEν κατηγοριEν. Αλλ, κα' eν μ!χρι τIρα δ#ν τ4 =γνIριζες, νομ(ζω Oτι τIρα σο χει γ(νει φανερν, Oτι πολ3 ταχHτερα μπορεK κανε'ς ν, σωθ*, eν δ#ν ε-π* τ(ποτε, παρ, ‰ν Lπολογηθ*, καθ ν τρπον σ3 fποδεικνHεις. 49. Επ' πλ!ον Oμως εZναι φανερ4ν κα' τοτο : Oτι, =νE V φιλοσοφ(α36 διατρ!χει κ(νδυνον σοβαρIτατον κα' φθονεKται, =ξ α-τ(ας α>το το εδους τEν λγων θ, τ$ν μισ0σουν Lκμη περισστερον.37 ˆΑν λοιπ4ν πεισθ*ς ε-ς =μ!, πρEτον κα' κHριον: δ#ν θ, συνθ!σης ε-ς τ4 dξ*ς λγους Lναφερομ!νους ε-ς θ!ματα κακ, ε- δ eλλως, θ, προσπαθ0σης ν, ε-π*ς τοιατα πργματα Lπ4 τ, JποKα οRτε σ3 θ, φαν*ς Oτι εZσαι κατIτερος οRτε το3ς μιμητς

35. Φιλσοφος9 =δE χει τ$ν ννοιαν το ρητοροδιδασκλου. 36. Φιλοσοφ(αN χει τ$ν ννοιαν τ*ς παιδε(ας πρ4ς πολιτικ$ν Lρετ0ν.

66

37. Ο Πολυκρτης μ# τ$ν κατηγορ(αν πο3 εZχε γρψει ε-ς βρος το Σωκρτους κα' J φιλσοφος εZχε καταδικασθ* ε-ς θνατον, λ!γεται Oτι =κ τEν fστ!ρων προεκλεσε τ$ν Sργ$ν τEν Αθηνα(ων, οP JποKοι εZχαν πλ!ον μετανο0σει δι, τ$ν καταδ(κην.

67


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — BOY™IPI™

μ.τε τ/ν περ το4ς λγους πα!δευσιν διαβαλε1ς. 50. Κα μ/ θαυμ)σZης, εM νε]τερος }ν κα μηδν σοι προσ.κων οfτω προχε!ρως +πιχειρ σε νουθετε1ν9 *γομαι γρ ο$ τ ν πρεσβυτ)των ο$δF τ ν οMκειοτ)των, λλ τ ν πλε1στ# εMδτων κα βουλομνων 5φελε1ν Tργον εDναι περ τ ν τοιο3των συμβουλε3ειν.

σου θ, καταστρ!ψης οRτε τ$ν ρητορικ$ν μρφωσιν θ, =κθ!σης ε-ς διαβολς. 50. Κα' μ$ παραξενευθ*ς, διτι, =νE εZμαι νεIτερος κα' δ#ν χω μαζ( σου καν!να συγγενικ4ν + φιλικ4ν δεσμν, προσπαθE μ# τσον ζ*λον ν, σ# συμβουλεHσωN διτι νομ(ζω, Oτι fποχρ!ωσιν χουν ν, δ(δουν ε-ς τ, τοιατα θ!ματα συμβουλ,ς kχι οP πρεσβHτεροι οRτε οP στενο' συγγενεKς κα' φ(λοι, Lλλ, =κεKνοι πο3 γνωρ(ζουν πρα πολλ, κα' χουν διθεσιν ν, ‡φελον.

68

69


ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το Ισοκρ τους σθησαν ννα πιστολα. Επ νματ του φρεται κα μα δκατη, !πευθυνομνη πρ"ς κ ποιον Διον$σιον, !λλ ο%δεμα !μφιβολα 'π ρχει, )τι * πιστολ+ α/τη ε0ναι νθος, γραμμνη πολλο3ς α45νας μετ6 τ"ν Ισοκρ τη. Ε0ναι πιθαντατα 8ργον το 7ου α45νος μ.Χ. κα !π" μερικο3ς φιλολγους !ποδδεται ε4ς τ"ν Θεοφ$λακτον Σιμοκ ττην. Ε0ναι λαν σ$ντομος –<ν σζεται >λκληρος– κα μ? δριμ$τητα ψγει τ"ν πρ"ς Aν !πευθ$νεται Διον$σιον, διτι 'περηφανε$εται δι6 τ" μεγ λο του !ξωμα κα λησμνησεν, )τι ε0ναι θνητςD το συνιστE δ? ν6 προφυλαχθF !π" τ+ν τ$χην, πο3 ε0ναι Gπιστη κα εHκολα δραπετε$ει. Α4 σωζμεναι ννα πιστολα !πευθ$νονται πρ"ς πσημα σ$γχρονα το ρJτορος πρσωπαD δ$ο !π" α%τ6ς !πευθ$νονται πρ"ς τ"ν βασιλα τFς Μακεδονας Φλιππον τ"ν ΒN, αO δ? 'πλοιποι : πρ"ς τ"ν τ$ραννον τ5ν Συρακουσ5ν Διον$σιον τ"ν πρεσβ$τερον, πρ"ς τ"ν στρατηγ"ν Φιλππου το ΒN Αντπατρον, πρ"ς τ"ν νεαρ"ν ττε δι δοχον το μακεδονικο θρνου Αλξανδρον, τ"ν μετπειτα μγαν, πρ"ς τ6 τκνα το τυρ ννου τ5ν Φερ5ν Ι σονος, πρ"ς τ"ν τ$ραννον τFς ν ΠντRω SΗρακλεας Τιμθεον, πρ"ς το3ς Gρχοντας τ5ν Μυτιληναων κα πρ"ς τ"ν βασιλα τFς Σπ ρτης Αρχδαμον. Απ" τ6ς πιστολ6ς α%τ6ς αO τρεUς, πρ"ς Διον$σιον, πρ"ς τ6 παιδι6 το Ι σονος κα πρ"ς Αρχδαμον δ?ν σζονται πλJρειςD τ5ν δ$ο πρτων λλεπει τ" τλος, ν5 τFς πρ"ς Αρχδαμον σζεται μνον τ" προομιον. Κατ6 χρονολογικ+ν σειρ6ν αO πιστολα 8χουν Wς κ τωθι: • ΔιονυσR ω (368 π.Χ.). • ΤοUς Ι σονος παισ (359 π.Χ.). 71


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — E¶I™TO§AI

• Αρχιδ μRω (356 π.Χ.). • ΤοUς Μυτιληναων Gρχουσι (350 π.Χ.). • ΤιμοθRω (346 π.Χ.). • ΦιλππRω (Ι) (344 π.Χ.). • Αλεξ νδρRω (342 π.Χ.). • Αντιπ τρRω (339 π.Χ.). • ΦιλππRω (ΙΙ) (338 π.Χ.). Αντικεμενον τ5ν πιστολ5ν το ρJτορος ε0ναι * πανελλJνιος 4δεολογα τουD δι6 τ+ν πραγμ τωσιν α%τFς !γωνζεται κα μ? τ6ς πιστολ6ς του. SΟ Ισοκρ της, πεπεισμνος )τι )λα τ6 δειν6 τFς SΕλλ δος φελονται ε4ς τ+ν πολιτικJν της δι σπασιν κα τ+ν κ τα$της διχνοιαν μ? συνπειαν το3ς !λληλοεξοντωτικο3ς πολμους, π μαν πεντηκονταεταν !γωνζεται δι6 τ+ν πραγμ τωσιν το 4δανικο του, τFς `νσεως τ5ν SΕλλJνων κα τFς ν συνεχεdα κστρατεας κατ6 τ5ν βαρβ ρων τFς Ασας, πρ"ς στερωσιν κα το Μικρασιατικο `λληνισμο, !λλ6 κα πρ"ς λ$σιν το δημογραφικο προβλJματος τFς κυρως SΕλλ δος κα !παλλαγ+ν τ5ν λαϊκ5ν τ ξεων !π" τ+ν πεναν. SΗ κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεα δ?ν ε0ναι, κατ6 τ"ν Ισοκρ τη, δ$σκολον γχερημα, )πως !πδειξεν * κ θοδος τ5ν Μυρων 'π" τ"ν Ξενοφ5ντα. Α/τη !πεκ λυψε τ+ν παραλυσαν το !χανος περσικο κρ τους, τ" >ποUον, παρ6 τ+ν μφ νισν του, !πετλει τ+ν ποχ+ν κενην τ"ν μγαν !σθενF. Τ+ν πανελλJνιαν 4δεολογαν του > Ισοκρ της διετ$πωσε δι6 πρτην φορ6ν ε4ς τ"ν Πανηγυρικν του (380 π.Χ.). ΕκεU κηρ$σσει τ+ν !ν γκην δημιουργας `ν"ς εbδους >μοσπονδιακο κρ τους δι6 τFς `νσεως τ5ν `λληνικ5ν πλεων-κρατ5ν 'π" τ+ν *γεσαν τ5ν Αθην5ν. Α πελπισθες 8πειτα !π" τ+ν πολιτικ+ν τFς πατρδος του, κατ6 τ+ν δευτραν !θηναϊκ+ν συμμαχαν ν6 πιτ$χη τ+ν cνωσιν τ5ν SΕλλJνων, στρφεται πλον kχι πρ"ς πλιν *γεμονδα, !λλ6 πρ"ς *γεμνας, 4σχυρ6ς προσωπικτητας το `λληνισμο. lΕτσι !πευθ$νεται πρ"ς τ"ν 4σχυρ"ν τ$ραννον τFς Θεσσαλας, τ"ν Ι σονα τ5ν Φερ5ν, !κολο$θως πρ"ς τ"ν 4σχυρ"ν τ$ραννον τ5ν Συρακουσ5ν, *γτην το `λληνισμο τFς Δ$σεως, Διον$σιον τ"ν πρεσβ$τερον, ν συνεχεdα πρ"ς τ"ν Αρχδαμον, τ"ν

Σπαρτι την βασιλα, υO"ν κα δι δοχον το Αγησιλ ου. Απ" τFς Φιλοκρατεου Ε4ρJνης (346 π.Χ.) στρφεται πλον >ριστικ5ς πρ"ς τ"ν δαιμνιον Μακεδνα Φλιππον τ"ν ΒN. Τ" 346 π.Χ. γρ φει τ"ν 'π" τ"ν ττλον Φλιππος λγον του, ε0δος !νοικτFς πιστολFς, Wς θ6 λγαμεν σJμερα, !πευθυνομνης πρ"ς τ"ν 4σχυρ"ν βασιλα τFς Μακεδονας, κα τ"ν καλεU ν6 `νση το3ς aΕλληνας κα ν6 *γηθF τFς κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεας. Πρ"ς τ"ν bδιον 4σχυρ"ν *γτην !πευθ$νει πρτην πιστολ+ν τ" 344 π.Χ. κα τ"ν καλεU ν6 συνεργασθF μ? τ6ς ΑθJνας δι6 τ+ν cνωσιν τ5ν SΕλλJνων. Τ" δραματικτερον τλος κεμενον το ρJτορος ε0ναι * Δευτρα πιστολ+ πο3 !πευθ$νει πρ"ς τ"ν Φλιππον, ε%θ3ς μετ6 τ+ν ν Χαιρωνεdα μ χην κα λγας *μρας πρ" το θαν του του (338 π.Χ.). Χωρς ο%δ? λξιν κολακεας κ μνει κα π λιν 8κκλησιν πρ"ς τ"ν νικητ+ν τFς πατρδος του κα πανσχυρον πλον *γεμνα, ν6 *γηθF *νωμνων τ5ν SΕλλJνων κατ6 τ5ν βαρβ ρων τFς Ασας. Ε0ναι συγκλονιστικ+ * τελευταα περοδος τFς δευτρας α%τFς πιστολFς το νενηκονταοκταετος Ισοκρ τους πρ"ς Φλιππον: Χ ριν δ χω τ γρα τατην μνην, τι προγαγεν ες τοτ μου τ"ν βον, $σθ ' ν(ος )ν διενοομην κα+ γρ φειν /πεχερουν ν τε τ πανηγυρικ κα+ τ πρ"ς σ0 πεμφθ(ντι, τατα νν τ1 μ0ν 2δη γιγνμενα δι1 τν σν /φορ πρ ξεων, τ1 δ /λπζω γενσεσθαι. ΑO bδιαι !ρετα πο3 διακρνουν το3ς λγους το Ισοκρ τους διακρνουν κα τ6ς πιστολ ς του: εHρυθμος, eρμονικ+ κα !πηκριβωμνη 8κφρασις, στερε6 !ρχιτεκτονικ+ δι ρθρωσις, πιτυχ+ς 8ξαρσις το κυρου κα καιρου νοJματος.1 1. Περ τ5ν πιστολ5ν το Ισοκρ τους βλ. 1) Π. Πετρδου, Επιστολα+ Ισοκρ τους, ΑθFναι 1937. 2) Βασιλεου Λαο$ρδα, 9Ο Ισοκρ της κα+ ; /ποχ του, ΑθFναι 1966. 3) Les idées politiques d’ Isocrate par G. Mathieu, Philippe et lettres à Philippe, à Alexandre et à Antipatros Paris. 1924.

72

73


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ¢IONY™ION

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

Aποδκτης τFς παρο$σης πιστολFς ε0ναι > Διον$σιος > πρεσβ$τερος, τ$ραννος τ5ν Συρακουσ5ν. {Ητο Συρακσιος, υO"ς το SΕρμοκρ τους.1 SΟ πατJρ του κατ6 μαν παρ δοσιν wτο cνα ε0δος !γωγι του. ΕγεννJθη τ" 430 κα !πθανε τ" 367 π.Χ. Απ" το 410 π.Χ. * πατρς του Συρακοσαι διεξFγον πλεμον πρ"ς το3ς Καρχηδονους. SΟ Διον$σιος διεκρθη ε4ς τ"ν πλεμον Wς !ξιωματικς. Λαν φιλδοξος κα !δστακτος ε4ς τ6ς πιδιξεις του κατηγρησε το3ς στρατηγο$ς, πο3 ε0χαν σταλF δι6 ν6 βοηθJσουν τ"ν Ακρ γαντα κατ6 τ5ν Καρχηδονων, Wς δωροδοκηθντας κα πτυχεν ε4ς τ+ν Εκκλησαν το δJμου τ+ν καθαρεσν των κα τ+ν !ν δειξιν α%το κα τινων Gλλων, το3ς >ποους τελικ5ς παρεμρισε, !νακηρυχθες μνος «στρατηγ"ς α>τοκρ τωρ». Απ" το 405 π.Χ. κατJργησε κα τυπικ5ς τ" δημοκρατικ"ν πολτευμα, κηρ$ξας τυραννδα, τ+ν >ποαν διετJρησε π 38 8τη μχρι το θαν του του, τ" 367. SΟ Διον$σιος !πκτησε μεγ λην δ$ναμιν. ΔιεξJγαγε, κατ6 διαλεμματα, τσσαρας πολμους κατ6 τ5ν Καρχηδονων κα πβαλε τ+ν !ρχJν του φ >λοκλJρου σχεδ"ν τFς Σικελας, κατλαβε τ6ς μεγ λας πλεις ΡJγιον κα Κρτωνα ε4ς Κ. Ιταλαν κα ξησφ λισε τ+ν κυριαρχαν τFς Α δριατικFς καταλαβ}ν πικαρους θσεις κα ε4ς τ+ν 8ναντι Ηπειρωτικ+ν !κτJν. Διθετε στλον σημαντικν, ναυπηγJσας, δι6 πρτην φορ ν, πεντJρεις (πλοUο μ? 5 σειρ6ς κωπ5ν), χρησιμοποησε δ? κα νον πολεμικ"ν )πλον, το3ς καταπλτας. 1. Περ το Διονυσου κα τFς )λης πολιτεας του βλ. Διοδρου Σικελιτου, 9Ιστ. Βιβλιοθ. Βιβλον ΙΓN κ.`ξ.

74

SΟ Διον$σιος ε0χε κυρως στρατιωτικ6ς Oκαντητας, !νπτυξε μεγ λην δραστηριτητα κα !νεδεχθη *γτης το μεγαλοελλαδικο `λληνισμο. SΩς κυβερνJτης )μως wτο σκληρ"ς κα !δστακτος, !ρεσκμενος ε4ς τ+ν κολακεαν, μ+ !νεχμενος `τραν γνμην, κατεχμενος !π" 8μμονον δυσπισταν. Εθερει τ"ν `αυτν του σπουδαUον ποιητJν. SΟ Διδωρος Σικελιτης2 !ναφρει )τι δρEμ του 'π" τ"ν ττλον <Εκτορος λτρα βραβε$θη ε4ς δραματικο3ς !γ5νας ν ΑθJναις. Τ"ν ποιητ+ν Φιλχορον, > >ποUος μ? παρρησαν 8κρινε ποιJματ του, διταξε κα τ"ν 8ρριψαν ε4ς λατομεUον, τ"ν δ? Πλ τωνα, φλον το γυναικαδλφου του Δωνος, > >ποUος wτο ε4ς τ+ν α%λJν του, λπζων ν6 τ"ν πεση δι6 τ+ν πραγμ τωσιν τFς 4δεδους πολιτεας, κατ ο%σαν παρδωκε ε4ς τ"ν Σπαρτι την Πλιν, > >ποUος τ"ν πλησεν ε4ς τ+ν Αbγιναν, )που !πεβιβ σθη, Wς δολον, τ"ν ξηγρασε δ? κα τ"ν !πηλευθρωσεν > ΚυρηναUος φιλσοφος Αννκερις. SΟ Ισοκρ της, παρ6 τ6ς !δυναμας α%τ6ς κα τ6 λαττματα το Διονυσου, βλπει ε4ς τ" πρσωπν του τ"ν 4σχυρ"ν *γτην το Δυτικο `λληνισμο, > >ποUος, 8στω κα δι6 τFς βας, xνωσε τ"ν `λληνισμ"ν τFς Δ$σεως κα κατεπολμησε το3ς πικινδ$νους ξ ΑφρικFς χθρο3ς το `λληνισμο Καρχηδονους. Απευθ$νεται λοιπ"ν > ρJτωρ πρ"ς α%τν, τ" 368, cνα 8τος πρ" το θαν του το τυρ ννου, κα τ"ν καλεU ν6 !ναλ βη τ+ν *γεσαν )λων τ5ν SΕλλJνων, ν6 σταματJση τ6ς διαμ χας τ5ν πλεων κα ν6 ργανση τ+ν κστρατεαν κατ6 τ5ν βαρβ ρων τFς Ασας. SΗ πρσκλησις α%τ+ το Ισοκρ τους πρ"ς τ"ν Διον$σιον θ6 μποροσε ν6 χαρακτηρισθF !φελJς. Διτι ε0ναι γνωστν, )τι > δυναμικ"ς α%τ"ς *γτης το Δυτικο `λληνισμο δ?ν θ6 μποροσε ποτ? ν6 !ναλ βη cνα τσο μεγ λο γχερημα ε4ς τ+ν 2. Διοδ. Σικελ. 8. !., ΙΒ, 74.

75


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

ΑνατολJν, τ+ν στιγμ+ν πο3 κα αO δυν μεις τ5ν Καρχηδονων δ?ν ε0χαν συντριβF κα * στυγν+ διοκησς του π τ5ν `λληνικ5ν πλεων τFς Σικελας κα Κ. Ιταλας δ?ν ε0χε ψυχικ5ς `νσει )λους το3ς κεU aΕλληνας. Αλλ > Ισοκρ της παραβλπει )λα α%τ6 κα παρασ$ρεται !π" τ+ν δυναμικτητα το Διονυσου, > >ποUος ε0χεν πιτ$χει τ+ν πολιτικ+ν cνωσιν το δυτικο `λληνισμο κα πεδωκε μ? πιμον+ν ν6 κκαθαρση το3ς λογαριασμο$ς του μ? το3ς Αφρικανο3ς χθρο$ς του, το3ς Καρχηδονους. SΗ Επιστολ+ το Ισοκρ τους δ?ν σζεται >λκληρη. Τ" σωζμενον τμFμα !ποτελεU μνον τ+ν ε4σαγωγJν. lΙσως μνον α%τ" τ" τμFμα δημοσευσεν > Ισοκρ της.3

3. Βλ. Βασιλεου Λαο$ρδα, 9Ο Ισοκρ της κα+ ; /ποχ του, ΑθFναι 1966, σελ. 86-87.

76


Επιστολα+ α?

ΔΙΟΝΥΣΙΩΙ

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ Ο ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ ΧΑΙΡΕΤΙΖΕΙ ΤΟΝ ΔΙΟΝΥΣΙΟΝ

1. Ε μ0ν νεEτερος Fν, ο>ν )ν /πιστολGν πεμπον, Hλλ α>τ"ς Iν σοι πλεσας /νταθα διελ(χθηνJ /πειδG δ ο> κατ1 τοKς α>τοKς χρνους  τε τLς ;λικας τLς /μLς καιρ"ς κα+ τν σν πραγμ των συμβ(βηκεν, Hλλ /γM μ0ν προαπερηκα, τ1 δ0 πρ ττεσθαι νν HκμGν εNληφεν, Oς οPν τ /στ+ν /κ τν παρντων, οQτω σοι πειρ σομαι δηλσαι περ+ α>τν. 2. ΟPδα μ0ν οRν τι τοSς συμβουλεειν /πιχειροσιν πολK διαφ(ρει μG δι1 γραμμ των ποιεSσθαι τGν συνουσαν Hλλ α>τοKς πλησι σαντας, ο> μνον τι περ+ τν α>τν πραγμ των TUον Iν τις παρMν πρ"ς παρντα φρ σειεν V δι /πιστολLς δηλEσειεν, ο>δ τι π ντες τοSς λεγομ(νοις μUλλον V τοSς γεγραμμ(νοις πιστεουσιν, κα+ τν μ0ν Oς εσηγημ των, τν δ Oς ποιημ των ποιονται τGν HκρασινJ 3. τι δ0 πρ"ς τοτοις /ν μ0ν ταSς συνουσαις, Vν HγνοηθWL τι τν λεγομ(νων V μG πιστευθWL, παρMν X τ"ν λγον διεξιMν Hμφοτ(ροις τοτοις /πμυνεν, /ν δ0 τοSς /πιστελλομ(νοις κα+ γεγραμμ(νοις, 2ν τι συμβWL τοιοτον, ο>κ στιν X διορθEσωνJ Hπντος γ1ρ το γρ ψαντος ρημα το

1. ~Αν μην νετερος, βεβαως δ?ν θ6 σο 8στελλα πιστολJν, !λλ γ} > bδιος θ6 8κανα τ" ταξδι ε4ς τ+ν Σικελαν κα θ6 συζητοσα μαζ σουD1 πειδ+ )μως * !κμ+ τFς *λικας μου κα * !κμ+ τ5ν 'ποθσεν σου δ?ν συμππτουν χρονικ5ς, !λλ γ} μ?ν 8χω κουρασθF πλον, ν5 τ6 4δικ6 σου πρ γματα ε'ρσκονται τρα ε4ς τ+ν !κμJν των, θ6 πιχειρJσω, )σον μπορ5 μ? τ+ν τωρινJν μου κατ στασιν, ν6 σο κθσω τ6ς σκψεις μου. 2. Γνωρζω βεβαως, )τι )σοι πιχειρον ν6 δδουν συμβουλ ς, μεγ λο συμφρον 8χουν ν6 μ+ πικοινωνον μ? πιστολ ς, !λλ6 ν6 8ρχωνται οO bδιοι ε4ς προσωπικ+ν πικοινωναν μ? κενους πο3 θλουν ν6 συμβουλε$σουνD κα τοτο, διτι kχι μνον ε%κολτερα α%τοπροσπως παρ6 μ?ν πιστολ+ν θ6 μποροσε ν6 κφρ ση κανες δι6 τ" bδιον ζJτημα τ6ς !πψεις του, !λλ6 κα διτι )λοι δδουν περισσοτραν πστιν ε4ς το3ς λγους παρ6 ε4ς τ6ς πιστολ6ς κα το3ς μ?ν λγους το3ς !κο$ουν Wς ε4σηγJσεις, ν5 τ6ς πιστολ6ς τ6ς !κο$ουν Wσ6ν ν6 πρκειται περ κ ποιων σκψεων. 3. Πλ+ν το$του )μως κατ6 τ+ν προφορικ+ν συζJτησιν, Gν κ τι παραλεψη κανες € δ?ν γνη πιστευτ"ν κ τι πο3 λγει, πειδ+ ε0ναι παρ}ν > συζητητ+ς σπε$δει κα ε4ς τ6ς δ$ο περιπτσεις κα θεραπε$ει τ" πρEγμαD ε4ς τ6ς πιστολ6ς )μως κα γενικ5ς ε4ς τ6 γραπτ , <ν συμβF κ τι ττοιο, δ?ν 'π ρχει κεUνος πο3 θ6 τ" διορθσηD διτι, )ταν κεUνος, πο3 τ6 8γραψε ε0ναι !πν, τ6 διαβιβαζμενα μ? τ+ν πιστολ+ν στερονται 1. Τ" 368 π.Χ., πο3 στ λη * πιστολJ, > Ισοκρ της ε0ναι 68 τ5ν κα τ" ταξδι του ε4ς τ+ν Σικελαν δ?ν wτο τσον εHκολον δι cνα *λικιωμνον πλον Gνθρωπον.

78

79


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ¢IONY™ION

βοηθσοντς /στιν. Ο> μGν Hλλ /πειδG σK μ(λλεις α>τν σεσθαι κριτς, πολλ1ς /λπδας χω φανσεσθαι λ(γοντας ;μUς τι τν δεντωνJ ;γομαι γ1ρ Zπ σας Hφ(ντα <σε> τ1ς δυσχερεας τ1ς προειρημ(νας α>ταSς ταSς πρ ξεσιν προσ(ξειν τ"ν νον. 4. Κατοι τιν0ς 2δη με τν σο+ πλησιασ ντων /κφοβεSν /πεχερησαν, λ(γοντες $ς σK τοKς μ0ν κολακεοντας τιμUς, τν δ0 συμβουλευντων καταφρονεSς. ΕγM δ ε μ0ν Hπεδεχμην τοKς λγους τοτους /κενων, πολλGν )ν ;συχαν ε^χονJ νν δ ο>δε+ς Iν με πεσειεν Oς οPν τ /στ+ν τοσοτον κα+ τWL γνEμWη κα+ ταSς πρ ξεσιν διενεγκεSν, )ν μ τις τν μ0ν μαθητς, τν δ Hκροατς, τν δ ε_ρετGς γ(νηται, κα+ πανταχθεν προσαγ γηται κα+ συλλ(ξηται, δι `ν οPν τ /στ+ν HσκLσαι τGν α_το δι νοιαν. 5. Επρθην μ0ν οRν /πιστ(λλειν σοι δι1 τατα. Λ(γειν δ0 μ(λλω περ+ μεγ λων πραγμ των κα+ περ+ `ν ο>δεν+ τν ζEντων Hκοσαι μUλλον V σο+ προσκει. Κα+ μG νμιζ( με προθμως οQτω σε παρακαλεSν, bνα γ(νWη συγγρ μματος HκροατςJ ο> γ1ρ οcτ /γM τυγχ νω φιλοτμως διακεμενος πρ"ς τ1ς /πιδεξεις οcτε σK λανθ νεις ;μUς 2δη πλρης dν τν τοιοτων.6.Πρ"ς δ0 τοτοις κHκεSνο πUσι φανερ"ν, τι τοSς μ0ν /πιδεξεως δεομ(νοις αe πανηγρεις Zρμττουσιν, - /κεS γ1ρ Iν τις /ν πλεστοις τGν α_το δναμιν διασπερειεν, - τοSς δ0 διαπρ ξασθα τι βουλομ(νοις πρ"ς τοτον διαλεκτ(ον

κενου > >ποUος θ6 τ6 βοηθJση. Αλλ )μως, πειδ+ πρκειται σ3 ν6 ε0σαι > κριτJς, 8χω πολλ6ς λπδας, )τι θ6 διαπιστσης π}ς λγω κ τι σοβαρν, !π" κεUνα πο3 πρπειD διτι νομζω )τι σ$, !φο παραμερσης τ6ς !νωτρω δυσχερεας, θ6 στρψης τ+ν προσοχJν σου ε4ς τ6 bδια τ6 πρ γματα. 4. Μερικο, ε0ναι !λJθεια, !π" κενους πο3 δη σ? πλησασαν, πεχερησαν ν6 μ? φοβσουν, διτι μο 8λεγαν, )τι σ3 τιμEς κενους πο3 σ? κολακε$ουν κα περιφρονεUς κενους πο3 σ? συμβουλε$ουν.2 Εγ} λοιπν, <ν δεχμην το3ς λγους των α%το$ς, θ6 8μενα πολ3 xσυχοςD τρα )μως κανες δ?ν μπορεU ν6 μ? πεση, )τι ε0ναι δυνατ"ν ν6 διακριθF κανες τσον πολ3 κα ε4ς τ+ν σκψιν κα ε4ς τ6ς πρ ξεις του, 6ν δ?ν γνη Gλλων μαθητJς, Gλλων !κροατJς, Gλλα ν6 πινοJση κα <ν δ?ν ρευνJση ν6 μαζψη !π" παντο κεUνα, μ? τ6 >ποUα ε0ναι δυνατ"ν ν6 !σκJση τ+ν δι νοι ν του. Α π" α%τ6ς τ6ς σκψεις λοιπ"ν παρεκινJθην ν6 σο γρ ψω τ+ν παροσαν πιστολJν. 5. Πρκειται δ? ν6 σο >μιλJσω δι6 μεγ λα ζητJματα, τ6 >ποUα δ?ν eρμζει ν6 τ6 !κο$ση κανες Gλλος περισστερον !π" σ. Κα μ+ νομζης, )τι γ} σ? παρακαλ5 τσον πολ$, δι6 ν6 γνης !κροατ+ς μιEς συγγραφFςD Gλλως τε οHτ γ} συμβανει ν6 8χω ζFλον πρ"ς το3ς πιδεικτικο3ς λγους οHτε μο διαφε$γει τ+ν προσοχJν, )τι σ3 δη ε0σαι χορτEτος !π" ττοιους λγους. 6. Κοντ6 δ? ε4ς α%τ6 ε0ναι φανερ"ν ε4ς )λους κα τοτο, )τι, ε4ς κενους πο3 8χουν !ν γκην πιδεξεως, eρμζουν αO πανηγυρικα συγκεντρσεις, διτι κεU μπορεU κανες ν6 πιδεξη ε4ς μεγ λα πλJθη τ6ς πνευματικ ς του OκαντηταςD ε4ς κενους π λιν, πο3 θλουν ν6 πιτ$χουν κ τι, eρμζει ν6 συζητJ2. Ποους ρ γε ννοεU > Ισοκρ της; SΟ Πλ των ε0χεν πιχειρJσει 20 χρνια προηγουμνως (388 π.Χ.) τ" ταξδι του ε4ς τ+ν Σικελαν κοντ6 ε4ς τ"ν τ$ραννον κα ε0χε κατ6 τρπον πολ3 πικρ"ν διαπιστσει, )τι > Διον$σιος wτο πολ3 καχ$ποπτος ε4ς τ6ς συμβουλ6ς το φιλοσφου.

80

81


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ¢IONY™ION

στις τ χιστα μ(λλει τ1ς πρ ξεις /πιτελεSν τ ς _π" το λγου δηλωθεσας. 7. Ε μ0ν οRν μιU τινι τν πλεων εσηγομην, πρ"ς τοKς /κενης προεσττας τοKς λγους )ν /ποιομηνJ /πειδG δ _π0ρ τLς τν 9Ελλνων σωτηρας παρεσκεασμαι συμβουλεειν, πρ"ς τν )ν δικαιτερον διαλεχθεην V πρ"ς τ"ν πρωτεοντα το γ(νους κα+ μεγστην χοντα δναμιν; 8. Κα+ μGν ο>δ Hκαρως φανησμεθα μεμνημ(νοι περ+ τοτων. <Οτε μ0ν γ1ρ Λακεδαιμνιοι τGν HρχGν ε^χον, ο> T διον Fν /πιμεληθLνα σοι τν περ+ τ"ν τπον τ"ν ;μ(τερον, ο>δ0 τοτοις /ναντα πρ ττειν gμα κα+ Καρχηδονοις πολεμεSνJ /πειδG δ0 Λακεδαιμνιοι μ0ν οQτω πρ ττουσιν $στ HγαπUν Vν τGν χEραν τGν α_τν χωσιν, ; δ ;μετ(ρα πλις ;δ(ως )ν α_τν σοι παρ σχοι συναγωνιζομ(νην εN τι πρ ττοις _π0ρ τLς 9Ελλ δος Hγαθν, πς )ν παραπ(σοι καλλων καιρ"ς το νν σοι παρντος ; 9.Κα+ μG θαυμ σWης,ε μτε δημηγορν μτε στρατηγν μτ Iλλως δυν στης dν οQτως /μβριθ0ς αNρομαι πρUγμα κα+ δυοSν /πιχειρ τοSν μεγστοιν, _π(ρ τε τLς 9Ελλ δος λ(γειν κα+ σο+ συμβουλεειν.

σουν μ? κεUνον πο3 πρκειται τ" ταχ$τερον ν6 κτελση τ6ς πρ ξεις, τ6ς >ποας !νπτυξε ε4ς τ"ν λγον του. 7. ~Αν λοιπ"ν * ε4σJγησς μου !φοροσε ε4ς μαν οOανδJποτε `λληνικ+ν πλιν, πρ"ς το3ς Gρχοντας τFς πλεως κενης θ6 !πη$θυνα τ"ν λγον μουD πειδ+ )μως ε0μαι παρεσκευασμνος ν6 συμβουλε$ω δι6 τ+ν σωτηραν )λων τ5ν SΕλλJνων, μ? ποUον Gλλον θ6 wτο ρθτερον ν6 συζητJσω, <ν kχι μ κεUνον πο3 ε0ναι > πρ5τος το `λληνικο 8θνους κα 8χει τ+ν μεγαλυτραν δ$ναμιν;3 8. lΕπ πλον θ6 καταδειχθF, )τι λαν πικαρως κ μνω ε4ς σ? λγον περ το θματος το$του. Κα πρ γματι : )ταν τ+ν ξουσαν ε0χαν οO Λακεδαιμνιοι,4 δ?ν wτο εHκολον ε4ς σ? ν6 φροντσης δι6 τ6 ζητJματα τFς χρας μας, οHτε σο wτο δυνατ"ν ν6 νεργFς !ντθετα πρ"ς το3ς Λακεδαιμονους κα συγχρνως ν6 διεξ γης πλεμον μ? το3ς ΚαρχηδονουςD 5 τρα )μως, πο3 οO μ?ν Λακεδαιμνιοι ε0ναι ε4ς τοια$την κατ στασιν, ƒστε ν6 μνουν ε%χαριστημνοι, <ν 8χουν λευθραν τ+ν χραν των,6 * δ? πατρς μου ε%χαρστως θ6 σο παρεUχε βοJθειαν, <ν 8πραττες κ τι καλ"ν δι6 τ+ν SΕλλ δα, π5ς θ6 wτο δυνατ"ν ν6 σο παρουσιασθF Wραιοτρα ε%καιρα !π" τ+ν παροσαν ; 9. Κα, παρακαλ5, μ+ σο φανF παρ ξενον, <ν γ, χωρς ν6 ε0μαι οHτε πολιτικ"ς οHτε στρατηγ"ς οHτε ν6 8χω κ ποιαν Gλλην ξουσαν, παρνω ν6 σηκσω τ+ν ε%θ$νην `ν"ς τσον σοβαρο ζητJματος, δηλαδ+ ν6 σο >μιλJσω κα ν6 σο δσω 3. Δ?ν πρκειται περ κολακεας το Ισοκρ τους πρ"ς τ"ν Διον$σιον. lΟντως κατ6 τ+ν ποχ+ν α%τ+ν > τ$ραννος τ5ν Συρακουσ5ν νεφανζετο Wς > πρ5τος ε4ς δ$ναμιν. 4. ΟO Λακεδαιμνιοι ε0χαν τ+ν *γεμοναν τFς SΕλλ δος !π" το 404 π.Χ. μχρι το 378 π.Χ., >πτε κα συνεκροτJθη * ΒN Αθηναϊκ+ Συμμαχα  SΗγεμονα. 5. Βλ. Ε4σαγωγJν. 6. SΗ Σπ ρτη μετ6 τ+ν μ χην ε4ς τ6 Λεκτρα (371 π.Χ.) διατρχει * 4δα κνδυνον !π" τ6ς ε4σβολ6ς το Επαμειννδα ε4ς Πελοπννησον.

82

83


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ¢IONY™ION

ΕγM γ1ρ το μ0ν πρ ττειν τι τν κοινν ε>θKς /ξ(στην, –δι gς δ0 προφ σεις πολK )ν ργον εNη μοι λ(γειν–, τLς δ0 παιδεσεως τLς τν μ0ν μικρν καταφρονοσης, τν δ0 μεγ λων /φικνεSσθαι πειρωμ(νης ο>κ Iν φανεην Iμοιρος γεγενημ(νος. 10. <Ωστ ο>δ0ν Iτοπον, εN τι τν συμφερντων δεSν )ν μUλλον δυνηθεην τν εκWL μ0ν πολιτευομ(νων, μεγ λην δ0 δξαν εληφτων. ΔηλEσομεν δ ο>κ ες Hναβολ ς, εN τινος Iξιοι τυγχ νομεν hντες, Hλλ /κ τν Tηθσεσθαι μελλντων....

συμβουλ6ς 'π?ρ τFς SΕλλ δος. Διτι γ} στ θην μακρ6ν !π" τ+ν διοκησιν τFς πλεως δι6 λγους, το3ς >ποους θ6 wτο πολ3 κουραστικ"ν ν6 !ναφρω,7 δ?ν ε0ναι δυνατ"ν )μως (<ν κανες προσξη), ν6 δειχθ5 )τι ε0μαι Gμοιρος τFς παιδεας κενης, * >ποα περιφρονεU τ6 μικρ6 κα προσπαθεU ν6 φθ ση τ6 μεγ λα. 10. aΩστε δ?ν ε0ναι παρ δοξον καθλου, )τι μπορ5 ν6 4δ5 κ τι συμφρον καλ$τερα !π" κενους, πο$, ε4κ„F κα Wς 8τυχε, πολιτε$ονται κα 8χουν !ποκτJσει μεγ λην φJμην. Κα, <ν συμβανη ν6 8χω κ ποιαν !ξαν, θ6 τ" δεξω kχι μ? !ναβολ ς, !λλ6 μ? α%τ , τ6 >ποUα πρκειται ν6 σο ε4π5....

7. Διτι ε0χε λαν !σθενικ+ν φων+ν κα κ ποιαν κοινωνικ+ν δειλαν.

84

85


I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

A! ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΝ

Τ+ν πικοινωναν μ? τ"ν Φλιππον ΒN, τ"ν νον δυναμικ"ν *γτην το Μακεδονικο `λληνισμο ρχισε > Ισοκρ της τ" 346 π.Χ. μ? τ+ν σ$ναψιν τFς Φιλοκρατεου ε4ρJνης. Ττε > ρJτωρ κυκλοφρησε ν εbδει !νοικτFς πιστολFς τ"ν 'π" τ"ν ττλον Φλιππος λγον του. SΟ δυναμικ"ς ο‡τος *γτης πρβαλε πλον Wς μορφ+ κυριαρχικ+ κα προσδιοριστικ+ τFς μορας το `λληνισμο. SΟ Ι σων τ5ν Φερ5ν, > Διον$σιος τ5ν Συρακουσ5ν, > Αρχδαμος τFς Σπ ρτης, ε4ς το3ς >ποους > ρJτωρ ε0χεν λπσει δι6 τ+ν πραγμ τωσιν τFς πανελληνου 4δεολογας του, δι6 τ+ν cνωσιν τ5ν SΕλλJνων κα τ+ν κστρατεαν κατ6 τ5ν Περσ5ν, δ?ν Oκανοποησαν τ6ς λπδας του. Τρα πλον στρφεται πρ"ς τ"ν ΦλιππονD κα * πικοινωνα μαζ του θ6 ξακολουθJση μχρι το θαν του το ρJτορος. SΟ Φλιππος ΒN, υO"ς το βασιλως Αμ$ντα το ΒN, ε0χε κρατηθF π τριεταν )μηρος ε4ς τ6ς ΘJβας. ΕκεU γνρισε κα τ+ν ναν στρατιωτικ+ν τακτικ+ν τ5ν Θηβαων στρατηγ5ν Επαμειννδα κα Πελοπδα, !λλ6 κα τ6ς !δυναμας τ5ν πλεωνκρατ5ν το νοτου `λληνισμο. Μλις !νFλθεν ε4ς τ"ν θρνον, 8δειξε τ+ν δυναμικτητ τουD συντριψε τ+ν σωτερικ+ν !ντδρασιν κα μ? !συνJθη ταχ$τητα ρχισε ν6 πραγματοποιF τ" πργραμμ του, ν6 !παλλ ξη τ" μακεδονικ"ν κρ τος !π" τ6ς ξνας πιρρο ς, πολιτικ6ς κα ο4κονομικ ς, ν6 τ" 4σχυροποιJση ο4κονομικ5ς κα στρατιωτικ5ς. Κα τ" πργραμμα α%τ" φαρμζει μ? πιτυχεUς στρατιωτικ6ς κα διπλωματικ6ς νεργεας. Τρα μλις χρνια μετ6 τ+ν Gνοδν του ε4ς τ"ν θρνον wλθεν ε4ς σ$γκρουσιν μ? τ6ς ΑθJνας δι6 τ+ν Αμφπολιν, τ+ν μεγ λης στρα-

τηγικFς κα ο4κονομικFς σημασας πλιν ε4ς τ6ς κβολ6ς το Στρυμνος. Τ" 356 κατλαβε τ+ν Π$δναν κα τ+ν Ποτεδαιαν, τ" 353 τ+ν Μεθνην π τFς ΧαλκιδικFς. Τ+ν Θρ κην μχρι το SΕλλησπντου 8θεσεν 'π" τ+ν πιρροJν του, γκαθιστ5ν φιλικο3ς *γεμνας. ΤακτοποιεU τ+ν lΗπειρον, καταβ λλει το3ς Παονας κα το3ς Ιλλυριο$ς. ΑO μφ$λιοι 8ριδες ε4ς τ+ν Θεσσαλαν το δδουν ε%καιραν πεμβ σεως κα γνεται > ρυθμιστ+ς τ5ν θεσσαλικ5ν πραγμ των. Κα κατπιν > SΙερ"ς πλεμος (355-348 π.Χ.) προκαλεU τ+ν νεργοτραν πμβασν του ε4ς τ6 πρ γματα τFς νοτου SΕλλ δος. Τ" 347 'ποκ$πτει τ" τελευταUον χυρ"ν ε4ς τ+ν ΧαλκιδικJν, * lΟλυνθος. SΗ σκληρ6 πολιτικ+ το Δημοσθνους, *γτου το !ντιμακεδονικο κμματος τ5ν Αθην5ν, ε0χεν !ποτ$χει. Δεκαετ+ς πλεμος, πραγματικ"ς € διπλωματικς, ε0χε κουρ σει το3ς Αθηναους. lΕτσι 'πεγρ φη * Φιλοκρ τειος ε4ρJνη τ" 346 π.Χ., * >ποα καθιρωνε τ" Status quo. Τ+ν ε4ρJνην > Ισοκρ της, !ντιθτως πρ"ς τ"ν Δημοσθνη, θερησεν ε%λογαν κα κυκλοφορεU τ"ν λγον του Φλιππος, )που καλεU τ"ν δυναμικ"ν *γτην το Βορεου `λληνισμο kχι ν6 'ποδουλση, !λλ6 ν6 `νση τ6ς `λληνικ6ς πλεις-κρ τη ε4ς μαν ο/τως ε4πεUν >μοσπονδαν 'π" τ+ν *γεσαν του κα ν6 κστρατε$ση κατ6 τ5ν Περσ5ν. lΕκτοτε, συνεχζει τ+ν πικοινωναν του μ? τ+ν α%λ+ν τFς Μακεδονας δι πιστολ5ν, !π" τ6ς >ποας σζονται δ$ο πρ"ς Φλιππον, μα πρ"ς τ"ν στρατηγ"ν κα διπλωματικ"ν !πεσταλμνον το Φιλππου Αντπατρον κα `τρα πρ"ς τ"ν νεαρ"ν δι δοχον Αλξανδρον. SΗ παλαιοτρα πρ"ς Φλιππον ε0ναι * παροσα. Εγρ φη κα στ λη μετ6 τ+ν Gνοιξιν το 344 π.Χ., διτι !ναφρεται ε4ς τ"ν τραυματισμ"ν το Φιλππου ε4ς τ+ν δεξι6ν †μοπλ την, γενμενον κατ6 τ+ν κστρατεαν κατ6 το βασιλως τ5ν Ιλλυρι5ν Πλευρου τ+ν Gνοιξιν το 344. ΑO Α θFναι ξακολουθον ν6 Gγουν ε4ρJνην πρ"ς τ"ν Φλιππον κα > Ισοκρ της το τονζει

86

87

Εσαγωγικν σημεωμα


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

ε4ς τ+ν πιστολ+ν α%τJν, )τι μπορεU ν6 συνεννοηθF μ? το3ς Αθηναους, δι6 ν6 βοηθJσουν ε4ς τ"ν κατ6 τ5ν Περσ5ν πλεμον. Αφορμ+ν δι6 τ+ν !ποστολ+ν τFς πιστολFς φανεται ν6 λαμβ νη > ρJτωρ !π" τ+ν κυκλοφορJσασαν εbδησιν περ το τραυματισμο το Φιλππου. Το συνιστE λοιπ"ν ν6 μ+ κθτη τ"ν `αυτν του ε4ς κνδυνον. SΟ !ρχηγ"ς το στρατο δ?ν πρπει ν6 διακινδυνε$η προσωπικ5ς. lΑλλο ε0ναι > !ρχηγ"ς κα Gλλο > στρατιτης. Α πλεια το !ρχηγο 8χει γενικωτρας λεθρας δι6 τ" κρ τος συνεπεας. Παρ δειγμα > Κρος πο3 !περσκεπτα ξετθη ε4ς τ"ν κνδυνον κα φονε$θη ε4ς τ6 Κο$ναξα. SΟ Ξρξης, !ντιθτως, πο3 δ?ν ξετθη προσωπικ5ς ε4ς κνδυνον κατ6 τ+ν κστρατεαν του ε4ς τ+ν SΕλλ δα, διεσθη, στερωσε τ+ν ξουσαν του κα τ" περσικ"ν κρ τος ξακολουθεU ν6 !ποτελF μγαν κνδυνον δι6 τ"ν `λληνισμν. Εν συνεχεdα > Ισοκρ της προτρπει τ"ν Φλιππον ν6 ξασφαλση τ+ν φιλαν κα συμμαχαν τ5ν Αθην5ν, τFς πλεως, * >ποα κα δ$ναμιν 8χει κα τ+ν SΕλλ δα >λκληρον 8χει ε%εργετJσει. Ιδιαιτρως το φιστE τ+ν προσοχ+ν ν6 μ+ δδη πστιν ε4ς το3ς διαβολεUς, οO >ποUοι προσπαθον ν6 δηλητηρι σουν τ6ς !γαθ6ς σχσεις πο3 'π ρχουν πλον μεταξ3 α%το κα τFς πλεως. SΗ ξασφ λισις τFς !θηναϊκFς φιλας κα συμμαχας θ6 το πιτρψη ν6 `νση το3ς aΕλληνας κα ν6 πραγματοποιJση τ+ν κατ6 τ5ν Περσ5ν κστρατεαν. Ε0ναι πολ3 χαρακτηριστικ+ * κατακλες το σωζομνου τμJματος τFς πιστολFς: Ε^ναι OραSον πρUγμα, λ(γει X Ισοκρ της, τGν βασιλεαν κα+ τGν ε>δαιμοναν ποK χεις τEρα ν1 τ1ς παραδEσης πρ"ς φλαξιν ες τGν Hγ πην τν 9Ελλνων.

88


Eπιστολα β?

A! ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΝ

ΦΙΛΙΠΠΩΙ A? 1. Ο^δα μ0ν τι π ντες εEθασιν πλεω χ ριν χειν τοSς /παινοσιν V τοSς συμβουλεουσιν, Iλλως τε κ)ν μG κελευσθε+ς /πιχειρWL τις τοτο ποιεSν. ΕγM δ ε μ0ν μG κα+ πρτερον /τγχανον σοι παρWηνεκMς μετ1 πολλLς ε>νοας /ξ `ν /δκεις μοι τ1 πρ(ποντα μ λιστ )ν σαυτ πρ ττειν, Nσως ο>δ )ν νν /πεχερουν Hποφανεσθαι περ+ τν σο+ συμβεβηκτωνJ 2. /πειδG δ0 προειλμην φροντζειν τν σν πραγμ των κα+ τLς πλεως kνεκα τLς /μαυτο κα+ τν Iλλων 9Ελλνων, ασχυνθεην )ν, ε περ+ μ0ν τν lττον Hναγκαων φαινομην σοι συμβεβουλευκEς, _π0ρ δ0 τν μUλλον κατεπειγντων μηδ(να λγον ποιομην, κα+ τατ εδMς /κεSνα μ0ν _π(ρ δξης hντα, τατα δ _π0ρ τLς σωτηρας, lς mλιγωρεSν gπασιν δοξας τοSς Hκοσασιν τ1ς περ+ σο Tηθεσας βλασφημας. 3. Ο>δε+ς γ1ρ στιν στις ο> κατ(γνω προπετ(στερν σε διακινδυνεειν V βασιλικEτερον κα+ μUλλν σοι μ(λειν τν περ+ τGν Hνδρεαν /πανων V τν λων πραγμ των. nΕστιν δ Xμοως ασχρ"ν περιστ ντων τε τν πολεμων μG διαφ(ροντα γεν(σθαι τν Iλλων, μηδεμιUς τε συμπεσοσης Hν γκης α_τ"ν /μβαλεSν ες τοιοτους Hγνας, /ν οPς

1. Γνωρζω βεβαως )τι )λοι συνηθζουν ν6 ε%γνωμονον περισστερον κενους οO >ποUοι το3ς παινον, παρ6 κενους οO >ποUοι το3ς συμβουλε$ουν, )ταν μ λιστα πιχειρF κανες ν6 πρ ττη τοτο, ν6 παρχη δηλαδ+ συμβουλ ς, !πρσκλητος. Εγ} συνεπ5ς, 6ν δ?ν συνβαινε ν6 σ? 8χω κα προηγουμνως προτρψει μ? πολλ+ν φιλικ+ν δι θεσιν πρ"ς )σα πστευα, )τι κατ ξοχ+ν eρμζουν ε4ς σ? ν6 τ6 πρ ττης, πιθαν5ς οHτε τρα θ6 πιχειροσα ν6 λγω τ+ν γνμην μου δι )σα σο 8χουν συμβF. 2. Αφο )μως 8θεσα Wς σκοπ"ν ν6 φροντζω δι6 τ6ς 4δικ ς σου 'ποθσεις πρ"ς χ ριν κα τFς 4δικFς μου πλεως κα τ5ν Gλλων SΕλλJνων,1 θ6 8νιωθα ντροπ+ν ν6 φανωμαι, )τι δι6 μ?ν τ6 λιγτερον !ναγκαUα σ? 8χω συμβουλε$σει, δι κεUνα δ? πο3 ε0ναι κατεπεγοντα ν6 μ+ κ μνω καθλου λγον, κα μ λιστα ν5 γνωρζω, )τι κεUνα μ?ν 8χουν Wς στχον τ+ν δξαν σου, ν5 α%τ6 ε0ναι δι6 τ+ν σωτηραν σου, δι6 τ+ν >ποαν ε4ς )λους, )σοι κουσαν τ6ς κακ6ς διαδσεις πο3 κυκλοφρησαν δι6 τ+ν ζω+ν σου, 8δωσες τ+ν ντ$πωσιν )τι δ?ν φροντζεις.2 3. Διτι δ?ν 'π ρχει κανες, πο3 ν6 μ+ κατελγισεν ε4ς β ρος σου τ" )τι ρπτεσαι ε4ς το3ς κινδ$νους μ? !περισκεψαν περισσοτραν, παρ )σην eρμζει ε4ς το3ς βασιλεUς κα )τι νδιαφρεσαι περισστερον δι6 τ6 γκμια τFς !νδρεας σου, παρ6 δι6 τ+ν )λην πολιτικ+ν κατ στασιν πο3 ξαρτEται !π" τ+ν ζωJν σου. Εξ bσου )μως ε0ναι Gσχημον πρEγμα, κα )ταν σ? περικυκλνουν οO χθρο, ν6 μ+ !ναδειχθFς !ντερος τ5ν Gλλων, κα )ταν δ? σ? πιζη μα !ν γκη, ν6 ρπτης τ"ν `αυτν σου ε4ς τοι1. Ε4ς τ"ν Φλιππον > Ισοκρ της στηρζει τ6ς λπδας του, δι6 ν6 `νση το3ς aΕλληνας κα ν6 κστρατε$ση κατ6 τ5ν Περσ5ν. 2. Βλ. ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν.

90

91


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

κατορθEσας μ0ν ο>δ0ν )ν Fσθα μ(γα διαπεπραγμ(νος τελευτσας δ0 τ"ν βον gπασαν )ν τGν _π ρχουσαν ε>δαιμοναν συνανεSλες. 4. ΧρG δ0 μG καλ1ς Hπ σας _πολαμβ νειν τ1ς /ν τοSς πολ(μοις τελευτ1ς Hλλ1 τ1ς μ0ν _π0ρ τLς πατρδος κα+ τν γον(ων κα+ τν παδων /πανων Hξας, τ1ς δ0 τατ τε π ντα βλαπτοσας κα+ τ1ς πρ ξεις τ1ς πρτερον κατωρθωμ(νας καταρρυπαινοσας ασχρ1ς νομζειν κα+ φεγειν Oς ατας πολλLς Hδοξας γιγνομ(νας. 5. 9Ηγομαι δ( σοι συμφ(ρειν μιμεSσθαι τ1ς πλεις, ν τρπον διοικοσιν τ1 περ+ τοKς πολ(μους. <Απασαι γ1ρ, ταν στρατπεδον /κπ(μπωσιν, εEθασι τ" κοιν"ν κα+ τ" βουλευσμενον _π0ρ τν /νεστEτων ες Hσφ λειαν καθιστ ναιJ δι" δG συμβανει μG μιUς Hτυχας συμπεσοσης HνWηρLσθαι κα+ τGν δναμιν α>τν, Hλλ1 πολλ1ς _ποφ(ρειν δνασθαι συμφορ1ς κα+ π λιν α_τ1ς /κ τοτων Hναλαμβ νειν. 6. qΟ κα+ σ0 δεS σκοπεSν, κα+ μηδ0ν μεSζον Hγαθ"ν τLς σωτηρας _πολαμβ νειν, bνα κα+ τ1ς νκας τ1ς συμβαινοσας κατ1 τρπον διοικWLς [κα+ τ1ς σωτηρας τ1ς συμπιπτοσας /πανορθον δνWη]. nΙδοις δ )ν κα+ Λακεδαιμονους περ+ τLς τν βασιλ(ων σωτηρας πολλGν /πιμ(λειαν ποιουμ(νους κα+ τοKς /νδοξοτ τους τν πολιτν φλακας α>τν καθιστ ντας, οPς αNσχιν /στιν /κενους τελευτσαντας περιιδεSν V τ1ς Hσπδας HποβαλεSν.

ο$τους !γ5νας, ε4ς το3ς >ποους, ν περιπτσει μ?ν πιτυχας, τποτε μεγ λο δ?ν θ6 κατρθωνες, ν περιπτσει δ? !πωλεας τFς ζωFς σου, μαζ μ? α%τ+ν θ6 κατστρεφες )λην τ+ν 'π ρχουσαν ε%δαιμοναν. 4. Πρπει λοιπ"ν ν6 μ+ θεωρFς, )τι κ θε θ νατος ε4ς κ θε πλεμον ε0ναι θ νατος 8νδοξος, !λλ )τι > μ?ν 'π?ρ τFς πατρδος κα τ5ν γονων κα τ5ν τκνων θ νατος ε0ναι Gξιος πανων, ν5 τ"ν θ νατον, πο3 βλ πτει )λα α%τ6 κα !μαυρνει τ6 προηγο$μενα πολεμικ6 κατορθματα, πρπει ν6 τ"ν θεωρFς kχι WραUον κα ν6 τ"ν !ποφε$γης, διτι ε0ναι αbτιος πολλFς !δοξας. 5. lΕχω δ? τ+ν γνμην, )τι συμφρον σου ε0ναι ν6 μιμFσαι τ"ν τρπον, κατ6 τ"ν >ποUον αO δημοκρατικα πλεις !σκον τ+ν διοκησιν το πολμου.3 aΟλαι δηλαδ+ αO πλεις α%τα, )ταν διεξ γουν πλεμον, συνηθζουν ν6 λαμβ νουν μτρα !σφαλεας δι6 τ6ς !ρχ6ς κα δι κενους οO >ποUοι θ6 σκπτωνται κα θ6 λαμβ νουν !ποφ σεις δι6 τ+ν !ντιμετπισιν τFς πολεμικFς καταστ σεως. Δι α%τ" !κριβ5ς συμβανει ν6 μ+ καταστρφεται * δ$ναμς των, )ταν !τυχJσουν ε4ς cνα πλεμον, !λλ6 μπορον ν6 !ντιμετωπζουν πολλ6ς συμφορ6ς κα ν6 πανρχωνται ε4ς τ+ν πρ τ5ν συμφορ5ν α%τ5ν κατ στασν των. 6. Α%τ" !κριβ5ς πρπει κα σ3 ν6 8χης 'π kψιν κα ν6 μ+ θεωρFς καννα !γαθ"ν !ντερον τFς σωτηρας τFς ζωFς σου, δι6 ν6 μπορFς ν6 κμεταλλε$εσαι, )πως πρπει, κα τ6ς `κ στοτε νκας. ΜπορεUς πσης ν6 4δFς, )τι κα οO Λακεδαιμνιοι καταβ λλουν μεγ λην φροντδα δι6 τ+ν σωτηραν τ5ν βασιλων των κα θτουν Wς φρουρ6ν α%τ5ν το3ς νδοξοτρους !π" το3ς πολτας, οO >ποUοι θεωρον μεγαλυτραν ντροπ+ν ν6 !φJσουν κενους ν6 φονευθον, παρ6 ν6 γνουν ριψ σπιδες.4 3. ΟO Gρχοντες γενικ5ς ε4ς τ6ς !ρχ. ΑθJνας κα οO βουλευτα δ?ν στρατε$οντο. 4. ΟO ριψ σπιδες (τρσαντες) ε4ς τ+ν Σπ ρτην ζοσαν –)σοι ζοσαν– ε4ς 4σοβαν καταισχ$νην, ε4ς θνικ+ν !τμωσιν, Wς θ6 λγαμεν σJμερα. Ε4δικ+ φρουρ6 300 Oππων !πετοσε τ+ν !σφ λειαν το βασιλως.

92

93


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

7. Αλλ1 μGν ο>δ /κεSν σε λ(ληθεν, g Ξ(ρξWη τε τ καταδουλEσασθαι τοKς <Ελληνας βουληθ(ντι κα+ Κρω τ <τLς> βασιλεας Hμφισβητσαντι συν(πεσεν. 9Ο μ0ν γ1ρ τηλικαταις uτταις κα+ συμφοραSς περιπεσMν ;λκας ο>δε+ς ο^δεν Iλλοις γενομ(νας, δι1 τ" περιποιLσαι τGν α_το ψυχGν τν τε βασιλεαν κατ(σχεν κα+ τοSς παισ+ν τοSς α_το παρ(δωκεν κα+ τGν Ασαν οQτω διEκησεν $στε μηδ0ν lττον α>τGν ε^ναι φοβερ1ν τοSς <Ελλησιν V πρτερονJ 8. Κρος δ0 νικσας gπασαν τGν βασιλ(ως δναμιν κα+ κρατσας <)ν> τν πραγμ των ε μG δι1 τGν α_το προπ(τειαν, ο> μνον α_τ"ν Hπεστ(ρησεν τηλικατης δυναστεας, Hλλ1 κα+ τοKς συνακολουθσαντας ες τ1ς /σχ τας συμφορ1ς κατ(στησεν. nΕχοιμι δ )ν παμπληθεSς επεSν οv μεγ λων στρατοπ(δων ;γεμνες γενμενοι δι1 τ" προδιαφθαρLναι πολλ1ς μυρι δας α_τοSς συναπEλεσαν. 9. wΩν /νθυμομενον χρG μG τιμUν τGν Hνδρεαν τGν μετ Hνοας Hλογστου κα+ φιλοτιμας Hκαρου γιγνομ(νην, μηδ0 πολλν κινδνων δων _παρχντων ταSς μοναρχαις xτ(ρους Hδξους κα+ στρατιωτικοKς α_τ προσεξευρσκειν, μηδ ZμιλλUσθαι τοSς V βου δυστυχος HπαλλαγLναι βουλομ(νοις V μισθοφορUς kνεκα μεζονος εκWL τοKς κινδνους προαιρουμ(νοις, 10. μηδ /πιθυμεSν τοιατης δξης, lς πολλο+ κα+ τν 9Ελλνων κα+ τν βαρβ ρων τυγχ νουσιν, Hλλ1 τLς τηλικατης τ" μ(γεθος, yν μνος Iν τν

7. Εκτ"ς α%τ5ν )μως, δ?ν διαφε$γουν τ+ν προσοχJν σου κα κεUνα πο3 συνβησαν κα ε4ς τ"ν Ξρξην, > >ποUος ˆθλησε ν6 'ποδουλση το3ς aΕλληνας, κα ε4ς τ"ν Κρον, > >ποUος διεξεδκησε τ"ν βασιλικ"ν θρνον. SΟ Ξρξης δηλαδJ, μολοντι 'πστη τσον μεγ λας xττας κα συμφορ ς,5 )σας κανες δ?ν γνωρζει ν6 συνβησαν ε4ς Gλλους, πειδ+ 8σωσε τ+ν ζωJν των, κα τ"ν θρνον διετJρησε κα ε4ς τ6 παιδι του τ"ν παρδωκε κα τ+ν Ασαν κυβρνησε κατ6 τοιοτον τρπον, ƒστε α/τη ν6 μ+ ε0ναι λιγτερον φοβερ6 δι6 το3ς aΕλληνας, παρ )σον wτο προηγουμνως.6 8. SΟ δ? Κρος7 θ6 ε0χε νικJσει )λην τ+ν δ$ναμιν το βασιλως κα θ6 ε0χε γνει κ$ριος τFς καταστ σεως, 6ν !π" !περισκεψαν δ?ν !ποστεροσε kχι μνον τ"ν `αυτν του τσον μεγ λης ξουσας, !λλ6 κα κενους, πο3 τ"ν ˆκολο$θησαν, δ?ν το3ς 8ρριπτεν ε4ς τ6ς μεγστας συμφορ ς. Θ6 μποροσα !κμη ν6 σο !ναφρω π ρα πολλο$ς, οO >ποUοι 'πFρξαν !ρχηγο μεγ λων στρατ5ν, κα )μως, πειδ+ προρως !πθαναν, συμπαρσυραν ε4ς τ+ν καταστροφ+ν πολλ6ς μυρι δας. 9. Α%τ6 πρπει ν6 8χης κατ6 νον κα ν6 μ+ τιμEς τ+ν !νδρεαν πο3 συνοδε$εται !π" !νητον !περισκεψαν κα Gκαιρον φιλοδοξαν, μJτε ε4ς το3ς 4διαιτρως πολλο3ς κινδ$νους, πο3 'π ρχουν ε4ς τ6ς μοναρχας,8 ν6 προσθτης κα Gλλους δι6 τ"ν `αυτν σου, !δξους κα στρατιωτικο$ς, μJτε ν6 συναγωνζεσαι μ? κενους πο3 € θλουν ν6 !παλλαγον μιEς ζωFς δυστυχισμνης € !ναλαμβ νουν !περσκεπτα κινδ$νους, δι6 ν6 π ρουν περισστερον μισθνD 10. δ?ν πρπει πσης ν6 πιδικης δξαν τοια$την, τ+ν >ποαν πολλο κα aΕλληνες κα β ρβαροι ξασφαλζουν, !λλ6 τσον μεγ λην, τ+ν >ποαν μνον σ3 !π" το3ς συγ-

5. ΕννοεU τ+ν συντριβ+ν τ5ν Περσ5ν ε4ς τ+ν ΣαλαμUνα κυρως κα ν συνεχεdα ε4ς τ6ς Πλαται ς, )που συνετρβη > Μαρδνιος. 6. Τονζει > Ισοκρ της, )τι οO Πρσαι !ποτελον τ"ν μεγ λον κνδυνον δι6 τ+ν SΕλλ δα.

7. SΟ Κρος κστρατε$σας κατ6 το βασιλως !δελφο του Αρταξρξου φονε$θη ε4ς τ+ν παρ6 τ6 Κο$ναξα μ χην (βλ. Ξενοφ. Κρ. Αν βασις) κα νβαλε το3ς Μυρους μισθοφρους aΕλληνας ε4ς τ+ν γνωστ+ν περιπτειαν. 8. ΟO μον ρχαι κα οO τ$ραννοι π ντοτε διτρεχαν κνδυνον συνωμοσι5ν.

94

95


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

νν hντων κτσασθαι δυνηθεηςJ μηδ HγαπUν λαν τ1ς τοιατας Hρετ1ς `ν κα+ τοSς φαλοις μ(τεσιν, Hλλ /κενας `ν ο>δε+ς )ν πονηρ"ς κοινωνσειενJ 11. μηδ0 ποιεSσθαι πολ(μους Hδξους κα+ χαλεπος, /ξ"ν /ντμους κα+ Tαδους, μηδ /ξ `ν τοKς μ0ν οκειοτ τους ες λπας κα+ φροντδας καταστσεις, τοKς δ /χθροKς /ν /λπσιν μεγ λαις ποισεις, οbας κα+ νν πολεμεSς, /π+ τοσοτον /ξαρκ(σει σοι κρατεSν, σον /ν Hσφαλεα καταστLσαι τGν σαυτο χEραν, τ"ν δ0 <βασιλ(α τ"ν> νν μ(γαν προσαγορευμενον καταλειν /πιχειρσεις, bνα τν τε σαυτο δξαν μεζω ποισWης κα+ τοSς 9Ελλησιν _ποδεξWης πρ"ς zν χρG πολεμεSν. 12. Πρ" πολλο δ )ν /ποιησ μην /πιστεSλα σοι τατα πρ"ς τLς στρατεας, bν ε μ0ν /πεσθης, μG τηλικοτω κινδνω περι(πεσεν, ε δ {πστησας, μG συμβουλεειν /δκουν τα>τ1 τοSς 2δη δι1 τ" π θος _π" π ντων /γνωσμ(νοις,Hλλ1 τ" συμβεβηκ"ς /μαρτρει τοKς λγους mρθς χειν τοKς _π /μο περ+ α>τν ερημ(νους. 13. Πολλ1 δ χων επεSν δι1 τGν το πρ γματος φσιν πασομαι λ(γωνJ ο^μαι γ1ρ κα+ σ0 κα+ τν xταρων τοKς σπουδαιοτ τους Tαδως

χρνους Gνδρας δ$νασαι ν6 !ποκτJσης, μJτε ν6 !γαπEς 'περβολικ6 τ6 !νδραγαθJματα κεUνα, τ6 >ποUα κανες κακ"ς δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 πιτελση. 11. ΜJτε πρπει ν6 κ μης πολμους !δξους κα δυσκλους, τ+ν στιγμ+ν κατ6 τ+ν >ποαν ε4ς τ" χρι σου ε0ναι ν6 κ μης πολμους νδξους κα ε%κλους, μJτε ν6 κ μης πολμους, cνεκα τ5ν >ποων το3ς μ?ν στενωτρους συγγενεUς σου θ6 μβ λλης ε4ς λ$πας κα !γωνας, ν5 ε4ς το3ς χθρο$ς σου θ6 παρ σχης μεγ λας λπδας, τ6ς >ποας κα τρα το3ς παρσχεςD 9 !λλ6 το3ς μ?ν βαρβ ρους, ναντον τ5ν >ποων τρα πολεμεUς, θ6 σο ε0ναι !ρκετ"ν ν6 ξουσι ζης τσον μνον )σον σο χρει ζεται,10 δι6 ν6 κατοχυρσης τ+ν !σφ λειαν τFς χρας σου, κεUνον δ? πο3 τρα προσαγορε$εται μγας βασιλε3ς11 θ6 πιχειρJσης ν6 καταργJσης, δι6 ν6 κ μης κα τ+ν δξαν σου μεγαλυτραν κα δι6 ν6 'ποδεξης ε4ς το3ς aΕλληνας, ναντον τνος πρπει ν6 πολεμον. 12. Θ6 προτιμοσα βεβαως ν6 σο στελω μαν τοιο$του περιεχομνου πιστολJν, πρν ν6 8καμνες τ+ν κστρατεαν,12 ƒστε, 6ν μ?ν πεθεσο ε4ς το3ς λγους μου, ν6 μ+ 8ρριπτες τ"ν `αυτν σου ε4ς τσον μεγ λον κνδυνον, 6ν δ? δ?ν πεθεσο, ν6 μ+ φαινμην, )τι συμβουλε$ω τ6 bδια πρ γματα, τ6 >ποUα )λοι δη 8χουν κατανοJσει κατπιν το παθJματς σου, !λλ6 ν6 μαρτυροσε τ" π θημα, πο3 σο 8χει συμβF, )τι α%τ , πο3 θ6 ε0χα ε4πF, wσαν ρθ . 13. Μολοντι δ? 8χω πολλ6 ν6 σο ε4π5, cνεκα τFς φ$σεως το πρ γματος θ6 πα$σω ν6 >μιλ5D διτι 8χω τ+ν γνμην, )τι κα σ3 κα οO σπουδαιτεροι !π" το3ς `ταρους13 σου εHκολα θ6

9. ΕννοεU προφαν5ς το3ς Αθηναους !ντιμακεδονζοντας, τ5ν >ποων *γεUτο > Δημοσθνης. 10. SΟ Ισοκρ της προσπαθεU ν6 !ποτρψη τ"ν Φλιππον !π" πκτασν του πρ"ς ΒορρEν, ε4ς τ+ν ΒαλκανικJν, κα ν6 τ"ν στρψη πρ"ς !νατολ ς, κατ6 τ5ν Περσ5ν.

Ιστορικο τινες 'ποστηρζουν Wς λαν ρθ+ν δι6 τ"ν `λληνισμ"ν τ+ν πολιτικ+ν το Φιλππου ν6 'ποτ ξη κα ν6 ξελληνση το3ς πρ"ς ΒορρEν βαρβ ρους. 11. Τ"ν Πρσην μον ρχην, τ"ν >ποUον οO aΕλληνες †νμαζαν «μγαν βασιλα». 12. Κατ6 τ5ν Σκυθ5ν, πο3 κινδ$νευσε. 13. SΕταUροι †νομ ζοντο οO ε%γενεUς Μακεδνες, πο3 !ποτελοσαν τ" πολιτικ"ν κα στρατιωτικ"ν συμβο$λιον το Μακεδνος βασιλως.

96

97


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

Xπσ )ν βολησθε προσθσειν τοSς ερημ(νοις. Πρ"ς δ0 τοτοις φοβομαι τGν HκαιρανJ κα+ γ1ρ νν κατ1 μικρ"ν προϊMν λαθον /μαυτ"ν ο>κ ες /πιστολLς συμμετραν, Hλλ ες λγου μLκος /ξοκελας. 14. Ο> μGν Hλλ1 καπερ τοτων οQτως /χντων ο> παραλειπτ(ον /στ+ν τ1 περ+ τLς πλεως, Hλλ1 πειρατ(ον παρακαλ(σαι σε πρ"ς τGν οκειτητα κα+ τGν χρLσιν α>τLς. Ο^μαι γ1ρ πολλοKς ε^ναι τοKς Hπαγγ(λλοντας κα+ λ(γοντας ο> μνον τ1 δυσχερ(στατα τν περ+ σο παρ ;μSν ερημ(νων, Hλλ1 κα+ παρ α>τν προστιθ(νταςJ οPς ο>κ εκ"ς προσ(χειν τ"ν νον. 15. Κα+ γ1ρ )ν Iτοπον ποιοης, ε τ"ν μ0ν δLμον τ"ν ;μ(τερον ψ(γοις τι Tαδως πεθεται τοSς διαβ λλουσιν, α>τ"ς δ0 φανοιο πιστεων τοSς τGν τ(χνην τατην χουσιν, κα+ μG γιγνEσκοις Oς σωπερ )ν τGν πλιν ε>αγωγοτ(ραν _π" τν τυχντων οRσαν Hποφανωσιν, τοσοτ ω μUλλον σοι συμφερντως χουσαν α>τGν /πιδεικνουσιν. Ε γ1ρ οe μηδ0ν Hγαθ"ν οPο τ hντες ποιLσαι διαπρ ττονται τοSς λγοις τι )ν βουληθσιν, l πο σ( γε προσκει τ"ν πλεSστ )ν ργω δυν μενον ε>εργετLσαι μηδεν"ς HποτυχεSν παρ ;μν. 16. 9Ηγομαι δ0 δεSν πρ"ς μ0ν τοKς πικρς τLς πλεως ;μν κατηγοροντας /κενους Hντιτ ττεσθαι τοKς π ντα τε τατ ε^ναι λ(γοντας κα+ τοKς μτε μεSζον μτ λαττον α>τGν {δικηκ(ναι φ σκονταςJ /γM δ

προσθσετε )σα θλετε ε4ς )σα 8χουν λεχθF. Πλ+ν το$του )μως, φοβομαι, μJπως γνωμαι φορτικς, διτι, !λJθεια, προχωρντας σιγ6 σιγ , !συναισθJτως παρεσ$ρθην, ƒστε ν6 κφ$γω !π" τ" συμμετρικ"ν μFκος τFς πιστολFς κα ν6 >δηγηθ5 ε4ς μFκος ρητορικο λγου. 14. Αλλ )μως, μολοντι κινδυνε$ω ν6 γνω φορτικς, μ? τ+ν 8κτασιν πο3 λαμβ νει * πιστολJ μου, δ?ν πρπει ν6 παραλεψω τ" θμα τFς πατρδος μου, !λλ6 ν6 προσπαθJσω ν6 σ? προτρψω πρ"ς φιλικ+ν κα στεν+ν πικοινωναν μ? α%τJν. Διτι φαντ ζομαι, )τι ε0ναι πολλο κεUνοι πο3 σο φρουν ε4δJσεις κα σο λγουν kχι μνον τ6 πλον δυσ ρεστα !π" )σα 8χουν !π" *μEς14 λεχθF δι6 σ, !λλ6 προσθτουν ε4ς α%τ6 μνοι των κα GλλαD !λλ6 ε4ς α%το3ς δ?ν ε0ναι λογικ"ν ν6 δδης προσοχJν. 15. Διτι !ληθιν6 θ6 'ππιπτες ε4ς !ντφασιν, 6ν τ"ν μ?ν λα"ν τ"ν 4δικν μας τ"ν μμφεσο, διτι εHκολα πεθεται ε4ς κενους οO >ποUοι σ? συκοφαντον, ν5 σ3 > bδιος θ6 !πεδεικν$ετο, )τι δδεις πστιν ε4ς κενους, οO >ποUοι 8χουν α%τ+ν τ+ν τχνην τFς διαβολFς κα δ?ν !ντιλαμβ νεσο )τι, )σον μφανζουν τ+ν πλιν μας ν6 παρασ$ρεται ε%κολτερον !π" το3ς τυχντας, τσον περισστερον !ποδεικν$ουν, )τι α%τ+ ε'ρσκεται ε4ς κατ στασιν πο3 σ? συμφρει. Διτι, Gν, κεUνοι πο3 ε0ναι !νκανοι ν6 κ μουν κ τι καλν, μ? τ6 λγια μνον κατορθνουν ),τι θελJσουν, !ναμφισβητJτως σ$, > >ποUος ε0σαι ε4ς θσιν ν6 προσφρης ε4ς α%τ+ν π ρα πολλ6ς ε%εργεσας kχι μ? λγια, !λλ6 μ? 8ργα, 8χεις ε%χρειαν ν6 πιτ$χης !π" *μEς τ6 π ντα.... 16. lΕχω λοιπ"ν τ+ν γνμην, )τι πρπει πρ"ς κενους, πο3 κατηγορον πικρ6ν τ+ν πλιν μας, ν6 !ντιτ σσωνται κεUνοι, οO >ποUοι λγουν, )τι ε0ναι τ" ντελ5ς !ντθετον κα οO >ποUοι 'ποστηρζουν, )τι α%τ+ οHτε πολ3 οHτε λγον 8χει !δικJσειD γ} 14. Λγει *μEς, ν5 πρκειται περ το !ντιμακεδονικο κμματος, το >ποου *γεUτο > ρJτωρ Δημοσθνης.

98

99


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

ο>δ0ν )ν εNποιμι τοιοτονJ ασχυνθεην γ1ρ )ν, ε τν Iλλων μηδ0 τοKς θεοKς Hναμαρττους ε^ναι νομιζντων α>τ"ς τολμEην λ(γειν Oς ο>δ0ν πEποθ ; πλις ;μν πεπλημμ(ληκεν. 17. Ο> μGν Hλλ /κεSν χω περ+ α>τLς επεSν, τι χρησιμωτ(ραν ο>κ )ν εQροις τατης οcτε τοSς <Ελλησιν οcτε τοSς σοSς πρ γμασινJ `  μ λιστα προσεκτ(ον τ"ν νον /στιν. Ο> γ1ρ μνον συναγωνιζομ(νη γγνοιτ )ν ατα σοι πολλν Hγαθν, Hλλ1 κα+ φιλικς χειν δοκοσα μνονJ 18. τοKς τε γ1ρ _π" σο+ νν hντας TUον )ν κατ(χοις ε μηδεμαν χοιεν HποστροφGν, τν τε βαρβ ρων οQς βουληθεης θUττον )ν καταστρ(ψαιο. Κατοι πς ο> χρG προθμως mρ(γεσθαι τLς τοιατης ε>νοας,δι uν ο> μνον τGν _π ρχουσαν HρχGν Hσφαλς καθ(ξεις,Hλλ1 κα+ πολλGν xτ(ραν Hκινδνως προσκτσει ;19.Θαυμ ζω δ σοι τν τ1ς δυν μεις /χντων τ1 μ0ν τν ξενιτευομ(νων στρατπεδα μισθονται κα+ χρματα πολλ1 δαπανσιν, συνειδτες τι πλεους {δκηκε τν πιστευσ ντων α>τοSς V σ(σωκεν τGν δ0 πλιν τGν τηλικατην δναμιν κεκτημ(νην μG πειρνται θεραπεειν, u κα+ μαν xκ στην τν πλεων κα+ σμπασαν τGν 9Ελλ δα πολλ κις 2δη σ(σωκεν. 20. Ενθυμο δ τι πολλοSς καλς βεβουλεσθαι δο-

)μως δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 ε4π5 κ τι ττοιοD διτι, θ6 8νιωθα ντροπJν, <ν τολμοσα ν6 ε4π5, )τι ποτ? μχρι σJμερα * πλις μας δ?ν 8χει κ μει καννα eμ ρτημα, τ+ν στιγμ+ν πο3 οO Gλλοι πιστε$ουν, )τι οHτε κα οO θεο ε0ναι !ναμ ρτητοι. 17. lΕχω ν το$τοις ν6 ε4π5 δι α%τ+ν τ6 `ξFς: )τι δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 ε/ρης Gλλην πλιν χρησιμωτραν !π" α%τ+ν κα δι6 το3ς aΕλληνας κα δι6 τ6ς 4δικ ς σου πιδιξειςD κα ε4ς α%τ" !ξζει κυρως ν6 προσξηςD διτι, kχι μνον <ν !γωνζεται μαζ σου, ε0ναι δυνατ"ν ν6 γνη α4τα δι6 σ? πολλ5ν !γαθ5ν, !λλ6 κα μνον <ν φανεται, )τι τηρεU φιλικ+ν στ σιν !πναντ σου. 18. Διτι κα α%το$ς, πο3 τρα ξουσι ζεις, ε%κολτερα θ6 το3ς κρατFς 'π" τ+ν ξουσαν σου, <ν δ?ν 8χουν πο ν6 στραφον κα ν6 καταφ$γουν, κα !π" το3ς βαρβ ρους θ6 μπορFς ν6 'ποτ ξης )ποιους θλεις πολ3 ταχ$τερα. Συνεπ5ς διατ δ?ν πρπει ν6 πιδικης ντνως μαν τοια$την φιλαν, χ ρις ε4ς τ+ν >ποαν kχι μνον τ+ν !ρχJν, πο3 τρα 8χεις, θ6 ξασφαλσης, !λλ6 κα Gλλην μεγαλυτραν θ6 !ποκτJσης χωρς κινδ$νους ; 19. Κα !ληθιν6 !πορ5 μ? τ+ν νοοτροπαν κενων τ5ν 4σχυρ5ν !ρχντων, οO >ποUοι διατηρον μισθοφορικ6 στρατε$ματα κα δαπανον χρJματα πολλ , ν5 γνωρζουν καλ , )τι τ6 μισθοφορικ6 α%τ6 στρατε$ματα πι" πολλο3ς !π" κενους πο3 πστευσαν ε4ς τ+ν χρησιμτητ των, το3ς 8χουν καταστρψει κα kχι σσει, ν5 τ+ν πλιν, πο3 8χει μαν τσον μεγ λην δ$ναμιν, δ?ν προσπαθον ν6 τ+ν περιποιονται, * >ποUα πλις κα μαν πρ"ς μαν τ6ς πλεις τFς SΕλλ δος κα τ+ν SΕλλ δα >λκληρον πολλ?ς φορ?ς ε4ς τ" παρελθ"ν 8χει σσει.15 20. lΕχε δ? 'π kψιν σου, )τι !π" πολλο3ς θεωρεUσαι, )τι 15. SΟ Ισοκρ της πιμνως ζητεU ν6 συμφιλιση τ"ν Φλιππον πρ"ς τ+ν πλιν τ5ν Αθην5ν δι6 τ" καλ"ν γενικ5ς το `λληνισμο, τ"ν >ποUον πολλ κις * πλις τ5ν Αθην5ν 8σωσε κα ποικιλοτρπως ε%ηργτησε (Μηδικ ). Βλ. κα Ισοκρ. Πανηγυρικ"ν κα Παναθηναϊκν.

100

101


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

κεSς τι δικαως κ(χρησαι ΘετταλοSς κα+ συμφερντως /κενοις, Hνδρ σιν ο>κ ε>μεταχειρστοις, Hλλ1 μεγαλοψχοις κα+ στ σεως μεστοSς. ΧρG τονυν κα+ περ+ ;μUς πειρUσθαι γγνεσθα σε τοιοτον, /πιστ μενον τι τGν μ0ν χEραν Θετταλο, τGν δ0 δναμιν ;μεSς μορν σοι τυγχ νομεν χοντες, uν /κ παντς τρπου ζτει προσαγαγ(σθαι. 21. ΠολK γ1ρ κ λλιν /στιν τ1ς ε>νοας τ1ς τν πλεων αeρεSν V τ1 τεχη. Τ1 μ0ν γ1ρ τοιατα τν ργων ο> μνον χει φθνον, Hλλ1 κα+ τν τοιοτων τGν αταν τοSς στρατοπ(δοις Hνατιθ(ασινJ Vν δ0 τ1ς οκειτητας κα+ τ1ς ε>νοας κτσασθαι δυνηθWLς, gπαντες τGν σGν δι νοιαν /παιν(σονται. 22. Δικαως δ Iν μοι πιστεοις οPς εNρηκα περ+ τLς πλεωςJ φανσομαι γ1ρ οcτε κολακεειν α>τGν /ν τοSς λγοις εθισμ(νος, Hλλ1 πλεSστα π ντων /πιτετιμηκEς, οcτ εR παρ1 τοSς πολλοSς κα+ τοSς εκWL δοκιμ ζουσιν φερμενος, Hλλ Hγνοομενος _π α>τν κα+ φθονομενος $σπερ σ. ΠλGν τοσοτον διαφ(ρομεν τι πρ"ς σ0 μ0ν δι1 τGν δναμιν κα+ τGν ε>δαιμοναν οQτως χουσιν, πρ"ς δ /μ0 διτι προσποιομαι τ" β(λτιον α>τν φρονεSν κα+ πλεους Xρσιν /μο+ διαλ(γεσθαι βου-

8χεις ρθ5ς σκεφθF, πο3 συμπεριεφρθης μ? δικαιοσ$νην πρ"ς το3ς Θεσσαλο3ς16 κα κατ6 τρπον συμφροντα ε4ς κενους, πο3 ε0ναι Gνθρωποι πολ3 δυσδιοκητοι, !λλ6 μεγαλψυχοι κα οO >ποUοι μαστζονται !π" μφυλους πολμους. Επιβ λλεται λοιπ"ν ν6 καταβ λης προσπ θειαν ν6 δεικν$ης κα πρ"ς *μEς >μοαν συμπεριφορ ν, !φο γνωρζεις, )τι τ+ν μ?ν χραν οO Θεσσαλο, τ+ν δ? δ$ναμιν συμβανει ν6 8χωμεν γειτονικ+ν πρ"ς σ? *μεUς οO Α θηναUοι κα τ+ν δ$ναμιν α%τ+ν πρπει μ? κ θε τρπον ν6 τ+ν 8χης ε%νοϊκJν. 21. Διτι ε0ναι πολ3 Wραιτερον ν6 κατακτE κανες τ+ν εHνοιαν μιEς πλεως, παρ6 ν6 γνεται κ$ριος τ5ν τειχ5ν της. SΗ ‰λωσις τ5ν τειχ5ν kχι μνον γεννE τ"ν φθνον, !λλ6 κα γενικ5ς τ6 τοιατα 8ργα !ποδδονται ε4ς στρατιωτικ6ς νεργεας μισθοφρων. ~Αν )μως μπορσης ν6 !ποκτJσης τ+ν !γ πην κα τ+ν κτμησιν τ5ν πλεων, )λοι θ6 παινσουν τ+ν πολιτικJν σου σκψιν.17 22. Κα πιβ λλεται ν6 μ? πιστε$ης ε4ς )σα σο 8χω ε4πεU δι6 τ+ν πατρδα μουD διτι, (<ν προσξης), θ6 διαπιστσης, )τι δ?ν 8χω συνηθσει οHτε ν6 τ+ν κολακε$ω μ? το3ς λγους μου, !λλ !ντιθτως τ+ν 8χω κατακρνει πι" πολ3 !π" )λους το3ς Gλλους18 κα οHτε συμβανει ν6 μ κτιμE τ" μεγ λο πλFθος πο3 κρνει πιπολαως, !λλ α%το μ? !γνοον κα μ? φθονον, )πως !κριβ5ς κα σ.19 Πλ+ν )μως 'π ρχει μι6 διαφορ6 ε4ς τ+ν περπτωσιν α%τJν, )τι δηλαδ+ δι6 σ? μ?ν τρφουν α%τ6ς τ6ς διαθσεις cνεκα τFς δυν μες σου κα τFς ε%τυχας σου, πρ"ς μ? )μως τρφουν α%τ6ς τ6ς διαθσεις διτι μφανζομαι, )τι ε0μαι φρονιμτερς των κα διτι βλπουν περισσοτρους ν6 θλουν

16. Τ" 352 π.Χ. > Φλιππος κατπιν προσκλJσεως τ5ν Θεσσαλ5ν κατλυσε τ+ν τυραννδα το Λυκφρονος κα Πειθολ ου ν ΦεραUς κα !πδωκε ε4ς τ"ν λα"ν τ+ν λευθεραν. SΟ Δημοσθνης )μως ε4ς τ"ν Ολυνθιακ"ν Β, 8 'ποστηρζει, )τι > Φλιππος 'πεδο$λωσε το3ς Θεσσαλο$ς.

17. Επιμνως > ρJτωρ προτρπει τ"ν Φλιππον ν !ναπτ$ξη πολιτικ+ν διπλωματαν κα μ? α%τ+ν ν6 ξασφαλση τ+ν φιλαν τ5ν `λληνικ5ν πλεων κα τ"ν !ποτρπει !π" πλεμον κα βαν ε4ς β ρος >μοεθν5ν. 18. Ε4ς τ"ν Περ+ Ερνης λγον του > Ισοκρ της πικρνει τ+ν πολιτικ+ν τ5ν Αθηναων κα προτενει γκατ λειψιν τFς κατ6 θ λασσαν !ρχFς. 19. ΕννοεU κυρως το3ς !ντιμακεδονζοντας, οO >ποUοι παρσυραν τ"ν δFμον.

102

103


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Aã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

λομ(νους V σφσιν α>τοSς. 23. Ηβουλμην δ )ν ;μSν Xμοως T διον ε^ναι τGν δξαν yν χομεν παρ α>τοSς διαφεγειν. Νν δ0 σK μ0ν ο> χαλεπς, Vν βουληθWLς, α>τGν διαλσεις, /μο+ δ Hν γκη κα+ δι1 τ" γLρας κα+ δι Iλλα πολλ1 στ(ργειν τοSς παροσιν. 24. Ο>κ ο^δ τι δεS πλεω λ(γειν, πλGν τοσοτον τι καλν /στιν τGν βασιλεαν κα+ τGν ε>δαιμοναν τGν _π ρχουσαν _μSν παρακαταθ(σθαι τWL τν 9Ελλνων ε>νοα.

ν6 συζητον μαζ μου παρ6 μ? α%το3ς το3ς 4δους. 23. Θ6 θελα βεβαως ν6 wτο εHκολον ν6 !ποφε$γωμεν κα σ3 κα γ} τ+ν 4δαν α%τ+ν πο3 8χουν δι *μEς. Κα σ3 μ?ν τρα, <ν θελJσης, πολ3 εHκολα θ6 τ+ν διαλ$σης, ν5 γ} ε0μαι ˆναγκασμνος κα cνεκα τ5ν γηρατει5ν μου κα cνεκα πολλ5ν Gλλων λγων ν6 !νχωμαι τ+ν παροσαν κατ στασιν. 24. Δ?ν βλπω διατ πρπει ν6 λγω περισστεραD πλ+ν τοτο μνον θ6 προσθσω: )τι ε0ναι WραUον πρEγμα τ+ν βασιλεαν κα τ+ν ε%δαιμοναν πο3 8χεις τρα, ν6 τ6ς παραδσης πρ"ς φ$λαξιν ε4ς τ+ν !γ πην τ5ν SΕλλJνων...20

20. Ε0ναι 'ψηλ+ * κατακλες το σωζομνου τμJματος τFς πιστολFς. ΚαλεUται > Φλιππος ν6 στηρξη τ+ν 4σχ$ν του ε4ς τ+ν !γ πην τ5ν >μοεθν5ν του. Ε0ναι μα φων+ γνησως `λληνικJ. SΟ Ισοκρ της 8χει 'ψωθF πλον 'περ νω τ5ν τοπικ5ν !ντιθσεων, τ5ν παθ5ν κα τ5ν τοπικ5ν γωϊσμ5ν. Ε0ναι μνον aΕλλην.

104

105


I™OKPATOY™ §O°OI — Bã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

Β! ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

SΗ σωζομνη βN πιστολ+ το Ισοκρ τους πρ"ς τ"ν Φλιππον δ?ν ε0ναι μνον * τελευταα πιστολικ+ πικοινωνα του μ? τ+ν μακεδονικ+ν α%λJν, ε0ναι τ" τελευταUον γραπτ"ν κεμενον το Ισοκρ τους. Ολγας *μρας μετ6 τ+ν !ποστολ+ν α%τFς > ρJτωρ !πθανεν. SΗ πιστολ+ γρ φη ε%θ3ς μετ6 τ+ν ν Χαιρωνεd α μ χην (338 π.Χ.), κατ6 τ+ν >ποαν > Φλιππος, νικητ+ς πλον ε0χεν !ναγνωρισθF Wς > *γτης τ5ν SΕλλJνων. Κατ6 τ+ν μ χην κενην χλιοι ΑθηναUοι 8πεσαν νεκρο κα δ$ο χιλι δες ˆχμαλωτσθησαν. Αλλ > Φλιππος )σον σκληρ6 συμπεριεφρθη πρ"ς το3ς συμμ χους τ5ν Αθηναων, το3ς Θηβαους, τσον πιεικ5ς συμπεριεφρθη πρ"ς α%το$ς. ΑφFκε τ+ν πλιν α%τνομον, ν5 ε4ς τ+ν !κρπολιν τ5ν Θηβ5ν Καδμεαν γκατστησε μακεδονικ+ν φρουρ ν. SΟ Ισοκρ της ε4ς τ6ς σχ τας *μρας το βου του, παρ6 τ+ν θλUψν του δι6 τ+ν συμφορ6ν τFς 4διαιτρας του πατρδος, τFς πλεως τ+ν >ποαν > bδιος τσον πολ3 ε0χεν ξυμνJσει κα προσφ τως ε4ς τ"ν Παναθηναϊκν του, πιστ"ς ε4ς τ+ν πανελλJνιον 4δεολογαν του, δι6 τ+ν >ποαν π πενJντα 8τη ε0χεν !γωνισθF, ε'ρσκει τ+ν δ$ναμιν ν6 παραμερση τ"ν πνον του κα ν6 γρ ψη τ" τελευταUον α%τ" μJνυμ του πρ"ς τ"ν νικητJν. Δι6 τ+ν καταστροφ+ν ε4ς τ+ν Χαιρνειαν ο%δεμαν ε0χεν > bδιος ε%θ$νην. ΕκεUνος ε0χεν !γωνισθF δι6 τ+ν συμφιλωσιν το Φιλππου κα τ5ν Αθην5ν. SΗ ε%θ$νη τFς συμφορEς β ρυνε το3ς Šμους το !ντιμακεδονικο κμματος, το >ποου *γεUτο > Δημοσθνης. Μσα )μως !π" τ+ν !τυχαν κενην βλπει > Ισοκρ της ν6 πραγματοποιFται τ" kνειρον τFς ζωFς του : * 106

cνωσις τ5ν SΕλλJνων κα * κστρατεα κατ6 τ5ν Περσ5ν. Τ" πρ5το μρος, * cνωσις τ5ν SΕλλJνων δη 8γινε πραγματικτης. SΟ Φλιππος !νεγνωρσθη Wς > δυναμικ"ς *γτης. Δ?ν 'πολεπεται παρ6 ν6 πραγματοποιJση > νος *γτης τ" δε$τερον μρος, τ+ν κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεαν. Δι6 τ+ν πραγματοποησιν τFς κστρατεας α%τFς γρ φει τρα πρ"ς τ"ν Φλιππον. Μ? πλJρη !ξιοπρπειαν, χωρς ο%δ? λξιν κολακευτικ+ν πρ"ς τ"ν νικητJν, το 'πενθυμζει )σα το ε0χε γρ ψει Gλλοτε κα μ? πιστολ6ς κα ε4ς τ"ν λγον του πο3 φρει Wς ττλον τ" kνομα το Φιλππου. SΗ cνωσις τ5ν SΕλλJνων ε0ναι πλον πραγματικτης, οO π ντες `κντες-Gκοντες πειθαρχον κα «σωφρονον». Τ"ν καλεU λοιπ"ν ν6 πραγματοποιJση τ+ν κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεαν. Ττε μνον θ6 !ποκτJση !σ$γκριτον δξαν, )ταν !ναγκ ση τ"ν Πρσην μον ρχην, τ"ν νομαζμενον μγαν βασιλα, ν6 κτελF τ6ς διαταγ ς του. ~Ας 8χη > Φλιππος Wς πρτυπον τ"ν !ρχηγ"ν το μακεδονικο βασιλικο οbκου, τ"ν SΗρακλF, > >ποUος, κατ6 τ+ν παρ δοσιν, συμφιλωσε τ6ς `λληνικ6ς πλεις κα κατλυσε τ+ν δ$ναμιν τ5ν βαρβ ρων λα5ν τFς Ε%ρπης κα τFς Ασας. Κα καταλJγει * σ$ντομος !λλ6 τσον δραματικ+ α%τ+ πιστολJ: Χρωστ ε>γνωμοσνην ες τ1 γηρατει μου μνον δι1 τοτο, τι Hπ" α>τ1 ποK γραφα ν(ος Hκμη κα+ ες τ"ν Πανηγυρικν μου κα+ ες τ"ν λγον ποK σο στειλα (τ"ν Φλιππον), Iλλα ε^δα ν1 πραγματοποιονται κα+ Iλλα /λπζω ν1 πραγματοποιηθον.

107


Eπιστολα γ?

ΦΙΛΙΠΠΩΙ B? 1. ΕγM διελ(χθην μ0ν κα+ πρ"ς Αντπατρον περ τε τν τWL πλει <κα+ τν> σο+ συμφερντων, /ξαρκοντως Oς /μαυτ"ν πειθον, {βουλθην δ0 κα+ πρ"ς σ0 γρ ψαι, περ+ `ν μοι δοκεS πρακτ(ον ε^ναι μετ1 τGν ερνην, παραπλσια μ0ν τοSς /ν τ λγω γεγραμμ(νοις, πολK δ /κενων συντομEτερα. 2. Κατ /κεSνον μ0ν γ1ρ τ"ν χρνον συνεβολευον Oς χρG διαλλ ξαντ σε τGν πλιν τGν ;μετ(ραν κα+ τGν Λακεδαιμονων κα+ τGν Θηβαων κα+ τGν Αργεων ες Xμνοιαν καταστLσαι τοKς <Ελληνας, ;γομενος, )ν τ1ς προεστEσας πλεις πεσWης οQτω φρονεSν, ταχ(ως κα+ τ1ς Iλλας /πακολουθσειν. Ττε μ0ν οRν Iλλος Fν καιρ"ς, νν δ0 συμβ(βηκεν μηκ(τι δεSν πεθεινJ δι1 γ1ρ τ"ν Hγνα τ"ν γεγενημ(νον {ναγκασμ(νοι π ντες εσ+ν εR φρονεSν κα+ τοτων /πιθυμεSν `ν _πονοοσιν σε βολεσθαι πρ ττειν κα+ λ(γειν, Oς δεS παυσαμ(νους τLς μανας κα+ τLς πλεονεξας uν /ποιοντο πρ"ς Hλλλους, ες τGν Ασαν τ"ν πλεμον /ξενεγκεSν. 3. Κα+ πολλο+ πυνθ νονται παρ /μο πτερον /γE σοι παρWνεσα ποιεSσθαι τGν στρατεαν τGν /π+ τοKς βαρβ ρους V σο διανοηθ(ντος συνεSπονJ /γM δ ο>κ εδ(ναι μ(ν φημι τ" σαφ(ς, ο> γ1ρ συγ-

Β! ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΝ 1. Εγ} συνεζJτησα βεβαως κα μ? τ"ν Αντπατρον1 !ρκετ , καθ}ς πιστε$ω δι6 τ6 συμφροντα τFς πατρδος μου κα δι6 τ6 4δικ σου, ˆθλησα )μως ν6 γρ ψω κα ε4ς σ? )σα νομζω, )τι φελεις ν6 κ μης χ ριν τFς ε4ρJνης, παρμοια μ? )σα σο 8χω κθσει ε4ς τ"ν λγον μου,2 συντομτερα )μως !π" κεUνα. 2. Ττε, Wς γνωστν, σ? συνεβο$λευα, )τι πιβ λλεται, !φο συμφιλισης τ+ν πλιν τ+ν 4δικJν μας μ? τ6ς πλεις τ5ν Λακεδαιμονων, τ5ν Θηβαων κα τ5ν Αργεων, ν6 κ μης το3ς aΕλληνας ν6 >μονοJσουνD διτι πστευα, )τι, Gν κατρθωνες ν6 πεσης α%τ6ς τ6ς πρωτευο$σας πλεις ν6 >μονοον, γρJγορα κα αO λοιπα πλεις τFς SΕλλ δος θ6 !κολουθοσαν τ" παρ δειγμ των. Ττε βεβαως wσαν διαφορετικα αO περιστ σειςD ν5 τρα, 8πειτα !π" )σα συνβησαν, δ?ν παρσταται πλον !ν γκη ν6 πεθης, διτι, κατπιν το !γ5νος πο3 8χει γνει,3 )λοι ε0ναι ˆναγκασμνοι ν6 ε0ναι φρνιμοι κα ν6 θλουν κεUνα πο3 α4σθ νονται, )τι θλεις ν6 κ μνουν κα ν6 λγουν, )τι δηλαδ+ φελουν ν6 !παλλαγον !π" τ+ν τρλλαν τFς διχονοας, πο3 το3ς μαστζει, κα τFς ε4ς β ρος !λλJλων πικρατJσεως κα ν6 μεταφρουν τ"ν πλεμον ε4ς τ+ν Ασαν. 3. Πολλο λοιπ"ν ζητον ν6 μ θουν !π" μ? τ !π" τ6 δ$ο συνβη: γ} σ? συνεβο$λευσα ν6 κ μης τ+ν κστρατεαν κατ6 τ5ν βαρβ ρων € σ3 συνλαβες τ+ν 4δαν κα γ} συνηγρησα; Εγ} ε4ς α%τ6ς τ6ς ρωτJσεις !παντ5, )τι α%τ" τ" πρEγμα δ?ν τ" 8χω ξεκαθαρσει μσα ε4ς τ"ν νον μου, διτι δ?ν ε0χα 8λθει

1. Αντπατρος (400-319 π.Χ.) D περφημος στρατηγ"ς το Φιλππου ν συνεχεdα το Μ. Αλεξ νδρου. Μετ6 τ+ν ν Χαιρωνεdα μ χην (338 π.Χ.) στ λη πρεσβευτ+ς ε4ς τ6ς ΑθJνας. 2. ΕννοεU τ"ν 'π" τ"ν ττλον Φλιππος λγον του, τ"ν >ποUον !πη$θυνε ε4ς τ"ν Φλιπ-

πον μετ6 τ+ν 'πογραφ+ν τFς Φιλοκρατεου ε4ρJνης (346 π.Χ.). Βλ. σχετικ5ς τ"ν τμ. ΓN τFς ΒιβλιοθJκης τ5ν SΕλλJνων, κα δ+ τ+ν ε4σαγωγ+ν ε4ς τ"ν Φλιππον ). 3. Δηλαδ+ μετ6 τ+ν μ χην ε4ς τ+ν Χαιρνειαν (338 π.Χ.), κατ6 τ+ν >ποαν συνετρβησαν οO ΑθηναUοι κα οO ΘηβαUοι, > Φλιππος ε0ναι κυραρχος τ5ν `λληνικ5ν πραγμ των.

108

109


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Bã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

γεγενLσθα σοι πρτερον, ο> μGν Hλλ οNεσθαι σ0 μ0ν /γνωκ(ναι περ+ τοτων, /μ0 δ0 συνειρηκ(ναι ταSς σαSς /πιθυμαις. Τατα δ Hκοοντες /δ(οντ μου π ντες παρακελεεσθα σοι κα+ προτρ(πειν /π+ τν α>τν τοτων μ(νειν, Oς ο>δ(ποτ )ν γενομ(νων οcτε καλλινων ργων οcτ ‚φελιμωτ(ρων τοSς <Ελλησιν οcτ /ν καιρ μUλλον πραχθησομ(νων. 4. Ε μ0ν οRν ε^χον τGν α>τGν δναμιν uνπερ πρτερον κα+ μG παντ πασιν Fν HπειρηκEς, οcκ )ν δι? /πιστολLς διελεγμην, Hλλ1 παρMν α>τ"ς παρEξυνον Iν σε κα+ παρεκ λουν /π+ τ1ς πρ ξεις τατας. Νν δ Oς δναμαι παρακελεομα σοι μG καταμελLσαι τοτων, πρ+ν )ν τ(λος /πιθWLς α>τοSς. nΕστι δ0 πρ"ς μ0ν Iλλο τι τν hντων Hπλστως χειν ο> καλνJ αe γ1ρ μετριτητες παρ1 τοSς πολλοSς ε>δοκιμοσινJ δξης δ0 μεγ λης κα+ καλLς /πιθυμεSν κα+ μηδ(ποτ /μππλασθαι προσκει τοSς πλυ τν Iλλων διενεγκοσινJ περ σο+ συμβ(βηκεν. 5. 9Ηγο δ0 τθ kξειν Hνυπ(ρβλητον α>τGν κα+ τν σο+ πεπραγμ(νων Hξαν, ταν τοKς μ0ν βαρβ ρους Hναγκ σWης εeλωτεειν τοSς <Ελλησιν πλGν τν σο+ συναγωνισαμ(νων, τ"ν δ0 βασιλ(α τ"ν νν μ(γαν προσαγορευμενον ποισWης τοτο πρ ττειν τι )ν σK προστ ττWης. Ο>δ0ν γ1ρ σται λοιπ"ν τι πλGν θε"ν γεν(σθαι. Τατα δ0 κατεργ σασθαι πολK TUν /στιν /κ τν νν παρντων V προελθεSν Hπ" τGν δναμιν κα+ τGν δξαν uν νν

ε4ς παφ+ν μαζ σου προηγουμνωςD 8χω )μως τ+ν γνμην, )τι σ3 μ?ν ε0χες σκεφθF κα !ποφασσει τ+ν κστρατεαν, γ} δ? 'πFρξα > συνJγορος τ5ν πιθυμι5ν σου.4 Ακο$οντες α%τ6 μ? παρακαλοσαν )λοι ν6 μ+ σταματJσω ν6 σ? παρακιν5 κα ν6 σ? προτρπω ν6 μενης σταθερ"ς ε4ς α%τ σου τ6 σχδια, διτι ο%δποτε θ6 μποροσαν ν6 γνουν δι6 το3ς aΕλληνας 8ργα Wραιτερα κα †φελιμτερα κα ποτ? δ?ν θ6 wτο δυνατ"ν ν6 πραγματοποιηθον ε4ς περισστερον κατ λληλον ε%καιραν. 4. ~Αν βεβαως ε0χα τ+ν 4δαν δ$ναμιν, πο3 ε0χα κα προηγουμνως, κα δ?ν ε0χα τελεως ξαντληθF !π" τ6 γηρατει ,5 δ?ν θ6 συζητοσα μαζ σου μ? πιστολJν, !λλ6 θ6 ρχμουν > bδιος ν6 σ? συναντJσω κα θ6 σ? παρακινοσα κα θ6 σ? προτρεπα ν6 πρ ξης α%τ . Τρα )μως, )σον μπορ5, σ? προτρπω ν6 μ+ δεξης καμμαν !μλειαν ε4ς τ" ζJτημα τοτο, προτο τ" φρης ε4ς πρας. Τ" ν6 ε0ναι κανες Gπληστος ε4ς μερικ6 !π" τ6 Gλλα πρ γματα δ?ν ε0ναι WραUον πρEγμαD διτι > πολ3ς λα"ς τρφει κτμησιν ε4ς κενους πο3 κρατον τ" μτρονD τ" ν6 πιθυμF )μως κανες δξαν μεγ λην κα λαμπρ6ν κα ν6 δεικν$η Wς πρ"ς α%τ+ν συνεχF !πλησταν eρμζει ε4ς κενους πο3 ξεπερνον κατ6 πολ3 τ" κοιν"ν μτρον, πρEγμα πο3 συμβανει μ? σ. 5. Καν}ν τFς σκψες σου <ς ε0ναι τοτο, )τι ττε μνον θ6 !ποκτJσης δξαν !νυπρβλητον κα !νταξαν τ5ν )σων 8χεις πρ ξει, )ταν !ναγκ σης το3ς βαρβ ρους –πλ+ν κενων πο3 ˆγωνσθησαν μαζ σου– ν6 ε0ναι δολοι τ5ν SΕλλJνων κα κ μης κεUνον πο3 τρα νομ ζεται μγας βασιλε3ς ν6 κτελF ),τι σ3 διατ σσεις. Ε0ναι δ? πολ3 ε%κολτερον ν6 πραγματοποιJσης α%τ6 τρα, μ? β σιν τ+ν παροσαν κατ στασιν, παρ )σον wτο ν6 φθ σης ε4ς τ+ν δ$ναμιν κα τ+ν δξαν, πο3 8χεις

4. Μ? πολλ+ν λεπττητα κα διπλωματικ+ν δεξιοτεχναν > Ισοκρ της !ποδδει ε4ς τ"ν Φλιππον τ+ν πατρτητα τFς 4δας τFς κατ6 τ5ν Περσ5ν κστρατεας κα τFς πανελληνου `ντητοςD ν5 δι6 τ" 4δανικ"ν τοτο > bδιος > ρJτωρ ε0χεν !γωνισθF ε4ς )λην

του τ+ν ζω+ν (βλ. ΒιβλιοθJκη τ5ν SΕλλJνων, ε4σαγωγ+ν κα Βασιλεου Λαο$ρδα, 9Ο Ισοκρ της κα+ ; /ποχ του, ΑθFναι 1966, σελ. 62 κ`ξ.). 5. Ε0ναι δη > Ισοκρ της 98 τ5ν κα μετ λγας *μρας !πθανεν.

110

111


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — Bã E¶I™TO§H ¶PO™ ºI§I¶¶ON

χεις /κ τLς βασιλεας τLς /ξ HρχLς _μSν _παρξ σης. 6. Χ ριν δ χω τ γρα τατην μνην, τι προγαγεν ες τοτ μου τ"ν βον $σθ g ν(ος dν διενοομην κα+ γρ φειν /πεχερουν ν τε τ πανηγυρικ λγω κα+ τ πρ"ς σ0 πεμφθ(ντι τατα νν τ1 μ0ν 2δη γιγνμενα δι1 τν σν /φορ πρ ξεων, τ1 δ /λπζω γενσεσθαι.

τρα, μ? !φετηραν τ+ν βασιλικ+ν ξουσαν πο3 ε0χες, )ταν !νFλθες ε4ς τ"ν θρνονD ()ταν δ? κ μης α%τ ), δ?ν θ6 σο 'πολεπεται Gλλο παρ6 ν6 γνης θες.6 6. Εγ} δ? χρεωστ5 μνον α%τ+ν τ+ν χ ριν ε4ς τ6 γηρατει

μου, )τι μο πτρεψαν ν6 ζJσω μχρι σJμερα, ƒστε α%τ6 πο3 σκεπτμην, )ταν μην νος κα πιχειροσα ν6 γρ φω κα ε4ς τ"ν Πανηγυρικ"ν7 κα ε4ς τ"ν λγον πο3 8στειλα πρ"ς σ,8 α%τ6 τρα ν6 ζJσω κα ν6 4δ5, Gλλα μ?ν ν6 πραγματοποιονται μ? τ6ς 4δικ ς μου πρ ξεις,9 Gλλα10 δ? ν6 λπζω, )τι θ6 πραγματοποιηθον.

6. SΗ φρ σις α%τ+ το Ισοκρ τους δ?ν !ποτελεU eπλον σχFμα λγουD δεικν$ει, )τι ε4σερχμεθα πλον ε4ς ναν ποχJν. SΟ κλασσικ"ς το ΕN α45νος ο%δποτε θ6 τ+ν 8λεγε. Ε4σερχμεθα ε4ς τ+ν `λληνιστικ+ν ποχ+ν τFς θεοποιJσεως το *γεμνος.

7. SΟ Πανηγυρικς, τ" Gνθος τFς Ισοκρατεου ρητορεας, κυκλοφρησε τ" 380 π.Χ. Ε4ς α%τ"ν διακηρ$σσεται * 4δα τFς πανελληνου `ντητος κα τFς κατ6 βαρβ ρων κστρατεας 'π" τ+ν *γεσαν )μως τ5ν Αθην5ν. 8. Ε4ς τ"ν 'π" τ"ν ττλον Φλιππος πο3 στ λη τ" 346 π.Χ. ε4ς α%τν, προτρπει τ"ν Φλιππον ν6 πιτ$χη τ+ν πανελλJνιον `ντητα κα ν6 *γηθF α%τ"ς πλον τFς κατ6 βαρβ ρων κστρατεας. 9. SΗ πανελλJνιος `ντης, πο3 τρα πραγματοποιJθη βιαως, μετ6 τ+ν ν Χαιρωνεdα μ χην. 10. SΗ κατ6 βαρβ ρων κστρατεα, πο3 λπζει ν6 πραγματοποιηθF.

112

113


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ANTI¶ATPON

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΤΙΠΑΤΡΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

SΟ Α ντπατρος, πρ"ς τ"ν >ποUον !πευθ$νει τ+ν πιστολ+ν > Ισοκρ της 'πFρξεν πιφαν?ς μλος τFς μακεδονικFς α%λFς, ξαρετος στρατηγ"ς κα ε%φυ+ς διπλωμ της. ΕγεννJθη τ" 400 κα !πθανε τ" 319 π.Χ. SΥπηρτησε πιστ6 κα τ"ν Φλιππον κα τ"ν Αλξανδρον. Τ" 346 π.Χ. μετ6 το στρατηγο Παρμενωνος διεξJγαγεν ε4ς ΑθJνας τ6ς διαπραγματε$σεις, αO >ποUαι κατληξαν ε4ς τ+ν σ$ναψιν τFς Φιλοκρατεου ε4ρJνης. Τ+ν 4δαν περπου ποχ+ν > Φλιππος τ"ν διρισεν !ρχηγ"ν τ5ν στρατευμ των ε4ς τ"ν πλεμον ναντον τ5ν Θρακ5ν. Μετ6 τ+ν μ χην ν Χαιρωνεdα > Αντπατρος στ λη 'π" το Φιλππου πρεσβευτ+ς ε4ς ΑθJνας πρ"ς σ$ναψιν ε4ρJνης. ΟO ΑθηναUοι τ"ν τμησαν ττε μ? χορJγησιν πολιτικ5ν δικαιωμ των κα προξενας. Μετ6 τ+ν δολοφοναν το Φιλππου, πιστ"ς ε4ς τ"ν νεαρ"ν Αλξανδρον συνβαλε ε4ς τ+ν στερωσιν τFς βασιλεας του κα, )ταν κεUνος ξεστρ τευσε ε4ς τ+ν Ασαν, τ"ν Αντπατρον διρισε !ντιβασιλα ε4ς τ+ν Μακεδοναν. Τ" 330 π.Χ., )ταν πολλα πλεις τFς ΠελοποννJσου κινJθησαν, δι6 ν6 !ποκαταστJσουν τ+ν *γεμοναν τFς Σπ ρτης, > Αντπατρος μ? 40.000 στρατ"ν κατενκησε το3ς Λακεδαιμονους κα το3ς συμμ χους των παρ6 τ+ν Μεγαλπολιν, καθ}ς πσης κατστειλε κα τ+ν παν στασιν τ5ν Θρακ5ν 'π" τ"ν Μμνονα. Κατ6 τ6 τελευταUα 8τη τFς ζωFς το Αλεξ νδρου πFλθε ψυχρτης μεταξ3 α%το κα το Αντιπ τρου ξ α4τας τFς ξοικεισεως το βασιλως πρ"ς τ6 περσικ6 θη, !λλ6 κα ξ α4τας τFς μητρ"ς το Αλεξ νδρου Ολυμπι δος, μετ6 τFς >ποας ε0χε προστριβ ς. Μετ6 τ"ν θ νατον το Αλεξ νδρου > Αντπατρος κατ6 τ"ν Λαμιακ"ν πλεμον δισπασε τ"ν συνασπισμ"ν τ5ν `λληνικ5ν 114

πλεων, νκησεν ε4ς τ+ν Κρανν5να τ" 322 π.Χ. κα συνFψε χωριστ+ν μ? κ θε πλιν ε4ρJνην. Ολγον πρν !ποθ νη, τ" 319 π.Χ., ƒρισε δι δοχν του τ"ν !ντιβασιλα τ"ν Πολυσπρχοντα κα τ"ν υO"ν του Κ σσανδρον συμπαραστ την του Wς χιλαρχον. Ε4ς τ+ν παροσαν πιστολ+ν > Ισοκρ της συνιστE ε4ς τ+ν ε%μενF προστασαν το Αντιπ τρου cνα μαθητJν του, τ"ν Διδοτον, περ το >ποου ο%δ?ν Gλλο γνωρζομεν. Ιδιαιτρως τονζει > Ισοκρ της πρ"ς τ"ν Αντπατρον, )τι > Διδοτος ε0χε σχσεις μ? το3ς μον ρχας τFς Ασας κα wτο γνστης τ5ν !σιατικ5ν πραγμ των, πρEγμα τ" >ποUον σημανει, )τι * μακεδονικ+ α%λ+ νδιεφρετο δι6 τοιατα στελχη προκειμνου ν6 προπαρασκευ ση τ+ν κστρατεαν ε4ς τ+ν Ασαν. aΕνα Gλλο στοιχεUον πο3 χαρακτηρζει τ"ν συνιστμενον Διδοτον ε0ναι * παρρησα. Επ ε%καιρdα > Ισοκρ της τονζει, )τι > μον ρχης, <ν θλη πραγματικ6 ν6 διοικJση καλ5ς τ" κρ τος, φελει ν6 προσλαμβ νη συμβο$λους ο%χ κλακας, !λλ6 λευθερφρονας κα λευθεροστμουςD οO κλακες !ποτελον τ"ν μεγαλ$τερον κνδυνον δι6 το3ς διοικοντας. SΗ πιστολ+ γρ φη τ" 339 π.Χ., cνα 8τος πρ" τFς ν Χαιρωνεdα μ χης, καθ ‹ν ποχ+ν αO ΑθFναι ε'ρσκοντο ε4ς πλεμον πρ"ς τ"ν Φλιππον.

115


Eπιστολα δ?

ΑΝΤΙΠΑΤΡΩΙ 1. ΕγM, καπερ /πικινδνου παρ ;μSν hντος ες Μακεδοναν π(μπειν /πιστολν, ο> μνον νν τι πολεμομεν πρ"ς _μUς, Hλλ1 κα+ τLς ερνης οcσης, μως γρ ψαι πρ"ς σ0 προειλμην περ+ Διοδτου, δκαιον ε^ναι νομζων gπαντας μ0ν περ+ πολλο ποιεSσθαι τοKς /μαυτ πεπλησιακτας κα+ γεγενημ(νους Hξους ;μν, ο>χ uκιστα δ0 τοτον κα+ δι1 τGν εcνοιαν τGν ες ;μUς κα+ δι1 τGν Iλλην /πιεκειαν. 2. Μ λιστα μ0ν οRν /βουλμην )ν α>τ"ν συσταθLνα σοι δι ;μνJ /πειδG δ0 δι xτ(ρων /ντετχηκ( σοι, λοιπ"ν /στ μοι μαρτυρLσαι περ+ α>το κα+ βεβαισαι τGν γεγενημ(νην α>τ πρ"ς σ0 γνσιν. Εμο+ γ1ρ πολλν κα+ παντοδαπν συγγεγενημ(νων Hνδρν κα+ δξας /νων μεγ λας /χντων, τν μ0ν Iλλων Zπ ντων οe μ(ν τινες περ+ α>τ"ν τ"ν λγον, οe δ0 περ+ τ" διανοηθLναι κα+ πρUξαι δεινο+ γεγνασιν, οe δ /π+ μ0ν το βου σEφρονες κα+ χαρεντες, πρ"ς δ0 τ1ς Iλλας χρσεις κα+ διαγωγ1ς HφυεSς παντ πασινJ 3. ο†τος δ οQτως ε> ρμοστον τGν φσιν σχηκεν $στ /ν gπασι τοSς ερημ(νοις τελειτατος ε^ναι. Κα+ τατ ο>κ )ν /τλμων λ(γειν ε μG τGν Hκριβεστ την πεSραν α>τ"ς τ ε^χον α>το κα+ σ0 λψεσθαι προσεδκων, τ1 μ0ν α>τ"ν χρEμενον α>τ, τ1 δ0 κα+ παρ1 τν Iλλων τν /μπερων α>το πυνθανμενονJ 4. `ν ο>δε+ς στις ο>κ )ν Xμολογσειεν, ε μG λαν εNη φθονε-

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΝΤΙΠΑΤΡΟΝ 1. Εγ}, μολοντι ε0ναι πικνδυνον1 δι *μEς δ5 ε4ς τ6ς ΑθJνας ν6 στλλωμεν πιστολ+ν ε4ς τ+ν Μακεδοναν, κα ε0ναι πικνδυνον kχι μνον τρα πο3 πολεμομεν ναντον σας, !λλ6 wτο κα κατ6 τ+ν δι ρκειαν τFς ε4ρJνης, ν το$τοις !πεφ σισα ν6 σο γρ ψω δι6 τ"ν Διδοτον,2 διτι νομζω )τι ε0ναι δκαιον ν6 προσχω κα ν6 φροντζω )λους βεβαως )σοι 'πFρξαν μαθητα μου κα 'πFρξαν !ντ ξιο μου, περισστερον )μως α%τ"ν κα ξ α4τας τFς πρ"ς μ? !γ πης του κα ξ α4τας τFς )λης του χρησττητος. 2. Θ6 θελα λοιπ"ν π ρα πολ3 γ} ν6 σο τ"ν συστJσω, !φο )μως μσRω Gλλων προσπων σ? 8χει συναντJσει, ε4ς μ? !πομνει ν6 μαρτυρJσω δι α%τ"ν κα ν6 στερεσω τ+ν γνωριμαν του μαζ σου. Εν5 λοιπ"ν μαθητα μου 'πFρξαν πολλο κα παντ"ς εbδους Gνδρες κα πολλο πο3 8χουν δξαν μεγ λην, !π" )λους α%το3ς μερικο !νεδεχθησαν ε4ς δ$ναμιν σκψεως κα νεργεας, μερικο Gλλοι 'πFρξαν ε4ς τ+ν ζωJν των σφρονες κα χαριτωμνοι Gνθρωποι Wς πρ"ς τ6ς Gλλας )μως !ν γκας κα νεργεας κ φ$σεως τελεως !νκανοιD 3. α%τ"ς )μως 8χει τσον eρμονικ+ν φ$σιν, ƒστε ν6 ε0ναι τελειτατος !π" )λας τ6ς !πψεις πο3 !νφερα. Κα ττοιο πρEγμα βεβαως δ?ν θ6 ε0χα τ+ν τλμην ν6 σο λγω, 6ν κα γ} > bδιος δ?ν τ" ε0χα !πολ$τως διαπιστσει κα 6ν δ?ν περμενα, )τι κα σ3 θ6 τ" διαπιστσης μ? τ+ν συναναστροφ+ν μαζ του !φ `ν"ς κα μ? τ6ς πληροφορας !φ `τρου πο3 θ6 ζητJσης κα θ6 λ βης !π" Gλλους πο3 τ"ν γνωρζουν καλ D 4. κανες δ? !π" α%το3ς πο3 τ"ν γνωρζουν ε0ναι δυνατ"ν ν6 !ρνηθF –κτ"ς <ν πρκειται περ φθονερο 1. ΑO ΑθFναι διεξ γουν δη πλεμον πρ"ς τ"ν Φλιππον. 2. Βλ. Ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν.

116

117


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ANTI¶ATPON

ρς, κα+ επεSν κα+ βουλεσασθαι μηδεν"ς lττον α>τ"ν δνασθαι κα+ δικαιτατον κα+ σωφρον(στατον ε^ναι κα+ χρημ των /γκρατ(στατον, τι δ0 συνημερεσαι κα+ συμβιναι π ντων uδιστον κα+ λιγυρEτατον, πρ"ς δ0 τοτοις πλεστην χειν παρρησαν, ο>χ uν ο> προσLκεν, Hλλ1 τGν εκτως )ν μ(γιστον γιγνομ(νην σημεSον τLς ε>νοας τLς πρ"ς τοKς φλουςJ 5. uν τν δυναστν οe μ0ν Hξιχρεων τ"ν hγκον τ"ν τLς ψυχLς χοντες τιμσιν Oς χρησμην οcσαν, οe δ Hσθεν(στεροι τ1ς φσεις hντες V κατ1 τ1ς _παρχοσας /ξουσας δυσχερανουσιν, Oς `ν ο> προαιρονται τι ποιεSν βιαζομ(νην α>τος, ο>κ εδτες Oς οe μ λιστα περ+ το συμφ(ροντος Hντιλ(γειν τολμντες, ο†τοι πλεστην /ξουσαν α>τοSς το πρ ττειν g βολονται παρασκευ ζουσιν. 6. Εκ"ς γ1ρ δι1 μ0ν τοKς Hε+ πρ"ς ;δονGν λ(γειν προαιρουμ(νους ο>χ πως τ1ς μοναρχας δνασθαι διαμ(νειν αv πολλοKς τοKς Hναγκαους /φ(λκονται κινδνους, Hλλ ο>δ0 τ1ς πολιτεας αv μετ1 πλεονος Hσφαλεας εσν, δι1 δ0 τοKς /π+ τ βελτστω παρρησιαζομ(νους πολλ1 σEζεσθαι κα+ τν /πιδξων διαφθαρσεσθαι πραγμ των. wΩν kνεκα προσLκε μ0ν παρ1 πUσι τοSς μον ρχοις πλ(ον φ(ρεσθαι τοKς τGν Hλθειαν Hποφαινομ(νους τν gπαντα μ0ν πρ"ς χ ριν, μηδ0ν δ0 χ ριτος Iξιον λεγντωνJ συμβανει δ λαττον

!νθρπου– )τι > Διδοτος δ?ν ε0ναι καττερος !π" καννα κα ε4ς τ+ν δ$ναμιν το λγου κα ε4ς τ+ν δ$ναμιν τFς σκψεως κα )τι ε0ναι δικαιτατος κα συνεττατος κα !ντερος χρημ τωνD κα κοντ6 ε4ς α%τ6 ε0ναι π ρα πολ3 ε%χ ριστος κα π ρα πολ3 χαριτωμνος ν6 περνE κανες μαζ του τ+ν *μρα κα ν6 ζF μαζ του κα πσης 8χει μεγ λην λευθεροστομαν, kχι κενην πο3 δ?ν πρπει ν6 8χη, !λλ κενην πο3 ε%λγως μπορεU ν6 θεωρηθF !πδειξις, !ληθινFς !γ πης πρ"ς το3ς φλους. 5. Α%τ+ν τ+ν λευθεροστομαν, )σοι !π" το3ς *γεμνας 8χουν !νωτερτητα ψυχFς, τ+ν τιμον, διτι ε0ναι χρJσιμη, )σοι )μως 8χουν ψυχικ6 χαρσματα καττερα !π" κεUνα πο3 !παιτεU * μεγ λη των ξουσα, δυσαρεστονται Wσ6ν * λευθεροστομα α%τ+ ν6 το3ς βαζε ν6 κ μουν κ τι !π" κεUνα πο3 δ?ν θλουνD κα δ?ν ξρουν )τι, )σοι τολμον ν6 φρουν !ντιρρJσεις ε4ς το3ς Gρχοντας πρ"ς τ" συμφρον τ5ν 4δων τ5ν !ρχντων, α%το το3ς παρασκευ ζουν μεγ λην ξουσαν, δι6 ν6 πρ ττουν )σα θλουν. 6. Διτι ε0ναι `πμενον ξ α4τας τ5ν !νθρπων κενων, πο3 προτιμον ν6 >μιλον π ντοτε δι6 ν6 ε%χαριστον το3ς Gρχοντας, kχι μνον αO μοναρχαι –πο3 κατ !ν γκην προσελκ$ουν πολλο3ς κινδ$νους– ν6 μ+ μπορον ν6 διατηρονται, !λλ οHτε αO δημοκραται, πο3 ε0ναι πολ3 !σφαλστεραιD3 χ ρις )μως ε4ς κενους πο3 8χουν τ" θ ρρος τFς γνμης των σζονται πολλ6 !κμη κα !π" κεUνα, πο3 ε0ναι 'ποκεμενα ε4ς Gμεσον καταστροφJν. Δι )λους α%το3ς το3ς λγους πεβ λλετο )λοι οO μον ρχαι ν6 κτιμον πι" πολ3 κενους πο3 λγουν τ+ν !λJθεια, παρ6 κενους πο3 λγουν τ6 π ντα πρ"ς ε%χαρστησιν το μον ρχου, !λλ6 πο3 !π" )σα λγουν τποτε δ?ν ε0ναι, δι6 τ" >ποUον ν6 !ξζη κανες ν6 ε%χαριστηθF. Συμβανει )μως !π" μερικο3ς μον ρχας, οO 3. SΟ Ισοκρ της τονζει, )τι κ$ριον προτρημα το συνιστωμνου Διοδτου ε0ναι * παρρησα, τ+ν >ποαν κατ ξοχ+ν πρπει ν6 πιζητον οO μον ρχαι, οO >ποUοι κινδυνε$ουν πι" πολ3 !π" το3ς κλακας, ν5 αO δημοκραται, !π" τFς !πψεως α%τFς, ε0ναι !σφαλστεραι, διτι 'π ρχει ε4ς α%τ6ς > 8λεγχος τFς !ντιπολιτε$σεως.

118

119


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ANTI¶ATPON

χειν α>τοKς παρ /νοις α>τν. 7. qΟ δG κα+ Διοδτω παθεSν συν(πεσεν παρ τισι τν περ+ τGν Ασαν δυναστν, οPς περ+ πολλ1 χρσιμος γενμενος ο> μνον τ  συμβουλεειν, Hλλ1 κα+ τ  πρ ττειν κα+ κινδυνεειν, δι1 τ" παρρησι ζεσθαι πρ"ς α>τοKς περ+ `ν /κενοις συν(φερεν κα+ τν οNκοι τιμν Hπεστ(ρηται κα+ πολλν Iλλων /λπδων, κα+ μεSζον Nσχυσαν αe τν τυχντων HνθρEπων κολακεSαι τν ε>εργεσιν τν τοτου. 8. Δι" δG κα+ πρ"ς _μUς Hε+ προσι(ναι διανοομενος mκνηρς ε^χεν, ο>χ Oς gπαντας Xμοους ε^ναι νομζων τοKς _π0ρ α_τ"ν hντας, Hλλ1 δι1 τ1ς πρ"ς /κενους γεγενημ(νας δυσχερεας κα+ πρ"ς τ1ς παρ _μν /λπδας Hθυμτερος Fν, παραπλσιον Oς /μο+ δοκεS πεπονθMς τν πεπλευκτων τισ+ν οv, τ" πρτον ταν χρσωνται χειμσιν, ο>κ(τι θαρροντες εσβανουσιν ες θ λατταν, καπερ εδτες τι κα+ καλο πλο πολλ κις /πιτυχεSν στιν. Ο> μGν Hλλ /πειδG συν(στηκ( σοι, καλς ποιεS. 9. Λογζομαι γ1ρ α>τ συνοσειν, μ λιστα μ0ν τWL φιλανθρωπα τWL σWL στοχαζμενος, uν χειν _πεληψαι παρ1 τοSς ξωθεν HνθρEποις, πειτα νομζων ο>κ HγνοεSν _μUς τι π ντων uδιστν /στι κα+ λυσιτελ(στατον πιστοKς gμα κα+ χρησμους φλους κτUσθαι ταSς ε>εργεσαις κα+ τοKς τοιοτους εR ποιεSν _π0ρ `ν πολλο+ κα+ τν Iλλων _μSν χ ριν kξουσιν. <Απαντες γ1ρ οe χαρι(ντες τοKς τοSς σπουδαοις τν Hνδρν καλς Xμιλοντας Xμοως /παινοσι κα+ τιμσιν $σπερ α>το+ τν ‚φελειν Hπολαοντες. 10. Αλλ1 γ1ρ Διδοτον α>τ"ν ο^μαι μ λιστ σε προτρ(ψεσθαι

Gνθρωποι πο3 8χουν τ" θ ρρος τFς γνμης των ν6 κτιμ5νται λιγτερον, παρ6 κεUνοι πο3 δ?ν τ" 8χουν. 7. Τοτο !κριβ5ς συνπεσε ν6 π θη κα > Διδοτος κοντ6 ε4ς μερικο3ς μον ρχας τFς Ασας, ε4ς το3ς >ποους μολοντι προσφερε μεγ λας 'πηρεσας, kχι μνον μ? τ6ς συμβουλ ς του, !λλ6 κα μ? τ6ς νεργεας του κα μ? προσωπικο$ς του κινδ$νους, πειδ+ το3ς 8λεγε μ? θ ρρος τ+ν γνμην του δι )σα το3ς συνφεραν, κα τ5ν τιμ5ν ε4ς τ+ν πατρδα του στερJθη κα Gλλων λπδων, κα πσης κοντ6 ε4ς το3ς μον ρχας ε0χαν μεγαλυτραν 4σχ3ν αO κολακεUαι τ5ν οOωνδJποτε τυχντων !νθρπων παρ6 αO ε%εργεσαι α%το. 8. Δι6 τοτο !κριβ5ς, ν5 συνεχ5ς σκπτετο ν6 προσλθη κα πρ"ς σ, δσταζε, kχι διτι πστευε πς, )λοι )σοι ε0ναι !ντερο του ε4ς τ+ν ξουσαν, wσαν )μοιοι, !λλ6 ξ α4τας τ5ν δυσκολι5ν πο3 το παρουσι σθησαν μ? το3ς Ασι τας μον ρχας ε0χε κ ποιαν !πογοJτευσιν κα Wς πρ"ς τ" τ κατ στασιν θ6 !ντιμετπιζε κα κοντ6 ε4ς σ, 8παθε δηλαδJ, )πως γ} νομζω, κ τι παρμοιον πρ"ς κεUνο πο3 παθανουν μερικο ταξιδι5ται, οO >ποUοι, )ταν ε4ς τ" πρ5τν τους ταξδι συναντJσουν τρικυμαν, δ?ν πιβιβ ζονται πλον ε4ς τ" πλοUον, δι6 ν6 ταξιδε$σουν μ? θ ρρος, μολοντι γνωρζουν, )τι μπορον πολλ?ς φορ?ς ν6 8χουν κα καλ" ταξδι. Αλλ )μως, !φο σο 8χει συστηθF, καλ6 8καμε. 9. Διτι σκπτομαι, )τι α%τ" θ6 ε0ναι συμφρον του, πρ5τον κα κυρως πειδ+ σκπτομαι τ"ν !νθρωπισμν σου, > >ποUος 8χει κτιμηθF !π" το3ς 8ξω κα δε$τερον διτι νομζω, )τι δ?ν !γνοεUς σ3 )τι τ" πλον ε%χ ριστον κα πλον †φλιμον ε0ναι ν6 !ποκτE κανες φλους πιστο3ς κα χρησμους μ? τ6ς ε%εργεσας κα ν6 ε%εργετF κανες !νθρπους, δι6 το3ς >ποους κα πολλο !π" το3ς Gλλους !νθρπους θ6 σ? ε%γνωμονον. Διτι )λοι οO χαριτωμνοι Gνθρωποι α%το3ς πο3 συναναστρφονται καλ6 το3ς σπουδαους Gνδρας ξσου το3ς παινον κα το3ς τιμον, Wσ6ν ν6 !πελ μβαναν α%το οO bδιοι τ6ς †φελεας. 10. Νομζω )μως, )τι κατ ξοχ+ν > bδιος > Διδοτος θ6 σ?

120

121


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ ANTI¶ATPON

πρ"ς τ" φροντζειν α_το. Συν(πειθον δ0 κα+ τ"ν υe"ν α>το τν _μετ(ρων Hντ(χεσθαι πραγμ των κα+ παραδνθ _μSν α_τ"ν $σπερ μαθητGν ες τοcμπροσθεν πειραθLναι προελθεSν. 9Ο δ0 τατ μου λ(γοντος /πιθυμεSν μ0ν φασκεν τLς _μετ(ρας φιλας, ο> μGν Hλλ1 παραπλσιν τι πεπονθ(ναι πρ"ς α>τGν κα+ πρ"ς τοKς στεφαντας Hγνας. 11. Εκενους τε γ1ρ νικUν μ0ν )ν βολεσθαι, καταβLναι δ ες α>τοKς ο>κ )ν τολμLσαι δι1 τ" μG μετεσχηκ(ναι TEμης Hξας τν στεφ νων, τν τε παρ _μν τιμν εcξασθαι μ0ν )ν τυχεSν, /φξεσθαι δ α>τν ο> προσδοκUνJ τν τε γ1ρ Hπειραν τGν α_το καταπεπλLχθαι κα+ τGν λαμπρτητα τGν _μετ(ραν, τι δ0 κα+ τ" σωμ τιον ο>κ ε>κριν0ς hν, Hλλ χον Iττα σνη, νομζειν /μποδιεSν α>τ"ν πρ"ς πολλ1 τν πραγμ των. 12. Ο†τος μ0ν οRν, τι )ν α>τ δοκWL συμφ(ρειν, τοτο πρ ξειJ σK δ )ν τε περ+ _μUς Iν θ ;συχαν χων διατρβWη περ+ τοτους τοKς τπους, /πιμελο κα+ τν Iλλων μ0ν Zπ ντων `ν )ν τυγχ νWη δεμενος, μ λιστα δ0 τLς Hσφαλεας κα+ τLς τοτου κα+ τLς το πατρ"ς α>το, νομσας $σπερ παρακαταθκην χειν τοτους παρ

τε το γρως ;μν,  προσηκντως )ν πολλLς τυγχ νοι προνοας, κα+ τLς δξης τLς _παρχοσης, εN τινος Iρα σπουδLς /στ+ν Hξα, κα+ τLς ε>νοας τLς πρ"ς _μUς uν χων gπαντα τ"ν χρνον διατετ(λεκα. 13. Κα+ μG θαυμ σWης μτ ε μακροτ(ραν γ(γραφα τGν /πιστολGν μτ εN τι περιεργτερον κα+ πρεσβυτικEτερον ερκαμεν /ν α>τWLJ π ντων γ1ρ τν Iλλων Hμελσας xν"ς μνον /φρντισα, το φανLναι σπουδ ζων _π0ρ Hνδρν φλων κα+ προσφιλεστ των μοι γεγενημ(νων.

παρακινJση ν6 φροντζης δι6 τ"ν `αυτν σου. Μαζ μ? τ"ν Διδοτον προσπ θησα ν6 πεσω κα τ"ν υOν του ν6 πιληφθF τ5ν 'ποθσεν σου κα, !φο παραδοθF ε4ς σEς Wς μαθητJς, ν6 προσπαθJση ν6 προχωρJση πρ"ς τ6 μπρς. Εν5 λοιπ"ν γ} το 8λεγα α%τ , κεUνος μο ε0πεν )τι πιθυμεU βεβαως τ+ν φιλαν σας, !λλ 8χει π θει μ? α%τ+ν κ τι παρμοιον μ? το3ς στεφαντας !γ5νας. 11. Διτι –μο 8λεγε– κα ε4ς κενους θ6 τ" θελε πολ3 ν6 ε0ναι νικητJς, δ?ν θ6 τολμοσε )μως ν6 λ βη μρος ε4ς α%το$ς, διτι δ?ν 8χει ρμην !νταξαν τ5ν στεφ νωνD τ" bδιο κα μ? σEς : θ6 ηHχετο βεβαως ν6 τιμηθF κ μρους σας, !λλ6 δ?ν περμενε )τι θ6 πιτ$χη α%τ6ς τ6ς τιμ ςD διτι 8λεγε π}ς τ6 8χει χαμνα μ? τ+ν 4δικJν του !πειραν κα τ+ν 4δικJν σου λαμπρτητα, νμιζε δ? π πλον, )τι κα τ" !δ$νατον σ5μ του, πο3 δ?ν wτο ε4ς πολ3 καλ+ν κατ στασιν κα ε0χε κ ποιαν βλ βην θ6 το σταθF μπδιον ε4ς μερικ6 ζητJματα. 12. Κα α%τ"ς μ?ν θ6 πρ ξη βεβαως ),τι νομση )τι τ"ν συμφρειD σ3 )μως, ε4ς περπτωσιν πο3 θ6 μνη κοντ σας κα θ6 περνE xσυχα τ"ν καιρν του ε4ς α%το3ς το3ς τπους, φρντιζε κα δι )λα τ6 Gλλα, τ6 >ποUα τυχ"ν χρει ζεται, κυρως )μως δι6 τ+ν !σφ λειαν κα τ+ν 4δικJν του κα το πατρα του, κα θερησε )τι 8χεις α%τ"ν Wς κ τι πολ$τιμον δι6 ν6 τ" φυλ ξης, παρμνο !π" μ, > >ποUος χ ριν τ5ν γηρατει5ν μου θ6 !πελ μβανα, )πως πρπει, μεγ λης φροντδος κ μρους σου, !λλ6 κα χ ριν το νματος πο3 8χω, <ν βεβαως α%τ" 8χη κ ποιαν !ξαν, κα χ ριν τFς !γ πης, τ+ν >ποαν διαρκ5ς καθ )λην τ+ν ζω+ν 8χω δεξει πρ"ς σ. 13. Κα μ+ παραξενευθFς μJτε <ν σο 8χω γρ ψει α%τ+ν τ+ν πιστολJν, μακροτραν το πρποντος, μJτε <ν μσα ε4ς α%τ+ν σο 8χω ε4πF κ τι χωρς μεγ λην σημασαν, πο3 εHκολα τ" παθανουν οO γροντεςD διτι !διαφρησα δι )λα τ6 Gλλα κα φρντισα μνον δι cνα πρEγμα, π5ς θ6 καταδειχθF, )τι φροντζω μ? ζFλον δι Gνδρας φλους κα προσφιλεστ τους ε4ς μ.

122

123


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON A§E•AN¢PON

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

SΗ πρ"ς τ"ν Αλξανδρον πιστολJ, γραμμνη πιθαντατα τ" 3421 π.Χ. !πεστ λη μαζ μ? Gλλην πιστολ+ν πρ"ς τ"ν πατρα του βασιλα Φλιππον, * >ποα δ?ν μEς σθη. {Ητο ττε > Μακεδ}ν δι δοχος 15ετ+ς (γεννJθη τ" 356 κα !πθανε τ" 323 π.Χ.). aΕνα 8τος προηγουμνως ε0χεν !ρχσει * κπαδευσις το Αλεξ νδρου 'π" το φιλοσφου Αριστοτλους. SΗ πιστολ+ πρ"ς τ"ν νεαρ"ν δι δοχον ε0ναι συντομωτ τη, !λλ6 κα λαν περιεκτικJ. Ε0ναι δη γνωστ6 τ6 μεγ λα προτερJματα το Μακεδνος διαδχου. SΟ Ισοκρ της μ? πολλ+ν λεπττητα, χωρς κολακεας, ξαρει τρεUς !ρετ ς, πο$, Wς πληροφορεUται τ"ν διακρνουν: τ" φιλ νθρωπον το Αλεξ νδρου, τ" φιλαθJναιον κα τ" φιλσοφον. SΗ !γ πη πρ"ς το3ς !νθρπους το νεαρο διαδχου το ξασφαλζει δημοτικτητα, πιβ λλεται )μως πιλογ+ κα προσοχ+ ε4ς τ6ς συναναστροφ ς. SΗ !γ πη του πρ"ς τ6ς ΑθJνας, τ+ν πλιν το πνε$ματος, πιβ λλεται δι cνα μλλοντα *γεμνα κα πνευματικ"ν Gνθρωπον κα τλος * !γ πη πρ"ς τ6ς φιλοσοφικ6ς σπουδ6ς ε0ναι κ τι πολ3 σημαντικ"ν δι6 τ+ν !ρτωσιν τFς μορφσες του. Ε4ς τ" σημεUον α%τ" > ρJτωρ μ? λεπττητα κα π λιν 'ποδεικν$ει, )τι δι cνα *γεμνα δ?ν ε0ναι !παρατητος * σπουδ+ τFς ριστικFς, δηλαδ+ τFς διαλεκτικFς, φιλοσοφας. Μα Gσκησις ε4ς τ+ν διαλεκτικ+ν †φελεU ε4ς τ6ς 4διωτικ6ς συναναστροφ ς, δ?ν eρμζει )μως οHτε ε4ς λαϊκο3ς *γτας, οHτε πολλR5 μEλλον ε4ς το3ς μον ρχας, οO >ποUοι δ?ν συμφρει ν6 συζητον μ? το3ς 'πηκους των ο%δ? ν6 δχωνται !ντιρρJσεις. Ε4ς τ"ν μον ρχην eρμζει ν6 πιδοθF ε4ς τ+ν σπουδ+ν τ5ν ρητορικ5ν πολιτικο περιεχομνου λγων κα ε4ς τ+ν !πκτη124

σιν τFς πολιτικFς !ρετFς, τFς Oκαντητος ν6 διοικF, κρνων ντμως κα δικαως πρσωπα κα πρ γματα. Τ+ν πιστολ+ν > Ισοκρ της κατακλεει μ? τ+ν πστιν, )τι > νεαρ"ς δι δοχος θ6 'περβ λη τ"ν πατρα του τσον, )σον > πατJρ του 'περβαλεν )λους το3ς Gλλους. Ε0ναι προφανς, )τι * πρ"ς Αλξανδρον πιστολ+ γρ φη kχι eπλ5ς δι6 λγους eβροφροσ$νης, Wς θ6 λγαμεν σJμερα, πρ"ς τ"ν μλλοντα 4σχυρ"ν *γτην, kχι μνον το μακεδονικο, !λλ6 το )λου `λληνισμο - 8τσι τ"ν θλει > Ισοκρ της - !λλ6 κα πρ"ς τ"ν σκοπ"ν ν6 πιστηθF * προσοχ+ το πργκιπος διαδχου π το εbδους τFς μορφσεως, τ+ν >ποαν πρπει ν6 ξασφαλση. Δ?ν 8χει, κατ6 τ+ν γνμην του, !ν γκην τFς διαλεκτικFς φιλοσοφας (wτο φανεται βασικ"ν μ θημ του 'π" το Αριστοτλους * διαλεκτικJ), !λλ6 τFς ρητορικFς κα τFς πολιτικFς !ρετFς.

125


Eπιστολα ε?

ΑΛΕΞΑΝΔΡΩΙ 1. Πρ"ς τ"ν πατ(ρα σου γρ φων /πιστολGν Iτοπον ‡μην ποισειν, ε περ+ τ"ν α>τ"ν hντα σ0 τπον /κενω μτε προσερ μτ Hσπ σομαι μτε γρ ψω τι τοιοτον  ποισει τοKς Hναγνντας μG νομζειν 2δη με παραφρονεSν δι1 τ" γLρας μηδ0 παντ πασι ληρεSν, Hλλ τι τ" καταλελειμμ(νον μου μ(ρος κα+ λοιπ"ν hν ο>κ Hναξον ε^ναι τLς δυν μεως uν σχον νεEτερος ‡ν. 2. Ακοω δ( σε π ντων λεγντων Oς φιλ νθρωπος ε^ κα+ φιλαθναιος κα+ φιλσοφος, ο>κ Hφρνως Hλλ1 νον /χντως. Τν τε γ1ρ πολιτν Hποδ(χεσθα σε τν ;μετ(ρων ο> τοKς {μεληκτας α_τν κα+ πονηρν πραγμ των /πιθυμοντας, Hλλ οPς συνδιατρβων τ ο>κ )ν λυπηθεης συμβ λλων τε κα+ κοινωνν πραγμ των ο>δ0ν )ν βλαβεης ο>δ Hδικηθεης, οbοις περ χρG πλησι ζειν τοKς εR φρονονταςJ 3. τν τε φιλοσοφιν ο>κ Hποδοκιμ ζειν μ0ν ο>δ0 τGν περ+ τ1ς ριδας, Hλλ1 νομζειν ε^ναι πλεονεκτικGν /ν ταSς δαις διατριβαSς, ο> μGν Zρμττειν οcτε τοSς το πλθους προεστσιν οcτε τοSς τ1ς μοναρχας χουσινJ ο>δ0 γ1ρ συμφ(ρον ο>δ0 πρ(πον /στ+ν τοSς μεSζον τν Iλλων φρονοσιον οcτ α>τοSς /ρζειν πρ"ς τοKς συμπολιτευομ(νους οcτε τοSς Iλλοις /πιτρ(πειν πρ"ς α_τοKς Hντιλ(γειν. 4. Τατην μ0ν οRν ο>κ HγαπUν σε τGν διατριβν, προαιρεSσθαι δ0 τGν παιδεαν τGν περ+ τοKς

126

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΝ 1. Γρ φων πιστολ+ν πρ"ς τ"ν πατρα σου, νμιζα, )τι θ6 διαπρ ξω !τπημα, Gν, ν5 ε'ρσκεσαι ε4ς τ" α%τ" μρος μ κεUνον, μJτε σ? προσφωνJσω μJτε σ? χαιρετσω μJτε σο γρ ψω κ τι ττοιο, πο3 ν6 κ μη )σους τ" διαβ σουν ν6 μ+ νομζουν, )τι δη !π" τ6 γηρατει6 8χασα τ6 λογικ μου κα )τι πρα γι6 πρα φλυαρ5, !λλ6 ν6 καταλ βουν )τι, )σον μρος ζωFς μο !πομνει, δ?ν ε0ναι !ν ξιον τFς πνευματικFς δυν μεως, πο3 ε0χα, )ταν μουν νετερος. 2. Ακο$ω λοιπ"ν !π" )λους ν6 λγουν δι6 σ, )τι !γαπEς το3ς !νθρπους κα ε0σαι φλος τ5ν Αθην5ν κα τFς φιλοσοφαςD κα ε0ναι τοτο δεUγμα kχι !φροσ$νης, !λλ6 φρονJσεως. Διτι πληροφορομαι, )τι κα !π" το3ς 4δικο$ς μου συμπολτας κ μνεις δεκτο3ς kχι κενους πο3 8χουν παραμελJσει τ"ν `αυτν τους κα πιθυμον κακ6 πρ γματα, !λλ κενους τ5ν >ποων * συναναστροφ+ δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 σ? λυπJση κα * μετ6 τ5ν >ποων συμφωνα κα πικοινωνα π 'ποθσεν σου δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 σ? βλ ψη κα ν6 σ? !δικJση, !νθρπους δηλαδ+ μ? το3ς >ποους πιβ λλεται ν6 συναναστρφωνται )σοι σκπτονται ρθ . 3. Ακο$ω πσης, )τι κα !π" τ6 δι φορα φιλοσοφικ6 συστJματα δ?ν !ποδοκιμ ζεις οHτε τ" «ριστικν», !λλ6 νομζεις )τι τοτο ξασφαλζει πολλ6 πλεονεκτJματα κατ6 τ6ς 4διωτικ6ς συναναστροφ ς, ν το$τοις )μως δ?ν eρμζει οHτε ε4ς το3ς λαϊκο3ς *γτας οHτε ε4ς το3ς μον ρχαςD διτι οHτε συμφρει οHτε eρμζει Gνδρες, πο3 διακρνονται δι6 τ" ˆθικ"ν κα πνευματικν τους !ν στημα, ν6 φιλονικον μ? το3ς συμπολτας των οHτε ν6 πιτρπουν ε4ς το3ς Gλλους ν6 8χουν πρ"ς α%το3ς !ντιρρJσεις. 4. Μανθ νω λοιπ"ν )τι α%τ+ * νασχλησις δ?ν σ? OκανοποιεU, προτιμEς δ? τ+ν μρφωσιν τ+ν σχετικ+ν μ? το3ς λγους, οO 127


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON A§E•AN¢PON

λγους οPς χρEμεθα περ+ τ1ς πρ ξεις τ1ς προσπιπτοσας καθ xκ στην τGν ;μ(ραν κα+ μεθ `ν βουλευμεθα περ+ τν κοιννJ δι uν νν τε δοξ ζειν περ+ τν μελλντων /πιεικς, τοSς τ Hρχομ(νοις προστ ττειν ο>κ Hνοτως g δεS πρ ττειν xκ στους /πιστσει, περ+ δ0 τν καλν κα+ δικαων κα+ τν τοτοις /ναντων mρθς κρνειν, πρς δ0 τοτοις τιμUν τε κα+ κολ ζειν Oς προσLκν /στιν xκατ(ροις. 5. ΣωφρονεSς οRν νν τατα μελετνJ /λπδας γ1ρ τ τε πατρ+ κα+ τοSς Iλλοις παρ(χεις Oς, )ν πρεσβτερος γενμενος /μμενWης τοτοις, τοσοτον προ(ξεις τWL φρονσει τν Iλλων σον περ X πατρ σου διεννοχεν Zπ ντων.

>ποUοι μEς ε0ναι χρJσιμοι ε4ς τ+ν !ντιμετπισιν τ5ν νεργει5ν, πο3 μEς παρουσι ζονται καθημεριν5ς, κα μ? το3ς >ποους σκεπτμεθα π τ5ν δημοσων ζητημ των. Χ ρις ε4ς α%τ+ν τ+ν μρφωσιν κα τρα 8χεις ρθ6ς γνμας περ τ5ν μελλντων κα θ6 !ποκτJσης πσης τ+ν πιστημονικ+ν Oκαντητα ν6 δδης ε4ς το3ς 'πηκους σου kχι !νοJτους διαταγ6ς τ πρπει ν6 κ μνη > καθνας κα ν6 κρνης ρθ5ς τ6 8ντιμα κα τ6 δκαια κα τ6 !ντθετ των κα πσης ν6 τιμEς, )πως πρπει, το3ς ντμους κα δικαους κα ν6 τιμωρFς το3ς κακο$ς. 5. Πολ3 καλ6 λοιπ"ν κ μνεις πο3 !σχολεUσαι τρα μ? τ6ς μελτας α%τ ςD 8τσι παρχεις κα ε4ς τ"ν πατρα σου κα ε4ς το3ς Gλλους τ+ν λπδα, )τι, Gν, )ταν μεγαλσης, μενης πιστ"ς ε4ς α%τ6ς τ6ς !ντιλJψεις, θ6 'περβ λλης τσον πολ3 το3ς Gλλους Wς πρ"ς τ+ν φρνησιν, )σον !κριβ5ς > πατρας σου το3ς 8χει 'περβ λει )λους.

128

129


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TA ¶AI¢IA TOY IA™ONO™

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΙΑΣΟΝΟΣ

SΗ πρ"ς τ6 παιδι6 το Ι σονος πιστολ+ γρ φη τ" 359 π.Χ. SΟ Ι σων κατJγετο !π" τ6ς Φερ6ς τFς Θεσσαλας. Ε%φυ+ς κα δραστJριος μαθJτευσε κοντ6 ε4ς τ"ν σοφιστ+ν Γοργαν, πο3 ε0χεν γκατασταθF ε4ς Θεσσαλαν. Συνεδθη πσης δι6 στενFς φιλας μ? τ"ν Ισοκρ τη κα τ"ν στρατηγ"ν Τιμθεον, υO"ν το Κνωνος, προστι δ? μ? τ"ν βασιλα τFς Ηπερου Α λκταν, μαζ μ? τ"ν >ποUον τ" 373 π.Χ. wλθεν ε4ς τ6ς ΑθJνας, δι6 ν6 'ποστηρξουν τ"ν στρατηγ"ν Τιμθεον, κινδυνε$οντα π σχ τ„η προδοσdα.1 Ε4ς τ" τυραννικ"ν !ξωμα τ5ν Φερ5ν διεδχθη τ"ν πατρα του –κατ Gλλους τ"ν πενθερν του– Λυκφρονα. Μ? πολιτικ+ν δεξιτητα ρχισε ν6 `ννη 'π" τ+ν *γεσαν του τ6ς θεσσαλικ6ς πλειςD ε4ς τ+ν cνωσιν τ" 374 π.Χ. προσετθη * Φ ρσαλος κα ττε > Ι σων !νεκηρ$χθη ταγ"ς )λων τ5ν Θεσσαλ5ν, πιδοθες ε4ς τ+ν στρατιωτικ+ν ργ νωσιν )λης τFς Θεσσαλας. Πρ γματι συνεκρτησε στρατ"ν ξ 20 χιλ. >πλιτ5ν, 8 χιλ. Oππων κα Oκανο !ριθμο πεζ5ν, ξησφ λισε τ+ν φιλαν το Ηπειρτου βασιλως Α λκτα κα σχεδαζε ν6 eπλση τ+ν ξουσαν του ε4ς τ+ν Στερε6ν SΕλλ δα κα ε4ς τ6ς νJσους το Α4γαου μ? τελικ"ν σκοπ"ν τ+ν κστρατεαν κατ6 τ5ν Περσ5ν.2 Τ6 φιλδοξα )μως σχδι του ματαιθησαν, διτι > Ι σων δολοφονJθη τ" 370 π.Χ. ν5 *τομαζε καταπληκτικ+ν !πο-

στολ+ν ε4ς τ6 Π$θια ν ΔελφοUς (1000 βδια κα 10.000 μικρτερα ζ5α). Τ"ν Ι σονα διεδχθη > !δελφς του Πολ$δωρος, δολοφονηθες 'π" Gλλου !δελφο, το Πολ$φρονος, κα τοτον )μως δολοφνησεν > συγγενJς των Αλξανδρος, cνεκα τFς τυραννικFς ξουσας το >ποου οO Θεσσαλο διεσπ σθησαν κα οO μ?ν ζJτησαν τ+ν βοJθειαν τ5ν Θηβαων, οO δ? το Φιλππου τFς Μακεδονας. Ε4ς τ6 φιλδοξα σχδια το Ι σονος περ `νσεως τ5ν SΕλλJνων κα κστρατεας κατ6 τ5ν Περσ5ν δ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 μ+ συνβαλεν > Πανηγυρικ"ς το Ισοκρ τους (380 π.Χ.), )που δι6 πρτην φορ6ν κτθεται α%τ+ * πανελλJνιος πολιτικ+ cνωσις κα * κατ6 Περσ5ν κστρατεα. Εκτ"ς το Πανηγυρικο )μως, πο3 ε0χε κυκλοφορJσει ε4ς )λην τ+ν SΕλλ δα κα ε0χεν πηρε σει τ6 πνε$ματα, κα > bδιος > Ισοκρ της συνεδετο πρ"ς τ"ν Ι σονα,3 τ+ν δ? πικοινωναν του μ? τ+ν τυραννικ+ν α%λ+ν τ5ν Φερ5ν συνχισεν > ρJτωρ κα μετ6 τ"ν θ νατον το Ι σονος, Wς !ποδεικν$ει * παροσα πρ"ς τ6 τκνα του πιστολJ, !λλ6 κα !ναφερομνη !λληλογραφα του πρ"ς τ"ν Αλξανδρον, τ"ν τ$ραννον τ5ν Σερρ5ν,4 τ"ν >ποUον προτρεψε –ματαως– ν6 πραγματοποιJση τ6 σχδια το Ι σονος. Τ+ν πρ"ς τ6 τκνα το Ι σονος παροσαν πιστολ+ν γρ φει > Ισοκρ της ε4ς ποχ+ν ε4ρηνικ5ν κα φιλικ5ν σχσεων τ5ν Α θην5ν πρ"ς τ+ν Θεσσαλαν κα ξ !φορμFς προσκλJσες του μσω !πεσταλμνων Αθηναων πρεσβευτ5ν, )πως πισκεφθF > ρJτωρ τ6ς Φερ6ς κα παραμενη πλησον τ5ν τκνων το Ι σονος. Ε4ς τ+ν πρσκλησιν α%τ+ν !παντE !ρνητικ5ς λγRω πρ5τον

1. Βλ. Δημοσθνους, Κατ1 Τιμοθ(ου, 10 κα 12 κα Κορνηλου Νπωτος, Βοι (Τιμθεος, 3, 2). 2. Βλ. Ξενοφ. 9Ελλην. VI 1, 5 - 12.

3. Βλ. παροσαν πιστολJν, 1. 4. Βλ. Επιστολα Σωκρατικ5ν XXX, 13 κα Βασιλεου Λαο$ρδα, 9Ο Ισοκρ της κα+ ; /ποχ του, ΑθFναι 1966, σελ. 86 κα το α%το, Ισοκρ τους Φλιππος, ΑθFναι 1939, σελ. 16. Βλ. κα Ξενοφ. 9Ελλην. VI, 4, 34.

130

131

Εσαγωγικν σημεωμα


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

τFς μεγ λης *λικας του –ε0ναι δη 77 τ5ν– !λλ6 κα κ το φβου, μJπως δ?ν κρατJση π πολ3 * φιλικ+ σχσις Αθην5ν κα Φερ5ν, >πτε θ6 wτο πολ3 δυσχερ+ς !π" ˆθικFς !πψεως * θσις του. Α4σθ νεται )μως τ+ν !ν γκην ν6 το3ς κθση κεUνα πο3 κα προσωπικ5ς θ6 το3ς 8λεγε, <ν ε0χε τ+ν δυναττητα ν6 μεταβF πλησον των. Ε0ναι !ν γκη, το3ς γρ φει, ν6 ξεκαθαρσετε μερικ6 βασικ6 πρ γματα, δι6 ν6 ρυθμσετε κα τ+ν γενικωτραν πολιτικJν σας νργειαν κα συμπεριφορ ν: ποας τιμ6ς προτιμEτε; Τ6ς `κουσως προσφερομνας !π" το3ς πολτας € τ6ς κατ6 παραγγελαν; Αναλγως μ? τ+ν !π ντησιν πο3 θ6 δσετε ε4ς τ" ρτημα τοτο, θ6 ρυθμσετε κα τ6ς νεργεας σας. Γνωρζω βεβαως, ξακολουθεU > Ισοκρ της, )τι γ$ρω σας θ6 'π ρξουν πολλο –ε0ναι οO α4νιοι κμεταλλευτα τ5ν 4σχυρ5ν, οO παντ"ς εbδους κλακες– πο3 θ6 ζητJσουν ν6 καταστJσουν μ? /ποπτον, διτι α%το θλουν ν6 καρπονται τ+ν ξουσαν τ5ν τυρ ννων, θ6 !πολαμβ νουν τ6 !γαθ , χωρς ν6 μετχουν ε4ς το3ς κινδ$νους. Αλλ γ} πο3 πιστε$ω, )τι καλ$τερον πολτευμα ε0ναι * δημοκρατα, μακαρζω α%το3ς το3ς !νθρπους δι6 τ+ν μακαριτητ των! Εδ5 διακπτεται !ποτμως * πιστολ+ κα δ?ν 'π ρχει * τσον νδιαφρουσα συνχεια. {Αρ γε χ θη τ" τλος € μJπως δ?ν δημοσευσε τ" δε$τερον α%τ" τμFμα > bδιος > Ισοκρ της;

132


Eπιστολα ς?

ΤΟΙΣ ΙΑΣΟΝΟΣ ΠΑΙΣΙΝ 1. Απγγειλ( τς μοι τν πρεσβευσ ντων Oς _μUς τι καλ(σαντες α>τ"ν Iνευ τν Iλλων /ρωτσαιτ ε πεισθεην )ν HποδημLσαι κα+ διατρSψαι παρ _μSν. ΕγM δ kνεκα μ0ν τLς Ι σονος κα+ Πολυαλκος ξενας ;δ(ως )ν Hφικομην Oς _μUςJ ο^μαι γ1ρ )ν τGν Xμιλαν τGν γενομ(νην gπασιν ;μSν συνενεγκεSνJ 2. Hλλ1 γ1ρ /μποδζει με πολλ1, μ λιστα μ0ν τ" μG δνασθαι πλανUσθαι κα+ τ" μG πρ(πειν /πιξενοσθαι τοSς τηλικοτοις, πειθ τι π ντες οe πυθμενοι τGν Hποδημαν δικαως )ν μου καταφρονσειαν, ε προWηρημ(νος τ"ν Iλλον χρνον ;συχαν Iγειν /π+ γρως HποδημεSν /πιχειροην τ εκ"ς Fν, ε κα+ πρτερον Iλλοθ που δι(τριβον, νν οNκαδε σπεδειν, οQτως _πογυου μοι τLς τελευτLς οcσης. 3. Πρ"ς δ0 τοτοις φοβομαι κα+ τGν πλινJ χρG γ1ρ τHληθL λ(γειν. 9Ορ γ1ρ τ1ς συμμαχας τ1ς πρ"ς α>τGν γιγνομ(νας ταχ(ως διαλυομ(νας. Ε δ τι συμβαη κα+ πρ"ς _μUς τοιοτον, ε κα+ τ1ς ατας κα+ τοKς κινδνους διαφυγεSν δυνηθεην, z χαλεπν /στιν, Hλλ οRν ασχυνθεην )ν, εNτε δι1 τGν πλιν δξαιμ τισιν _μν HμελεSν, εNτε δι _μUς τLς πλεως mλιγωρεSν. ΜG κοινο δ0 το συμφ(ροντος hντος ο>κ ο^δ πως )ν

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΙΑΣΟΝΟΣ 1. Μο !νεκονωσε κ ποιος !π" κενους πο3 wλθαν Wς πρεσβετα πρ"ς σEς, )τι τ"ν καλσατε 4διαιτρως, χωριστ6 !π" το3ς Gλλους, κα τ"ν ρωτJσατε, Gν γ} θ6 πειθμην ν6 8λθω κα ν6 μενω κοντ σας. Εγ} λοιπν, cνεκα τFς φιλας μου μ? τ"ν Ι σονα κα τ"ν ΠολυαλκF,1 ε%χαρστως θ6 ˆρχμην κοντ

σας, διτι πιστε$ω, )τι * συν ντησις α%τJ, Gν γνετο, θ6 wτο δι )λους μας συμφρουσαD 2. !λλ6 πολλ6 ε0ναι πο3 μ? μποδζουνD περισστερον βεβαως, )τι δ?ν μπορ5 ν6 γυρζω δ5 κα κεU κα )τι Gνθρωποι τFς 4δικFς μου μεγ λης *λικας δ?ν πρπει ν6 ξενητε$ωνταιD ξ Gλλου, )λοι, )σοι θ6 πληροφοροντο τ+ν !ποδημαν μου !π" τ6ς ΑθJνας, δικαως θ6 μ? περιφρονοσαν, διτι, ν5 καθ )λην μου τ+ν ζω+ν ε0χα προτιμJσει τ+ν δ5 παραμονJν, ε4ς τ6 γερ ματ μου πιχειρ5 ν6 !ποδημ5, πο3 φυσικ"ν wτο, κα Gν προηγουμνως διμενα κ που !λλο, τρα ν6 σπε$σω ν6 πιστρψω ε4ς τ+ν πατρδα, !φο τ" τλος τFς ζωFς μου ε0ναι τσον κοντ .2 3. Εκτ"ς )μως !π" α%τ , φοβομαι κα τ+ν πλιν μου, διτι πρπει ν6 λγω τ+ν !λJθεια: Βλπω δηλαδJ, )τι γρJγορα διαλ$ονται αO συμμαχαι, τ6ς >ποας συν πτειD 6ν λοιπ"ν θελε συμβF κ τι παρμοιον κα μ? τ+ν συμμαχαν της μαζ σας, κα Gν !κμη κατρθωνα ν !ποφ$γω τ6ς κατηγορας κα το3ς κινδ$νους, πρEγμα δ$σκολον, >πωσδJποτε )μως θ6 ντρεπμην, Gν θελε δσω τ+ν ντ$πωσιν ε4ς μερικο3ς εbτε )τι χ ριν τFς πλες μου !διαφορ5 δι6 σEς εbτε, )τι, χ ριν σας, δεικν$ω μειωμνον νδιαφρον δι6 τ+ν πατρδα μου. Ε4ς ‹ν περπτωσιν δηλαδ+ δ?ν 'π ρχει κοιν"ν συμφρον, δ?ν γνωρζω κατ6 ποUον 1. ΠολυαλκFςD Gγνωστος Gλλοθεν. 2. SΟ Gνθρωπος ποθεU κατ6 τ" τλος τFς ζωFς του τ+ν γενθλιον γFν περισστερον.

134

135


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TA ¶AI¢IA TOY IA™ONO™

Hμφοτ(ροις Hρ(σκειν δυνηθεην. Αe μ0ν οRν αται, δι 'ς ο>κ ξεστ μοι ποιεSν g βολομαι, τοιαται συμβεβκασιν. 4. Ο> μGν περ+ τν /μαυτο μνον /πιστελας ο^μαι δεSν Hμελσαι τν _μετ(ρων, Hλλ gπερ )ν παραγενμενος πρ"ς _μUς διελ(χθην, πειρ σομαι κα+ νν περ+ τν α>τν τοτων πως )ν δνωμαι διεξελθεSν. Μηδ0ν δ _πολ βητε τοιοτον, Oς Iρ /γM τατην γραψα τGν /πιστολGν ο>χ kνεκα τLς _μετ(ρας ξενας, Hλλ /πδειξιν ποισασθαι βουλμενος. Ο> γ1ρ ες τοθ uκω μανας $στ HγνοεSν τι κρεττω μ0ν γρ ψαι τν πρτερον διαδεδομ(νων ο>κ Iν δυναμην, τοσοτον τLς HκμLς _στερν, χερω δ /ξενεγκMν πολK φαυλοτ(ραν )ν λ βοιμι δξαν τLς νν ;μSν _παρχοσης. 5. nΕπειτ εNπερ /πιδεξει προσεSχον τ"ν νον, Hλλ1 μG πρ"ς _μUς /σποδαζον, ο>κ )ν τατην /ξ Zπασν προειλμην τGν _πθεσιν, περ+ lς χαλεπν /στιν /πιεικς επεSν, Hλλ1 πολK καλλους xτ(ρας )ν ε†ρον κα+ μUλλον λγον /χοσας. Αλλ1 γ1ρ οcτε πρτερον ο>δ0 πEποτ /φιλοτιμθην /π+ τοτοις, Hλλ /φ xτ(ροις μUλλον, ' τοKς πολλοKς διαλ(ληθεν, οcτε νν χων τατην τGν δι νοιαν /πραγματευσ μην, 6. Hλλ _μUς μ0ν Xρν /ν πολλοSς κα+ μεγ λοις πρ γμασιν hντας, α>τ"ς δ Hποφνασθαι βουλμενος uν χω γνEμην περ+ α>τν. 9Ηγομαι δ0 συμβουλεειν μ0ν HκμGν χειν, – αe γ1ρ /μπειραι παιδεουσι τοKς τηλικοτους κα+ ποιοσι μUλλον τν Iλλων δνασθαι καθορUν τ" β(λτιστον–, επεSν δ0 περ+ τν προτεθ(ντων /πιχαρτως κα+ μουσικς κα+ διαπεπο-

τρπον θ6 wτο ε4ς μ? δυνατ"ν ν6 ε0μαι !ρεστ"ς κα ε4ς σEς κα ε4ς τ+ν πατρδα μου. Α$τα λοιπ"ν συμβανει ν6 ε0ναι αO α4ται, cνεκα τ5ν >ποων δ?ν μπορ5 ν6 κ μω κεUνα πο3 θλω. 4. Αλλ , !φο σEς 8γραψα δι6 τ6 4δικ μου ζητJματα, δ?ν νομζω )τι ε0ναι πρπον ν6 !διαφορJσω δι6 τ6 4δικ σαςD θ6 προσπαθJσω λοιπ"ν, )σα θ6 σEς ξθετα, 6ν ˆρχμην κοντ

σας, α%τ6 κα τρα ν6 σEς κθσω )σον μπορ5. Κα μ+ νομσετε καθλου, )τι τ χα γ} σEς 8γραψα τ+ν πιστολ+ν α%τ+ν kχι χ ριν τFς φιλας σας, !λλ6 διτι θελα ν6 κ μω πδειξιν. Διτι δ?ν 8χω φθ σει ε4ς τοιοτο σημεUον τρλλας, ƒστε ν6 μ+ γνωρζω, )τι δ?ν θ6 μποροσα ν6 γρ ψω καλ$τερα !π" κεUνα, πο3 Gλλοτε ε0χα διακηρ$ξει, !φο ε0μαι τσον πολ3 μακρ6ν !π" τ+ν !κμ+ν τFς *λικας μου κα )τι, <ν 8γραφα χειρτερα, θ6 μεινετο σημαντικ6 * φJμη, τ+ν >ποαν 8χω τρα !ποκτJσει. 5. Εξ Gλλου, <ν ε0χα στραμμνην τ+ν προσοχJν μου ε4ς τ+ν πδειξιν κα δ?ν φρντιζα μ? ζFλον δι6 σEς, δ?ν θ6 προτιμοσα !π" )λα α%τ" τ" θμα, δι6 τ" >ποUον ε0ναι δ$σκολον ν6 >μιλJση κανες Oκανοποιητικ , !λλ6 θ6 ε/ρισκα Gλλα θματα Wραιτερα κα τ6 >ποUα θ6 8διναν !φορμ+ν μεγαλυτραν δι6 συζητJσεις. Αλλ , Wς γνωστν, οHτε πρωτ$τερα οHτε ποτ? μχρι σJμερα 8δειξα ζFλον δι6 τοιατα θματα, !λλ νδιαφρθην πι" πολ3 δι Gλλα θματα, τ6 >ποUα διαφε$γουν τ+ν προσοχ+ν τ5ν πολλ5ν, οHτε τρα !νλαβα ν6 !ναπτ$ξω τ" θμα τοτο μ? μαν τοια$την πρθεσινD 6. !λλ, πειδ+ βλπω, )τι σεUς !ντιμετωπζετε πολλ6 κα σπουδαUα ζητJματα κα γ} θλω ν6 κθσω τ+ν γνμην μου π α%τ5ν (δι α%τ" !νλαβα ν !ναπτ$ξω α%τ" τ" θμα). lΕχω δ? τ+ν γνμην, )τι ε'ρσκομαι ε4ς τ+ν πλον κατ λληλον *λικαν, δι6 ν6 δδω συμβουλ ς, διτι * πεUρα 8χει διδ ξει πολλ6 α%το3ς πο3 8χουν τ+ν 4δικJν μου *λικαν κα το3ς καθιστE Oκανο3ς ν6 βλπουν καθαρτερα !π" το3ς Gλλους τ" Gριστον, !λλ6 τ" ν6 >μιλ5 π τ5ν ζητημ των πο3 τθησαν μ? χ ριν κα φρ σιν eρμονικ+ν κα κατπιν ξαντλη-

136

137


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TA ¶AI¢IA TOY IA™ONO™

νημ(νως ο>κ(τι τLς ;μετ(ρας ;λικας /στν, Hλλ HγαπEην )ν ε μG παντ πασον /κλελυμ(νως διαλεχθεην περ+ α>τν. 7. ΜG θαυμ ζετε δ )ν τι φανωμαι λ(γων `ν πρτερον HκηκατεJ τ μ0ν γ1ρ Nσως Iκων )ν /ντχοιμι, τ" δ0 κα+ προειδEς, ε πρ(πον ες τ"ν λγον εNη, προσλ βοιμοιJ κα+ γ1ρ )ν Iτοπος εNην, ε τοKς Iλλους Xρν τοSς /μοSς χρωμ(νους α>τ"ς μνον Hπεχομην τν _π /μο πρτερον ερημ(νων. Τοτου δ kνεκα τατα προεSπον, τι τ" πρτον /πιφερμενον kν τν τεθρυλημ(νων /στν. 8. ΕNθισμαι γ1ρ λ(γειν πρ"ς τοKς περ+ τGν φιλοσοφαν τGν ;μετ(ραν διατρβοντας τι τοτο πρτον δεS σκ(ψασθαι, τ τ λγω κα+ τοSς το λγου μ(ρεσι διαπρακτ(ον /στνJ /πειδ1ν δ0 τοθ εQρωμεν κα+ διακριβωσEμεθα, ζητητ(ον ε^να φημι τ1ς δ(ας, δι `ν τατ /ξεργασθσεται κα+ λψεται τ(λος περ _πεθ(μεθα. Κα+ τατα φρ ζω μ0ν /π+ τν λγων, στιν δ0 τοτο στοιχεSον κα+ κατ1 τν Iλλων Zπ ντων κα+ κατ1 τν _μετ(ρων πραγμ των. 9. Ο>δ0ν γ1ρ οPν τ /στ+ πραχθLναι νον /χντως, )ν μG τοτο πρτον μετ1 πολλLς προνοας λογσησθε κα+ βουλεσησθε, πς χρG τ"ν /πλοιπον χρνον _μν α>τν προστLναι κα+ τνα βον προελ(σθαι κα+ ποας δξης mριγνηθLναι κα+ ποτ(ρας τν τιμν HγαπLσαι, τ1ς παρ xκντων γιγνομ(νας V τ1ς παρ Hκντων τν πολιτνJ τατα δ0 διορισαμ(νους ττ

τικο κπου, δ?ν ε4ναι πλον τFς *λικας μου, !λλ6 θ6 8μενα ε%χαριστημνος, <ν Wμιλοσα δι α%τ6 μ? kχι τελεως πλαδαρ"ν /φος. 7. Μ+ σEς φανεται λοιπ"ν παρ ξενον, <ν προφαν5ς λγω κ τι !π" κεUνα πο3 κα Gλλοτε 8χετε !κο$σειD διτι Gλλα μ?ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 8λθουν ε4ς τ"ν νον μου κα χωρς ν6 τ" θλω κα Gλλα, μολοντι τ6 γνωρζω !π" πρωτ$τερα, ν το$τοις ε0ναι δυνατ"ν ν6 τ6 παναλ βω, 6ν τ" !παιτF > παρ}ν λγοςD3 Gλλως τε θ6 μουν παρ λογος, <ν, ν5 βλπω )τι Gλλοι χρησιμοποιον τ6ς σκψεις μου, μνον γ} !πφευγα ν6 χρησιμοποιJσω σκψεις, πο3 8χω κθσει παλαιτερον. ΣEς προλγω δ? α%τ6 δι6 τ+ν `ξFς α4ταν: διτι, κεUνο πο3 θ6 !κο$σετε σεUς δι6 πρτην φορ ν, ε0ναι !π" κεUνα, πο3 8χουν καταντJσει θρλος. 8. Διτι συνηθζω ν6 λγω πρ"ς κενους πο3 !σχολονται μ? τ" 4δικν μου κπαιδευτικ"ν σ$στημα, )τι τοτο πρ5τον πρπει κανες ν6 σκεφθF: τ πρπει ν6 πιτευχθF μ? τ"ν λγον ν τR5 συνλRω του κα τ μ? τ6 δι φορα μρη του. Αφο δ? ε/ρωμεν κα καθορσωμεν α%τ" μ? !κρβειαν, λγω, )τι πρπει ν6 ε/ρωμεν τ6ς 4δας, μ? τ6ς >ποας θ6 πιτευχθον α%τ6 κα θ6 !χθF ε4ς πρας > σκοπς, τ"ν >ποUον θσαμεν. Κα α%τ6 μ?ν λγω προκειμνου δι6 λγους, ν το$τοις α%τ" !ποτελεU τ+ν β σιν κα δι )λα τ6 Gλλα πρ γματα, κα ν προκειμνRω δι6 τ6 4δικ

μας ζητJματα. 9. Διτι δ?ν μπορεU ν6 γνη τποτε συνετν, <ν δ?ν σκεφθFτε προηγουμνως μ? πολλ+ν προνοητικτητα τοτο, π5ς δηλαδ+ πρπει ε4ς τ" `ξFς ν6 διευθ$νετε `αυτο3ς κα ποUον ε0δος ζωFς θ6 διαλξετε κα ποαν δξαν ν6 πιθυμJσετε κα ποUον ε0δος τιμ5ν ν6 σEς !ρση, κενας πο3 προσφρονται !π" το3ς πολτας μ? τ+ν θλησν των € κενας πο3 γνονται !π" το3ς πολτας !ναγκαστικ5ςD !φο λοιπ"ν ξεκαθαρσετε 3. ΑO παναλJψεις κα * πολυλογα ε0ναι bδια το γJρατος.Α%τα καθιστον τ"ν λγον πλαδαρν. Κα το$του 8χει πγνωσιν > γρων πλον Ισοκρ της.

138

139


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TA ¶AI¢IA TOY IA™ONO™

2δη τ1ς πρ ξεις τ1ς καθ xκ στην τGν ;μ(ραν σκεπτ(ον, πως συντενοσι πρ"ς τ1ς _ποθ(σεις τ1ς /ξ HρχLς γενομ(νας. 10. Κα+ τοτον μ0ν τ"ν τρπον ζητοντες κα+ φιλοσοφοντες $σπερ σκοπο κειμ(νου στοχ σεσθε τWL ψυχWL κα+ μUλλον /πιτεξεσθε το συμφ(ροντοςJ )ν δ0 μηδεμαν ποισησθε τοιατην _πθεσιν, Hλλ1 τ" προσπSπτον /πιχειρLτε πρ ττειν, HναγκαSν /στιν _μUς ταSς διανοαις πλανUσθαι κα+ πολλν διαμαρτ νειν πραγμ των. 11. nΙσως )ν οRν τις τν εκWL ζLν προWηρημ(νων τοKς μ0ν τοιοτους λογισμοKς διασρειν /πιχειρσειεν, HξιEσειε δ )ν 2δη με συμβουλεειν περ+ τν προειρημ(νων. nΕστιν οRν ο>κ mκνητ(ον Hποφνασθαι περ+ α>τν ' τυγχ νω γιγνEσκων. Εμο+ γ1ρ αeρετEτερος X βος ε^ναι δοκεS κα+ βελτων X τν διωτευντων V τν τυραννοντων, κα+ τ1ς τιμ1ς ;δους ;γομαι τ1ς /ν ταSς πολιτεαις V τ1ς /ν ταSς μοναρχαιςJ κα+ περ+ τοτων λ(γειν /πιχειρσω. 12. Κατοι μ ο> λ(ληθεν τι πολλοKς kξω τοKς /ναντιουμ(νους, κα+ μ λιστα τοKς περ+ _μUς. Ο^μαι γ1ρ ο>χ uκιστα τοτους /π+ τGν τυραννδα παροξνειν _μUςJ σκοποσι γ1ρ ο> πανταχWL τGν φσιν το πρ γματος, Hλλ1 πολλ1 παραλογζονται σφUς α>τος. Τ1ς μ0ν γ1ρ /ξουσας κα+ τ1 κ(ρδη κα+ τ1ς ;δον1ς Xρσιν, κα+ τοτων Hπολασεσθαι προσδοκσιν, τ1ς δ0 ταραχ1ς κα+ τοKς φβους κα+ τ1ς συμφορ1ς τ1ς τοSς Iρχουσιν συμπιπτοσας κα+ τοSς φλοις α>τν ο> θεωροσιν, Hλλ1 πεπνθασιν περ οe τοSς ασχστοις κα+ παρανομωτ τοις τν ργων /πιχειροντες. 13. Κα+ γ1ρ /κεSνοι τ1ς μ0ν πονηρας τ1ς τν πραγμ των ο>κ Hγνοοσιν, /λπζουσιν δ σον μ0ν Hγαθν /στιν /ν α>τοSς, τοτο

α%τ , ττε πλον πρπει ν6 σκεφθFτε τ6ς πρ ξεις, πο3 θ6 κ νετε κ θε *μραν, δι6 ν6 ε0ναι σ$μφωνοι πρ"ς τ"ν σκοπν, πο3 ξ !ρχFς θσατε. 10. Κα μ? cνα τοιοτον τρπον σκψεως Wσ6ν ν6 8χη τεθF κ ποιος σκοπς, θ6 ε/ρετε τ"ν στχον μ? τ+ν ψυχJν σας κα θ6 πιτ$χετε τ" συμφρονD <ν )μως δ?ν θσετε μαν τοια$την β σιν, !λλ6 πιχειρFτε ν6 κ μνετε ),τι σEς 8ρχεται ε4ς τ"ν νον, ττε κατ !ν γκην θ6 πλανEσθε ε4ς τ6ς σκψεις σας κα θ6 !ποτυγχ νετε ε4ς πολλ6 πρ γματα. 11. lΙσως )μως κ ποιος, !π" το3ς !νθρπους κενους, πο3 8χουν προτιμJσει ν6 ζον )πως τ$χει, πιχειροσε ν6 περιπαξη α%το το εbδους τ6ς σκψεις κα bσως !ξιοσε ν6 δδω γ} συμβουλ6ς δι )σα 8χουν πρωτ$τερα λεχθF. Δ?ν πρπει λοιπ"ν ν6 διστ σω ν6 ε4π5 δι α%τ6 τ+ν γνμην πο3 συμβανει ν6 8χω. Εγ} λοιπ"ν θεωρ5 προτιμοτραν κα καλυτραν τ+ν ζω+ν `ν"ς eπλο πολτου παρ6 `ν"ς μον ρχου κα νομζω, )τι ε0ναι περισστερον ε%χ ριστοι αO τιμα ε4ς τ6ς δημοκρατας παρ6 ε4ς τ6ς μοναρχας κα π α%το θ6 πιχειρJσω ν6 ε4π5. 12. Μολοντι δ?ν διαφε$γει τ+ν προσοχJν μου, )τι θ6 8χω πολλο$ς, μ λιστα !π" τ" περιβ λλον σας,4 !ντιθτως πρ"ς τ+ν γνμην μου. Διτι 8χω τ+ν γνμην, )τι α%το κυρως σEς προτρπουν πρ"ς τ+ν τυραννδα, διτι δ?ν ξετ ζουν τ+ν φ$σιν το πρ γματος α%το !π" )λας τ6ς πψεις, !λλ , πειδ+ ε4ς πολλ6 σημεUα παραλογζονται, βλ πτουν το3ς `αυτο$ς των. Βλπουν δηλαδ+ τ6ς ξουσας κα τ6 κρδη κα τ6ς *δον6ς κα περιμνουν )τι θ6 τ6ς !πολα$σουν, τ6ς ταραχ6ς )μως κα τ6ς συμφορ6ς πο3 πλJττουν το3ς Gρχοντας κα το3ς φλους των δ?ν τ6ς βλπουν, !λλ6 8χουν π θει κεUνο, πο3 παθανουν )σοι πιχειρον τ6 πλον α4σχρ6 κα παρ νομα 8ργα. 13. Διτι κα κεUνοι γνωρζουν πολ3 καλ6 βεβαως τ" κακ"ν κα περικλεουν Wρισμνα 4. SΥπαινιγμ"ς δι6 το3ς κλακας κα το3ς 4διοτελεUς, πο3 συνJθως περιβ λλουν το3ς μον ρχας κα το3ς τυρ ννους.

140

141


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TA ¶AI¢IA TOY IA™ONO™

μ0ν /κλψεσθαι, τ1 δ0 δειν1 π ντα τ1 προσντα τ πρ γματι κα+ τ1 κακ1 διαφεξεσθαι, κα+ διοικσειν τ1 περ+ σφUς α>τοKς οQτως $στε τν μ0ν κινδνων ε^ναι πρρω, τν δ ‚φελειν /γγς. 14. ΤοKς μ0ν οRν τατην χοντας τGν δι νοιαν ζηλ τLς Tαθυμας, α>τ"ς δ ασχυνθεην )ν ε συμβουλεων xτ(ροις /κενων Hμελσας τ" /μαυτ συμφ(ρον ποιοην κα+ μG παντ πασιν ξω θε+ς /μαυτ"ν κα+ τν ‚φελειν κα+ τν Iλλων Zπ ντων τ1 β(λτιστα παραινοην. 9Ως οRν /μο τατην χοντος τGν γνEμην οQτω μοι προσ(χετε τ"ν νον....

πρ γματα, λπζουν )μως, )τι, )σον !γαθ"ν 'π ρχει μσα ε4ς α%τ6 τ6 πρ γματα, α%τ" θ6 τ" !πολα$σουν, )λα δ? τ6 κακ , πο3 'π ρχουν μσα ε4ς α%τ6 τ6 πρ γματα, κα τ6ς συμφορ6ς θ6 τ6ς !ποφ$γουν, κα )τι θ6 κανονσουν τ6 τFς ζωFς των κατ6 τοιοτον τρπον, ƒστε ν6 ε0ναι μακρ6ν !π" το3ς κινδ$νους κα κοντ6 ε4ς τ6ς †φελεας. 14. Το3ς !νθρπους λοιπν, πο3 8χουν α%τ+ν τ+ν νοοτροπαν, ζηλε$ω δι6 τ+ν μακαριτητ των, γ} )μως θ6 ντρεπμουν,  ν, παρχων ε4ς Gλλους συμβουλ ς, !μελοσα δι α%τ6 κα πεδωκα τ" συμφρον μου κα δ?ν συμβο$λευα τ6 Gριστα, !φο 8θετα τ"ν `αυτν μου μακρ6ν κα !π" τ6ς †φελεας κα !π" κ θε τι Gλλο. Μ? τ+ν 4δαν λοιπν, )τι α%τ+ ε0ναι * γνμη μου, προσχετε ε4ς το3ς λγους μου...

142

143


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TIMO£EON

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

SΗ παροσα πιστολ+ !πευθ$νεται !π" τ"ν Ισοκρ τη πρ"ς τ"ν κυβερνJτην τFς SΗρακλεας (ε4ς τ+ν νοτιοανατολικ+ν μικρασιατικ+ν !κτ+ν το Ε%ξενου Πντου) Τιμθεον. Εγρ φη * πιστολ+ κατ6 τ" 345 π.Χ. SΟ παραλJπτης τFς πιστολFς 'πFρξε μαθητ+ς το Ισοκρ τους, > δ? πατJρ του Κλαρχος, μαθητ+ς πσης το Ισοκρ τους, wτο τ$ραννος τFς SΗρακλεας, ξ )σων δ? κα > bδιος > Ισοκρ της !φJνει ν6 διαφανωνται ε4ς τ+ν παροσαν πιστολ+ν 'πFρξε βαιος κα σκληρ"ς ε4ς τ+ν διοκησιν τFς πλεως, τ+ν >ποαν σκησεν π 12 8τη, δολοφονηθες τ" 356 π.Χ.1 Τ+ν πιστολ+ν κομζει πρ"ς τ"ν Τιμθεον > φλος κα μαθητ+ς το ρJτορος-!ποστολως Α%τοκρ τωρ, τ"ν >ποUον > ρJτωρ συνιστE ε4ς τ"ν Τιμθεον κα ζητεU ν6 τ"ν προστατε$ση κα ν6 τ"ν ξυπηρετJση. Τ" κ$ριον )μως μρος τFς πιστολFς !ναφρεται ε4ς συμβουλ6ς το Ισοκρ τους πρ"ς τ"ν νον Gρχοντα τFς SΗρακλεας, Gλλοτε μαθητJν του. Τ"ν συγχαρει ν πρτοις διτι ν !ντιθσει πρ"ς τ"ν πατρα του !σκεU τ+ν ξουσαν ˆπως κα !φιλοκερδ5ς, παραθτει δ? λαν παραστατικ5ς τ"ν τρπον καθ Aν διοικον οO !γαθο Gρχοντες κα οO κακο, μ? συνπειαν τ6 !ν λογα !ποτελσματα. Πρτυπον !γαθο *γεμνος θεωρεU > Ισοκρ της τ"ν τ$ραννον τFς Μηθ$μνης τFς Λσβου Κλομμιν, > >ποUος οHτε θανατσεις οHτε φυλακσεις οHτε ξορας πβαλε, !λλ !ντιθτως πανφερεν κ τFς ξορας )σους προηγουμνως ε0χαν ξορισθF κα το3ς πανδωκε τ6 κτJματ των,

!ποζημισας κ το κρατικο ταμεου )σους τυχ"ν ε0χαν !γορ σει τοιατα δημευθντα κτJματα. Λαμβανομνου 'π kψιν, )τι > Ισοκρ της κατ6 το3ς χρνους α%το3ς (350-340) !λληλογραφεU μ? το3ς Gρχοντας τ5ν Μυτιληναων (βλ. σχετικ+ν πιστολJν), μ? τ"ν Τιμθεον τFς SΗρακλεας το Πντου, !λλ !σφαλ5ς κα μ? τ"ν Κλομμιν τFς Μηθ$μνης, πρπει ν6 συναγ γωμεν τ" συμπρασμα, )τι * !λληλογραφα α%τ+ μ? Gρχοντας 4σχυρ5ν πλεων ε'ρισκομνων ε4ς στεν+ν γειτοναν πρ"ς τ" περσικ"ν κρ τος, δ?ν στερεUται πολιτικο σκοπο. Προφαν5ς > Ισοκρ της ργ ζεται κα μ? τ+ν !λληλογραφαν α%τ+ν δι6 τ+ν πραγματοποησιν τFς πανελληνου 4δεολογας του, δι6 τ+ν cνωσιν )λων τ5ν SΕλλJνων κα τ+ν κατ6 τ5ν Περσ5ν κστρατεαν. Κα ε0ναι σοβαρ"ν στJριγμα δι6 τ+ν πραγματοποησιν τ5ν σχεδων του ν6 'π ρχουν ε4ς τ6ς γειτονικ6ς πρ"ς τ+ν Περσαν πλεις-κρ τη *γεμνες ε%μενεUς πρ"ς τ+ν Ισοκρ τειον 4δεολογαν, 4σχυρο κα !γαπητο ε4ς το3ς 'πηκους των.

1. Βλ. Διοδ. Σικελ. SΙστορικ+ ΒιβλιοθJκη, XV, 81 κα XVI, 36.

144

145


Eπιστολα ζ?

ΤΙΜΟΘΕΩΙ 1. Περ+ μ0ν τLς οκειτητος τLς _παρχοσης ;μSν πρ"ς Hλλλους ο^μα σε πολλν Hκηκο(ναι, συγχαρω δ( σοι πυνθανμενος, πρτον μ0ν τι τWL δυναστεα τWL παροσWη κ λλιον χρWL το πατρ"ς κα+ φρονιμEτερον, πειθ τι προαιρεS δξαν καλGν κτσασθαι μUλλον V πλοτον μ(γαν συναγαγεSν. ΣημεSον γ1ρ ο> μικρ"ν /κφ(ρεις HρετLς, Hλλ Oς δυνατ"ν μ(γιστον, τατην χων τGν γνEμηνJ $στ Vν /μμενWης τοSς περ+ σο νν λεγομ(νοις, ο>κ Hπορσεις τν /γκωμιασομ(νων τν τε φρνησιν τGν σGν κα+ τGν προαρησιν τατην. 2. 9Ηγομαι δ0 κα+ τ1 διηγγελμ(να περ+ το πατρς σου συμβαλ(σθαι μεγ λην πστιν πρ"ς τ" δοκεSν εR φρονεSν σε κα+ διαφ(ρειν τν IλλωνJ εEθασι γ1ρ οe πλεSστοι τν HνθρEπων ο>χ οQτως /παινεSν κα+ τιμUν τοKς /κ τν πατ(ρων τν ε>δοκιμοντων γεγοντας Oς τοKς /κ τν δυσκλων κα+ χαλεπν, 2ν περ φανωνται μηδ0ν μοιοι τοSς γονεσιν hντες. ΜUλλον γ1ρ /π+ π ντων κεχαρισμ(νων α>τοSς /στ+ν τ" παρ1 λγον συμβαSνον Hγαθ"ν τν εκτως κα+ προσηκντως γιγνομ(νων. 3. wΩν /νθυμομενον χρG ζητεSν κα+ φιλοσοφεSν /ξ του τρπου κα+ μετ τνων κα+ τσι συμβολοις χρEμενος τ ς τε τLς πλεως Hτυχας /πανορθEσεις κα+ τοKς πολτας /π τε τ1ς /ργασας κα+ τGν σωφροσνην προτρ(ψεις κα+ ποισεις α>τοKς uδιον ζLν κα+

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 1. SΩς πρ"ς τ6 φιλικ6 α4σθJματα πο3 'π ρχουν μεταξ$ μας νομζω, )τι 8χεις !κο$σει !π" πολλο$ςD σ? συγχαρω λοιπν, διτι πληροφορομαι: πρ5τον, )τι τ+ν ξουσαν, πο3 8χεις τρα, τ+ν !σκεUς καλ$τερα κα συνεττερα !π" τ"ν πατρα σουD δε$τερον, διτι προτιμEς ν6 !ποκτJσης καλ"ν kνομα, παρ6 ν6 συγκεντρνης μεγ λον πλοτον. Κατ6 τ"ν τρπον α%τ"ν σκεπτμενος προβ λλεις !πδειξιν kχι μικρ , !λλ6 μεγστην τFς !ρετFς σου. 2. Συνεπ5ς, <ν μενης σταθερ"ς ε4ς α%τ6 πο3 τρα λγονται δι6 σ, θ6 'π ρξουν πολλο πο3 θ6 γκωμι σουν κα τ+ν φρνησν σου κα τ"ν τρπον ζωFς πο3 ξλεξες. lΕχω πσης τ+ν γνμην, )τι κα )σα 8χουν διαδοθF δι6 τ"ν πατρα σου1 συμβ λλουν πολ$, δι6 ν6 γνη πιστευτ"ν κα ν6 φανεσαι, )τι κα ρθ6 σκπτεσαι κα διαφρεις !π" το3ς GλλουςD διτι οO περισστεροι Gνθρωποι συνηθζουν ν6 παινον κα ν6 τιμον kχι τσον κενους, πο3 κατ γονται !π" πατρας πο3 8χουν καλ"ν kνομα, )σον !π" πατρας δυστρπους κα σκληρο$ς, <ν φανωνται )τι δ?ν ε0ναι καθλου )μοιοι πρ"ς α%το$ς. Διτι τ" πλον ε%χ ριστον !γαθ"ν ε4ς το3ς !νθρπους ε0ναι κεUνο πο3 το3ς 8ρχεται χωρς ν6 τ" περιμνουν κα kχι κεUνα τ6 !γαθ6 πο3 8ρχονται κατ6 τρπον φυσικ"ν κα πρποντα. 3. Α%τ6 λοιπ"ν πρπει ν6 8χης 'π kψιν κα ν6 ρευνEς κα ν6 σκπτεσαι, μ? ποUον τρπον κα μ? ποους βοηθο3ς κα μ? ποους συμβο$λους θ6 πανορθσης κα τ6ς !τυχας τFς πλεως κα θ6 προτρψης το3ς πολτας πρ"ς τ+ν ργασαν κα τ+ν σωφροσ$νην κα π5ς θ6 το3ς κ μης ν6 ζJσουν περισστερον 1. SΟ πατ+ρ του wτο †μ"ς κα σκληρ"ς κα βαιος Wς τ$ραννος. Βλ. ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν.

146

147


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TIMO£EON

θαρραλεEτερον V τ"ν παρελθντα χρνονJ τατα γ ρ /στιν ργα τν mρθς κα+ φρονμως τυραννευντων. 4. wΩν νιοι καταφρονσαντες ο>δ0ν Iλλο σκοποσιν, πλGν πως α>το+ θ Oς μετ1 πλεστης Hσελγεας τ"ν βον δι ξουσιν, τν τε πολιτν τοKς βελτστους κα+ πλουσιωτ τους κα+ φρονιμωτ τους λυμανονται κα+ δασμολογσουσιν, κακς εδτες τι προσκει τοKς εR φρονοντας κα+ τGν τιμGν τατην χοντας μG τοSς τν Iλλων κακοSς α_τοSς ;δον1ς παρασκευ ζειν, Hλλ1 ταSς α_τν /πιμελεαις τοKς πολτας ε>δαιμονεστ(ρους ποιεSν, 5. μηδ0 πικρς μ0ν κα+ χαλεπς διακεSσθαι πρ"ς gπαντας, HμελεSν δ0 τLς α_τν σωτηρας, Hλλ οQτω μ0ν πρ ως κα+ νομμως /πιστατεSν τν πραγμ των $στε μηδ(να τολμUν α>τοSς /πιβουλεειν, μετ1 τοσατης δ Hκριβεας τGν το σEματος ποιεSσθαι φυλακGν Oς Zπ ντων α>τοKς HνελεSν βουλομ(νων.Τατην γ1ρ τGν δι νοιαν χοντες α>το+ τ )ν ξω τν κινδνων ε^εν κα+ παρ1 τοSς Iλλοις ε>δοκιμοSενJ `ν Hγαθ1 μεζω χαλεπ"ν ε_ρεSν /στν. 6. Ενεθυμθην δ0 μεταξK γρ φων, Oς ε>τυχς gπαντ σοι συμβ(βηκεν. ΤGν μ0ν γ1ρ ε>ποραν, uν HναγκαSον Fν κτσασθαι μετ1 βας κα+ τυραννικς κα+ μετ1 πολλLς Hπεχθεας, X πατρ σοι καταλ(λοιπεν, τ" δ0 χρLσθαι τοτοις καλς κα+ φιλανθρEπως /π+ σο+ γ(γονενJ `ν χρ σε πολλGν ποιεSσθαι τGν /πιμ(λειαν. 7. qΑ μ0ν οRν /γM γιγνEσκω, τατ /στνJ χει δ οQτως. Ε μ0ν /ρUς χρημ των κα+ μεζονος δυναστεας κα+ κινδνων, δι `ν αe κτσεις τοτων εσν, xτ(ρους σοι συμβολους παρακλητ(ονJ ε δ0

ε%χ ριστα κα μ? περισσοτραν λευθεραν παρ )σην κατ6 τ" παρελθν, διτι α%τ6 ε0ναι τ6 καθJκοντα τ5ν μοναρχ5ν, πο3 κυβερνον ρθ6 κα φρνιμα. 4. Α%τ6 )μως μερικο τ6 περιφρονον κα δ?ν !ποβλπουν ε4ς τποτε Gλλο, παρ6 κατ6 ποUον τρπον κα α%το θ6 περ σουν τ+ν ζωJν των μ? )σον τ" δυνατ"ν μεγαλυτραν !κολασαν κα κατ6 ποUον τρπον θ6 βλ ψουν κα θ6 φορολογJσουν το3ς καλυτρους κα πλουσιωτρους κα φρονιμωτρους πολτας, κακ5ς σκεπτμενοι βεβαωςD διτι οO συνετο Gνθρωποι, πο3 8χουν κα τ" !ξωμα το μον ρχου, πρπει ν6 μ+ ξασφαλζουν δι6 τ"ν `αυτν τους *δον6ς μ? τ+ν δυστυχαν τ5ν Gλλων, !λλ6 μ? τ6ς 4δικ ς των φροντδας ν6 κ μνουν το3ς πολτας ε%τυχεστρουςD 5. μJτε πρπει ν6 συμπεριφρωνται πρ"ς )λους μ? πικραν κα σκληρτητα κα ν6 μ+ νδιαφρωνται δι6 τ+ν σωτηραν τ5ν πολιτ5ν, !λλ6 ν !σκον τ+ν ξουσαν μ? τσην πρατητα κα νομιμτητα, ƒστε ν6 μ+ τολμE κανες ν6 σκπτεται κακ"ν ναντον των, ν6 λαμβ νουν δ? τσον !κριβF προφυλακτικ6 μτρα δι6 τ+ν ζωJν των, Wσ6ν ν6 θλουν )λοι ν6 το3ς φονε$σουν. Σκεπτμενοι κατ α%τ"ν τ"ν τρπον κα οO bδιοι θ6 wταν κτ"ς κινδ$νου κα θ6 ε0χαν κτμησιν !π" το3ς GλλουςD μεγαλ$τερα !γαθ6 !π" α%τ6 ε0ναι δ$σκολον ν6 ε/ρη κανες. 6. Τ+ν ƒραν δ? α%τJν, πο3 σο γρ φω, μο wλθεν ε4ς τ"ν νον κατ6 πσον ε%τυχF τρπον 8χουν συμβF )λα ε4ς σ. Διτι τ+ν μ?ν ε%ποραν, πο3 θ6 ˆναγκ ζεσο ν6 !ποκτJσης μ? μσα τυραννικ6 κα βαια κα μ? συνπειαν ν6 γνης πολ3 μισητς, σο τ+ν κληροδτησεν > πατρας σου, τ" ν6 κ μης δ? καλ+ν κα φιλ νθρωπον χρFσιν α%τFς !φθη ε4ς τ+ν 4δικJν σου βο$λησινD δι α%τ6 βεβαως πιβ λλεται ν6 καταβ λης πολλ+ν φροντδα. 7. SΩς πρ"ς α%τ6 λοιπ"ν γ} α%τ+ν τ+ν γνμην 8χωD κα συγκεκριμνως: 6ν μ?ν πιθυμFς χρJματα κα ξουσαν μεγαλυτραν κα κινδ$νους, διτι μ? το3ς κινδ$νους !ποκτ5νται α%τ6 τ6 πρ γματα, πρπει ν6 καλσης Gλλους Wς συμβο$λους σουD

148

149


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TIMO£EON

τατα μ0ν eκανς χεις, HρετLς δ0 κα+ δξης καλLς κα+ τLς παρ1 τν πολλν ε>νοας /πιθυμεSς, τοSς τε λγοις τοSς /μοSς προσεκτ(ον τ"ν νον /στιν κα+ τοSς καλς τ1ς πλεις τ1ς α_τν διοικοσιν Zμιλλητ(ον κα+ πειρατ(ον α>τν διενεγκεSν. 8. Ακοω δ0 Κλ(ομμιν τ"ν /ν ΜηθμνWη τατην χοντα τGν δυναστεαν περ τε τ1ς Iλλας πρ ξεις καλ"ν κHγαθ"ν ε^ναι κα+ φρνιμον, κα+ τοσοτον Hπ(χειν το τν πολιτν τινας Hποκτενειν V φυγαδεειν V δημεειν τ1ς ο>σας V ποιεSν Iλλο τι κακ"ν $στε πολλGν μ0ν Hσφ λειαν παρ(χειν τοSς συμπολιτευομ(νοις, κατ γειν δ0 τοKς φεγοντας, 9. Hποδιδναι δ0 τοSς μ0ν κατιοσιν τ1ς κτσεις, /ξ `ν /ξ(πεσον, τοSς δ0 πριαμ(νοις τ1ς τιμ1ς τ1ς xκ στοις γιγνομ(νας, πρ"ς δ0 τοτοις καθοπλζειν gπαντας τοKς πολτας Oς ο>δεν"ς μ0ν /πιχειρσοντος περ+ α>τ"ν νεωτερζειν, Vν δ Iρα τιν0ς τολμσωσιν, ;γομενον λυσιτελεSν α_τ τεθν ναι τοιατην HρετGν /νδειξαμ(νω τοSς πολταις μUλλον V ζLν πλεω χρνον τWL πλει τν μεγστων κακν αNτιον γενμενον. 10. nΕτι δ )ν πλεω σοι περ+ τοτων διελ(χθην, Nσως δ )ν κα+ χαρι(στερον, ε μG παντ πασιν δει με δι1 ταχ(ων γρ ψαι σοι τGν /πιστολν. Νν δ0 σο+ μ0ν αRθις συμβουλεσομεν, )ν μG κωλσWη με τ" γLρας, /ν δ0 τ παρντι περ+ τν δων δηλEσομεν. Α>τοκρ τωρ γ1ρ X τ1 γρ μ-

6ν )μως θεωρJσης, )τι α%τ6 πο3 8χεις ε0ναι !ρκετ , πιθυμFς δ? !ρετ+ν κα kνομα καλ"ν κα τ+ν !γ πην το λαο, ττε φελεις κα ε4ς το3ς λγους μου ν6 προσχης κα ν6 πιδοθFς ε4ς ‰μιλλαν πρ"ς κενους, πο3 διοικον καλ6 τ6ς πλεις των, κα ν6 προσπαθFς ν6 το3ς 'περτερJσης. 8. Κα μαθανω )τι > Κλομμις,2 πο3 !σκεU τ+ν μοναρχικ+ν ξουσαν ε4ς τ+ν ΜJθυμναν, κα ε4ς τ6ς Gλλας πρ ξεις του ε0ναι ν ρετος κα συνετς, !λλ6 κα ν6 θανατνη € ν6 ξορζη πολτας € ν6 δημε$η τ6ς περιουσας των € ν6 κ μνη κ τι Gλλο κακ"ν !ποφε$γει τσον πολ$, ƒστε ν6 παρχη μεγ λην !σφ λειαν ε4ς το3ς συμπολτας του, ν6 παναφρη ε4ς τ+ν πατρδα το3ς ξορστουςD 9. π πλον δ? ν6 το3ς πιστρφη τ6 κτJματ των, πο3 ε0χαν δημευθF κα τ6 ε0χαν χ σει, ε4ς κενους δ? πο3 τ6 ε0χαν !γορ σει ν6 καταβ λλη τ+ν !ξαν τωνD κα κοντ6 ε4ς )λα α%τ6 ν6 πιτρπη ε4ς )λους το3ς πολτας ν6 >πλοφορον, μ? τ+ν 4δαν, )τι δ?ν πρκειται ν6 πιχειρJση κανες !νατροπ+ν 4δικJν του κα το καθεστ5τος κα μ? τ+ν σκψιν )τι, <ν θ6 'π ρξουν μερικο πο3 θ6 τολμJσουν cνα ττοιο πρEγμα, ε0ναι †φελιμτερον ν6 !ποθ νη, !φο δεξη μαν τοια$την !ρετ+ν ε4ς το3ς συμπολτας του, παρ6 ν6 ζF περισστερον χρνον κα ν6 γνη αbτιος ε4ς τ+ν πλιν μεγστων συμφορ5ν. 10. Θ6 σο ξθετα ε4ς τ+ν πιστολJν μου α%τ+ν πολ3 περισστερα π α%το το ζητJματος bσως δ? κα κατ6 τρπον περισστερον ε%χ ριστον, 6ν δ?ν μ? πεζε * !ν γκη ν6 σο γρ ψω τ+ν πιστολ+ν )σον τ" δυνατ"ν γρηγορτερα.3 Κα π λιν )μως π το σημεου το$του θ6 σο δσω τ6ς συμβουλ ς μου, 6ν βεβαως δ?ν μ? μποδσουν τ6 γηρατει D τρα θ6 σο κθσω 4δικ μου ζητJματα: 11. Α%τοκρ τωρ λγεται α%τς, πο3 2. Βλ. ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν. 3. Ε0ναι προφαν?ς )τι τ"ν πιζει * πικειμνη !ναχρησις το προσπου τ" >ποUον θ6 μεταφρη τ+ν πιστολ+ν κα τ" >ποUον συνιστE !μσως κατωτρω.

150

151


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TIMO£EON

ματα φ(ρων οκεως ;μSν χειJ 11. περ τε γ1ρ τ1ς διατριβ1ς τ1ς α>τ1ς γεγναμεν κα+ τWL τ(χνWη πολλ κις α>το κ(χρημαι κα+ τ" τελευταSον περ+ τLς Hποδημας τLς Oς σ0 σμβουλος /γενμην α>τ. Δι1 δG τατα π ντα βουλομην Iν σε καλς α>τ χρσασθαι κα+ συμφερντως Hμφοτ(ροις _μSν, κα+ γεν(σθαι φανερ"ν τι μ(ρος τι κα+ δι /μ0 γγνετα τι τν δεντων α>τ. 12. Κα+ μG θαυμ σWης ε σο+ μ0ν οQτως /πιστ(λλω προθμως, Κλε ρχου δ0 μηδ0ν πEποτ /δεθην. Σχεδ"ν γ1ρ gπαντες οe παρ _μν καταπλ(οντες σ0 μ0ν μοιν φασιν ε^ναι τοSς βελτστοις τν /μο+ πεπλησιακτων. Κλ(αρχον δ0 κατ1 μ0ν /κεSνον τ"ν χρνον τ Fν παρ ;μSν, Oμολγουν, σοι περ /ν(τυχον, /λευθεριEτατον ε^ναι κα+ πρατατον κα+ φιλανθρωπτατον τν μετεχντων τLς διατριβLςJ /πειδG δ0 τGν δναμιν λαβεν, τοσοτον δοξε μεταπεσεSν $στε π ντας θαυμ ζειν τοKς πρτερον α>τ"ν γιγνEσκοντας. 13. Πρ"ς μ0ν οRν /κεSνον δι1 τατας τ1ς ατας HπηλλοτριEθηνJ σ0 δ Hποδ(χομαι κα+ πρ" πολλο ποιησαμην )ν οκεως διατεθLναι πρ"ς ;μUς. ΔηλEσεις δ0 κα+ σK δι1 ταχ(ων ε τGν α>τGν γνEμην χεις ;μSν. Α>τοκρ τορς τε γ1ρ /πιμελσει κα+ π(μψεις /πιστολGν Oς ;μUς, Hνανεομενος τGν φιλαν κα+ ξεναν τGν πρτερον _π ρχουσαν. nΕρρωσο, κIν του δ(Wη τν παρ ;μSν, /πστελλε.

σο φρει τ+ν παροσαν πιστολ+ν κα ε0ναι πολ3 στενς μου φλοςD διτι 8χομεν πιδοθF ε4ς τ6ς 4δας μελτας κα πολλ?ς φορ?ς 8χω χρησιμοποιJσει τ+ν τχνην του κα τρα τελευταUα τ"ν συνεβο$λευσα δι6 τ" ταξδι του πρ"ς σ. Δι6 το3ς λγους λοιπ"ν α%το3ς θ6 θελα ν6 τ"ν μεταχειρισθFς καλ6 κα κατ6 τρπον συμφροντα κα ε4ς σ? κα ε4ς μ? κα ν6 το δεξης )τι κατ6 cνα σημαντικ"ν μρος ξυπηρετεUται ε4ς τ6ς !ν γκας του πρ"ς χ ριν μου. 12. Κα μ+ παραξενευθFς, διτι ε4ς σ? γρ φω μ? τσην προθυμαν, ν5 τ"ν Κλαρχον4 δ?ν τ"ν παρεκ λεσα δι6 τποτε cως τρα. Διτι )λοι σχεδν, )σοι 8ρχονται δ5 !π" τ+ν χραν σας, λγουν )τι σ3 ε0σαι )μοιος πρ"ς )σους 'πFρξαν Gριστοι μαθητα μουD ν5 δι6 τ"ν Κλαρχον ττε, πο3 wτο μαθητJς μου, )σοι τ"ν συνανεστρ φησαν, Wμολογοσαν )τι wτο > πλον λευθριος κα πρEος κα φιλ νθρωπος !π" το3ς συμμαθητ ς τουD !φ )του )μως !νλαβε τ+ν ξουσαν, φ νη, )τι Gλλαξε τσον πολ3 χαρακτFρα, ƒστε, )σοι τ"ν γνριζαν προηγουμνως, ν6 μνουν κατ πληκτοι. 13. Δι α%το3ς το3ς λγους !πεξενθην !π" κεUνον, σ? )μως κτιμ5 κα θ6 τ" θεωροσα πολ3 σπουδαUον ν6 διατεθFς φιλικ5ς !πναντ μας. Κα σ3 βεβαως γρJγορα θ6 τ" !ποδεξης, <ν 8χης τ+ν 4δαν γνμην μ? *μEς. Διτι θ6 φροντσης τ"ν Α%τοκρ τορα κα θ6 μο στελης πιστολJν, !νανενων κατ α%τ"ν τ"ν τρπον τ+ν φιλαν κα φιλοξεναν, πο3 'πFρχε μεταξ$ μας πρωτ$τερα. SΥγαινε, κα, <ν χρει ζεσαι κ τι !π" δ5, στεUλ μου πιστολJν.

4. Κλαρχος wτο > πατJρ το Τιμοθου.

152

153


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TOY™ APXONTA™ TøN MYTI§HNAIøN

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΡΧΟΝΤΑΣ ΤΩΝ ΜΥΤΙΛΗΝΑΙΩΝ Εσαγωγικν σημεωμα

SΗ πιστολ+ πρ"ς το3ς Gρχοντας τ5ν Μυτιληναων γρ φη κατ6 τ" 350 π.Χ. κατπιν πιμνου, Wς λγει > ρJτωρ, παρακλJσεως τ5ν γγον5ν του, τ5ν υO5ν το θετο υOο του Αφαρως. ΟO γγονο το Ισοκρ τους ε0χαν Wς διδ σκαλον τFς μουσικFς τ"ν ΑγJνορα, περφημον μουσικ"ν κ ΜυτιλJνης, > >ποUος μ? τ+ν ο4κογνει ν του, τ"ν πατρα του κα το3ς !δελφο$ς του ε0χε καταδικασθF ε4ς ξοραν 'π" τ5ν !ρχ5ν τFς πατρδος του. ΠαρακαλεU λοιπ"ν > Ισοκρ της, )πως κατ6 τ+ν λFψιν μτρων πιεικεας 'π?ρ τ5ν ξορστων, !μνηστευθF τρπον τινα κ τ5ν πρτων > ΑγJνωρ κα οO 4δικο του. Τονζει 4διαιτρως > ρJτωρ, )τι τ6 μτρα τατα πιεικεας ε0ναι μτρα πολιτικFς κα πατριωτικFς συνσεως, !ν λογα δ? μτρα 8λαβε π ντοτε κα * πλις τ5ν Αθην5ν. Εξ Gλλου πιβ λλεται * 8στω κα προνομιοχος μεταχερισις το ΑγJνορος, μεγ λου μουσικο πο3 τιμE τ+ν πατρδα του. Θ6 wτο ντροπ+ ν6 παραμνη ξριστος cνας τσον μεγ λος μουσικ"ς !π" τ+ν πατρδα κενην, * >ποα !κριβ5ς 'περηφανε$εται δι6 τ6 8ξοχα μουσικ6 τκνα της, τ"ν Τρπανδρον κα τ"ν Α ρωνα, κα το3ς μεγ λους λυρικο$ς της, τ"ν ΑλκαUον κα τ+ν Σαπφ. Επ ε%καιρdα > Ισοκρ της μ? λεπττητα παρχει γενικωτρας συμβουλ6ς πρ"ς το3ς Gρχοντας τ5ν Μυτιληναων δι6 τ+ν μετ πιεικεας Gσκησιν τFς ξουσας, * >ποα 4σχυροποιεU τ+ν πατρδα των. SΟ bδιος, λγει, ξ α4τας τFς !σθενικFς φωνFς του κα κ ποιας κοινωνικFς δειλας, δ?ν μπρεσε ν6 !ναμειχθF νεργ5ς ε4ς τ+ν πολιτικJν, δι6 τ5ν λγων του )μως δ?ν συνβαλε λγον ε4ς τ" καλ"ν )λων τ5ν SΕλλJνων. Μ ρτυρες ν προ154

κειμνRω εHγλωττοι θ6 wσαν > στρατηγ"ς Κνων, > στρατηγ"ς υOς του Τιμθεος κα > Διφαντος, πσης στρατηγς. SΗ δι6 τFς παρο$σης πιστολFς 8ναρξις !λληλογραφας το Ισοκρ τους μ? το3ς Gρχοντας τ5ν Μυτιληναων δ?ν στερεUται, )πως σημειοται κα ε4ς τ+ν ε4σαγωγ+ν τFς πιστολFς πρ"ς Τιμθεον, πολιτικFς σκοπιμτητος. SΟ ρJτωρ !λληλογραφεU μ? 4σχυρο3ς Gρχοντας γειτονικο3ς τ5ν Περσ5ν, δι6 ν6 το3ς προτρψη πρ"ς `ντητα κα 4σχυροποησιν προκειμνου ν6 πραγματοποιηθF τ" 4δανικν του, * >μνοια κα cνωσις τ5ν SΕλλJνων κα * κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεα.

155


Επιστολα+ η?

ΤΟΙΣ ΜΥΤΙΛΗΝΑΙΩΝ ΑΡΧΟΥΣΙΝ 1. Οe παSδες οe Αφαρ(ως, υeεSς δ /μο, παιδευθ(ντες _π Αγνορος τ1 περ+ τGν μουσικν, /δεθησ ν μου γρ μματα π(μψαι πρ"ς _μUς, πως )ν, /πειδG κα+ τν Iλλων τιν1ς κατηγ γετε φυγ δων, κα+ τοτον καταδ(ξησθε κα+ τ"ν πατ(ρα κα+ τοKς Hδελφος. Λ(γοντος δ( μου πρ"ς α>τοKς τι δ(δοικα μG λαν Iτοπος ε^ναι δξω κα+ περεργος, ζητν ε_ρσκεσθαι τηλικατα τ" μ(γεθος παρ Hνδρν οPς ο>δ0 πEποτε πρτερον οcτε διελ(χθην οcτε συνθης /γενμην, Hκοσαντες τατα πολK μUλλον /λιπ ρουν. 2. 9Ως δ ο>δ0ν α>τοSς λυπουμ(νους μUλλον το προσκοντος, τελευτν _πεσχμην γρ ψειν τGν /πιστολGν κα+ π(μψειν _μSν. 9Υπ0ρ μ0ν οRν το μG δικαως )ν δοκεSν μωρ"ς ε^ναι μηδ mχληρ"ς τατ χω λ(γειν. 3. 9Ηγομαι δ0 καλς _μUς βεβουλεσθαι κα+ διαλλαττομ(νους τοSς πολταις τοSς _μετ(ροις κα+ πειρωμ(νους τοKς μ0ν φεγοντας mλγους ποιεSν, τοKς δ0 συμπολιτευομ(νους πολλος, κα+ μιμουμ(νους τ1 περ+ τGν στ σιν τGν πλιν τGν ;μετ(ραν. Μ λιστα δ Iν τις _μUς /παιν(σειεν τι τοSς κατιοσιν Hποδδοτε τGν ο>σανJ /πιδεκνυσθε γ1ρ κα+ ποιεSτε πUσιν φανερ"ν Oς ο> τν κτημ των /πιθυμσαντες τν Hλλοτρων, Hλλ _π0ρ τLς πλεως δεσαντες /ποισασθε τGν /κβολGν α>τν. 4. Ο> μGν Hλλ ε κα+ μηδ(ν _μSν

ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΑΡΧΟΝΤΑΣ ΤΩΝ ΜΥΤΙΛΗΝΑΙΩΝ 1. Τ6 παιδι6 το Αφαρως, οO γγονο μου, πο3 ξεπαιδε$θησαν ε4ς τ+ν μουσικ+ν !π" τ"ν Α γJνορα, μ? παρεκ λεσαν ν6 σEς γρ ψω, ε4ς ‹ν περπτωσιν παναφρετε ε4ς τ+ν πλιν σας μερικο3ς !π" το3ς ξορστους, )πως δεχθFτε ν6 πανλθη κα α%τ"ς κα > πατρας του κα τ6 !δλφια του. 1 aΟταν δ? γ} το3ς 8λεγα, )τι φοβομαι, μJπως δσω τ+ν ντ$πωσιν πολ3 παραλγου κα πιπολαου !νθρπου, φ )σον θ6 ζητJσω ν6 πιτ$χω τσον μεγ λην χ ριν !π" !νθρπους, μ? το3ς >ποους μχρι σJμερα οHτε συνεζJτησα ποτ? οHτε φλος των 'πFρξα, μλις κουσαν α%τ , ντειναν πολ3 περισστερον τ6ς παρακλJσεις των. 2. Επειδ+ δ? δ?ν OκανοποιεUτο καμμα λπς των, wσαν ε4ς )λους φανερο, )τι wσαν μαζ μου δυσαρεστημνοι κα στενοχωρημνοι. Επειδ+ λοιπ"ν 8βλεπα, )τι α%το λυποντο περισστερον !π" ),τι 8πρεπε, ν τλει 'πεσχθην ν6 γρ ψω τ+ν πιστολ+ν κα ν6 σEς τ+ν στελω. Δι6 ν6 μ+ θεωρηθ5 λοιπ"ν δικαως, )τι ε0μαι μωρ"ς κα νοχλητικς, α%τ6 8χω ν6 σEς ε4π5. 3. Νομζω δ? )τι σεUς 8χετε σκεφθF ρθ5ς, πο3 κα διαλλακτικ"ν πνεμα καλλιεργεUτε μεταξ3 τ5ν πολιτ5ν σας κα προσπαθεUτε το3ς μ?ν ξορστους ν6 κ μνετε λιγωτρους, το3ς δ? συμπολτας σας πολλο3ς κα μιμεUσθε τ+ν 4δικJν μας πλιν ε4ς τ6 θματα τ5ν παναστ σεων. Κα περισστερον θ6 μποροσε κανες ν6 σEς παινση, διτι, ε4ς α%το3ς πο3 πανρχονται ε4ς τ+ν πατρδα, δδετε πσω τ+ν περιουσαν τωνD διτι 8τσι !ποδεικν$ετε κα κ νετε ε4ς )λους φανερν, )τι το3ς κατεδικ σατε ε4ς ξοραν, kχι διτι πιθυμJσατε τ6 ξνα κτJματα, !λλ6 διτι φοβJθητε δι6 τ+ν πλιν. 4. Αλλ6 κα <ν δ?ν εbχετε λ βει καμμαν τοια$την !πφασιν 1. Περ τ5ν !νωτρω προσπων βλ. ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν.

156

157


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TOY™ APXONTA™ TøN MYTI§HNAIøN

δοξεν τοτων μηδ0 προσεδ(χεσθε μηδ(να τν φυγ δων, τοτους γε νομζω συμφ(ρειν _μSν κατ γειν. Ασχρ"ν γ1ρ τGν μ0ν πλιν _μν _π" π ντων XμολογεSσθαι μουσικωτ την ε^ναι κα+ τοKς mνομαστοτ τους /ν α>τWL παρ _μSν τυγχ νειν γεγοντας, τ"ν δ0 προ(χοντα τν νν hντων περ+ τGν eστοραν τLς παιδεας τατης φεγειν /κ τLς τοιατης πλεως, κα+ τοKς μ0ν Iλλους <Ελληνας τοKς διαφ(ροντας περ <τι> τν καλν /πιτηδευμ των, κIν μηδ0ν προσκωσιν, ποιεSσθαι πολτας, _μUς δ0 τοKς ε>δοκιμοντ ς τε παρ1 τοSς Iλλοις κα+ μετασχντας τLς α>τLς φσεως περιορUν παρ xτ(ροις μετοικοντας. 5. Θαυμ ζω δ σαι τν πλεων μειζνων δωρεν Hξιοσιν τοKς /ν τοSς γυμνικοSς Hγσιν κατορθοντας μUλλον V τοKς τWL φρονσει κα+ τWL φιλοπονα τι τν χρησμων ε_ρσκοντας, κα+ μG συνορσιν τι πεφκασιν αe μ0ν περ+ τGν TEμην κα+ τ" τ χος δυν μεις συναποθνWσκειν τοSς σEμασιν, αe δ /πιστLμαι παραμ(νειν gπαντα τ"ν χρνον ‚φελοσαι τοKς χρωμ(νους α>ταSς. 6. wΩν /νθυμουμ(νους χρG τοKς νον χοντας περ+ πλεστου μ0ν ποιεSσθαι τοKς καλς κα+ δικαως τLς α_τν πλεως /πιστατοντας, δευτ(ρους δ0 τοKς τιμGν κα+ δξαν α>τWL καλGν συμβ λεσθαι δυναμ(νουςJ gπαντες γ1ρ $σπερ δεγματι τοSς τοιοτοις χρEμενοι κα+ τοKς Iλλους τοKς συμπολιτευομ(νους Xμοους ε^ναι τοτοις νομζουσιν.

κα δ?ν δχεσθε καννα !π" το3ς ξορστους, 8χω τ+ν γνμην, )τι ε0ναι συμφρον σας α%το3ς το%λ χιστον ν6 το3ς παναφρετε ε4ς τ+ν πατρδα. Διτι ε0ναι ντροπ+ * πλις σας ν6 θεωρFται κατ6 γενικ+ν >μολογαν μουσικωτ τη2 κα ε4ς α%τ+ν ν6 8χουν γεννηθF κοντ σας οO πλον νομαστο μουσικο, κεUνος δ? πο3 'περτερεU )λους το3ς σημερινο3ς ε4ς τ+ν γν5σιν τFς μουσικFς τχνης ν6 ε0ναι ξριστος !π" τ+ν πλιν α%τ+ν κα το3ς μ?ν Gλλους aΕλληνας, πο3 ε0ναι διακεκριμνοι ε4ς κ ποιο π γγελμα, 8στω κα <ν δ?ν 8χουν καμμαν συγγνειαν μαζ σας, ν6 το3ς πολιτογραφFτε, δι κενους δ? πο3 χαρουν μεγ λο kνομα μεταξ3 τ5ν Gλλων SΕλλJνων κα πο3 8χουν μαζ σας κοιν+ν καταγωγJν, σεUς ν6 !διαφορFτε ν6 κατοικον Wς ξνοι κοντ6 ε4ς Gλλους. 5. Απορ5 πσης μ? τ6ς πλεις κενας, πο3 κρνουν !ξους μεγαλυτρων δωρε5ν α%το3ς πο3 νικον ε4ς το3ς γυμνικο3ς !γ5νας κα kχι κενους, πο3 μ? τ+ν φιλοποναν των κα μ? τ+ν φρνησν των φευρσκουν κ τι χρJσιμον,3 κα δ?ν βλπουν, )τι αO δυν μεις αO σχετικα μ? τ+ν ρμην κα τ+ν ταχ$τητα κ φ$σεως ε0ναι τοιαται, ƒστε ν6 συναποθνJσκουν μ? τ6 σματα, ν5 αO γνσεις διατηρονται π ντοτε κα †φελον κενους πο3 τ6ς χρησιμοποιον. 6. Α%τ6 λοιπ"ν πρπει ν6 8χουν 'π kψιν οO συνετο Gνθρωποι κα τ+ν πρτην θσιν ε4ς τ+ν κτμησν των ν6 δδουν ε4ς κενους πο3 κυβερνον τ+ν πλιν των καλ6 κα δκαια, τ+ν δευτραν δ? θσιν ε4ς κενους πο3 μπορον ν6 συμβ λουν, ƒστε ν6 !ποκτJση * πλις τιμ+ν κα δξαν καλJνD διτι )λοι, )σοι χρησιμοποιον Wς δεUγμα το3ς τοιο$τους πολτας, σχηματζουν τ+ν γνμην, )τι κα οO 'πλοιποι συμπολUτα των >μοι ζουν μ? α%το$ς. 2. SΗ Λσβος wτο πατρς τ5ν μεγ λων μουσικ5ν Αρωνος, Τερπ νδρου κα τ5ν μεγ λων λυρικ5ν ποιητ5ν, τFς Σαπφος κα το Αλκαου. 3. Τ6 α%τ6 τονζει κα ν !ρχ„F το Πανηγυρικο του (βλ. 1-2).

158

159


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TOY™ APXONTA™ TøN MYTI§HNAIøN

7. nΙσως οRν εNποι τις )ν, τι προσκει τοKς ε_ρ(σθαι τι βουλομ(νους μG τ" πρUγμα μνον /παινεSν, Hλλ1 κα+ σφUς α>τοKς /πιδεικνναι δικαως )ν τυγχ νοντας περ+ `ν ποιονται τοKς λγους. nΕχει δ οQτως. ΕγM το μ0ν πολιτεεσθαι κα+ Tητορεειν Hπ(στηνJ οcτε γ1ρ φωνGν σχον eκανGν οcτε τλμανJ ο> μGν παντ πασιν Iχρηστος φυν ο>δ Hδκιμος, Hλλ1 τοSς τε λ(γειν προWηρημ(νοις Hγαθν τι περ+ _μν κα+ τν Iλλων συμμ χων φανεην )ν κα+ σμβουλος κα+ συναγωνιστGς γεγενημ(νος, α>τς τε πλεους λγους πεποιημ(νος _π0ρ τLς /λευθερας κα+ τLς α>τονομας τν 9Ελλνων V σμπαντες οe τ1 βματα κατατετριφτες. 8. 9Υπ0ρ `ν _μεSς Iν μοι δικαως πλεστην χοιτε χ ριν μ λιστα γ1ρ /πιθυμοντες διατελεSτε τLς τοιατης καταστ σεως. Ο^μαι δ )ν, ε Κνων μ0ν κα+ Τιμθεος /τγχανον ζντες, Διφαντος δ lκεν /κ τLς Ασας, πολλGν )ν α>τοKς ποισασθαι σπουδν, ε_ρ(σθαι με βουλομ(νους `ν τυγχ νω δεμενος. Περ+ `ν ο>κ ο^δα τ δεS πλεω λ(γεινJ ο>δε+ς γ1ρ _μν οQτως /στ+ ν(ος ο>δ /πιλσμων, στις ο>κ ο^δε τ1ς /κενων ε>εργεσας. 9. ΟQτω δ )ν μοι δοκεSτε κ λλιστα βουλεσεσθαι περ+ τοτων, ε σκ(ψεσθε τς /στιν X δεμενος κα+ _π0ρ ποων τινν HνθρEπων. Ε_ρσετε γ1ρ /μ0 μ0ν οκειτατα κεχρημ(νων τοSς μεγστων Hγαθν ατοις γεγενημ(νοις _μSν τε κα+ τοSς Iλλοις, _π0ρ `ν δ0

7. lΙσως )μως ν6 ε4πF κανες, )τι, κεUνοι πο3 πιθυμον ν6 πιτ$χουν κ τι, πρπει ν6 μ+ παινον μνον τ" πρEγμα (δηλαδ+ τ+ν ε%εργεσαν), !λλ6 ν6 πιδεικν$ουν κα τ"ν `αυτν τους, )τι δκαια θ6 πετ$γχαναν, κεUνα δι6 τ6 >ποUα >μιλον. Λοιπ"ν Wς πρ"ς μ? τ" πρEγμα 8χει Wς `ξFς: Εγ} παρ„ητJθην κα τFς πολιτικFς κα τFς δημοσας ρητορεας, διτι οHτε φων+ν Oκαν+ν οHτε τλμην ε0χαD ν το$τοις )μως δ?ν 'πFρξα τελεως Gχρηστος κα !φανJς, !λλ6 κα ε4ς κενους πο3 8χουν κλξει ν6 λγουν κ τι καλ"ν δι6 σEς κα το3ς Gλλους συμμ χους καταφαν5ς 'πFρξα κα σ$μβουλος κα συναγωνιστJς, !λλ6 κα γ} > bδιος !ποδεικν$εται, )τι 8χω γρ ψει δι6 τ+ν λευθεραν κα τ+ν α%τονομαν τ5ν SΕλλJνων περισσοτρους λγους παρ )σους )λοι οO Gλλοι μαζ )σοι 8χουν κατατρψει τ" δημσιον βFμα. 8. Δι6 το3ς λγους μου α%το3ς σεUς ε0ναι δυνατ"ν ν6 μο χρεωστFτε δικαως μεγ λην ε%γνωμοσ$νην, διτι π ντοτε π ρα πολ3 πεθυμεUτε τ+ν λευθεραν κα τ+ν α%τονομαν. Νομζω δ? )τι, <ν συνβαινε ν6 ζον > Κνων κα > Τιμθεος, > δ? Διφαντος4 ρχετο !π" τ+ν Ασαν, θ6 δεκνυαν μεγ λον ζFλον, ν6 πιτ$χω α%τ , δι6 τ6 >ποUα σEς παρακαλ5. Δι6 τ" !ντικεμενον τFς παρακλJσες μου δ?ν βλπω τ"ν λγον, δι6 τ"ν >ποUον χρει ζεται ν6 ε4π5 περισστεραD διτι δ?ν ε0ναι κανες !π" σEς τσον νος οHτε πιλJσμων, ƒστε ν6 μ+ γνωρζη τ6ς ε%εργεσας κενων πρ"ς σEς. 9. Φρον5 δ? )τι κατ6 τ"ν `ξFς τρπον θ6 σκπτεσθε κ λλιστα δι α%τ" τ" θμα: <ν δηλαδ+ ξετ σετε ποUος ε0ναι κεUνος πο3 σEς παρακαλεU κα χ ριν ποων !νθρπων σEς παρακαλεU. Θ6 διαπιστσετε λοιπν, )τι γ} 'πFρξα στεν"ς φλος κενων πο3 'πFρξαν οO αbτιοι μεγστων !γαθ5ν ε4ς σEς κα ε4ς το3ς 4. Κνων > ΑθηναUος να$αρχος πο3 νκησε το3ς Λακεδαιμονους παρ6 τ+ν Κνδον κα θεμελωσε μ? τ"ν υO"ν του Τιμθεον, στρατηγν, τ+ν ΒN Αθηναϊκ+ν συμμαχανD ΔιφαντοςD ΑθηναUος στρατηγς.

160

161


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TOY™ APXONTA™ TøN MYTI§HNAIøN

δ(ομαι τοιοτους hντας, οbους τοKς μ0ν πρεσβυτ(ρους κα+ τοKς περ+ τGν πολιτεαν hντας μG λυπεSν, τοSς δ0 νεωτ(ροις διατριβGν παρ(χειν ;δεSαν κα+ χρησμην κα+ πρ(πουσαν τοSς τηλικοτοις. 10. ΜG θαυμ ζετε δ ε προθυμτερον κα+ δι1 μακροτ(ρων τν Iλλων γ(γραφα τGν /πιστολνJ βολομαι γ1ρ Hμφτερα, τοSς τε παισ+ν ;μν χαρσασθαι κα+ ποιLσαι φανερ"ν α>τοSς τι, κIν μG δημηγορσιν μηδ0 στρατηγσιν, Hλλ1 μνον μιμνται τ"ν τρπον τ"ν /μ"ν, ο>κ {μελημ(νως δι ξουσιν /ν τοSς <Ελλησιν. qΕν τι λοιπνJ )ν Iρα δξWη τι τοτων _μSν πρ ττειν, Αγνορ τε δηλEσατε κα+ τοSς HδελφοSς τι μ(ρος τι κα+ δι /μ0 τυγχ νουσιν `ν /πεθμουν.

GλλουςD κα κεUνοι, δι6 το3ς >ποους σEς παρακαλ5, 'πFρξαν τοιοτοι, ƒστε το3ς μ?ν πρεσβυτρους κα το3ς κατχοντας τ6 !ξιματα ν6 μ+ λυπον, ε4ς το3ς νεωτρους δ? ν6 παρχουν νασχλησιν ε%χ ριστον κα †φλιμον κα ταιριαστ+ν δι6 τ+ν *λικαν των. 10. Μ+ παραξενευθFτε λοιπν, πο3 8γραψα τ+ν πιστολ+ν α%τ+ν μ? μεγαλυτραν προθυμαν κα περισστερον κτενF !π" τ6ς Gλλας, διτι πιθυμ5 κα τ6 δ$ο, κα ε4ς τ6 παιδι μου ν6 φαν5 ε%χ ριστος κα ν6 το3ς καταστJσω φανερν, )τι, κα <ν δ?ν δημηγορον μJτε γνουν στρατηγο, !λλ6 μνον μιμονται τ"ν τρπον ζωFς τ"ν 4δικν μου, δ?ν θ6 ζJσουν !φανεUς μεταξ3 τ5ν SΕλλJνων. aΕνα !κμη 'πολεπεται: Gν, φυσικ , !ποφασσετε ν6 κ μετε κ τι !π" α%τ6 (δι6 τ6 >ποUα σEς παρεκ λεσα) ν6 δηλσητε παρακαλ5 ε4ς τ"ν ΑγJνορα κα ε4ς τ6 !δλφια του, )τι πτυχαν )σα πεθ$μουν, ν μρει κα χ ρις ε4ς μ.

162

163


I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΧΙΔΑΜΟΝ Εσαγωγικν σημεωμα

Πρ"ς τ"ν bδιον Α ρχδαμον, Wς δι δοχον )μως !κμη, ε0χεν !ποστελει τ"ν 'π" τ"ν >μνυμον (Α ρχδαμος) λγον του > Ισοκρ της τ" 366 π.Χ.1 SΟ νεαρ"ς δι δοχος, τρα ε0ναι βασιλε3ς Wς Αρχδαμος > ΓN, υO"ς το Αγησιλ ου. Φ$σις !νJσυχη κα ριψοκνδυνη, !νλαβε τ+ν βασιλικ+ν ξουσαν τ" 360 π.Χ. Δι δοχος !κμη !νεδεχθη γενναUος στρατιτης ε4ς τ+ν μ χην κατ6 τ5ν Α ρκ δων, τ+ν νομασθεUσαν «Gδακρυν», διτι ο%δες Σπαρτι της φονε$θη, τ" 368 π.Χ. aΟλην του σχεδ"ν τ+ν ζω+ν πρασεν ε4ς τ" στρατπεδον, πολμησε κατ6 το Επαμειννδα πο3 ε4σβαλε ε4ς τ+ν Λακεδαμονα, 8σωσε τ+ν πατρδα του !π" τ+ν 'ποταγ+ν κα τ+ν καταισχ$νην. Απθανε τ" 338 π.Χ. κατ6 τ+ν *μραν τFς ν Χαιρωνεdα μ χης, πολεμ5ν π κεφαλFς μισθοφρων κατ6 τ5ν Μεσαπων κα 'π?ρ τ5ν Ταραντνων. Πρ"ς τ"ν Αρχδαμον λοιπν, τ"ν νον δυναμικ"ν *γτην, στρφεται τ" 356 > Ισοκρ της, > >ποUος Gγει ττε τ" γδοηκοστ"ν 8τος τFς *λικας του.2 SΗ SΕλλ6ς τρα )λο κα πι" πολ3 διαλ$εται κα παρακμ ζει, ν5 οO Πρσαι συνεχ5ς δυναμνουν. Τ θ6 γνη; Π5ς θ6 !ποτραπF * τελεα καταστροφJ; aΕνας τρπος μνον 'π ρχει: ν6 >μονοJσουν οO aΕλληνες, ν6 `νωθον κα ν6 κστρατε$σουν κατ6 τ5ν Περσ5ν. SΗ κστρατεα α%τ+ θ6 λευθερση το3ς 'ποδο$λους !δελφο3ς τFς Ασας !π" τ"ν ζυγ"ν τ5ν βαρβ -

1. Βλ. Ε4σαγωγ+ν ε4ς τ"ν «Αρχδαμον» τμ. τFς ΒιβλιοθJκης τ5ν SΕλλJνων. 2. Βλ. Επιστολ+ πρ"ς Αρχδαμον, 16.

164

ρων κα συγχρνως θ6 λ$ση )λα τ6 σωτερικ6 πολιτικ6 κα ο4κονομικ6 `λληνικ6 προβλJματα. Τ"ν κατ6 τ5ν Περσ5ν !γ5να, τονζει > ρJτωρ πρ"ς τ"ν Αρχδαμον, ε0χεν !ρχσει > πατJρ σου, > Αγησλαος, !λλ κεUνος 'ππεσεν ε4ς cνα λ θος : πεδωκε δ$ο πρ γματα !συμββαστα, ν6 πολεμF το3ς βαρβ ρους κα συγχρνως πανFγε ε4ς τ6ς `λληνικ6ς πλεις το3ς φλους του λιγαρχικο$ς, πο3 wσαν ξριστοι κα πβαλε τ+ν ξουσαν των. Α%τJ του )μως * πολιτικ+ !νεστ τωνε τ6ς `λληνικ6ς πλεις, πτεινε τ+ν διχνοιαν κα μεωνε τ+ν δ$ναμν του κατ6 τ5ν Περσ5ν. Επιβ λλεται λοιπ"ν τρα πρ5τον ν6 πιτευχθF * >μνοια κα * cνωσις τ5ν aΕλλJνωνD μνον 'π" τ+ν προϋπθεσιν α%τ+ν ε0ναι δυνατ"ν ν6 πιτ$χη * κατ6 τ5ν βαρβ ρων κστρατεα. Ιδο3 στ διον δξης λαμπρ"ν δι6 τ"ν δυναμικ"ν *γτην τFς Σπ ρτης, τ"ν ΑρχδαμονD 4δο3 πιδωξις, !νταξα τ5ν OκανοτJτων του, τFς πλεως τFς >ποας *γεUται κα τFς καταγωγFς του κ το Δι"ς κα το SΗρακλους! SΗ πρ"ς Αρχδαμον πιστολ+ δονεUται !π" τ" ε%γεν?ς π θος το Ισοκρ τους. Θαυμ ζει κανες τ"ν γδοηκονταετF γροντα, > >ποUος διαθτει τσον ε%γεν?ς π θος κα τσην ψυχικ+ν δ$ναμιν. Θαυμ ζει )μως κανες !κμη περισστερον τ"ν Ισοκρ τη, > >ποUος ε4ς τ+ν πιστολ+ν α%τ+ν 8χει πλον 'ψωθF 'π?ρ τ" τοπικ"ν πνεμα, α%τ"ς > ΑθηναUος κα Αθηναιολ τρης, 8χει γνει > πρ5τος aΕλλην, ζF μνον τ+ν SΕλλ δα, μαν !διαρετην Wς Oστορικ+ν κα πολιτιστικ+ν πραγματικτητα κα Wς 4δανικ+ν μορφJν.3

3. Βλ. Βασ. Λαο$ρδα, 9Ο Ισοκρ της κα+ ; /ποχ του, ΑθFναι 1966, σελ. 92.

165


Επιστολα+ θ?

ΑΡΧΙΔΑΜΩΙ 1. ΕδEς, ` Αρχδαμε, πολλοKς Oρμημ(νους /γκωμι ζειν σ0 κα+ τ"ν πατ(ρα κα+ τ" γ(νος _μν, εeλμην τοτον μ0ν τ"ν λγον, /πειδG λαν T διος Fν, /κενοις παραλιπεSνJ α>τ"ς δ( σε διανοομαι παρακαλεSν /π+ στρατηγας κα+ στρατεας ο>δ0ν Xμοας ταSς νν /νεστηκυαις, Hλλ /ξ `ν μεγ λων Hγαθν αNτιος γενσει κα+ τW L πλει τW L σαυτο κα+ τοSς <Ελλησιν gπασιν. 2. Τατην δ /ποιησ μην τGν αbρεσιν, ο>κ Hγνον τν λγων τ"ν ε>μεταχειρισττερον, Hλλ Hκριβς εδMς τι πρ ξεις μ0ν ε_ρεSν καλ1ς κα+ μεγ λας κα+ συμφεροσας χαλεπ"ν κα+ σπ νιν /στιν, /παιν(σαι δ0 τ1ς Hρετ1ς τ1ς _μετ(ρας Tαδως οPς τ )ν /γενμην. Ο> γ1ρ δει με παρ /μαυτο πορζεσθαι τ1 λεχθησμενα περ+ α>τν, Hλλ /κ τν _μSν πεπραγμ(νων τοσατας )ν κα+ τοιατας Hφορμ1ς λαβον $στε τ1ς περ+ τν Iλλων ε>λογας μηδ0 κατ1 μικρ"ν /ναμλλους γεν(σθαι τWL περ+ _μUς TηθεσWη. 3. Πς γ1ρ Iν τις V τGν ε>γ(νειαν _περεβ λετο τν γεγοντων Hφ 9Ηρακλ(ους κα+ Δις, uν π ντες Nσασιν μνοις _μSν Xμολογουμ(νως _π ρχουσαν, V τGν HρετGν τν /ν Πελοποννσω τ1ς Δωρικ1ς πλεις κτισ ντων κα+ τGν χEραν τατην κατασχντων, V τ" πλLθος τν κινδ-

EΠIΣTOΛH ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΡΧΙΔΑΜΟΝ 1. Επειδ+ γνωρζω, Αρχδαμε, )τι πολλο 8χουν προθυμοποιηθF ν6 γκωμι ζουν κα σ? κα τ"ν πατρα σου κα τ" γνος σας, προτμησα το3ς γκωμιαστικο3ς λγους ν6 το3ς !φJσω ε4ς α%το$ς, !φο Gλλως τε ε0ναι π ρα πολ3 εHκολοι, κα γ} σκπτομαι ν6 σ? προτρψω ν !ναλ βης στρατηγας κα κστρατεας, kχι >μοας μ? α%τ6ς πο3 τρα πιχειρονται, !λλ6 τοια$τας, χ ρις ε4ς τ6ς >ποας θ6 γνης πρξενος μεγ λων !γαθ5ν κα ε4ς τ+ν πλιν σου κα ε4ς )λους το3ς aΕλληνας. 2. Κα τ+ν κλογ+ν α%τ+ν 8καμα, kχι διτι !γνοοσα τ" ε0δος το λγου, πο3 θ6 wτο πι" εHκολον ν6 μεταχειρισθ5, !λλ6 διτι ξευρα καλ , )τι ε0ναι δ$σκολον κα σπ νιον ν6 ε/ρω πρ ξεις Wραας κα μεγ λας κα †φελμους, εHκολα )μως θ6 μποροσα ν6 γκωμι σω τ6ς 4δικ ς σας !ρετ ς. Διτι )σα θ6 8λεγον δι6 τ6ς !ρετ ς σας, δ?ν θ6 wτο !ν γκη ν6 τ6 ε'ρσκω μνος μου, !λλ6 !π" τ6 κατορθματ σας θ6 8παιρνα τσας κα τσον μεγ λας !φορμ ς, ƒστε τ6 γκμια δι6 το3ς Gλλους θ6 wτο !δ$νατον ν6 φθ σουν, 8στω κα κατ λ χιστον, α%τ6 πο3 θ6 λγοντο δι6 σEς. 3. Διτι, !λJθεια, π5ς θ6 μποροσε ν6 'περβ λη κανες Wς πρ"ς τ+ν ε%γενF καταγωγ+ν κενους πο3 κατ γονται !π" τ"ν Δα κα !π" τ"ν SΗρακλF,1 πρEγμα πο3 )λοι γνωρζουν )τι μνον σεUς 8χετε,  Wς πρ"ς τ+ν !νδρεαν κενους πο3 8κτισαν τ6ς Δωρικ6ς πλεις ε4ς τ+ν Πελοπννησον κα κατλαβαν τ+ν χραν α%τ+ν  ν6 'περβ λη τ" πλFθος τ5ν κινδ$νων κα τ5ν 1. SΗρακλεUδαιD τ6 παιδι6 το SΗρακλF πο3 τ„F βοηθεdα τ5ν Αθηναων, κατ6 τ+ν μυθολογαν, πανFλθον ε4ς τ+ν Πελοπννησον. ΟO βασιλεUς τFς Σπ ρτης θεωροντο cλκοντες τ+ν καταγωγ+ν !π" το3ς SΗρακλεδας, υOο3ς το SΗρακλους, )στις κατJγετο !π" τ"ν Δα.

166

167


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

νων κα+ τν τροπαων τν δι1 τGν _μετ(ραν ;γεμοναν κα+ βασιλεαν σταθ(ντων; 4. Τς δ )ν {πρησε, διεξι(ναι βουληθε+ς τGν Hνδρεαν λης τLς πλεως κα+ σωφροσνην κα+ πολιτεαν τGν _π" τν προγνων τν _μετ(ρων συνταχθεSσαν; Πσοις δ )ν λγοις /ξεγ(νετο χρσασθαι περ+ τGν φρνησιν το σο πατρ"ς κα+ τGν /ν ταSς συμφοραSς διοκησιν κα+ τGν μ χην τGν /ν τWL πλει γενομ(νην, lς ;γεμMν σK καταστ1ς κα+ μετ mλγων πρ"ς πολλοKς κινδυνεσας κα+ π ντων διενεγκMν αNτιος /γ(νου τWL πλει τLς σωτηρας, οR κ λλιον ργον ο>δε+ς )ν /πιδεξειεν; 5. Οcτε γ1ρ πλεις xλεSν οcτε πολλοKς HποκτεSναι τν πολεμων οQτω μ(γα κα+ σεμνν /στιν, Oς /κ τν τοιοτων κινδνων σσαι τGν πατρδα, μG τGν τυχοσαν, Hλλ1 τGν τοσοτον /π HρετWL διενεγκοσαν. Περ+ `ν μG κομψς Hλλ Zπλς διελθEν, μηδ0 τWL λ(ξει κοσμσας, Hλλ /ξαριθμσας μνον κα+ χδην επMν ο>δε+ς στις ο>κ )ν ε>δοκιμσειεν. 6. ΕγM τονυν δυνηθε+ς )ν κα+ περ+ τοτων /ξαρκοντως διαλεχθLναι, κHκεSνο γιγνEσκων, πρτον μ0ν τι TUν /στι περ+ τν γεγενημ(νων ε>πρως /πιδραμεSν V περ+ τν μελλντων νον /χντως επεSν, πειθ τι π ντες Iνθρωποι πλεω χ ριν χουσιν τοSς /παινοσιν V τοSς συμβουλεουσιν, –τοKς μ0ν γ1ρ Oς εcνους hντας Hποδ(χονται, τοKς δ )ν μG κελευσθ(ντες παραινσιν, /νοχλεSν νομζουσιν– 7. Hλλ μως gπαντα τατα προειδEς, τν μ0ν

τροπαων, πο3 στJθησαν χ ρις ε4ς τ+ν 4δικJν σας *γεσαν κα βασιλεαν; 4. Κα πσης ποUος θ6 ε/ρισκε δυσκολαν, Gν θελε ν6 ξιστορJση >λοκλJρου τFς πλεως κα τ+ν σωφροσ$νην κα τ" πολιτειακ"ν καθεστ}ς πο3 συνταξαν οO πργονο σας;2 Κα τ κα τ δ?ν θ6 μποροσε κανες ν6 ε4πF δι6 τ+ν φρνησιν το πατρα σου 3 κα δι6 τ" π5ς κυβρνησε τ+ν πλιν ε4ς ƒρας συμφορ5ν κα δι6 τ+ν μ χην πο3 8γινε μσα ε4ς τ+ν πλιν, κατ6 τ+ν >ποαν σ3 !φο !νλαβες τ+ν !ρχηγαν κα μ? λγους κινδ$νευσες ναντον πολλ5ν κα διεκρθης !π" )λους, 8γινες αbτιος ν6 σωθF * πλις, 8ργον, το >ποου καλ$τερον κανες δ?ν 8χει ν6 πιδεξη;4 5. Διτι οHτε τ" ν6 κυριε$ση κανες πλεις οHτε τ" ν6 φονε$ση πολλο3ς χθρο3ς ε0ναι τσον μεγ λο κα σεβαστν, )σον τ" ν6 σση κανες !π" το3ς τοιο$τους κινδ$νους τ+ν πατρδα του, πατρδα μ λιστα πο3 δ?ν ε0ναι * οOαδJποτε, !λλ6 διεκρθη τσον πολ3 δι6 τ+ν !ρετJν της! aΟλα α%τ , <ν τ6 ξιστοροσε κανες kχι μ? φρ σεις κομψ ς, !λλ6 μ? φρ σεις eπλEς, χωρς λεκτικ6 κοσμJματα, !λλ6 eπλ5ς τ6 !παριθμοσε προχερως, !ποκλεεται ν6 μ+ !ποκτοσε kνομα. 6. Εγ} λοιπν, μολοντι θ6 μποροσα κα α%τ6 ν6 κθσω Oκανοποιητικ6 κα μολοντι γνωρζω κα τοτο, )τι δηλαδ+ πρ5τα-πρ5τα ε0ναι ε%κολτερον ν6 >μιλJση κανες πιτροχ δην δι )σα 8χουν γνει, παρ6 ν6 >μιλJση συνετ6 δι )σα πρκειται ν6 συμβον, κα μολοντι πσης γνωρζω, )τι )λοι οO Gνθρωποι ε%γνωμονον πι" πολ3 κενους πο3 το3ς γκωμι ζουν, παρ6 κενους πο3 το3ς συμβουλε$ουν, διτι κενους μ?ν το3ς δχονται μ? τ+ν 4δαν )τι ε0ναι φλοι των, ν5 το3ς Gλλους, )ταν δ?ν παρακληθον ν6 δσουν τ6ς συμβουλ ς των, το3ς θεωρον νοχλητικο$ς, 7. μολοντι λοιπ"ν γνωρζω )λα α%τ , ν το$τοις 2. Τ+ν Σπαρτιατικ+ν πολιτικ+ν †ργ νωσε, κατ6 τ+ν παρ δοσιν, > Λυκοργος. 3. Το Αγησιλ ου (βλ. ε4σαγωγJν). 4. ΕννοεU τ+ν ε4σβολ+ν το Επαμειννδα ε4ς τ6 περχωρα τFς Σπ ρτης.

168

169


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

πρ"ς χ ριν )ν Tηθησομ(νων Hπεσχμην, περ+ δ0 τοιοτων μ(λλω λ(γειν, περ+ `ν ο>δε+ς )ν Iλλος τολμσειεν, ;γομενος δεSν τοKς /πιεικεας κα+ φρονσεως Hμφισβητοντας μG τοKς T στους προαιρεSσθαι τν λγων, Hλλ1 τοKς /ργωδεστ τους, μηδ0 τοKς ;δστους τοSς Hκοουσιν, Hλλ /ξ `ν ‚φελσουσιν κα+ τ1ς πλεις τ1ς α_τν κα+ τοKς Iλλους <ΕλληναςJ /φ οPσπερ /γM τυγχ νω νν /φεστηκEς. 8. Θαυμ ζω δ0 κα+ τν Iλλων τν πρ ττειν V λ(γειν δυναμ(νων ε μηδ0 πEποτ α>τοSς /πLλθεν /νθυμηθLναι περ+ τν κοινν πραγμ των, μηδ /λεLσαι τ1ς τLς 9Ελλ δος δυσπραξας οQτως ασχρς κα+ δεινς διατιθεμ(νης, lς ο>δε+ς παραλ(λειπται τπος zς ο> γ(μει κα+ μεστς /στι πολ(μου κα+ στ σεων κα+ σφαγν κα+ κακν HναριθμτωνJ `ν πλεSστον μ(ρος μετειλφασιν οe τLς Ασας τGν παραλαν οκοντες, οQς /ν ταSς συνθκαις gπαντας /κδεδEκαμεν ο> μνον τοSς βαρβ ροις, Hλλ1 κα+ τν 9Ελλνων τοSς τLς μ0ν φωνLς τLς ;μετ(ρας κοινωνοσιν, τ δ0 τρπω τ τν βαρβ ρων χρωμ(νοιςJ 9. οQς, ε νον εNχομεν, ο>κ )ν περιεωρμεν Zθροιζομ(νους ο>δ _π" τν τυχντων στρατηγουμ(νους, ο>δ0 μεζους κα+ κρεττους συντ ξεις στρατοπ(δων γιγνομ(νας /κ τν πλανωμ(νων V τν πολιτευομ(νωνJ οv τLς μ0ν βασιλ(ως χEρας μικρ"ν μ(ρος

!πφυγα το3ς λγους πο3 θ6 λγοντο δι6 ν6 σ? ε%χαριστJσουν, πρκειται δ? ν6 σο >μιλJσω δι6 πρ γματα πο3 κανες Gλλος δ?ν θ6 τολμοσεD διτι νομζω, )τι πιβ λλεται, κεUνοι πο3 eμιλλ5νται Wς πρ"ς τ+ν χρησττητα κα τ+ν σ$νεσιν, ν6 μ+ προτιμον το3ς ε%κολωτρους λγους, !λλ6 το3ς δυσκολωτρους, οHτε κενους πο3 προκαλον μεγστην *δον+ν ε4ς το3ς !κροατ ς, !λλ κενους μ? το3ς >ποους θ6 †φελJσουν κα τ6ς πλεις των κα το3ς Gλλους aΕλληναςD ε4ς α%το3ς !κριβ5ς το3ς λγους γ} συμβανει τρα ν6 8χω !φοσιωθF. Απορ5 )μως κα μ? το3ς Gλλους πο3 8χουν τ+ν Oκαντητα κα ν6 λγουν κα ν6 πρ ττουν κα )μως ποτ? cως σJμερα δ?ν το3ς wλθεν ε4ς τ"ν νον ν6 σκεφθον δι6 τ6 κοιν6 τ5ν SΕλλJνων ζητJματα, 5 μJτε ν6 συγκινηθον μ? τ6ς δυστυχας τFς SΕλλ δος, * >ποα ε'ρσκεται ε4ς τσον α4σχρ6ν κα φοβερ6ν κατ στασιν κα τFς >ποας δ?ν 8χει μενει τπος πο3 ν6 μ+ν ε0ναι γεμEτος κα χορτEτος !π" πολμους κα παναστ σεις κα σφαγ6ς κα !ναρθμητα κακ D τ" μεγαλ$τερον δ? μρος !π" α%τ6 τ6 κακ6 8χουν 'ποστF οO aΕλληνες πο3 κατοικον ε4ς τ+ν παραλαν τFς Ασας, το3ς >ποους μ? τ6ς συνθJκας )λους kχι μνον πωλJσαμεν ε4ς το3ς βαρβ ρους, !λλ6 κα ε4ς κενους !π" το3ς aΕλληνας οO >ποUοι >μιλον βεβαως τ+ν 4δικJν μας γλ5σσαν, !λλ μφανζουν wθος κα χαρακτFρα βαρβ ρων. 9. Α%το3ς )μως, <ν εbχαμε μυαλ, δ?ν θ6 το3ς !φJναμεν ν6 συγκεντρνωνται κα ν6 διοικονται !π" το3ς τυχντας στρατηγο3ς οHτε θ6 !φJναμεν ν6 συγκροτονται στρατπεδα μεγαλ$τερα κα καλ$τερα !π" κενους πο3 περιφρονται ε4ς τ6 ξνα6 παρ6 !π" κενους πο3 μνουν ε4ς τ+ν πατρδαD α%το μνον μι5. Κοιν6 τ5ν SΕλλJνων ζητJματα ε0ναι * >μνοια κα * `ντης τ5ν SΕλλJνων, δι6 ν6 γνη * κστρατεα κατ6 τ5ν βαρβ ρων τFς Ασας πρ"ς στερωσιν το Μικρασιατικο SΕλληνισμο κα λ$σιν το ο4κονομικο κα δημογραφικο προβλJματος τFς SΕλλ δος. 6. lΕχει προφαν5ς 'π kψιν το3ς μισθοφρους το Κ$ρου, το3ς Μυρους.

170

171


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

λυμανονται, τ1ς δ0 πλεις τ1ς 9Ελληνδας, ες uν )ν εσ(λθωσιν, Hναστ τους ποιοσιν, τοKς μ0ν Hποκτενοντες, τοKς δ0 φυγαδεοντες, τν δ0 τ1ς ο>σας διαρπ ζοντες, 10. τι δ0 παSδας κα+ γυναSκας _βρζοντες, κα+ τ1ς μ0ν ε>πρεπεστ τας καταισχνοντες, τν δ Iλλων g περ+ τοSς σEμασιν χουσι περισπντες, $σθ gς πρτερον ο>δ0 κεκοσμημ(νας Fν δεSν τοSς Hλλοτροις, τατας _π" πολλν XρUσθαι γυμν ς, /νας δ α>τν /ν T κεσιν περιφθειρομ(νας δι νδειαν τν Hναγκαων. 11. 9Υπ0ρ `ν πολKν 2δη χρνον γιγνομ(νων οcτε πλις ο>δεμα τν προεστ ναι τν 9Ελλνων Hξιουσν {γαν κτησεν, οcτ Hνρ τν πρωτευντων ο>δε+ς βαρ(ως 2νεγκε, πλGν X σ"ς πατρJ μνος γ1ρ Αγησλαος `ν ;μεSς Nσμεν /πιθυμν gπαντα τ"ν χρνον διετ(λεσεν τοKς μ0ν <Ελληνας /λευθερσαι, πρ"ς δ0 τοKς βαρβ ρους πλεμον /ξενεγεSνJ ο> μGν Hλλ1 κHκεSνος xν"ς πρ γματος διμαρτεν. 12. Κα+ μG θαυμ σWης ε πρ"ς σ0 διαλεγμενος μνησθσομαι τν ο>κ mρθς _π α>το γνωσθ(ντωνJ εNθισμα τε γ1ρ μετ1 παρρησας Hε+ ποιεSσθαι τοKς λγους, κα+ δεξαμην )ν δικαως /πιτμισας Hπεχθ(σθαι μUλλον V παρ1 τ" προσLκον /παιν(σας χαρσασθαι. 13. Τ" μ0ν οRν /μ"ν οQτως χον /στν. ΕκεSνος δ /ν πUσι τοSς Iλλοις διενεγκMν κα+ γενμενος /γκρατ(στατος κα+ δικαιτατος κα+ πολιτικEτατος διττ1ς σχεν /πιθυμας, χωρ+ς μ0ν xκατ(ραν καλGν ε^ναι δοκοσαν, ο> συμφωνοσας δ Hλλλαις ο>δ gμα πρ ττεσθαι δυναμ(ναςJ {βολετο γ1ρ βασιλεS τε

κρ"ν μρος !π" τ+ν χραν το βασιλως βλ πτουν, ν5 ε4ς )ποιας `λληνικ6ς πλεις ε4σρχονται, τ6ς !ναστατνουν, διτι Gλλους φονε$ουν, Gλλους ξορζουν κα Gλλων διαρπ ζουν τ6ς περιουσαςD 10. π πλον συμπεριφρονται προσβλητικ6 πρ"ς τ6 παιδι6 κα τ6ς γυναUκας κα, )σας μ?ν διακρνονται δι6 τ+ν μορφι των, τ6ς καταισχ$νουν, !π" τ6ς Gλλας !ποσπον ),τι 8χουν γ$ρω ε4ς τ6 σματ των, ƒστε κενας πο3 προηγουμνως οO ξνοι δ?ν μποροσαν ν6 τ6ς 4δον οHτε μ? τ6 κοσμJματ των, τρα ν6 τ6ς βλπουν γυμν6ς κα μερικ6ς ν6 τ6ς βλπουν ν6 χ νωνται μσα ε4ς ρ κη !π" 8λλειψιν τ5ν !ναγκαων. 11. Δι )λ α%τ6 λοιπν, πο3 δη π πολ3ν χρνον γνονται, οHτε πλις καμμα, !π" κενας πο3 8χουν τ+ν !ξωσιν ν6 8χουν τ+ν *γεσαν τ5ν SΕλλJνων, ˆγαν κτησεν οHτε κανες Gνδρας !π" κενους πο3 κατχουν τ+ν πρτην θσιν μεταξ3 τ5ν ΕλλJνων δυσανασχτησε7 πλ+ν το πατρς σου, διτι !π" )λους )σους *μεUς γνωρζομεν, μνον > Αγησλαος διαρκ5ς πεδωξε καθ )λην του τ+ν ζω+ν ν6 λευθερση το3ς aΕλληνας κα ν6 μεταφρη τ"ν πλεμον ναντον τ5ν βαρβ ρων. Αλλ )μως κα κεUνος ε4ς cνα πρEγμα 8σφαλεν. 12. Κα μ+ παραξενευθFς, )τι ε4ς πιστολ+ν πο3 !πευθ$νεται πρ"ς σ? θ6 νθυμηθ5 )σας μ+ ρθ6ς !ποφ σεις 8λαβεν κεUνοςD διτι 8χω συνηθσει ν6 >μιλ5 μετ6 παρρησας π ντοτε κα θ6 δεχμην καλ$τερα ν6 πικρνω δικαως κα ν6 γνω μισητς, παρ6 ν6 παινσω κ τι πο3 δ?ν πρπει κα ν6 γνω ε%χ ριστος. 13. Κα Wς πρ"ς μ? μ?ν 8τσι 8χει τ" πρEγμαD > δ? πατρας σου, ν5 ε4ς )λα τ6 Gλλα διεκρθη κα 'πFρξεν γκρατστατος κα δικαιτατος κα πολιτικτατος, ε0χεν )μως δ$ο πιδιξεις πο3 χωριστ6 * καθεμα φανετο )τι wτο Wραα, !λλ6 πο3 δ?ν συμφωνον )μως * μα μ? τ+ν Gλλην κα οHτε ε0ναι δυνατ"ν ν6 νεργονται κα αO δ$ο συγχρνωςD πεδωκε δηλαδ+ κα να7. Βλ. ε4σαγωγ+ν ε4ς τ+ν παροσαν πιστολJν.

172

173


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

πολεμεSν κα+ τν φλων τοKς φεγοντας ες τ1ς πλεις καταγαγεSν κα+ κυρους καταστLσαι τν πραγμ των. 14. Συν(βαινεν οRν /κ μ0ν τLς πραγματεας τLς _π0ρ τν xταρων /ν κακοSς κα+ κινδνοις ε^ναι τοKς <Ελληνας, δι1 δ0 τGν ταραχGν τGν /νθ δε γιγνομ(νην μG σχολGν Iγειν μηδ0 δνασθαι πολεμεSν τοSς βαρβ ροις. <Ωστ /κ τν Hγνοηθ(ντων κατ /κεSνον τ"ν χρνον T διον καταμαθεSν τι δεS τοKς mρθς βουλευομ(νους μG πρτερον /κφ(ρειν πρ"ς βασιλ(α πλεμον πρ+ν )ν διαλλ ξWη τις τοKς <Ελληνας κα+ πασWη τLς μανας κα+ τLς φιλονικας ;μUς. Περ+ `ν /γM κα+ πρτερον εNρηκα κα+ νν ποισομαι τοKς λγους. 15. Κατοι τιν0ς τν ο>δεμιUς μ0ν παιδεας μετεσχηκτων, δνασθαι δ0 παιδεειν τοKς Iλλους _πισχνουμ(νων, κα+ ψ(γειν μ0ν τHμ1 τολμEντων, μιμεSσθαι δ0 γλιχομ(νων, τ χ )ν μαναν ε^ναι φσειαν τ" μ(λειν /μο+ τν τLς 9Ελλ δος συμφορν, $σπερ παρ1 τοKς /μοKς λγους V β(λτιον V χεSρον α>τGν πρ ξουσαν. wΩν δικαως )ν gπαντες πολλGν Hνανδραν κα+ μικροψυχαν καταγνοSεν, τι προσποιομενοι φιλοσοφεSν α>το+ μ0ν /π+ μικροSς φιλοτιμονται, τοSς δ0 δυναμ(νοις περ+ τν μεγστων συμβουλεειν φθονοντες διατελοσιν. 16. Ο†τοι μ0ν οRν βοηθοντες ταSς α_τν Hσθενεαις κα+ T α θυμαις Nσως τοιατ /ροσινJ /γM δ οQτως /π /μαυτ μ(γα φρον, καπερ τη γεγονMς mγδοκοντα κα+ παντ πασιν HπειρηκEς, $στ ο^μαι κα+ λ(γειν /μο+ προσκειν μ λιστα περ+ τοτων κα+ καλς βεβουλεσθαι πρ"ς σ0 ποιομενον τοKς λγους, κα+ τυχ"ν Hπ α>τν γενσεσθα τι τν δεντων. 17. 9Ηγομαι δ0 κα+ τοKς Iλλους <Ελληνας, ε δεσειεν α>τοKς /ξ

ντον το βασιλως ν6 πολεμF κα συγχρνως ν6 παναφρη ε4ς τ6ς πλεις το3ς ξορστους φλους τFς Σπ ρτης κα ν6 το3ς παραδδη τ+ν ξουσαν. 14. lΕτσι )μως συνβαινε : !π" τ+ν πιδωξιν 'π?ρ τ5ν φλων οO aΕλληνες ν6 ε'ρσκωνται ε4ς συμφορ6ς κα ε4ς κινδ$νους, cνεκα δ? τFς !ναστατσεως α%τFς τ5ν SΕλλJνων μJτε ν6 ε%καιρF μJτε ν6 μπορF ν6 πολεμF το3ς βαρβ ρους. Συνεπ5ς !π" )σα δ?ν λJφθησαν 'π kψιν ττε ε0ναι εHκολον ν6 κατανοJση κανες, )τι )σοι σκπτονται ρθ6 πιβ λλεται ν6 μ+ κηρ$ττουν τ"ν πλεμον κατ6 το βασιλως, προτο κ ποιος συμφιλιση το3ς aΕλληνας κα πα$ση *μEς !π" τ+ν τρλλαν κα τ+ν φιλονικαν. Δι α%τ6 !κριβ5ς γ} κα Gλλοτε 8χω >μιλJσει κα τρα θ6 >μιλJσω. 15. Μερικο )μως !π" κενους πο3 δ?ν 8τυχαν ο%δεμιEς μορφσεως, παρ6 τατα )μως 'πσχονται )τι μπορον ν6 μορφνουν Gλλους, κα μερικο !π" κενους πο3 τολμον ν6 κατακρνουν τ6ς 4δας μου, πιθυμον )μως ν6 τ6ς μιμονται, bσως ν6 ε4πον )τι ε0ναι τρλλα ν6 νδιαφρωμαι γ} δι6 τ6ς συμφορ6ς τFς SΕλλ δος, Wσ6ν ν6 ξηρτEτο !π" το3ς λγους μου Gν * SΕλλ6ς θ6 π η ε4ς τ" καλ$τερο € ε4ς τ" χειρτερο. Α%το3ς )μως πο3 λγουν α%τ6 )λοι δικαως ε0ναι δυνατ"ν ν6 το3ς καταδικ σουν δι6 !νανδραν κα μικροψυχαν, διτι, ν5 'ποκρνονται, )τι φιλοσοφον, α%το μ?ν δεικν$ουν φιλοδοξαν δι6 μικρ6 πρ γματα, διαρκ5ς δ? φθονον κενους πο3 ε0ναι Oκανο ν6 δδουν συμβουλ6ς δι6 τ6 σπουδαιτερα ζητJματα. 16. Α%το λοιπν, bσως δι6 ν6 καλ$ψουν τ+ν !νικαντητα κα τ+ν νωθρτητ

των, θ6 ε4πον κ τι ττοιαD γ} )μως 8χω τσον μεγ λην μπιστοσ$νην ε4ς τ"ν `αυτ"ν μου, μολοντι ε0μαι γδοJκοντα τ5ν κα καθ >λοκληραν ξηντλημνος, ƒστε φρον5, )τι ε4ς μ? κυρως eρμζει ν6 >μιλ5 δι6 τ6 ζητJματα α%τ6 κα )τι ρθ6 σκφθην πο3 !πευθ$νω το3ς λγους μου ε4ς σ, χ ρις ε4ς το3ς >ποους bσως πιτευχθF κ τι !π" τ6 δοντα. 17. lΕχω δ? τ+ν γνμην, )τι κα οO Gλλοι aΕλληνες, <ν παρ-

174

175


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — ¶PO™ TON APXI¢AMON

Zπ ντων /κλ(ξασθαι τν τε τ λγω κ λλιστ )ν δυνηθ(ντα παρακαλ(σαι τοKς <Ελληνας /π+ τGν τν βαρβ ρων στρατεαν κα+ τ"ν τ χιστα μ(λλοντα τ1ς πρ ξεις /πιτελεSν τ1ς συμφ(ρειν δοξ σας, ο>κ )ν Iλλους Hνθ ;μν προκριθLναι. Κατοι πς ο>κ )ν ασχρ"ν ποισαιμεν, ε τοτων Hμελσαιμεν οQτως /ντμων hντων, `ν gπαντες )ν ;μUς HξιEσαιεν; 18. Τ" μ0ν οRν /μ"ν λαττν /στινJ Hποφνασθαι γ1ρ g γιγνEσκει τις, ο> π νυ τν χαλεπν π(φυκενJ σο+ δ0 προσκει προσ(χοντι τ"ν νον τοSς _π /μο λεγομ(νοις βουλεσασθαι πτερον mλιγωρητ(ον /στ+ν τν 9Ελληνικν πραγμ των γεγοντι μ0ν, $σπερ mλγω πρτερον /γM διLλθον, ;γεμνι δ0 Λακεδαιμονων hντι, βασιλεS δ0 προσαγορευομ(νω, μεγστην δ0 τν 9Ελλνων χοντι δξαν, V τν μ0ν /νεστEτων πραγμ των _περοπτ(ον, μεζοσιν δ /πιχειρητ(ον. 19. ΕγM μ0ν γ ρ φημι χρLνα σε π ντων Hφ(μενον τν Iλλων δυοSν τοτοιν προσ(χειν τ"ν νον, πως τοKς μ0ν <Ελληνας Hπαλλ ξεις τν πολ(μων κα+ τν Iλλων κακν τν νν α>τοSς παρντων, τοKς δ0 βαρβ ρους πασεις _βρζοντας κα+ πλεω κεκτημ(νους Hγαθ1 το προσκοντος. 9Ως δ/ /στ+ τατα δυνατ1 κα+ συμφ(ροντα κα+ σο+ κα+ τWL πλει κα+ τοSς Iλλοις gπασιν, /μ"ν ργον 2δη διδ ξαι περ+ α>τν /στιν....

στατο !ν γκη ν6 κλξουν κεUνον πο3 θ6 μποροσε κατ6 τ"ν Wραιτερον τρπον ν6 προτρψη δι6 το λγου ε4ς τ+ν κστρατεαν κατ6 τ5ν βαρβ ρων κα κεUνον πο3 θ6 πρκειτο τ" ταχ$τερον ν6 κτελση τ6ς πρ ξεις πο3 φανονται )τι συμφρουν, δ?ν θ6 πρκριναν Gλλους, !λλ6 *μEς. Κα λοιπ"ν π5ς δ?ν θ6 εbχαμεν διαπρ ξει α4σχρτητα, <ν παρελεπαμεν α%τ , πο3 ε0ναι τσον τιμητικ , δι6 τ6 >ποUα )λοι θ6 μEς 8κριναν !ξους; 18. Κα τ" μ?ν 4δικν μου 8ργον ε0ναι μικρτερον, διτι κ φ$σεως δ?ν ε0ναι π ρα πολ3 δ$σκολον ν6 ε4πF κανες τ+ν γνμην πο3 8χειD σ3 )μως πιβ λλεται ν6 προσχης α%τ6 πο3 λγονται !π" μ? κα ν6 σκεφθFς τ !π" τ6 δ$ο : πρπει ν6 μ+ νδιαφρεσαι δι6 τ6 `λληνικ6 πρ γματα, μολοντι, )πως !νφερα λγον προηγουμνως, κατ γεσαι !π" τ"ν Δα κα τ"ν SΗρακλF, ε0σαι *γεμ}ν τ5ν Λακεδαιμονων, προσαγορε$εσαι βασιλε3ς κα 8χεις μεγστην 'πληψιν μεταξ3 τ5ν SΕλλJνων, € φελεις ν6 παραβλψης τ6 παρντα κα ν6 πιχειρFς μεγαλ$τερα; 19. Εγ} βεβαως 'ποστηρζω )τι πιβ λλεται ν6 !φJσης )λα τ6 Gλλα κα ν6 στρψης τ+ν προσοχJν σου ε4ς τ6 δ$ο α%τ , π5ς δηλαδ+ !π" τ" cνα μρος θ6 !παλλ ξης το3ς aΕλληνας !π" το3ς πολμους κα τ6 Gλλα κακ6 πο3 τρα το3ς μαστζουν, κα !π" τ" Gλλο μρος π5ς θ6 πα$σης το3ς βαρβ ρους ν6 συμπεριφρωνται 'βριστικ6 πρ"ς το3ς aΕλληνας κα ν6 8χουν !γαθ6 περισστερα !π" )σα το3ς πηγανουν. aΟτι λοιπ"ν α%τ6 ε0ναι κα δυνατ6 κα συμφροντα κα δι6 σ? κα δι6 τ+ν πλιν σου κα δι )λους το3ς Gλλους, 4δικν μου πλον 8ργον ε0ναι ν6 σ? διαφωτσω...

176

177


ΙΣΟΚΡΑΤΟΥΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΙΣΟΚΡΑΤΟΥΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

('π" το καθηγητο G. Mathieu. lΕκδοσις Bude 1962).

1.

2.

3. 4.

5.

6.

7.

8.

Ισοκρ της φησ+ μηδ0ν Iλλο /πιτηδεειν τοKς ρητρας V /πιστμην πειθος. (Sextus Empiricus, Adversus mathematicos, II, 62, p. 301 F.). Κα+ γ1ρ Ισοκρ της ργον φασκεν ε^ναι ρητορικLς τ1 μ0ν σμικρ1 μεγ λως επεSν, τ1 δ0 μεγ λα σμικρς κα+ τ1 μ0ν καιν1 παλαις,τ1 δ0 παλαι1 καινς.(Maxime Planude, V, p. 455, 1, dans les Rhetores graeci de Walz, et Joannes Siceliota, VI, p. 133, 13 Walz). Isocrates in omni genere inesse laudem ac vituperationem existimavit. (Quintilien, De inst. οrat. III, 4, 11). Διαιρσομαι δ0 α>τ1ς (τ1ς το λγου δ(ας),Oς Ισοκρ τει τε κα+ τοSς κατ /κεSνον τ"ν Iνδρα κοσμουμ(νοις 2ρεσεν, Hρξ μενος Hπ" τν προοιμων. (Denys d’ Halicarnasse, Sur Lysias, p. 489). Εν γ1ρ ταSς καταστ σεσι τ τε οκεSα συνιστμεν κα+ τ1 τν /ναντων διαβ λλομεν πρ"ς τ" οκεSον συμφ(ρον /ργαζμενοι τ1ς καταστ σεις, Oς Ισοκρ της /δδαξεν. (Maxime Planude et un anonyme dans Walz, Rhetores graeci, V, p. 552 en note; Syrianus in Hermog. I, p. 93, 22 sqq. Rabe). Κα+ γ1ρ Ισοκρ της /ν τWL τ(χνWη φησν Oς /ν τWL διηγσει λεκτ(ον τ τε πρUγμα κα+ τ1 πρ" το πρ γματος κα+ τ1 μετ1 τ" πρUγμα κα+ τ1ς διανοας, αPς xκ τερος τν Hγωνιζομ(νων χρEμενος τδε τι π(πραχεν V μ(λλει πρ ττειν, κα+ τοτων τοSς συμβαλλομ(νοις ;μSν χρηστ(ον. (Syrianus et Sopater; IV, p. 302 Walz [texte du Venetus]; deux textes anonymes, VII, p. 721, 17 et 917, 16 Walz). Eam (narrationem) plerique scriptores, maxime qui sunt ab Isocrate, volunt esse lucidam, brevem, verisimilem (Quintilien, De inst. οral. IV, 2, 31). Αλλ1 πρτον μ0ν /οκασι τν mνομ των τοτων (κλον, κμμα) /λθεSν ες ννοιαν /ν /ξετ σει λγων ο> κατ1 μ(τρα προε178

(κατ) τ*ν +κδοσιν Budé /π το; καθηγητο; G. Mathieu. Παρσι 1962).

1. 2.

3. 4.

5.

6.

7.

8.

SΟ Ισοκρ της λγει, )τι οO ρJτορες δ?ν πιδικουν τποτε Gλλο παρ6 τ+ν πειθ. Κα > Ισοκρ της, ξ Gλλου, 8λεγεν, )τι 8ργον τFς ρητορικFς ε0ναι τ6 μ?ν μικρ6 ν6 παραστJση δι6 το λγου μεγ λα, τ6 δ? μεγ λα μικρ D κα τ6 μ?ν να ν6 κφρ ση κατ6 τρπον !ρχαϊκν, τ6 δ? παλαι6 κατ6 τρπον νον (μοντρνον). SΟ Ισοκρ της θερει )τι ε4ς κ θε ε0δος νυπ ρχει κα 8παινος κα ψγος. Θ6 διαιρσω δ? α%τ6ς (τ6ς μορφ6ς το λγου) )πως ρεσε ε4ς τ"ν Ισοκρ τη κα ε4ς το3ς μαθητ ς του, !ρχζοντας !π" τ6 προομια. Κατ6 τ+ν 8κθεσιν δηλαδ+ τFς 'ποθσεως ξαρομεν τ6ς 4δικ ς μας !πψεις κα προβ λλομεν διαβλητ6ς τ6ς !πψεις τ5ν !ντιπ λων, κθτοντες τ+ν 'πθεσιν σ$μφωνα μ? τ" συμφρον μας, )πως δδαξεν > Ισοκρ της. Διτι κα > Ισοκρ της ε4ς τ+ν (ρητορικJν του) τχνην λγει, π5ς πρπει κατ6 τ+ν διJγησιν ν6 κτεθF * 'πθεσις κα τ6 πρ" τFς 'ποθσεως κα τ6 μετ6 τ+ν 'πθεσιν κα αO σκψεις, β σει τ5ν >ποων καθνας !π" το3ς διαδκους 8καμε  πρκειται ν6 κ μη τοτο  τ" Gλλο, κα π5ς πρπει *μεUς ν6 χρησιμοποιJσωμεν α%τ6 πρ"ς τ" συμφρον μας. ΟO περισστεροι συγγραφεUς, κατ ξοχ+ν δ? οO προερχμενοι !π" τ+ν σχολ+ν το Ισοκρ τους, θλουν α%τ+ (* διJγησις) ν6 ε0ναι φωτειν+ (σαφJς), σ$ντομος κα !ληθοφανJς. Αλλ6 δι6 πρτην φορ6ν φανεται, )τι καθρισαν τ+ν 8ννοιαν τ5ν )ρων α%τ5ν (κ5λον, κμμα), ξετ ζοντες λγους ο%χ μμτρους, !π" μ?ν το3ς φιλοσφους > Αριστο179


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

νηνεγμ(νων, φιλοσφων μ0ν Αριστοτ(λης /ν ταSς ρητορικαSς λεγομ(ναις τ(χναις, σοφιστν δ0 Ισοκρ τηςJ τ δ0 τοτων kκαστος λ(γει κα+ πως μ0ν Αριστοτ(λης τGν περοδον Oρσατο, Oς συμπηροS τ1 κλα κα+ τ1 κμματα, πως δ0 πλιν Ισοκρ της, τ Λαχ ρWη δεντως /ν τ περ+ α>τν εNρηται λγωJ πολλοKς γ1ρ XρισμοKς τν Hρχαων παρατθησιJ λ(γει γ1ρ κα+ Ισοκρ τους Xρισμν, zν ο> παραδ(χεται. (Anonyme ad Hermog., VII, p. 930, 12 Walz.). 9. Οe Αττικιστα+ παντελς Hποτρ(πουσι το mνοματοποιεSν κα+ μνοις προστ ττουσι κεχρLσθαι ταSς ερημ(ναις λ(ξεσι κα+ τοSς τεταγμ(νοις mνμασιν, $ς φησιν Ισοκρ της. (Maxime Planude, V, 497, 26 Walz.). 10. Εκ τLς Ισοκρ τους τ(χνης διδασκμεθα ποSαι τν λ(ξεων λ(γονται καθαραJ τοσοτον γ1ρ πεφρντικε τLς καθαρτητος τν λ(ξεων X Hνρ, Oς κα+ /ν τWL οκεα τ(χνWη τοι δε παραγγ(λλειν περ+ λ(ξεωςJ δεS δ0 (/ν) τWL μ0ν λ(ξει τ1 φωνεντα μG συμππτειν (χωλ"ν γ1ρ τ" τοινδε), μηδ0 τελευτUν κα+ Iρχεσθαι Hπ" τLς α>τLς συλλαβLς, οPον εποσα σαφL, ;λκα καλ , νθα ΘαλLςJ κα+ τοKς συνδ(σμους τοKς α>τοKς μG σνεγγυς τιθ(ναι κα+ τ"ν xπμενον τ ;γουμ(νω ε>θKς HνταποδιδναιJ mνματι δ0 χρLσθαι V μεταφορU μG σκληρU, (Hλλ ) V τ καλλστω V τ uκιστα πεποιημ(νω V τ γνωριμωτ τωJ λως δ0 X λγος μG λγος στω (ξηρ"ν γ1ρ) μηδ0 μμετρος (καταφαν0ς γ1ρ), Hλλ1 μεμχθω παντ+ ρυθμ, μ λιστα αμβικ V τροχαϊκ... Διηγητ(-

180

I™OKPATOY™ §O°OI — A¶O™¶A™MATA

τλης ε4ς τ" περ ρητορικFς τχνης, !π" δ? το3ς ρJτορας > Ισοκρ τηςD τ δ? λγει καθνας !π" α%το3ς κα π5ς ƒρισεν > Αριστοτλης τ+ν περοδον, )τι συμπληρνει τ6 κ5λα κα τ6 κμματα, π5ς δ? π λιν τ+ν ƒρισεν > Ισοκρ της, 8χει λεχθF ε4ς τ"ν περ α%τ5ν λγον 'π" το Λαχ ρη, )πως πρπει. Διτι κεUνος παραθτει πολλο3ς >ρισμο3ς τ5ν !ρχαιοτρων, !ναφρει δ? κα >ρισμ"ν το Ισοκρ τους, τ"ν >ποUον δ?ν παραδχεται. 9. ΟO Αττικιστα !ποτρπουν τελεως !π" τ" ν6 πλ θη κανες λξεις κα παραγγλλουν ν6 γνεται χρFσις τ5ν γνωστ5ν λξεων κα τ5ν Wρισμνων δι6 κ θε τι νομ των, )πως λγει > Ισοκρ της. 10. Απ" τ+ν (ρητορικ+ν) τχνην το Ισοκρ τους διδασκμεθα ποUαι !π" τ6ς λξεις λγονται καθαραD διτι > Ισοκρ της τσον πολ3 8χει φροντσει δι6 τ+ν καθαρτητα τ5ν λξεων, ƒστε κα ε4ς τ+ν πραγματεαν του περ ρητορικFς τχνης ν6 δδη τ6ς `ξFς παραγγελας περ λξεως : πιβ λλεται ε4ς μ?ν τ+ν λξιν ν6 μ+ συμππτουν τ6 φωνJεντα (διτι α%τ" ε0ναι κ τι χωλ"ν) μJτε ν6 τελεινη * λξις σ? μα συλλαβ+ κα μ? τ+ν bδια συλλαβ+ ν6 !ρχζη * `πομνη λξις, )πως π.χ. ε4ποσα σαφF, *λκα καλ , 8νθα ΘαλFςD κα πσης πιβ λλεται ν6 μ+ β ζη κανες πολ3 κοντ6 το3ς α%το3ς συνδσμους κα πιβ λλεται πσης ν6 !νταποδδη κανες !μσως ε4ς τ"ν προηγο$μενον σ$νδεσμον τ"ν `πμενονD πρπει προστι ν6 χρησιμοποιF, κανες τ" kνομα  μεταφορ6ν kχι σκληρ ν, !λλ6  τ+ν Wραιοτραν λξιν  λξιν πο$, )σον τ" δυνατν, δ?ν ε0ναι νεπλαστη  λξιν π ρα πολ3 γνωστJνD κα γενικ6 * 8κφρασις Gς μ+ ε0ναι ντελ5ς πεζ+ (διτι α%τ" δημιουργεU /φος ξηρ"ν) !λλ Gς μ+ ε0ναι κα ποιητικ+ (8μμετρος) (διτι ε0ναι πολ3 φανερ"ν), !λλ6 Gς ε0ναι !ν μεικτος μ? κ θε ρυθμν, κυρως 4αμβικ"ν  τροχαϊκν..... SΗ διJγησις δ? πρπει ν6 8χη !κολουθαν, 181


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

11.

12.

13.

14.

15.

ον δ0 τ" πρτον κα+ τ" δετερον κα+ τ1 λοιπ1 xπομ(νωςJ κα+ μG πρ+ν Hποτελ(σαι τ" πρτον /π Iλλο (ναι, ε^τα /π+ τ" πρτον /πανι(ναι Hπ" το τ(λουςJ κα+ αe /π+ μ(ρος δ0 δι νοιαι τελειοσθωσαν /φ xαυτ1ς περιγραφμεναι. (Maxime Planude, V, p. 469 Walz; Joannes Siceliota VI, p. 156, 19.). Ισοκρ της X ρτωρ λεγεν _π0ρ τLς Αθηναων πλεως Xμοαν ε^ναι ταSς xταραιςJ κα+ γ1ρ τοKς Zλισκομ(νους _π" τLς $ρας α>τν βολεσθαι συνεSναι α>ταSςJ μως δ0 μηδ(να /ντελς οQτως παραφρονεSν, Oς _πομεSναι )ν συνοικLσα τινι α>τνJ κα+ οRν κα+ τGν Αθηναων πλιν /νεπιδημLσαι μ0ν ε^ναι ;δστην κα+ κατ γε τοτο πασν τν κατ1 τGν 9Ελλ δα διαφ(ρειν, /νοικLσαι δ0 HσφαλL μηκ(τι ε^ναι. Ηινττετο δ0 δι1 τοτων τοKς /πιχωρι ζοντας α>τWL συκοφ ντας κα+ τ1ς /κ τν δημαγωγοντων /πιβουλ ς. (Elien, Histoires variées, XII, 52). Πεφκασιν αe πονηρα+ φσεις κα+ φιλνεικοι μG πρτερον λγειν τLς διαμ χης κα+ ριδος πρ+ν V καιραν δ(ξασθαι τGν πληγGν κα+ Hνεπιλστου τιμωρας πεSραν λαβεSν. Ισοκρ τους. (Antonius Melissa, II, 68, dans Migne, Patrol. grecque vol. 136, p. 1164). Ισοκρ της,...$ς φασιν, 2δη γ(ρων γεγονEς, πρ"ς τ"ν πυθμενον πς δι γει. «ΟQτως, ε^πεν, Oς Iνθρωπος _π0ρ /νενκοντα τη γεγονMς κα+ μ(γιστον ;γομενος τν κακν τ"ν θ νατον». (Plutarque, Sur la gloire des Athéniens, 8.) Κατ1 Hμφιβολαν δ(, οPον Ισοκρ της X ρτωρ, συνισταμ(νου α>τ παιδου κα+ /ρωτντος τνος α>τ δεS, ε^πεJ «Πινακιδου κα+ νο, κα+ γραφειδου κα+ νο». Αμφιβαλλμενον γ1ρ πτερον νο κα+ πινακιδου λ(γει V πινακδος καινLς κα+ καινο γραφειδου. (Theon, I, p. 209, 1 Walz.). Ισοκρ της, επντος α>τ τινος τι X δLμος _π" τν ρητρων

I™OKPATOY™ §O°OI — A¶O™¶A™MATA

11.

12.

13.

14.

15. 182

!π" τ" πρ5τον ν6 8ρχεται ε4ς τ" δε$τερον κα ε4ς τ6 λοιπ6 κατ6 σειρ6ν κα kχι πρν τελειση * διJγησις, ν6 πανρχεται ε4ς τ" πρ5τονD κα τ6 π μρους νοJματα πρπει πσης ν6 >λοκληρνωνται, !ποστρογγυλο$μενα. SΟ ρJτωρ Ισοκρ της 8λεγε δι6 τ+ν πλιν τ5ν Αθην5ν )τι >μοι ζει μ? τ6ς `ταρας, διτι )πως κεUνοι πο3 κυριε$ονται !π" τ+ν μορφι6 τ5ν `ταιρ5ν θλουν βεβαως ν6 συναναστρφωνται τ6ς `ταρας, κανες )μως δ?ν ε0ναι τσον τρελλς, ƒστε ν6 παραμενη ν6 συγκατοικJση >ριστικ6 μαζ τους, 8τσι κα μ? τ+ν πλιν τ5ν Αθην5ν συμβανει : ε0ναι π ρα πολ3 ε%χ ριστη ν6 μενη κανες μσα ε4ς α%τ+ν Wς πισκπτης κα, κατ6 τοτο το%λ χιστον, 'περτερεU )λας τ6ς πλεις τFς SΕλλ δος, δ?ν 8χει )μως καθλου !σφ λειαν ν6 γνη >ριστικς της 8νοικος. Μ? α%τ6 πο3 8λεγεν > Ισοκρ της 8κανε 'παινιγμ"ν δι6 το3ς πιχωρι ζοντας ε4ς τ6ς ΑθJνας συκοφ ντας κα δι6 τ6ς πιβουλ6ς τ5ν δημαγωγ5ν. SΗ φ$σις 8χει κ μει, ƒστε κεUνοι πο3 ε0ναι κακο κα ριστικο, ν6 μ+ τελεινουν τ+ν διαμ χην κα τ+ν φιλονικεαν προτο δεχθον καρον κτ$πημα κα δοκιμ σουν τιμωραν πο3 ε0ναι !δ$νατον ν6 ξεχ σουν. SΟ Ισοκρ της...)πως λγουν, )ταν πλον wτο γρων, πρ"ς κ ποιον πο3 το ζJτησε ν6 μ θη π5ς περνE, το ε0πε: )πως περνE cνας Gνθρωπος πο3 8χει περ σει τ6 νενJντα κα θεωρεU Wς τ" μγιστον κακ"ν τ"ν θ νατον. Προκειμνου δ? περ φρ σεων, τ5ν >ποων τ" νημα !μφισβητεUται, παρ δειγμα > Ισοκρ της, πο$, )ταν κ ποιος το συνστησε cνα παιδ κα τ"ν ρτησε τ το χρει ζεται το παιδιο, ε0πε: 8χει !ν γκην πινακιδου κα νο κα γραφειδου κα νο. lΕτσι * φρ σις 8χει !μφισβητο$μενον νημα: τ !π" τ6 δ$ο ννοεU, π}ς τ" παιδ 8χει !ν γκην !π" νον (μυαλ") κα πλ κα  !π" πλ κα να κα νο γραφει κι. SΟ Ισοκρ της, )ταν το ε0πε κ ποιος )τι > δFμος eρπ ζε183


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

Zρπ ζεταιJ «Τ θαυμαστ"ν ε Κρακος /φευρντος τGν ρητορικGν οe Hπ /κενου κρακ(ς εσιν;» (Arsenius p. 506, Walz). Ισοκρ της X ρτωρ, ... Καρ(ωνος hντος λ λου κα+ σχολ ζειν παρ α>τ βουλομ(νου,διττοKς 2τησε μισθος.Το δ0 τGν αταν πυθομ(νουJ «<Ενα μ(ν, φη bνα λ(γειν μ θWηςJ τ"ν δ0 kτερον bνα σιγUν». (Maxime le Confesseur, dans Migne, Patrol grecque, vol. 91, p. 940; Antonius Melissa, II, 70, vol. 136, p. 1168 Migne; Arsenius, p. 307). Ισοκρ της X σοφιστGς τοKς ε>φυεSς τν μαθητν θεν παSδας λεγεν ε^ναι. (Theon, I, p. 203 et 210, 15 Walz; le mot est encore discuté a I, p. 215, 5.). Ισοκρ της X ρτωρ παρνει τοSς γνωρμοις προτιμUν τν γον(ων τοKς διδασκ λους, τι οe μ0ν το ζLν μνον, οe δ0 διδ σκαλοι κα+ τοKς καλς ζLν αNτιοι γεγνασιν. (Theon, I, p. 207, 2; le mot est discuté a I, p. 213, 4). 9Ο Ισοκρ της φησε τLς παιδεας τGν μ0ν ρζαν ε^ναι πικρ ν, τ"ν δ0 καρπ"ν γλυκν. (Libanios, Progymnasmata , χρεία γ’, Hermogene, I, p. 22, 1 Walz, Aphtonios, I, 63, 14.). Ερωτηθε+ς _π τινος, τνι οe φιλπονοι τν ραθμων διαφ(ρουσιν, ε^πενJ «9Ως οe ε>σεβεSς τν Hσεβν, /λπσιν HγαθαSς». (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 892 Migne; Arsenius, p. 307). ΙδMν νεαναν φιλοπονοντα, φηJ «Κ λλιστον hψον τ γρατι Hρτεις». (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 892 Migne; Arsenius, p. 307). Ισοκρ της τοSς μαθηταSς παρεκελεετο μG πρ γματα λ(γειν Hλλ1 πρ γματα παρ(χειν τοSς Hκροωμ(νοις. (Jean de Damas, dans Stobée, Floril., XVI, 104). Ισοκρ της ε^πεν τι τ"ν χρηστ"ν κα+ Hγαθ"ν Iνδρα δεS τν μ0ν προγεγενημ(νων μεμνLσθαι, τ1 δ0 /νεσττα πρ ττειν, περ+ δ0 τν μελλντων φυλ ττεσθαι. (Stobee, Floril., I, 45.). 9Ο μεμνημ(νος τ /στιν Iνθρωπος, /π ο>δεν+ τν συμβ ντων δυσχερανεS. (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 833 Migne; Antonius Melissa, I, 70, vol. 136, p. 984.). 184

I™OKPATOY™ §O°OI — A¶O™¶A™MATA

16.

17. 18.

19. 20.

21. 22.

23.

24.

ται !π" το3ς ρJτορας, «διατ ε0ναι !πορας )τι, !φο > Κραξ φερε τ+ν ρητορικJν, )σοι κατ γονται !π" κεUνον ε0ναι κορ κια;» SΟ ρJτωρ Ισοκρ της... )ταν > Καρων, πο3 wτο πολυλογ ς, θλησε ν6 γνη μαθητJς του, το ζJτησε διπλ" μισθD κι )ταν κεUνος ζJτησε ν6 μ θη τ+ν α4ταν, το ε0πε: Τ"ν cνα γι6 ν6 μ θης ν6 μιλEς, τ"ν Gλλον γι6 ν6 μ θης ν6 σωπανης. SΟ ρJτωρ Ισοκρ της 8λεγε, )τι οO ε%φυεUς μαθητα ε0ναι παιδι6 θε5ν. SΟ ρJτωρ Ισοκρ της παρακινοσε το3ς γνωστο$ς του ν6 σβωνται πι" πολ3 !π" το3ς γονεUς των το3ς διδασκ λους των, διτι οO μ?ν γονεUς 8γιναν * α4τα δι6 ν6 ζον, ν5 οO διδ σκαλοι γνονται α4τα, δι6 ν6 ζον WραUα. SΟ Ισοκρ της ε0πε )τι τFς παιδεας * ρζα ε0ναι πικρJ, > καρπς της )μως ε0ναι γλυκς. aΟταν (> Ισοκρ της) ˆρωτJθη !π" κ ποιον, κατ6 τ διαφρουν οO φιλπονοι !π" το3ς κνηρο$ς, ε0πε : σ? ),τι διαφρουν οO ε%σεβεUς Gνθρωποι !π" το3ς !σεβεUς, δηλαδ+ στς !γαθ?ς λπδες. aΟταν (> Ισοκρ της) ε0δε cνα νον ν6 ε0ναι φιλπονος, το ε0πε: Wραιτατο προσφ γι `τοιμ ζεις γι6 τ6 γηρατει . SΟ Ισοκρ της παρακινοσε το3ς μαθητ ς του ν6 μ+ λγουν πρ γματα, !λλ6 ν6 παρχουν πρ γματα ε4ς το3ς !κροατ ς των. SΟ Ισοκρ της ε0πεν, )τι > χρηστ"ς κα !γαθ"ς Gνθρωπος πρπει ν6 νθυμFται τ6 παρελθντα, ν6 νεργF τ6 παρντα κα ν6 προφυλ σσεται !π" τ6 μλλοντα. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): aΟποιος θυμEται τ ε0ναι > Gνθρωπος, δ?ν θ6 !γανακτJση γι6 τποτε !π" )σα συμβανουν.

185


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

I™OKPATOY™ §O°OI — A¶O™¶A™MATA

25. Ες μ0ν τ" ε>πλοLσαι κυβερντου κα+ πνεματος, ες δ0 τ" ε>δαιμονLσαι λογισμο δεS κα+ τ(χνης. (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 833.). 26. Κα+ κυβερντης Hγαθ"ς /νοτε ναυαγεS κα+ Hνρ σπουδαSος HτυχεS. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 832.). 27. Ε>τυχας $σπερ μ(θης Iφρων /π+ πλεSον Hπολασας Hνοηττερος γνεται. (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 833; Antonius Melissa, I, 70, vol. 136, p. 984.). 28. ΤLς ε>τυχας $σπερ mπEρας παροσης Hπολαειν δεS. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 836). 29. Αλγιστς /στιν X /ν τοSς συμβανουσι κατ1 φυσικGν Hν γκην Hχθμενος. (Maxime le Confesseur, vol. 91, p. 836.). 30. Τ"ν λογισμ"ν $σπερ ατρ"ν Hγαθ"ν /πικαλεSσθαι δεS /ν Hτυχα βοηθν. Ισοκρ τους. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 590; Antonius Melissa, I, 71, vol. 136, p. 984). 31. ΔεS, $σπερ /ξ ε>νομουμ(νης πλεως φυγαδεειν στασιαστGν Iνθρωπον, οQτως /κ τLς ψυχLς τ"ν πρ"ν τ1 φαλα κεκλικτα λογισμν. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 981; Antonius Melissa, I, 44, vol. 136, p. 972.). 32. Τ γ1ρ π θει το σEματος κα+ τ" νοερ"ν τLς ψυχLς συνομολογεSν Hν(χεται. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 981.). 33. 9Η HληθινG φιλα τρα ζητεS μ λισταJ τGν HρετGν Oς καλν, κα+ τGν συνθειαν Oς ;δK κα+ τGν χρεαν Oς HναγκαSον. ΔεS γ1ρ Hποδ(ξασθαι κρναντα κα+ χαρειν συνντα κα+ χρLσθαι δεμενον. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 760.). 34. Οe Iνθρωποι ττε γνονται βελτους ταν θε προσ(ρχωνταιJ μοιον δ0 χουσιν θε τ" ε>εργετεSν κα+ Hληθεειν. Ισοκρ τους. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 812; Antonius Melissa, I, 46, vol. 136, p. 925). 35. Ο†τος Hκοσας παρ τινος τι X δεSνα /π /μο τ δε κατ1

25. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): Γι6 ν6 κ μη κανες καλ" ταξδι, 8χει !ν γκη !π" πλοαρχο καλ" κα ε%νοϊκ"ν !ρα, γι6 ν6 πιτ$χη τ+ν ε%δαιμονα, 8χει !ν γκη !π" μυαλ" κα τχνη. 26. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): Κα πλοαρχος Oκαν"ς μπορεU κ ποτε ν6 ναυαγJση κα Gνδρας σπουδαUος μπορεU κ ποτε ν6 !τυχJση. 27. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): SΟ !νητος Gνθρωπος )σο περισστερο !πολα$σει τ+ν ε%τυχα, )πως στ" μεθ$σι, τσο γνεται πι" !νητος. 28. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): Τ+ν ε%τυχα πρπει κανες ν6 τ+ν !πολαμβ νη )πως cνα φροτο τFς ποχFς. 29. (SΟ Ισοκρ της 8λεγε): Ανητος ε0ναι > Gνθρωπος πο3 στενοχωρεUται γι6 )σα συμβανουν !π" νμο τFς φ$σεως. 30. Στ+ν !τυχα φελει κανες ν6 καλF γι6 βοηθ" τ+ σκψη, )πως !κριβ5ς τ"ν καλ" γιατρ" στ6 !τυχJματα. Το Ισοκρ τη. 31. (Το Ισοκρ τη): aΟπως !π" μα ε%νομουμνη πλι φελει κανες ν6 ξορζη cναν Gνθρωπο παναστ τη, 8τσι πρπει ν6 φυγαδε$η κα !π" τ+ν ψυχJ του > Gνθρωπος τ+ σκψι πο3 κλνει πρ"ς τ6 κακ . 32. (Το Ισοκρ τη): Ε4ς τ" π θος το σματος !νχεται ν6 συμφωνF κα τ" νοητικ" μρος τFς ψυχFς. 33. (Το Ισοκρ τη): SΗ πραγματικ+ φιλα τρα κυρως ζητεU : τ+ν !ρετ+ν Wς πρEγμα WραUον, τ+ν συνJθειαν Wς πρEγμα ε%χ ριστον κα τ+ν χρFσιν Wς πρEγμα !ναγκαUονD διτι πρπει ν6 !ποδεχθF !φο κρνει κα ν6 χαρη )ταν συναναστρφεται κα ν6 χρησιμοποιF, )ταν 8χη !ν γκην. 34. ΟO Gνθρωποι ττε γνονται καλ$τερο, )ταν προσρχωνται ε4ς τ"ν θενD θεωρον δ? )τι >μοι ζει πρ"ς τ"ν θε"ν * ε%εργεσα κα * !λJθεια. Το Ισοκρ τη. 35. (Το Ισοκρ τη): aΟταν ο‡τος κουσε !π" κ ποιον )τι «>

186

187


BIBΛIOΘHKH TΩN EΛΛHNΩN

σο /λοιδρειJ «Ε μG σ, ε^πεν, ;δ(ως 2κουσας, ο>κ )ν /κεSνος /λοιδρει». (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 785.). 36. ΕR σοι τ" μ(λλον kξει )ν τ" παρ"ν εR τιθW L ς. Ισοκρ τους. (Antonius Melissa, I, 7, vol. 136, p. 793.). 37. Ε1ν καλ"ν χWης σμα κα+ ψυχGν κακν, καλGν χεις ναν κα+ κακ"ν κυβερντην. Ισοκρ τους. (Antonius Melissa, I, 61, vol. 136, p. 961). 38. Ισοκρ τους. <Υδωρ θολερ"ν κα+ Hπαδευτον ψυχGν ο> δεS ταρ ττειν. (Georgides, dans les Anecdota de Boissonade, II, p. 93.). 39. Νμω κα+ Iρχοντι κα+ τ σοφωτ(ρω εNκειν κσμιον. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 945.). 40. Ισοκρ της κ κιστον λεγεν Iρχοντα ε^ναι τ"ν Iρχειν xαυτο μG δυν μενον. (Maxime le Confesseur, Vol. 91, p. 780; Antonius Melissa, II, 1, vol. 136, p. 1008; Arsenius, p. 307 Walz.). 41. ΟNδασι γ1ρ τ" /φ xκ τερα τρεπτ"ν κα+ Hβ(βαιον τν Hνθρωπνων πραγμ των. (Le codex Baroccianus 143, fol. 61.). 42. Ισοκρ της /ρωτηθε+ς δι1 ποαν αταν τοKς Iλλους διδ σκων λ(γειν α>τ"ς σιωπU, φηJ «κα+ γ1ρ ; Hκνη αQτη μ0ν ο> τ(μνει, τ1 δ0 ξφη mξ(α ποιεS». L’ apophtègme cité ici 19 est attribué dans ce recueil à Socrate et non à Isocrate. A. Dain.

188

I™OKPATOY™ §O°OI — A¶O™¶A™MATA

36. 37. 38. 39. 40. 41. 42.

δεUνα μπρς μου 8λεγεν α%τ6 ε4ς β ρος σου», ε0πε: «~Αν σ3 δ?ν τ"ν Gκουες μ? ε%χαρστησιν, κεUνος δ?ν θ6 μ? κατηγοροσε». Θ6 ε0ναι καλ" τ" μλλον σου, <ν τακτοποιJσης καλ6 τ" παρν. Το Ισοκρ τη. Ε6ν 8χης σ5μα καλ" κα ψυχ+ κακJ, 8χεις καλ" καρ βι, !λλ6 κακ"ν κυβερνJτη. Το Ισοκρ τη. Το Ισοκρ τη. Θολ" νερ" κα ψυχ+ !μρφωτη δ?ν πρπει κανες ν6 τ6 ταρ ζη. (Το Ισοκρ τη): Επιβ λλεται κανες ν6 'ποχωρF στ" νμο, στ"ν Gρχοντα κα στ"ν σοφτερ του. SΟ Ισοκρ της 8λεγε )τι ε0ναι κ κιστος Gρχων κεUνος πο3 δ?ν μπορεU ν6 κυβερνE τ"ν `αυτν του. (Το Ισοκρ τη): Γνωρζουν π5ς !ναποδογυρζουν κα πσον !ββαια ε0ναι τ6 !νθρπινα πρ γματα. SΟ Ισοκρ της )ταν ˆρωτJθη δι6 ποUον λγον, ν5 διδ σκει το3ς Gλλους ν6 >μιλον, α%τ"ς σιωπE, ε0πε: μ6 κα τ" !κνι δ?ν κβει, κ νει )μως τ6 ξφη ν6 κβουν.

189


Profile for Traveler Of Light

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ-ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ-ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ  

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ-ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ-ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ  

Advertisement