Page 1

ΚΩ!"\ΣΤ.-\.�τJΝΟΣ Α. ΠΛΕΥΡΗ:l:

Ι ΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ ολίγα διό τον iiνδρα

ΑΘΗΝΛΙ 1996

ΝΕΑ

ΙΙΕΣΙΣ


ΝΕΑ

έ•δόcει; Ριβί.ιοπωitίον •

ΙiΙΕΣΙΣ

Ίπ•.,.pάrοις 65 106 80 ΑθΗ�ΑΙ Τηί.: 3634?3! ι Τηί.εομοιόrοτ.ον: .16Ιϊ591 •

ι


ΚΩΝΣΤΑ:-ΠΙΝΟΣ ΠΛΕΥΡΗΣ

Διανέμεται δωρεάν είς μαθητό:ς ύπο τοϋ ΕΛΛΗΝ IOY


ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Ίωάννης Καποδίστριας. 'Υπόδειγμα ·πατριώτου, ό ό­ ποίος έθυσιάσθη διά ηΊν Έλλάδα. 'Υπόδειγμα πολιτι­ κού, ό όποίος είσήλθεν πάμπλουτος στήν δημοσίαν ζω­ ήν τής 'Ελλάδος καί έξήλθε πάμπτωχος. Ύπόδειγμιι δη­ μιουργού, ό όποίος συνεκρότησε καi ώργάνωσε τό νεοελ­ ληνικόν κράτος. έκ τού μηδενός. Άσφαλό>ς δι' αύτάς τάς άρετάς του άποφεί:ιγουν οί πολιτικοi νά τόν τιμούν καί τά πανεπισηiμια νά δίδουν στούς φuιτητάς τών σχολίί>ν ί­ στορίας. πολιτικών έπιστημών κ.τ.λ. μελέτας. διατριβάς καi ϋλλας έργασίας, έπi τοίι βίου καί τοίι έργου τοίι 'Εθνι­ κοί> Κυβι;ρνήτου, τόν όποίον άποσιωποίιν. Τό φυλλάδιον αύτό κυκλοφορεί μέ σκοπόν νά δ(i>ση μερικά στοιχεία, διά τήν έπιφανή προσωπικότητα του Καποδιστρίου. Κωνσταντίνος Πλε(ιρης


Κ!lΝΠΑΝτ!ΝΟΣ ΠΛΕΥΡΗΣ

Οι.όmιμον Kaaotn.cttι;ι[ov


ΙΩΛΝΝΗΣ ΚΛΠΟΔΙΣτΡΙΑΣ

.-

( _,

·+.ι;:..-

�·.:-::..:-

-

Τό ι.:τίριον τίjς Σχολίjς Εύελπίδων είς Ναίιπί.ιον ( 1828).


ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ

(1776-1831) Ό Ίωάννης Καποδίστριας aνήκει στούς επιφανείς "Ελ­ ληνας πολιτικούς δλων τόιν έποχόιν. "Οσοι δυσπιστούν. πρός αύτό τό συμπέρασμα σημαίνει. δτι δeν έχουν μελε­ τΙ,σει τόν ύπέροχον έκείνον άνδρα, ποίι έζησε πολuκί•μα­ ντον ζωήν. Φυλακισμένος ιiπό τούς Γάλλους. Άρχίατρος είς σφατιωτικιi νοσοκομείο. Πολεμιστής κατ ά τού Άλίi Πασu. 'Εξόριστος άπό τούς Γάλλους. Ίδρυτής τϊ;; 'Επτα­ νησιακής Πολιτείας. 'Υπουργός έξωτερικόιν τής Ρωσίας. Όργανωτ ιiς τϊ;ς 'Ομοσπονδίας τής Έλβετίας. Μελετητής τών διπλωματικrίιν προβλημάτων �ης βορειοδυτικής α­ κτής τής 'Αμερικής. Κυβερνήτης τής Έ λλάδ ος δπου καί έδολοφονήθη ό Κερκυραίος Καποδίστριας έδέσπο­ σε έπί πολλά χρόνια στήν Είφιίιπη. Ή διαπρεπής φυσιογνωμία του καΟόιρισε. δι' aρκετόν διάστημα τιίν τύχη τής Εύρώπης. πράγμα πού δεν τού σu­ vεχόιρουv μεγάλοι έχθροί του, δπω; ό Μέτη:ρνι χ ό ό­ ποίος, δ ταν ί:μαΟε τήν παραί τησιν τοi) Καποδιστρίου. aπό ύπουργός τού Τσάροι- είπε περιχαρής. στήν Βιέν­ νη. στόv κτηνώδη Άγγλο στρατηγό Μαίντλαντ: <•Λοι­ πόν στρατηγέ μου. i1 ιiρχή τού κ ακοϋ έξερριζι.ίιθη, ό κίιμις Καποδίστριας έτάφη. διιi τό ύπόλοιποv τής ζωής του. Θά ζήσετε i1σύχως έv τfi 'F.πτανήσ(!ι καί ί1 Ε ύριίι πη θά ί:χη ιiπαί.ί.υ.γή nin• ιιεγάλων κη•δύ\'(1)\' δι' ών ιjπείλει ή έπιρ­ ροιί τοϋ ά\·δρός τούτου.». (•<Αϋτοβιογραφία» 'Ιωάννου Κα­ ποδιστρίου i:κδ. <<Γαλαξίας>> Άθ. 1971, σελ. 167) καί ό ,

.


ΚΩΝΣΤΑΙ'Ί'Ι:-ΙΟΣ ΠΛΕΥΙΉr

Μάρξ (δηλ. ό έβρα\ος ΜιψδιιχιΊϊ). ό όποΙος &πεκύ.λει τόν Καποδίστρια ιιάνυπόληπτον». Τό γεγονός ότι δ\ιο UΙ'τιδραστικά πρόσωπα. δπως ό Μέττιφνιχ καί ό Μάρξ συνεφιίινουν στό μίσος του;, ένα­ ντίον τού σπουδαίοι• "Ελληνος δεικνύει τήν προοδευτι­ κότητα καi τήν άξία των iδι:ό)Ι• του. Άλλύ ποΙαι ι] σαν αύ­ ταί: Προτού τι'ις ι'ιναφέρομεν Οά σημι:ιώσ ωμεν τi τι'ις χα­ ρακτηρίζει. Αί iδέαι τοlι Κιιποδιστρίου χαρακτηρίζο­ νται. άπό τήν aπόλυτοΙ' άντυπόκρισιν των πρός τιίς πρά­ ξεις τοιι. Mi: aλλα λό'(tα. 'Έκανε έκείνο. ποiι έπίστευε. Έ1•ήργει πιίντοτε συμφώνως. πρός τάς πεποιθήσεις του. 'Όταν ήλθε ή rορα Ι'ιi λάβη θέσι. στό μεγάλο θέμα τής έ­ παναστάσεως. προτίμησε χάριν τού έθ1•ικού iδειδδους νά χιiση τύ.ς τιμά; καί τιίς a1•έσεις τής πλουσίας ζωιjς. ποίι ιiπελάμβιινε λι)γψ τού ύψηλο\ι αξιιδματός του στιiΙ' Ρω­ σίιιν. Συvηντιiθη μέ τόν Τι;ιiρο καί έπί δί•ο ίίJρας τού έξι:­ θr.σε τούς λόγου;. διά τού; δποίοιις έγκαταλείπει τιiν Ρω­ σίαΙ'. χάριν τής Έλλάδος «εi.:; ίj1• oi>δi:πon: έπαυσα να u­ νίικω •• (ί:Ι•θ. ά1•ωτ. σελ. 162) καi ι'ιπεχώρησ�: πιστός εiς τα «αίσθίJιιατά μου καί πύ.ντα τα καθίJΚΟ\'τU τα έπιβαί.λό· μενα ύπι) τίjς πατρίδος>• (ένΟ. ά \'ιt}τ. ) . Ό Τσιίρος F.μr.ινε έμ­ βρόΙ·ιιτος πρό τιjς εiλικρινείας τού Ύποιφγού του. Άπι:­ δέχθη τήν παραίτησίν του. iι.λλά τού ι}πέτρεψε νά φέρη τόν τίτλο καi νά παίι'νη τόν μισθό τού ι'ιξιώμrιτό; του. Βασική Ιδέα, στιiν όποία έπίστευε ίικραδάντω; καi βα­ θέως δ Καποδίστρια; ήτο ή iδέιι. τής Πατρίδος. πού έξε­ δηλούτο. μέ τόν πόθο του διά τήv έλεΙJθr.ρία τιjς Έλλu­ δος. πού άπεκάλει ιικυριαρzοίισα σκί:ψιΙ' τut"'· "Αλλως τε ό 'ίδιος ιlvεγνώριζε τήl' άξίιιν τής 'Ελλάδος καi τών Έλ­ λήvωv. Χαρακτηριστική τijς ΈΟvικιjς ύπερηφανείας του ύπιjρξεν ή διiλωσις. πού άπηύθιινr. ι:;τοi>ς Ει'ιρωπαίους: ιιΟ ύδ•:iς δύναται Ι'ύ. άγ1•οfι τοUς ΊΩ.λη\·ας καί τή1• Έλi.ά­ δα» (ί;Ι·θ. άνωτ.). Ό Καποδίστριας iιρχικιiJς δi:ν υioOr.τr.i τήν έξέγερσι. κατά t(ί)\' Τούρκω ν. ιi δποίιι θά ιi)δήγει τό πολ ύ-πολύ


9

ΙΩΑ:-.ΙΝΗΣ Κ Α Ι ΙΟΔΙΣτΡΙΑΣ

στιj δημωιφγία μιάς «κοιιτσσιιρr.μέΙ•ης» 'Ελλάδος καί u­ σφαλό>; στή σφα-rιi μεγιiλοιι μέρους τού ΈλλtlΙ'ικοiΊ πλη­ nι.σμοίι. Ό Καποδίστριας. οπως ό Κοραή; καί άλλοι σπουδαίοι ""Ελληνες f.πεδίωκαν τήν έκ τι�>V ί:σω διάλιισι τής Όθωμιινικιjς Αύτοκru.τορία; ιωi τήν άναβίωσι τής 'Ελλάδος. έφ' δλι1ς τής f.δαφικής έπι ι φατείας της. Προ; τήν κατεί>θιινσιν αuτήν εiργάζετο το Φrινιiρι. ό Έφοπλι­ σμος καί οί μορφωμι:νοι Έλληνες. οί όποiσι οuσιcιστι­ κιi>; έκυrιάρχουΙ' στήν παρακμάζουσα Τουρκία. "Η έπανάστασις τοt• '21 είχε ίιπέροχα συνθήματα καί συναισΟηματικι'ι αίτια. 'Οταν έκηρύχθη. τόσον ό Κιιποδί­ σψιας, όσον κι δλοι οί όπαδοί τής ύποκαταστόσεω; ηϊς ΌΟωμανικής Αiιτοκρατορία; ήναγκάσΟησαΙ' νά τι]ν ι!πο­ δεχΟούν. Τό γεγονός τού I !<21 ιiν�:κοψε άποτόμως τήν μα­ κρόχρονον. ω.λιί βεβαία\' πολιτικήν τιϊς ι'ιναβιιόσεως τής Έλληνικιϊς Αύτοκρατορίας. Ή πνευματική i.ίρχουσα τά­ ξις τιi>ν 'Ελλήνων έσφάγη. ό πλοιJσιος έφοπλισμί>; σχε­ δόν κατεστράφη καί ταυτοχρόνως ή Ορησκευτιι.:ιi ήγεσία τοίι "Έθνοης ιiπεκεφαλίσθη. τέλος πάντως ι] 'Επανάστασις i:γινε. Μετά πολυετή αί­ ματηρόΙ' ίηιiινα i:να τμιjμα Έλλφ·ική γής ι'ιπηλευΑεριίιΟη. Διά νά πριιγματοποιηΑή ιi όργιίνωσις καί i1 διοίκησις τού νεοελληνικοί> κρατιδίου έκάλεσαν τον Καποδίστρια. Διιίτι αuτο; ήτο ό μόνος ποi> ήδύνατο νύ. έπιβάλη τi11' τίι­ ξιν καί ό μόνο; τον όποίον ένr.πιστεύετο ό λ αός. Σzετι­ κιi>; δι{ι τι]ν κατάστασιν πού παρέλαβε ό Κιιβερνήτη; διαβάζομεΙ' στήν << Ε πίτομοΙ' ΊστuρίαΙ'» τοίι Κ. Παπαρρη­ γοποί>λοιι (μελί:τη καθ. Α. ι\ασκαί.άκη, σελ. 829) τά έξής : «'Ο Καποδίστρω; ιωτηγοριίθιι δτι ήτο ι1νίι;ιιι•ος ι·ά ·

ι.;ιι{Jεριψτη μέ φιί.εί.ειΊfJερον σιίστημα καi ιίπιβί.ι:πι:ν ιίπιj διαθέσεως κιιί προθέσεως r.i;; τήι• ίiσκησΙΙ' δικτατο­ ριιαί;; έξουσία:;. Αί κατη;•ορίαι αι!τιιί ι:πφ•ιιλαμβάι•οιιται μι:χρι σιίμεpοΙ' κατιί τοιί Καποδιστρίου ιiπιί Έλλιίι•ων καί ξέ1•wι· ίστοριι.:ciΊΙ'. Έ1· τοι)τοις, δiι• πρέπει ι•iι ί.ησμο­ ιψαι ίiτι δταν ό κι>flεριψη.; ίiφΟιισr.ι· ι:ίς τήν Έλλάδα


ΚΩΝΠΑΝτΙΝΟΣ ΠΛΕΥf'ΗΣ

δι:ι· ειiρήκε παρά ιiμείπια. Καi εi; τιί έ ρείπια uιίτά είχεν όδιlί'ιίσει τό1• τόποΙ' όχι τόσοι· ό έξοΙ•τωτικό.; ι)πf.ρ έλευ­ θι;ρίας πιίί.εμο:;, ιίσον ό ί:μφι5λιος σπαραγμός, ή διχιί­ Ι•οια, ιj πολυαρχία, ιί άδιιναμίrι τώΙ• Έί.λιίι•ων ι·ιi σι>μφω­ Ι'ήσουν μεταξύ τω\' ιωί Ι'a κΙJβερνη/Jοr!Ι· μι: φιλελευΟέ­ ρους άντιπροσωπευτικοrίς θεσμού:;. ΚάΟε ποί.ιτικό:; ή στρατιωτικός άρχηγός είχr.Ι' ϊδιο1• κιίμμα, Ιδίαν φα­ τρίαΙ•, ήθεί;: τήν ιiξιιιJσiαΙ• διa ί.ιr;ιψlfι.σμόν του, δεΙ• έΙ•­ Ι•οοιiσε Ι·ιλ ά1•εχΟιj κιιβερνητικiιν έξοιισίιι�• άσκουμέ1•ην άπιl άντίπιιί.υι•. Ή διχόνοια καί ή άι•ιψχία είχε λ�αταντιί­ σr.ι μόνιμος πί.ηγιί εΙ:; τιίι• έπrιναστατημι;,.,,. Έλί.riδα, ή ιίποία έπω•ι:ιiJιμμιiΙ•ω:;, διa τcJΙ' ί.ό;·οΙ' h·αi μιίνον ιιύτόΙ·, είχε φθάσι:ι ίiως τό χι:lί.ος τοιj Οω·άτοιι. ΊΙ πr.ιρατι;ία, ή ί.ηστείιι, ιj διαρπιιγιί. έί.rιμαίΙ'Ο\'ΤΟ τό1· τιίπο άπ' iiκροrι εΙ:; άκροΙ . Ό λιιιίς, παρ' iίί.ιι τιί τριιγιh·ά του βιiσανα κιιί τιίς μι:γαλοιιργούς του θυσίιι; διιί τιίν ί:ί.ευΟr.ρίαι•, ιίσΟιi1·ετο σιιχι•ιi ότι ιίτο ποί.ι) περισσότε­ ρον ιiσφαi.ιίς λ'αi ιϊσυχο:; εΙ:; τιί σπίτι του κιιτά τιίΙ' έπο­ χiιν τιj:; τουρκοκρατία;, παριί μi τιίι· έ/JΙ•ικιίΙ' τοrι έί.ευ­ ιJερίω•' ή όποία ι:ίχε πέσει ι:ίς τα χέρια ί.ηστμικών ιίμά­ δωΙ' καi ιΪΙ•τιμαχοια:,·ιιJ\' διiι τιίΙ' έξοι1σίαν φατριώΙ'. Ύπιί τυιοrίτου; όροις πιί) . ς ιίτο δυΙ·ατιlι• Ι•ιί κυβερΙ·ιί­ ση τιίv τόπον αιίτον ιί άι•αμι:ι·όμr.νο:; ιiχ; σωτιίρ Καποδί­ στριας διιί Ι'ά όδη;·ιίση τού; 'Έλί.ηνα:; εΙ:; τιίΙ' τιίξιν ι..-αί τιίι• ι:r!ημι:ρίαν; Πι'.>:; ιίτο δυι·ατόΙ· Ι'ά κυβερι•ιίση ιιιίτι)ι• τiι'' Έλλιίδα, έάν iiψηΙ•ει· τiΙΙ' οιίσιαστικιίν έξοιJσίαν εΙ; τοιί:; ιιι)ι·τιπροσιvπου:; τοιi λαοϊί>J, δηί.αδiι είς ιiκείl•οιJ; οί όποίοι έω; χ(){;ς, άΙ·ίκανοι ••ά rτvμφωι•ιίσοιιΙ' καί νά λ'υ{JερνιίσοΙJΙ' μέ τιί φιλεί.εrίΟερα σιJΙJτιίμιιτα. τιί όποία έψήφιζαν μόνοΙ' έπί τοϊί χάρτοΙ>, προf.βαιι·οΙ· συ1-εχώ; εΙς πραξ ιιωπψιιιτα καί ιjσιο• οί ύπεύΟιιι•οι τrj:; έως τότε άναρχίας καί ί.ιιif;ιjς δΙJστυχίιι:;. ;1)).ως τε τά παράποΙ·ιι λ'αi τότε κιιί πολιί πr.ρισσδτεροΙ' άργότερο., ιjγέρΟησαΙ' άπιl τά iiω:; χθi-,; ήγr.rικa στοιχεία τοϊί :4γιϋνο;, τa ό­ ποία δικαίως ή άδίκως πιιρεπονοϊίντο, διότι παρηγκω'


ΙΩΛΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΛΣ

•Αναπαράστασις άπό tή\• δολοφονία τοϋ Κιιβερνήτοιι.

11


12

ΚΩΝΣτ.-\�τJΝΟΣ ΙΙΛΕΥΙ'ΙΩ:

ι•ίσ!ΙψτιΙΙ' ij ίίλλω; ιίδικψJησrιι•. Έι·οj ό ι1ιιιί; ι:ίδε μέ έι·­ θοvσιασμιiι· καί ιiι•ιιιωύφισιν νά συγκι;ι·τριhι·η ό ι.:ι;βι;ρ­ ιψη:; τιί; ι:ξοιισίιι; εί:;: χείρα; του. Διι)τι έκεί δπιιιι ι:ίχιιι· φθάσει τό τψιίγματα. μόι·οι• είς αι!τόι· είχΓ.Ι' ι:μπιστοσι)νψ. Λfιίι·ον αύτο; ιίτιι διJΙ·ιιτόι· ι·ά βεί. τιι�ση τάς τιίχιις του».

'Η ίδεολογική - πολιτιι.:ή πρακτικι) τοίι Καποδιστρίου. f.κτός aπό τον σι•νεπί'j έ0\•ικισμό της διακρίνε ται κιιi (ιπό τόν κρατιιηιό της. Δηλαδή τιiν πίστι στι)ν έννοια τού ιcριίτοΙJς. ση) ν έξοΙJσία τοίι όποίου δλοι όφε ίλουν ύποτα­ γήν. Βεβαιοi'ιμεν. δτι ό Καποδίστριας εί\•αι ό π ρώτο ; πο­ λ ιτικός ση) ν Είφώπη, ποiι ι':φήρμο σι: τήν Οεωρία τού κρα­ τισμοi'ι. τήν όποίαν κατόπιν ήκολούΟησε ό φασισμός κι' ό εθνικοσοσιαλισμός. Ή ϊδρυσι ; iσχιφοίι κράτους κιιi πειθαρχία δλων εiς

αύτό ί πί'j ρξε θεμελιrί>δης έπιδίωξις τού Καποδιστρίου, τήν όποία\' ι':πέβαλε καi ν ομοθετικό>;. Τίποτα δέν ήδύνα­ το νιi εύι1ίσκεται. έξω ιi.πό το κράτος. Τίποτα δέν ήδίινατο νά γίνη ιφάτος μέσα στό κράτος. Άπι:ναντίας άπηγορείι­ ι:το αύσ τη ριί>ς. πr!σα μι;ίωσις τί'jς κρατικ:ιjς ίσχίιος ιωi ό έλεγχο; τών έκπροσώπων τοi) κ ράτους ιlπό έξωκρατικά; κινijσι:ις. όρ γανώσ ει ς. σψφέροντυ κ.τ.λ. 'Ενδεικτική ι:ί­ νυι ή έγκi>κλιος τού Κα ποδ ιστρίοι ι πού άπηγόρευε εiς δη­ μοσίους ύπαλλήλοιις. σ τρατ ιωτι κ:οi.ις κ.τ.λ. νά μι:τέχουν ε iς μυστικάς έταιρείας. ύπσνοοϊ'ισα προφανώς τόν τεκτο­ νισμό. 'Η διαταγή τοίι Κυβερνήτου όρίζει: ·

«ΕΛΛΗΝΙΚΉ ΠΟΛΠΕΙΑ» Άριθ. 2953 Μυστι κ ή Έγκίικλιος Ο Κ ΥΒΕ ΡΝΗΤΗΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Πρός το Πrινελλήνιον Πρός τοι!; κιιτό. τό Αίγαίοι' ΙΙ>:i.αΊο;; ιωi τiι" Πεί.ο­ πόι•νησοι• Έλ·τά.κτοιι; Έπιτρόπου:; h·ai τού.; :4ρχηϊού:; τωι· κατά. ξηρά.ι• κιιί θά.λιισσυν Δυι·ιίμει•JΙ'.


!ΩΑΝΙ'ΗΣ ΚΑΠΟΔ!ΣτΡ!ΛΣ

13

ΙΊ•ωρίζι;ι ιj 1\.υβιΞμιηrτις. δτι l/ολίται τινέ; iπιμιΞι·ουι· πιστι;ιίοντε; ι>ai τοιί; iίλλου; πείΟοπε;. ότι ιιί μυστιn·ιιί Έταιρείιιι χορη;•οιJσι μέσα rτωτιίρω εί; τιjι· Πατρίδα, i'ι τουί.ιίχιστοι· Αίj'iΟα ύπιi τιίι• όποίω• σιJΙ•δεόμει•οι μι;τιιξιί τωι• οί iiνΟρωποι διiι τιϋι• μυστικώι• δι;σμι�ι· διίι·αιται ι·ιί άπολαιίσωrτιJ• έπό; τιίι· Πατρίδος τωι· καί διά rιj; ξιΞ­ Ι'ΙJ.; έπψροιjς ύ.ξιιvματα. τιμά;. ιωί τό πλέοι· τιίχψ. iί έστί χριjμυ.τιι. Vrτo1• ιωί ίiν έl.εειι·οί.οί'ιί ιj ΚuβιΞρ1ησι:; τιj1· ιίπειριίll· τιίι1• Έί.Ι.ψωι• τιίι1• ιίπό τοιιιιίτας είση;·ιjσr.ι; πιφασυρο­ μιΞΙ'(Ι)Ι' δέJ· ιjΟι:J.ε Ι'ά διύσει τιί1• πμοσοχψ τη;. όι· δι:Ι· ιίτο καταπι:πεισμέΙ•η πόσοΙ· όi.iΟρω ιίποτεί.έσμιιτα διί,·ιιτω νιi φέρη ι:ί; τιίι• n·ρiσιμοι· τιιιiτψ στι)'JtΙίΙ' ιj πιφί τοιίτωΙ' ;τώμη, τψ ιίποίαι• ιιί έχθρυί τιjς Έί.λιίδο; iί/Jεί.ον συ­ στιίσιι ιωί είς τιίι• ΚόσμοΙ'. ιωί r.i:; τά.:; Ειίρωπαϊι.:ιί; Κι,.. {Ιερι•ιjσι;ι:;. ΑΙ' ιί Έί.J.ά:; έ;•ι.:ατελείφΟη άπό τύ 1821 ίiω; rιi1• 1οι'­ ί.ιον μιj1•α τοιί τελει•τιιίοιι iτοις. τοίίτο προιjί.Οε διότι οί έχΟροί τη; τιίι· παρέσταη·οι• ιίδιι!!-<iπω; πμn; τοίι.; Βιι­ σιi.ε1ς. ,;>; λαιi1• ι:παναστατωθέι•τιι καί ι.ίγωνιζόμεΙ'ΟΙ' ύπιi τιj1• διι;ιiΟυνσιν ι.-πi ύπιί τοιί:; σn<ιποι)ς ;\·/ΙJστικιϋι• Έταιμεια)ν. ιJΟει• cπιί;·ιισαι• ιιί n·ιιταστμοφαί τι]; Ίrτπιι­ Ι·ίας καί 1τα/.ίιι;. ΕCιωλοΙ' ήτο ιίJ•ιψφιβιJ).ω;; ι·ά ιiJ•aιρεθιj ιί σφαί.ιψιί αιiτιί δόζιι· μ· δi.ιΙΙ' τούτο ι;ρχειάσΟησαι• όί.ιiι.:ληρα έ­ πτά ί:τη βιισιiΙ·ωι• ι.;ιιί διιστιιχιο)Ι• εi; δ.Ι'ιιίρεσίι· τη;. Μό­ ί.ι;· ιiνηρέθη, ι.:ιιί έ1•ιϋ ιί Έί.ί.ύ.;. ι)ρχίζει ι•ιi ί.αμβιίι·ιz δr.ίγ­ ματα ειίJ•οίας ιωί καί.οκιιγαθίας ι:ι.: μέρου:; τιϋι• Σι!μμα­ χικιύl' ΔιιΙ·rίμr.ωΙ', οί έχΟροί τη:; θt:ί.ιιιιι• πάί.11• τιjι· παριι­ στιjσι;ι ιh:; ύπεξοιίσιοΙ' τών ι\fυστικών Έταιρι;ι(ίιΙ', καί εί.:; ιίπόδειξιν τοι;τοιι Οiί.οιιι· φανερ(άrτη, δτι ύπό διιιφύ­ ροι.:; ιίΙ·όμασΙΙ' ιιί Έτωρείαι ιιι)τιιί ιίπύ.ρχοιιι• καί πολυ­ π).ιισιιiζοι·ται μεταξύ τωι• ει· το1:; πριiγμιισι καί τιj:; πο­ λιτth'/]ς τιίξr.ω.;. n·ui τι}; στρατιωτική; δυι·ύ.μι:ω:;. ϊσω; κιιί ιιιίτοίί τοιj στόλου.


14

ΚΩΝΣΤΑΝΊΊΝΟΣ ΠΛΙΞΥΙ'ΙΙΣ

ΤόσοΙ' ούσιιiίδε; Οεωρι;7 τιιUτο ή Κυβέρνησις wστε μι) έγλ·pίι•υι;σιι ι•ι'ι δείξη διrί τι1•ο; δημοσίου κοi lπισιί­ μου πράξεως τήι· ί5παρξΙΙ• αιJτοιί ωι> κιικοιί, έκπi.ηροί διri τοιί τι!που τι]ς πaροιίσης /;γκυκλfou τό χρέος, τό r)­ ποiοΙ' δέι• iιμποpεi νι'ι παραμελιίση χwρiς ι•r:ι καθυπο­ βί.ιιΟιj ι:ί:; βαρυτάτψ εύΟιίιην. Τψ δι-τι τοιούτοΙ• δημό­ σιοι• έγγραφοι· μεταξύ τciίv Πολιτικών, οί όποίοι έπιμέ­ Ι'οΙισι ι·ι'ι μι)1• παραχωpιϋσιι· είς τι)Ι' Έλί.rίδιι iιτιμοι• μι:λλον. ιίΟελc χρησιμειίσι;ι υ); μέσοΙ' τού ι•ά άποδείξw­ σΙΙ•, δτι οί Βασιί.εiς διά τώι• ειΊεργι:σιιιjι• ωjι• ύποθrίλ­ πουσΙΙ' είς τιίι• Έί.λάδα τι)Ι' έχθρόν, τό1• όποίον καi άλ­ λαχοv. καΙ είς τιiς ίδία; τιιJΙ' Έπι�<:ρατείος ποί.ηιιϋσι. Ή παpατιίρησις αύτη. Κιίριοι, σάς διδάσκει μέ πιίσψ φρόι•ησ11• κai όξυδέρκειαι· Jπι.ιιτείτω ιί i;κπλιίρωσι:;. τιj:;. άιωλούθοu παρατ;εJ.ίας τιj; ΚυβερΙ•ήσι;ως. ΘI;J.ετε κοΙΙ·οπrηιίσr.ι διά ζιί:Jσιι; φω1·ι;; r.i:; τοι); ιi­ παλλιίi.ους σα:; ίί τοι); ιmrί τt)l' όδηιίαι· σα; άξιωμιιτι­ λ'Ού; τrί πι;pιι:χόμενοι· τιj; παροιίση::;, καί θέλετε τοιί;; κάμει ι•ά σάς ψωψιί:JσΟVΙ' aι• άνιίκοιιν εί; καμμιάι• τών Μυστικιιjι• Έταιρειriίν, ιj όχι. ϊι ι• εί1•ω τδ πμώ­ τοι•, Οι:ί.ι:τε τού; παρατηριίσει, δτι trί1• είς τι)ν παρελθού­ σαν λ'ατάστιισΙΙ' τι;; ιίνιι.ρχiας, κι.ιί τιj; ιiταξίας ιίται• ί­ σα-ς ΟΙ'αϊκαiοι• είς τοιίς πολίτας ι·ά ζητιίσωσι προσωπι­ κι)ν riσφιίλιαι• διiι τοι! &σμnιί μυστικιjς r11•o; Έταιρι:ίιι;, ό δι:σμiκ; ούτος διαί.ύετο.ι ιαιΟ' ήν στιιιιιίν ό τού l'ομί­ μοu όρκου ιαιi πριiς τiι1' Κυβέρι•ησΙΙ', κai πρό:; τοιΊς Νό­ μου:;, χορηγεi είς Ενα έκαστον καί είς δί,rιις, δi.ας τάς ιίπrιραιτιίτου; άσφι.ιλείας. :4πό τοιαύτην ό.ρχι/1' ιίρμώμει·οι εύκόλω; θέί.ετε ι.ί­ ποδι:ίξει τό ι.ίσιιμβί{Jαστοι• τώ�· διίο οpλ·ωι·. ίίγουι· τοί) ύπηρετείl' το Κρrίτος, καi ύπηρετε7ι• μυστικiιΙ' Έται­ ρείαv, τί/Ι' όποίιις ΙJ (fΚΟΠό:; είι•αι ώ:; ΕΠl !Ο πί.r./στοΙ' άγνωστος ει"; τού; Έταίρου;. Α v λοιπriΙ· οί ιίπάλi.ηί.οi σα:; iί οί ύn:ό τίιv όδηγίω• σα; άξιωμιιτικοί ιίΙ·ήκοιJσΙΙ' r.ί; τn•α Έταιρι:ίαι·. άνιίγκιι


ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΣ'ΓΡΙΑΣ

:'\ομίσματα τής έποχiις ΚαποδοστρiοΙ>.

15


16

ΚΩ:-.ΙΣΤΑΝllΝΟΣ ΙΙΛΕΥΡΙΩ:

ι·ά πιφαιτηΟιίχη λ·αi πcρί τούτοι> όφείl.r.ις ι•ιί μιί;; βε­ βαιιiισει:;. 'Εζ έι·ι.ιι-τίιl;; Οiλι;τr. τοι!ς iξη;·ιίσιι τού; ιω·δύνω;: είς τού:; όποίου:; έκτίθει-ται πί.ιιι·ιhμει•οι ιiπι) ιiλί;ιου; τιι•iι.; iί?.ως διόλοιι ι;ίς τά τοιαίiτι.ι i:Ι'ασι.οi.ούμει•οι;ς. :4πο τι)ι· κιιτηj·ιφίω• τιuν Έτaφι:ιujι· τώι· μι) συμβιflιι�ομJ;ι•ων μί: τά κατά Νόμου:; ι.:αθεσπιjτα δέι· ιiποκί.r.ίομει- καί τiιι· πμιi αία)Ι'(:J\' ί'Ι'ωριζομiνψ rίπιί τιp όι·όματι τι;; Λδεί.­ φοποιείας ιί 11-;-ιiπης. Πιψα;'!'ii.ί.εσθε. Κr)ριοι. ι>α τ· ί:παι·ιiί.ηψ ΙΙ' ι·ιί κά ι•ετε ι.ριίσιι• τι;ς λ·οη·οποιιίσr.ω;: ταιίτη;: κιιτri τciι· συι•ετώτε­ μοv ιωί ιvφι;λιμυjτεμοι· τρόποι•. Προθύμως ιί Κrιβί:ρνψ σις Ο(;λι;ι δεχθιi τιί.:; είδοποιήσει;:. ιϊr;α; ι:ι· ιωιρ(ύ καί τόπψ θέί.ετε δυι·ηΟJί ι·ά τιίι• χιψη;ηίσr.τε. .

Έ\' Πόρφ τι] 8 'Ιουνίου 1828 Ό Κυβερνήτης

σ. Σ.) I. Α. Καποδίστριας. Έπίσης η]ν 22-8-1831 ό Κ αποδίστριας f.στειλε τiι ν tJπ' ιίριθμ. 4286 εγκύκλιον. προς τους ιτροϊστιιμf:νοuς tό)\' δη­ μοσίων ύπηρεσιcί:ιν. μαζί μέ τιJν τίJΠΟ\' δρΚΟt>. τον όποίΟ\' θiι ύπέγραφον δλοι οί δημόσιοι ύπάλληλοι. πρό; βεβαίω­ σιν δτι δέν άνιiκοuν είς μυστικάς έταφείας κ.τ.λ. Ένι.ΊJ οί Τοi:φκοι άπcτέλουν aκόμη σοβι.φiιν ι.ίπι:ιλιiν. διά τό μικρό κομμάτι τιiς Έλλάδος. ποi.• είχε f.λr.uθερω­ θι;ί καi παρίστανε τό κράτος. οί δημοκράται τής έποχιi; δέν έσκέποντο τιiν έξασφάλισιν τής έθνικιϊς rίνεξαι1τt]­ σίας. ω.λά τήν έδραίωσιν τής δημοκριιτία;, συντάγμα­ τα, βοuλαί, έκλογαί. δικαιιόματα. μισθοί. «έλευθερίαι>> κ.τ.λ. ι'jσαν α!Jtι'ι που τοuς ύπησχόλουν. Κράτος. στρα­ τός, παιδεία. οίκονομία. κ.τ.λ. ήσαν αίιτιί, που δ�ν τοί>ς ένδιέφιφαν. Ή άντίΟεσις τού Καποδιστρίοu. προς τήν δημοκρατία ί>πήρξε σαφεστάτη: «'Ο Καποδίστριας δi:ν i:ννοοiίσε π<i>ς Ιjτα\' δυνατόν νό άνεχΟi] βουλήν, ίι όποία Οά είχε τό δι-


17

ΙΩ.-\ΝΝΗΣ ΚΑΠΟΔ\ΣΤΡΙ.-\Σ

καί(ο)ιια νι/. ιlΙ•ατρέψη πρόι:διιον ιιςιον τι:ϊη· περιστάσεων, άλλά ιιι'ι ιlπιιλα(ιΙ'ΟΙ't!Ι τίjς εύνοίας της» ι-\. ΚiικκιΙ'Ος: Ί­ στορίιι τίjς νεωτέρας 'Εί.ί.άδος» f.κό. «λlέλισσιι» τiφος Ιος σέί.. 260) καi άλλο; ίστορικός παρατηρι:ί δτι: «Ιlράγ­ ιιιιτι ό Καποδίστριας πίστευε δτι δεν !:πρεπε νά ύπiιρξοΙJΙ' άΙ·τιπροσωπευτικι/. σι;ιιιατα τοiι λαοίJ, μέχρις δτου ό τελειι­ ταίος χεψαφετηllίι καi ά\·ασυγκροτηθίj. τiς ιlπίιψεις του έπιβεβαίωσε μi: τι'ιν πριiJtη του πολιτικiι πράξη. ποu ίιτιιν ή διάλιισιι τίις βουλής. Τι'ιν Οtση αύτfις πfιρι: ί:να σψβου­ ί.ευτικό σι!ιμα στiι ίιrτοίο f.δωσε τ' δι·ομιι Πιινελλίινιο. Τοίι­ το τιΊ ιlποτι:λοίJσαΙ' 27 μέλη, τa ίιποίιι διορίζονταν άπό τύι· Κυβφνίιτη, τιΊ ϊόιο σιινέβιιινε καi μέ τοUς ί•ποιψγο\..;... '" αίιτό τόν τρόπο ό Καποδίσφιας συγκέι·τρι•>σε δλες τiς έ­ ξουσίι:ς στιΊ χί:ρια του... (Β. Κυριακίδης: <<Ελλάς» τίιιιος Ζ, σελ. 651!). Όταν r;ϊ.ιιε Ω μεγιίλος i:κείvο ς 'Έλλη ι• στιΊν πατρίδα οί δημ ο ι φάτα ι ένόμιζω• δτι flίι τόν ijί.εγzαν καi θ&. τόι• iiβιι­ ζαν μέσα στο ΚΟΙΙ'Οβουλευτtκό παιγν ίδι. Οί βουλευταί έπερίμεναν Ι'ίι π αρουσιασΟ1j ό Καποδί­ στριας. στιi βnυλ1) καί νύ διi>ση ένιi>πιον αύτής τόν συ­ ν ταγμα τ ικόν ορκον. Σιιντάγμt�τα. βοιιλαί κ.τ.λ. δλα αι'ιτίι δ Κα ποδίστ ρ ιας τ&. ί:σβησε μονοκοvδυί.ιι'ι. Οiίτε νι'ι ι:μφα­ νι σθιj στ1) βουλ1) κιιτεδιiχ θη. Εiδοποiησε τούς βουλευτ(ι; νά σπίλοι•ν τριμελή ιίvτιπροσωπεία διι:ι νι:ι συνι:Ι'Ι'οηΟιj μαζί του Πράγματι 6ψίσfιη μία έπιτροπrι. i1 όποία τόν F.­ πεσκέφθη καi στιΊν όποία ό Καποδίστριας έδήλωσε κu­ Οαρώς. δτι δχι μόνον δέν όρκίζεται εiς τό σύνταγμα. cΊλ­ λά αί:ιτό i:πιβι'lλλι-;ται ν&. κuταργηΟij. Εζήτησ ε νιΊ όργανω0Ιj ίσχιφιΊ κυβέρνησις. πού 0&. σογκεντρι;Jση ολας τάς f;. ξοιισίας. ΝιΊ κλι:ίσι] τελείως iι βοιι/.1) καi νiι ίΊ ντικιιτα­ σταθij uπό εvα Ί Vωμοδ οτ ικό σομβοίιλιο έξ έπιi.f.κτων πρocτ<iJΠIJ)\'. ΕίιUέως τούς uνι]yγειλε δτι. i.iν δi:ν άποδε­ χΟούν τοi>ς ορους τοιις θιi aναχ ωρήση έξ 'Ελλάδος. Τελι­ κώς οί βουλευταί ύπέκυψαν. διότι ήσαν ίιν ίκω·οι νά σιiΙ­ σΟU\' τιΊν ΈλλιΊδα. Krιi τό ijξι:ραν. Ίδού μιύ. σι)ντομος πε.

'


ΚΩΝΣΤΑΝτιΝΟΣ ΠΛΕΥΡΗΣ

IR

ριγραφή τιίJ\' γεγονότων από τόν 'Ακαδημαϊκό Δ.

ΚόΚΙC\­

\'0 (ένΟ. ιlνωτ.). '!Ι βοιJί.ιί, μετι! τάς προ)τα; i.παφιiς τοίi Κιιποδί­ σψια, τόι• έι.:άi.εσε ι·ά δ(l)ση τόι• ψηφισμένον vτrό τιj.; συνεί.εί>σεως τή:; Τροιζήι•ο:; δρι.:ον τοι! Κυβερι·ιί του έ­ ι•ώπιον αύτιj:; ιωί νά άι·αί.ιψη τι/ι· κυβέρι•ησιι•. Έι.:εί­ νο:; άι•τi τούτου έζιίτησε νά όρισΟιj ιjπό τιjς βουλι]ς τρι­ μι:).ής /;πιτροπιί. ιj όποίιι ι•ά συνt:ρϊιισΟιj μέτ · αύτού /;πί τοιί ζητ ιίμα το:; τοιίτου. ίιτrεστάί.ησαι· iι.μέσως δ πρόε­ δρο:; τιj:; βοΙJί.ιj:; Ρr.νιέρη:; κιιί οί βου);:ιιταί Ί. ΑίΙ•ιάν, Έμμαι·οΙJΙlί. Σπυρίδωι·ος καi Νιn·. Σπηί.ιιίδη:;. Ει".; τοιίτοιι:; είπει· ιί Καποδίστριας, ι.:ατiι τιi ιiι·αφερό­ μει·α ιίπό του Σπηί.ιάδη: "Δέι· είι·αι δvι•ιΗόι•. ιίδcρφοί, ι•ri όρκισΟιίι τδι· όρκοΙ· τοιί συντά{ματος, διότι δi:1• δύναμω ι·ιi σίl:; ιΊποσχεΟώ ι•ά φυλάξω ό,τι δέι• f.χετε ιωί δέν μέ παραδίδετε. Πί.ίιν σίl; ιίπόσχομιιι ι•iι. προσπαθιίσω διά τiιι· iι.ι•εξαρτησίαι· τιj:; Έί./.ιίδος όσοι• διίι•αμιιι. Έπ · αι;τψ τιιύτφ κρίνω ά­ ι·ιι)'ΚαίοΙ' νιi rίΡϊανωΟή κατιi τό παριίν iiλλο είδο:; προ­ σωριι•ιjς ι.:Ι!βι;pνιίσεω:;. ι•ά έι·εΡϊιίση δρrιστηρίω; τιi δο­ ιωίiι•τα ο)φέλιμιι. Έπιθυμιί:J δέ ι·ιi όργω·ωΟη διά σιJΙ'Ι;ρ­ γία.; τή.; ΒοΙJί.ιj:;. Έιiι• δέ ιιιίτη iι.ι•αι•ι:ιίση. έλπίζω l'(l ιίρ­ γαι•ωθι] διά τοιj "ΕΟι·ιηχ;. Έάι• δμω:; δέι• ;.-ίι·η οι'irε τοvτο, χρεωστcι) ι•ιί σίΊ.� εϊπω τίιν iι.πόφασίι• μοι.> μεθ · δλη:; τιjς παρρησία:;. Καi ιί άπόφασί:; μοιι ι:ίναι αύτιί. Ήλ/Ιον είς τι/ι• Έλί.ιίδα ι!χ; πι:ριηγητιί:;, καi θυσιάζω τιi πάι•τα ύ­ πι:ρ α�τιj:;, ιiλλ · δχι ποτi: ιωi τι/ι• ύπόληψίν μ ου 'Ό­ θει•, iiν δtν Οελιίσετε vιί μi; άιωι)σετε. Οrί /;πιβώ πάί.ιι• είς τιί πi.oiov, έφ · nύ ήλθον, καi ilιi a\·αχωριίσωιι. ΊΞδιίί.<vσε σαφέστεροι• δτι ό Κvβεριψη; Επρεπε ι•ά σιηκειτρώση δλας τά; έξοωίας καί δτι ιίτο ιίρκετι) ιί ί.ειτοιJργία ένός ;•Ιwμοδοτιι.:οίi καί οχι ι•ομοΟεrιιαιιί σώ­ ματος. Ό Καποδίστριας ιjΟι:ί.ε τι/Ι' hΊι τάργησιι• τού σιι­ ντιίγματο; τι;ς Τροιζήι•nς, κιιί συγκεn·ριμι:ι·ω:; rήι· ι(ι•τι.


ΙΩΑΝ:-ΙΗΣ KAIIOΔIΠ'I'IΛΣ

19

ιαιτάιrτασιl' τιϊ;; βου)J]; ιίπδ μιιφοιί γι•ωμοδοτικού συμ­ βουλίου. τiι ιι'τί ημα ιίτο βrφιj διrί rou; ιlκιιύοιοτιι;;. Μετά τιjι· ιωτιιί'<ψηματικιίι·Ι:κείι•η διί).ωιrn•, εί; τιjι· όποία ώ­ μιλοϋσε περi rιϊ.:; άπιιφriσι:ως τοιι ι•ιi δ.ι•ιιχωριjιrη ιίμέ­ σω; iiι· δι:ι· iδι:χιιι•το τά; προτάσεις του;. ό Καποδί­ στριας έζιjτησε rι)ι· i'Ι'ιf>μψ τοιί προέρδου Ρενιi.ρη. Ό δ.γαΟο; ι:κείι•ο; iiνΟρωπο:; rίμηχανv)ν είπε τιίν συι·ιjθη είς τiιν floιJi.ιiι· φpιiσιι· rιϊ; άι•αβοiJϊς: - Νιλ μείi'IΙ τό πρiΊ.γμα ι:ί;; σκf.ψιι• τι;ς βουί.ι;;. :-ιλi. ·δ Αiι·ιiιι• ιωί ιί Σπυρίδωι·ο; ό.πιίιοτησαι· i.ίτι τiι προτεn·όμηα ιίσαν ιίντiΟετα πρό; τι}ν νιiμοι·. τόι· ό­ ποίοι· οι!δr.ί:; δι!ι•rπαι ι•ά μεταβάJ.ιι. λ·rιί ίίτι διιί τι/ι· περι­ φρυιίρησιι· τού ι•όμοι! είχαν στολrϊ r.i:; τι)ι• βουί.ιjι•. Έπε­ ι·i:βη τιίτε δ Σπηl.ιιίδης κατιί ζωηρόι• τρδπιιι• καί είπε: - Ό λαιi; δέν Οι! μι1;; έρωτιjση ιίι· ι:φυλάξαμει• τόι· ηίμο. rίλλ' iiι· έσeι)σιιμει• τι)ι· πατρίδα. Ταιίτη.:; μίτ ύπιιρ­ χυιίσης οί:ίτε ι•όμος ιίπάρχι:ι. Ό δi: !Jπέρτιιτος τών ι·ιίμωι· είι·ιιι ιί σωτηρία τιϊ; πατριδυ:;. Οί βουλευταi συνεζι]τησα\' μυστικο>ς τιΊ.ς προτάσεις τοίι Καποnιcττρίοι' στή βουλή καi τάς έδέχθησαν. Ό Κυ­ βερν ήτης ώρκίσΟη στήν 'Εκκλησία. ι:iς μιά. σεμνιi τελε­ τή. Άξιοσημεiωτον είνω δτι ΤΟ\' δρκο -τό περιεχόμενο τού όποiου συνέταξε δ ίδιος- διεκή ρυσσε. δτι δέ\' ή το ύνεί>θυνος (δπως ώριζε τό καταργηθεν σύνταγμα ηiς τροιζfι\'Ος) άλλιΊ. ίιπεύΟυνο; εvαντι τού �ΕθΙ•ους. Ή δημο­ κρατική ι'φχή τού ιΊ.νευθΙ'ινου κατελίιΟη μαζi μέ τήν δημο­ κρατία. Τό πρώτο λοιπόν σωστό. πού έκανε ό Καποδί­ στριας ήτο νά κλείcτη τιΊν βουλιi καi νu ιiπολύση τοuς διαφόροι1; κηφϊ;νας, πού πpοσει:οιοi'ι\'το τόν άντιπρόσω­ πο τοίι Έλληνικοi'ι 'Έθνους. με τό άζημίωτο, δπως πά.ντο­ τε φυσικό>ς. Έ\·τός i;λαχίστοι> χρόνου ό Καποδίστριας i:πσ.ρουσίu.­ σε πρωτοφανές i:ρ'(ον. 'Ίδρυσε τήν Σχολήν Εί>ελπίδων καί i;δημοσίι:υσε κανο-


K!JI'ΣTA�IIi-IOΣ Π.\ΕΥ I'IIΣ

νιrτμόν στρατολογίας. ΣυyχρόΙ•ως έρρίιΟμισι: δι" είιiικι]ς ύπηρι:σίας. τιiν δποίαν έγι..:ατέστησι: στόΙ' ΠόροΙ'. τιiΙ' μι­ σΗοτροφοδσσίαν τοί• Στριιτσίι καί μr.τF.τρεψε τάς δμάδrις η;>Ι' ιίτάκτων ένnπλων εi; τακτικό στρατό μέ όιηάνωσι, τι'ιξι κυί πr.ιθιφ;:ίαν. Σniv aνύπαρκτον πολιτεία έδωσε ύπόστασι μέ niΙ' σιι­ στηματικιiν ι)ργrίνωσιν καί iίμεσοΙ' λειτουργία τοίι κρrί­ τοιις. είς δλοιις τοίις τομεΤς η]ς δημοσίας δριιστηριότι]­ το.; π.χ. &κανε ι!ποκf.1·τρωσι (διιiρεσε τιiν Πελοπόννησο r.i; έΙ'\'έα τμιi ματα. τιίς Ι'ιiσου; τοίι Αiγαίου είς έξΙ] κ.τ.λ.) κuί έτοποΟι:τΙJσι: τούς Έπιτιιίιποιι; τής Κυβφνιi­ σ ι:ως. 'Έκοψεν έΟνικό1• νόμισμα. "Ίδριισε τιiν ταzυδρομι­ κήν i•πΙ]pι:σίαν καί έξr.πιΊνησε τόν κανονισμίιν τό">ν ταχυ­ δρομείων. τrίιν όποίων ιίρzικιί>ς έλειτσίψ(ησαν >;νδεκα Ίι'αψείιι καί μt<ί κεντρικi1 διεύΟυνσις. στό Ναίιπλιο. 'Έκτι­ σε τι) όρφανοτροφείο στήν Αϊγινιι, ποί• μF.zρι χ(Jές rίκι\μη έχρηιημοποίουν όις φυλακή. "Ιδι)[•σε τήν πι:ρίφημl] Γε­ ωιηικιi Σχολιi Τίρυ1·θος. Έπριηματοποίησε άπογραφή δλων τό">ν κατοίι..:rι>Ι'. η;>ν Έκι..:λησιιί>ν. τό>ν μοναστΙ ]ρtύJΙ' κ.τ.λ. "Ει..:τισε σzολεΤα εi; δλας τάς έπαιι;:ίας. βι�ϊ.ιο!Jή­ κrις. έκκλησιαστιι..:ό φροντιστήριο ι..:αί μουσείο φιισικιί>ν έπισn]μ<uν. Έδημιοίιργησε "Ελληνικό καί Γαλλι�ο:ό τυπο­ γραφεΤο σηiν Αίγινα κσί λιθογραφι:iον. Ώρ"(ιίνωσε τήν άπονομήν δικαιοσύνης κrιί έδιηιοσίευσr. τόν �ο:ανονισμό τιuν δικαστηρίωΙ'. 'Ίδρυσε Ι'ιιυπηγr.irι στό Ναύπλιο καί στόν Πόρον. έ1•ώ στi1 Σίφο έΟεσι; είς λειτουρ"(ίσ ό.σφαλι­ στι�ο:ή έτuιρεία. Έδημοσίευσε τόν �ο:ιινονισμόν τι]; έμπο­ ριι..:i')ς ναιιτιλirις. Στιiν Τράπr.ζιι ποiι iiκανε («Χρημητι­ στικΙi Τρι'ιπεζα>•) κατf.βαλι: έκ τής περιουσία; τοΙJ 25.!)00 τάλληρα. Έσzεδirισε �ο:αί κατι:σκεύασε δρόμους π.z. όδός ΜεΟόηιη;- ΠύλοΙJ κ.τ.λ. "Ο πιΊμπλουτος Καποδίστριας κατέστη πάμπτωzος. διότι ι';zρημrιτοδότει ι) ίδιος ηΊν συγ�.:ρι\τησι τού �ο:ρά­ τοιις. Διιi νά r'ιγοράσωμι:ν π.z. σΤτον ιiπό τιiν Μάλτα ίιπε­ Οήκευσε τά κτήματά του στi]ν Κέρκυρα. Τέλο; ίlς ση-


ΙΩΑ!':-<ΗΣ ΚΛΠΟΔΙΣΠ'IΛΣ

Χuρτο\•όμισμu τι;Jν πέντε φοι νίκι�''• που έκι>κί.οφόρησr. έπί Κuποδιστρίοιι.


22

ΚΩΝΣτΛΝΠΝΟΣ

ΠΛΕΥI'ΗΣ

μειιοσωμεν, δτι αίιτός πριοτος είσιiγαγε στή\· "Ελλάδα τήν τijς πατάτας. Κι' δλο αuτό τό τεράσηο δημιουργικό έργο τό προε­ χόψει. ένώ δ 'Ιμπραήμ Πασάς εύρίσκησ στή Μεσσηνία καi ήπείλει τιiν έθνικi1 aνεξαρτησία τι\ιν Έλλιiνων, μi: σιινεχείς έπι θέσ ει ς. Χειρότφοι δμως κι· ι!πό τούς Τοίψκους ήσαν οί δημο­ ιφάτrιι. οί όποίοι έν διεψέf)ο ντο. διά δι καιri>μ ατ α. έλευθε­ ρίας κι έκλογιΊς καί οί δποίοι άντί να πολεμούν τούς Τοίφκου; έπολέμουν τόν Καπ οδίστρια. "Εβλεπαν μi: μί­ σος τό έργο του. Διότι δι' αύτοϋ ό ΚυΙ�ερνήτης έκέρδιζε τόν λαδ. Οί δημοκριΊται πολιτικοί παρέσιιρα\' μερικού; «παλληκα ράδι;ς ι> είς στάσεις κατά τού Καποδισφίου. Φυσικύ. ό Κυβερνήτης είχε τi1ν δύναμι καi έπι\βαλε τήν τiιξι. Καί τότε οί έπανιιστάται κατέφευγαν γιά προστα­ σία στοiις Τούρκοιις, π.χ. δ Τσι Ί μης Καpατάσος, πού ε­ στασίασε στιiν Άμφισσα έσό>θη πηγαίνω\' στούς Τοίιρ­ κο υς. Πίσω aπό τούς δημοιφάτας έκρύπτοντο οί κεφαλαιο­ κράται τijς έποχijς. οί πφιβόητοι <<Κοτζαμπάσηδες». κα­ θόι; καi ξέναι δυνrιμει;. Ό Καποδίστριας ι':γνιίιριζε καλώς τοiις «Κ οτζαμπά ­ σηδες>> καi τούς έμάχετο μί; κάθε τρόπο. Συχνιο; τούς κα­ τήγγειλε στόν λαό. ΕΙς έναν λόγον τοιι. ποi_, παpαθέτει ό Κανέλλος Δεληγι{ιννης (<<Απομ\'11Jιονεύματα άγωνιστuη• 1821» έκδ. <<Κοσμαδά.κη>>. τόμο; 11!, σελ. 194) είπε: ΙΙιωιισιι.; τού:; ιίι·ιιστενιημιιιί; σα.; ιωί τά; γιιεράς φωνάς σιι.; ιίι•cχιiψησα άπό τιί iίκριι τι;ς ;:ι;:; κιιί διελ­ θών iii.ψ τιίν Γεpμιιι•ίω· καί τiιι· πεφωτισμι:ι·ψ Εύριv­ πηι- διιί νιi έξασφιιί.ίσω τιiς ι:ίωΟερία; σας, έσιjνιιξα κιιί ποί.J.ά χρηματιι.:ιί βοηllήμιιτιι διά νά άι•ορθώσω τiι i:ρι:ί. . ,. . , πιιι τω ι• οικιιοι· σας. να ι,ωο;ιοιΊισω τψ γεωΡΊ·ιαι· σα; καί τιίι• βιομηχαι•ίαι• συς, vιί κιί.μω σχιιί.είιι διfί τιίι• l:.Λ.·­ παίδειισιν rώι• τέι.:ι•ωι• σας, νιί Κfίμω ιίρφιιι·rιτροφι:ίιι διά τά τέιο•α. τώ1• ιiπέρ Πατρίδο; πι:σόνrωι· ιωί iiσa. iiλi.α καλλι έρ γει α

'

..

..

..

'


ΙΩΛΝΝΙΙr ΚΛΙlΟΔΙΣΤΡΙΛΣ

2)

εύεργι:τιίματα δυνηθώ. Ήλθον έδciJ καί ει)ρυι• τiιν μi:.ι• Ρυι>μr.ί.ΙJΙ• κατι;rττρεμμι:νψ καί πμυσκυνημέι•ψ είς τού:; Τοιίριωυ;, τιίν δi:. Πr.λλοπύιΨησοι• λr.ηλατουμέι•ψ ιωί κατηφανισμέι•ην aπδ τοι• τρομερδν Αi;·ιίπτιοι• έ­ χΟριίν. Έκατιίρθωσα διά μιιρίω1• τρύπωι• ι.-αί ήφεριι ιj­ λοuς τοι):; στόί.ου:; τώι• τριιϋι· Συμμάχωι• ΔΙJνάμεωι· ι.:αί κατι:στρεψαι• δί.ο1• τοι• Τοuριωω;•υπτιακοι· στόί.οι• εi; το Νι:ιίκαστροι•· έπι:ιτα iίφφα τά Γαi.λικa στριιτειί­ ματα κιιί i:ξωστριίχισω• τον 7μπραι)μ πασιι1ν καί ι':κα­ Οιίριrτα δί.ψ τίιν Πεί.οπι)ιΨησσοι· aπιί τι/ι• τιιvρι.:ιι<:ίιι· τυρω•ι•iαν διιJ ι•ιί διιι•ηθι.iJ νά σά;; διhσω ,·όμοιις έί.ει30ι:­ ρους καί κυβi:ρνησΙΙ' πατρικιίι•. ίιλλά τί ι·ά σίi;; είπω:

Οί χειρότεροι καί ό.πανΟρωπότεροι τύραιΨοι σα;; ι.-αi σκ ί.ηρότcροι καί ΙlΠΟ το/>; Τοιίριωυ:; μοιi έχοιιι· το.; χε1ρας δεμένος καi δί:ι• μέ ιiφψοuν ι·ιi σά;; i:ί;-:υθεριύσω. Τιί θέί.οΙJι• ίίί.α διι1 τιίι· ι:αυτόι· τους οί Τουρh·οκοτrτιαμπιi­ σηδε;;. οί τοιψκυλάτρι:;;. διά vιί σι1ς έχου1• αύτοi ιίπιί τοι• ζυ;•ό,, τους. Έ?ι� άπι:φάσιrτα ι•ά κάμω μιιiι· Συι•ι:ί.ευ­ σιι· ό.πο τύι· ί.αόν. άπδ τι1 σπί.άχνα "τού λαού, διά ι•ιi ιί­ κοιίσω τι1 παράποι•ά του;. ι•ά μάΟω τάς ιiι•άί'ι.:α:; τοιι;. τά δίιωιι! τους. ι•ιi φpοι·τίσιυ ι•ο τ« θεραπειίσω. άλί. · οί χι:ιρότεριιι άπδ τοιlς Τοι)ρκυυ:; Κοτσιαμπιισt;δι:ς θέ­ ί.ουι• κιιί έι•ερ)'Οιίι· ι•ά γίι·ουι• αιίτοί Πάλιν πί.ηρε�ούσιυι. ι·ι1 τοιl:; βιίλοιιν iτι β<J.ρύτφυ ζυ)·όι•. Γι·ωρίζετr.. τέκνα μοΙJ, ότι ί:;•ώ είμαι ;οf:ρωι• άι·ύπανδρος καί έξοδειίω έι·α γροσι τιίι• ιίμέρα ι5ιι1 τροφιίι• μου καί ιαιι•ένα συμφέροι• δέι• ίiχω ι·ά σίiς τυριη•ι·ιίσω. ;.ι;.ί.ιl iil' δin· μι; ό.φήσιιuι· ι•ι1 σίiς δrύιrω τιlς έλευΟι;ρία:; σας. ιίι·αχωρώ ιωί aπέρ­ χομαι εί:; τι)v πατρίδα μιιυ καί ιίσιJχιίζω.

Οί Κοτζαμπάσηδες, δπως παντοϋ καί πάντοτε, σάν κε­ φαλαιοκράται πού Ιjσαν ijθελαν δημοκρατία. διύ νά χrη­ μαtοδοτοϋν καί νά &λέγχουν τοίις πολιτικούς. Τό ϊδιο κιιi


ΚΩΝΣΤΑ�lΊΝΟΣ ΓΙΛΕΥΙ'ΗΣ

αί ξι:1•ιιι δυνάμεις. Αύταί αί τελειιταίιιι είχαν κι' i.ίλλου; έπi πλέον λόγους να έπιδιάΙκουν τήν (ινατροπιi τοί· Κι.ο­ βφνι]του. Αί rΊΙ•τιλι]ψεις πφi Εθνικής άνεξιφτησίας τοϋ Καποδι­ σφίου άνηcτυχοϋν τας μεγάλος ξένα:; δι>νάμεις. ποi• συ­ \'!t>μι)τουν κατα τοί• Κυβερ1•ήτοιι. Ματαίως δμως. Ό Κα­ ποδίcτφιας ij τo άνυποzώρητο; στας έπιδιώξεις τοι•. Ή το άκλονήτως άποφασισμένο:; νά όργανιi>ση ι!ληΟές κrriτος. Έπίστευε πολύ. δπως εϊπαμε στήν έννοια τοϋ κ:ράτοι>ς κ:αi εοεώρει. δτι ή ϋπαρξις ένι'\; iσχυρσϋ κράτους άπετέ­ λει προϋπόΟεσι τής άναγεννήσεως τής Έλλιίδος καi της έλευθεpίας τών Έ.λλί1νων. 'Έτσι δi:ν gμενε στούς ξένους καi στήΙ' έγzιίψιον πλου­ τοδημοκρατία ίiλλη λί>σις, παρι'ι >1 δολοφονία. Ό Ζωγρά­ φος (καΟιΟς διηγείται ό Σπηλιάδης) τό είπε εuθέως στόν Λό1•τον: <<Ενα πιστόλ ι θιi μϋ.ς σιfJση άπι) τιl1• ίίνΟρωποΙ' τούτο\'» (Δ. ΚιΊκκινος: Ίστορία τί1ς ν εωτέρας Έλλάδος» i:κδ. «Μέλισσα» Ιο.; τόμος, σελ. 340). Ή σκηνή της δολοφονίας τοϋ Έflνικ:οi) Κιιβερνιiτου είναι τραγική. Μ προστα στό Οίινιιτο δέν έφοβήΟη. 'Λ ν κ:αi άντι:λήφθη, οτι οί Μαυρομιzαλαίοι Οά τόν φονεί>­ σοιιν δέν ύπεzώρησε. Δι ' αUτό τότε ό λαά; ίi,λεγε «τό φι­

λότιμο έφαγε τό1• Καποδίστρια»!

Τό πρω\ τiΊς 27ης Σεπτεμβρίοιι 1831 Ω Καποδίστριας πηγσίνr.ι στην Έκκλησiα τοϋ Άγίου Σπυρίδωνος. Βαδί­ ζει στιi δρομάκια τοϋ Ναυπλίου. Τόν σι>Ι'οδεύει είς μονό­ χειρ σωμστοφύλαξ. ό Κρητικός Κοκό\•ης. Συνuντι'i τόν Κ. Μαυρομιχάλη κ:αί τό1· Γ. Μαυρομιχάλιι οί όποίοι τόν χαιρετούν, τόν προσπερνούν καί παίρνουν f!F.σι δε­ ξιά καi ιίι11στερά στή στενή θίφα τοί• Νrιοϋ. Πλησίον τω1• ϊσταται ό άστυνομι κός Καραγιάννης. ό όποίος ή το μυημένος σηiν συνωμοσία. Ό Καπ οδίστριας είναι βέβαιον. δτι άντελήφθη τi τόν περιμένει. Τοiις €ρpιξε μιά ματιά, έτράβηξε καπνό\' στi]Ι' μύτη του. γυρίζει τό κεφάλι πριΊς τα πίσω καί προzωρεi


ΙΩΑΙ'ΝΗΣ ΚΑΠΟΔΙΠΡΙΛΣ

έμπρός. Ό Ν. Κιισομ<'ίιλης περιγράφει: <<ίδι;JΙ' τό1• Κων­ σταΙ·τίινμπι:η ιοσUΙ' Ι'a προ}:ίδεν, ϋτι κάτι ί:μελλε νι/. πάθη σταιιατήσας ιίλίγοΙ' Ι'U εiΙ•απΙ•εύση ταμπάκον καi στρέψυς τή1· κεφαλίιν τοιι οπισΟ&Ι' βαδίζωΙ' έμπρό;...» (<<Απομνιι­ μοΙ·εύματα» 3ο; τόμος. σελ. 347). Ό Καραγιάννη; πιφοβολι:ί. Άστuχr.i. Ό Κ. Μαυρομι­ χάλης δμως πλιiτrει μέ τιiν σφαίι'α τοt• τί1ν Καποδίστρια στιiΙ' κεφαλιiν. Αίιτός πίπτει. Κι δπω; ί:πιπτε ρίχνεται έ­ πάνω του ό Γ. Μαυρομιχιiλης καi τό1· μαχtΗpcίινει πολλά; φοράς... Δίιο πάνοπλοι δημοκράτι.ιι έδολοφόνησαν f.ναν iίοπi.ον. τi γενναιότης! Καi τί γεννιιι6της. δταν μετά τήν δολοφονία τό f.βαλαν στίι. πόδια έκλιπιφοίιΙ·τες τό iΞ­ λεο; τiί>ν διωκτι:ίιν τοιις. Π ρίι.γματι ό Κωνσταντίνος Μαυ­ ρομιχάλης καταδιωκι'Ιμενος r!πό τό πλί']Οο; καi aπό τούς σφιιτιώτας συνελιiφθη. "Ηρχισαν νι'! τι\ν κτιιποίl\' ΚΙ έI" • κεινο; ε:,ητι;ι ει.εος: «ε�ιιτησε r.ι.r.ος ποι.ι.ακις ιιγωνιωΙ' μι: τοiις λόγους ίίτι «δi:1• πταίω έγιίι, στριιτιόJτιιι, iiλi.oι ιιέ i:βιιί.ιη•>J (Ν. Κυ.σομούί.η: <<'ΑπυμΙ·ιιιιοΙ'tύμιιτα>J 3ο; τό­ μο;. σι:λ. 439). "Ετσ1 εξr.λιπάρει. μ>:zρι ότου ό όπλαρzη­ γός Φωτομάρας, άπό τό πιιpίιθιφό του τό1• έπυpοβι'ιλησε καi τόν έσκότωσε. Ή Ιηανάκτησι; ωίι i.ιι.ού δέν έξετοΙ·cίι­ Οη. Δ1εμέλισαν τόν νεκριi καi εiς φρικτιi κατιίστασΙ τόν ι:πι:ταξαν στιi θάλασσα, δπου περιεφι;ρετο έπi ήμερα;. όi­ σπου τόν ί:δr,σαν ι:ίς μ1ά πέφα καi έβυθiσθιι. ·ο Γεώργιος Μαιιρομιχάλης έστιίθη τι•χερcίηερος. 'Έ­ φυγε ΚΙ έτρεξε στή ΓαλλΙκιi πρεσ�ι:ία: «ζητι;ΙΙ' tiιν γαλλΙ­ κιiΙ' ίιπεράσπισιν i;κριιξεΙ' δτι «έφονείισιιμι: τόν τύpΙΙΙ'Ι'ΟΙ', καi φιλι;JΙ' τίιν πιστόί.αΙ' καi άφιερι;JΙ'tιJΙ' αiιτή1• κυ.i έαυ­ τόν εiς τiιν τιμiJΙ' τfις Γαλλίας»!! (ΕΙ'θ. άνωτ. σελ. 441). Ό έχθι1ός τοιj Καποδιστρίοιι Κrινι:λl.ος Δεληγιάννης («'ΑπομνημοΙοεύματυ. άγωνιστι;ιν 1821 » έκδ. <<Κοσμοδά­ κφ> τόμο; 18, σελ. 224) γράφει τα έξfις ίtποκυ.λιιπτικι:ι: -

....

• .. •

..Α

Α

Α

t

..

<<'Ο δί: Γεωρ;·άι.:ης ιωτέφυγει• είς τοiι; άιτιπρι:σβεις Δόι'ΚΙΙ'; καί Ροιχil', i;ξωτοιjμει•ιι;; ι•ά τδι• μι:ταβιβάσοι.ιι·


1ο

ΚΩΝΣΤΛΝlΊΝΟΣ ΠΛΕΥΡΗΣ

εί; έl' πί.οϊ'οι• :.!7ι•λικοv iΊ Γαλλιιαjl' διά νά σωΟι;, tii.i. ' αιjrοί (έι•ώ πάl'!οτε ιωί πρι) τιl'ώι· ήμερώι• iii.εγov, κά­ μετι: ίiι•α τί καί ήμε7; σίίς ύπεριwπι�όμεθa) ιίπψοτιισαν τιίτε, δτι δέι• δυι·άμεθu ι•ιί σέ διύσωμει• ούδεμίιιι· σιJΙ•­ δρομιίι'.»

Οί ξενοκίνητοι δολοφόνοι έγκατελείφΟησαν άπιΊ τοuς i>ποκινητάς των. "Εξαλλος ό λαός τοί! Ναυπλίου συνεκε­

νrριίιθη γύρω άπό τήν Γαλλιιοi πρεσβεία καί πρό τής ιΊ­ πειλής νά τήν καταλάβη οί Γάλλοι παρέδωσαν τόν δολο­ φόνο στούς στρατιόιτας. Τό δ ικαστήριο στό όποίον ιίΙδη­ γήθη τόν έδίκασε. διιΊ τό i:γκλημά του ιωί τι'>ν κατεδίκασε εiς θάνατον. Γιά δικηγόρο του είχε τι'>ν 'Εδουάρδο Μά­ σον. ό όποίος ίιπέβαλε iΞνστασι ιΊναρμοδιότητος τοί! δικα­ στηρίου. ποiι φυσικιΊ άπερρίφΟη. Στή συνέχεια προσέβα­ λε τιiν πρωτόδικον καταδικαστική ιΊπόφασι στό 'Αναθεω­ ρητικό. τό όποίο\' δμως τήν έπεκίιρωσε κι· ετσι ό δολο­ φόνος τοί! :Α ρχηγοί! τοϋ Κ ράτοιις έξετελέσθη. Ό άστιινομικός Καραγιάννης κατεδικάσΟη έπίσης εiς θι�νατο. Τοϋ έδωσαν έξάμηνΟ\' άναβολή ηϊς εκτελέσεως. διότι ίιπεσχέθη νά προβή είς άποκαλί>ψεις. Μέτ' όλίγον τιΊν uφησαν έλεl>θερο. Τόν έjJραίο Μάσον Οά τίlν συναντήσωμεν πάλιν ιiις Ε i­ σιιγγελέα (!) αι'ιτή\• τιiν φοράν στιiν δίκη τοί! Κολοκοτρώ­ νt], τοi> όποiοιι έζήτησε τήν θανατι κήν κατrιδίκην .. Καί τώρα iiς ϊδωμεν τιΊς rΊντιδpάσεις τοί! λαοu. Ό άκα­ δημαϊκίις Δ. Κόκκινος γρ{ιφει σηiν <<"Ιστορία τής Νεωτέ­ ρας Έλί.άδος» (έκδ. «Μέλισσα>> Ι ος τόμος, σελ. 482): <ιό δέ πολiις λαός ιjσθά\•θη πραγματική\' όδίινην διά τό φοβε­ ρόν γε"(ονός. Τό Ναύπλιον έκλαιγε πράγματι το\' με"(άλον Ι Ιατέρα τοϋ -Εθ\·ους. Γ1ιναίκες τοϋ λαοϋ iiφηναν κατάρας κατιl τGJν φονέων καί iiλλαι ί:καναν σιlν \'ά εiχαν ιlί.λο­ φρο\'ίjσf.ι». "Όταν μάλιστα έξετέΟη ή σορός τοί! κυβφ\•ή­ του διιl δt]μόσω\' προσκύνημα έφίινη ή ιΊγάπη του λαοϋ πρός τόν «τύραννο>>. Ό Δ. Κόκκινος ιΊναφέρει οτι: «πλij.


!ΩΛΝΝΗΣ ΚΛΠΟΔΙΣτi'IΛΣ

27

θος λαοiι ιi.νήρχο\·το καί καriιρχοντο καθ' ήιιί:ραν τι)\' κi.ί­ ιιακα τοϋ παί.ατιοϋ καί δi:ν i\σαν όλίγοι oi καταλαμβα\·όμε­ νοι ύπό λuγμιο\', Τότε κατεφάνη πόσον βαθεία ι] το ιi άφο­ σίQισις καί ή i:μπιστοσύνιι τοϋ πολλοί• Έλληνικοϋ λαοϋ πρός τόν Ίωάννη Καποδίστρια\' (ένθ. άνωτ. 430).


ΙΩΑΝ ΝΗΣ ΚΑΙIΟΔΙΣτΡΙΛΣ

Ή σφραγiς τής Τραπi;ζης ποi> ϊδρι>σε ό Καποδίστριας.


30

ΚΩΝΣΤΑΝτJΝΟΣ ΠΛΕΥΡΗΣ

Β ΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ I ) Κ. ΔΕΛΗΠΑl\'ΝΗΣ: <<Άπομνημονείιματα άγωνιστών 1 82 1 » 2) J . Κ ΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ: «Αlιτοβιογrαφία» 3) Ν. ΚΑΣΟΜΟΥ ΛΗΣ: «Άπομνημονείιματα>> 4) Δ. ΚΟ ΚΚΙΝΟΣ : «Ίστοpία τής νεωτέρας 'Ελλάδος» 5) Β. ΚΥΡJΑΚΙΔΗΣ: <<Ελλάc:» 6) Κ . ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ: «'Επίτομος ίστορία»


ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑ ΠΟΔΙΣΤI'IΑΣ

KENTPIKH ΔL4.ΘΕΣΙΣ: «Ν ΕΛ 0 ΕΣ ΙΣ» Ει\ΛΗΝΟΚΕ:-.ΙΤΡΙΚΑΙ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Ίπποιφάτf'ι>ς 65 • 106 gn • ΑΘΗΝΛΙ Τηλ.: 3634932, Τηλεομοιότιιπον: 36 1 7 592

Ιωάννης καποδίστριας  
Ιωάννης καποδίστριας  
Advertisement