Page 1


«Елдің интеллектуалды əлеуеті» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан Республикасы Мемлекеттік рəміздерінің 20 жылдығына арналған «ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ƏЛЕУЕТІ АРТУЫНДАҒЫ МЕДИАМƏДЕНИЕТТІҢ РӨЛІ» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция

МАТЕРИАЛДАРЫ 9 қараша 2012 жыл

МАТЕРИАЛЫ международной научно-практической конференции «РОЛЬ МЕДИАКУЛЬТУРЫ В ПОВЫШЕНИИ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО ПОТЕНЦИАЛА КАЗАХСТАНА», посвященной 20-летию Государственных символов Республики Казахстан в рамках государственной программы «Интеллектуальный потенциал страны» 9 ноября 2012 года

MATERIALS International Scientific-Practical conference «THE ROLE OF MEDIA CULTURE IN DEVELOPMENT OF INTELLECTUAL POTENTIAL OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN» dedicated to the 20th year anniversary of the National symbols of the Republic of Kazakhstan, November 9, 2012 yar

Алматы «Қазақ университеті» 2012

Ғылыми редактор Журналистика факультетінің деканы, филология ғылымдарының докторы, профессор Ө. Əбдиманұлы Жауапты редактор Саяси ғылымдарының докторы, профессор Г.С. Сұлтанбаева Жинақ хатшысы Д.Ө. Байғожина Редакциялық алқа мүшелері: Тұрсын Қ.Ж., филология ғылымдарының докторы, профессор, баспасөз жəне электронды БАҚ кафедрасының меңгерушісі; тарих ғылымдарының докторы, профессор, Қозыбаев С.Қ.; тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ахметова Л.С.; филология ғылымдарының докторы, профессор Нұрғожина Ш.Ы.; филология ғылымдарының кандидаты, доцент, баспа ісі жəне дизайн кафедрасының меңгерушісі Медеубек С.М.; филология ғылымдарының кандидаты, доцент, ЮНЕСКО, халықаралық журналистика жəне қоғаммен байланыс кафедрасының меңгерушісі Ниязғұлова А.А.; педагогика ғылымдарының докторы, доцент, жалпы жəне этникалық педагогика кафедрасының меңгерушісі Мыңбаева А.К.; саяси ғылымдарының докторы, профессор, саясаттану кафедрасының меңгерушісі Насимова Г.Ө.; философия ғылымдарының докторы, профессор, дінтану жəне мəдениеттану кафедрасының меңгерушісі Құрманалиева А.Д.

Қазақстанның интеллектуалды əлеуеті артуындағы медиамəдениеттің рөлі: «Елдің интеллектуалды əлеуеті» мемлекеттік бағдарламасы аясында Қазақстан Республикасы Мемлекеттік рəміздерінің 20 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 9 қараша 2012. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 214 б. ISBN 978–601–247–671–2 Жинаққа Қазақстан Республикасы Мемлекеттік рəміздерінің 20 жылдығына арналған «Қазақстанның интеллектуалды əлеуеті артуындағы медиамəдениеттің рөлі» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары енгізілді. Жинақта елдің интеллектуалды əлеуетін арттырудағы мемлекеттік саясаттың рөлі, БАҚ-тың интеллектуалды қоғам қалыптастырудағы орны, қазақ əдебиеті мен өнерінің интеллектуалды құндылықтарды қалыптастырудағы маңызы туралы материалдар жарияланды. Жинақ əлеуметтік-гуманитарлық саласында дəріс беретін оқытушы-ғалымдарға, сондай-ақ студенттер, магистранттар мен PhD докторанттарға арналған.

ISBN 978–601–247–671–2

© Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2012

H. Faller Ph.D., Independent Researcher, Founder, Mosaiqa Records, USA CENTRAL ASIAN TRADITIONAL MUSIC IN THE DEVELOPMENT OF INTELLECTUAL AND SOCIAL CAPITAL: PRACTICAL EXPERIENCES AND APPLICATIONS Not having done research in Central Asia on the results of promoting of traditional music, it is difficult to make any absolute statements about the social effects of revitalizing national culture here since Kazakhstan’s independence. However, I can talk about my experiences as a practitioner using applied anthropological methods to popularize Central Asian performance culture in the United States. First, I will describe the work I have done attempting to popularize Central Asian performance art. Then, I will talk about the structures that need to be in place for this work to take place. Finally, I will discuss the outcomes and effects of these activities. My efforts in this realm of activity may have value for similar initiatives within Kazakhstan, as well as in other countries, for promoting, recapturing, reconceiving and elevating the status of traditional culture at home and abroad. I have a Ph.D. in Cultural Anthropology from the University of Michigan, which is considered one of the top departments of anthropology in the United States. Michigan’s Anthropology Department is a place where high theory is radically privileged over social action. In order to write my disseration, I conducted ethnographic field research in Tatarstan, where my project concerned the social effects of Tatarstan sovereignty, particularly in terms of how people’s attitudes towards Tatar and Russian languages revealed their feelings about Tatar and Russian culture, respectively, and how bilingual education, introduced as part of Tatarstan sovereignty, was or was not effecting a change in those attitudes. I spent approximately 18 months researching this topic in Tatarstan and Russia, and published a book last year with the Central European Press called Nation, Language, Islam: Tatarstan’s Sovereignty Movement. I mention this project because, while I was living in Tatarstan, I spent a lot of time evaluating efforts to improve the status of Tatar language and culture vis-à-vis the dominance of Russian language and culture, and thinking about implementing potentially efficacious methods that would have solid, lasting effects. I first had the opportunity to put my ideas into action when I collaboratively developed and curated educational and cultural performances by Kyrgyz traditional musician Nurlanbek Nishanov and leader of Bishkek’s neotraditional ensemble Tengir Too and manaschy Rysbek Jumabaev. In 2004, we spent two weeks at the Peabody Essex Museum in Salem, Massachusetts with Yo Yo Ma’s Silk Road Project. We prepared and executed abbreviated presentations of excerpts of The Manas for audiences that included members of the general public who came to the museum to experience the Silk Road Project’s residency and children aged five to about 13 who arrived from area schools as part of special fieldtrips. For each presentation, I provided introductory information about Kyrgyzstan and presented everyone with a map of Central Asia, so that they knew exactly what part of the world we were discussing. Prior to the residency, I had translated three excerpts of Manas episodes, for use as educational materials, which were made available to audience members. Before each performance I would recount the story listeners were about to experience, attempting to explain and thus normalize otherwise exotic cultural moments. After performances, I would interpret questions from the audience addressed to the artists. In 2006, I built a tour based upon this workshop format in a project called Kyrgyz Cultural Performances, which I organized under the auspices of my music label mosaiqa records and with help from the Central Asian Cultural Exchange, a nonprofit (non-governmental) organization in Washington, DC. Kyrgyz Cultural Performances toured manaschy Rysbai Isxakov and traditional musician Akylbek Kasabolotov – the latter plays with Tengir Too – and included 10 concerts and 25 workshops in eight US cities, reaching over 3,000 audience members during the course of five weeks. The artists performed as part of a cultural education project at nine universities across the country, including the University of Texas at Austin, Columbia University, Swarthmore College, the University of Pennsylvania, and the University of Chicago. A second tour, this time with the neotraditional, genre-bending Kazakh musical group Roksonaki, took place in 2008. This tour, Nauryz with Roksonaki consisted of 12 concerts and 17 workshops - the workshops concerned “The Wisdom of Kazakh Folktales,” “The Meaning of Nauryz,” and “Kazakh Traditional Instruments” Our performances reached over 3,700 people in eight US cities over the course of six weeks. Roksonaki’s tour included performances at institutions such as Stony Brook University, the University of Michigan, the University of Wisconsin-Madison, the University of Chicago, and Georgetown University. For both tours, I created curricular materials that included: regional maps, country background information, a description of the Nauryz holiday, my own translations of Roksonaki’s song lyrics and 3

episodes from the epic The Manas, brief descriptions of Kazakh folktales, information on Kyrgyz and Kazakh musical instruments, a musical score and recording of Roksonaki’s Toiga Sheshu [Gift for the Celebration], and Internet resources on Kyrgyz/Kazakh traditional music and folklore. During each presentation I provided background on the respective cultural traditions – either The Manas or Nauryz, contextualized each performance culturally and historically, and did simultaneous translation between English and Russian during post-performance question and answer sessions. For both tours I raised all the necessary money, developed educational materials and other documents, handled all logistics, including visa sponsorship, emergency health insurance, international and domestic travel, publicity, booking and scheduling, and promoted the performances in press releases and radio interviews. The structure of the tours was such that we often were in residence at a university for several days or a week. During that time, we would perform in classrooms for courses that had a direct connection to the cultural material we were presenting – such as Central Asian history or music – as well as for students in introductory courses to Sociology and similar courses, where our purpose was to provide raw evidence of cultural relativism to beginning university students. We would also perform in school classrooms and auditoriums for children aged five to eighteen, modifying our presentations to fit each audience’s ability to comprehend the material we were presenting. At the end of a residence, we would perform a formal concert in our host university’s auditorium. Students and children who had enjoyed their earlier interactions with us would come to the concerts and bring their friends and families. In order for these tours to take place, the most important task was finding artists of high caliber who were flexible enough to remain calm during unexpected turns of events and also extremely charismatic, since, in addition to sharing their art, their main task was to serve as cultural ambassadors for Central Asia. The next most important task was raising the money necessary to pay for tour costs. In the US, diversified funding streams can support projects like educational musical tours. Sources of donated income may include large and small private foundations, corporation foundations, government grants, individual donors and business sponsors – businesses view financing cultural events as a form of inexpensive advertising. Additionally, projects in the arts can garner earned income in the form of contracted payment for performances and merchandise sales. If a project is self-produced, then ticket sales will also defer project costs. Working with the Central Asian Cultural Exchange, I managed to win small grants from private foundations, as well as corporate sponsorships from firms that do business in Central Asia. For instance, I convinced Air Astana and Turkish Airways to donate international air tickets to help Roksonaki fly to New York from Almaty. The universities that hosted us covered most hotel costs, local travel and transportation, and some food. They also paid lump sums for our workshops and performances. Using personal contacts to leverage support, I sought out multiple funding sources for at least a year before each tour started. And during Nauryz With Roksonaki, I only received confirmation of financial support from the Kazakh-American Business Association five weeks into the six-week long tour. During both tours, many US audiences exposed to Kyrgyz or Kazakh performance culture heard of Central Asia for the first time in their lives. Others already held some vague impressions of the region, mostly from conservative media outlets in our country, such as Fox News, or from Sacha Baron Cohen’s infamous and dreadful film Borat. Our performances provided another variety of information about Central Asia, straight from the mouths of Central Asians. Students surveyed at the University of Texas-Austin during our residency there in 2006 found the in-class performances to be timely, relevant to their personal interests and class work, and highly informative. They enjoyed their face-to-face interactions with bearers of Central Asian culture and asked for more similar presentations in the future. Nauryz with Roksonaki generated at least 30 imprints in print, radio and online media sources in the US, the Czech Republic, and Central Asia. In the current period of extreme information oversaturation in the US, and elsewhere, these results are commendable and noteworthy. After Roksonaki’s tour in 2008, mosaiqa records received the following unsolicited comments regarding our performances: “I learned so much from the experience of hearing a different musical cultural program. They used such a variety of unique instruments! I am now aware of a country I did not know before.” “It was so great to see you and Roksonaki at the Asia Society. Their program is one of the best I've heard. I think it's better than when they played at the Smithsonian. The songs are beautifully constructed and meld traditional with original compositions in an effective manner. I'm increasingly under the impression that Ruslan [Kara] is one of Kazakhstan's most important musical artists (well, I knew this all along, but now I'm convinced). It is from the heart and very moving. Thanks for all your efforts on bringing them on this tour.” “Reinforced the understanding that music is an experience that reaches to a place deep within which is beyond words and transcends language. An experience which is...universal.” 4

“It was a great honor and pleasure to have you on our campus and hear you perform. Your talents and gracious manner have impressed all of us...thank you so much for such beautiful music.” “The performance today...was just fantastic. More than 200 7th graders sat in rapt attention, with smiles and appropriate clapping (during songs) and applause afterwards testifying to the impact and pleasure that Helen and the musicians provided for us.” “It was really cool catching Roksonaki, and I’ve really enjoyed their CD since then. Hurrah!” “The concert last night was fantastic. I brought a couple of friends, and they enjoyed it very much too.” “Just wanted to let you know and be sure to tell Roksonaki that it was a real treat to meet them and play with them...Hopefully you will be back next year and there will be time for a second jam session...” “We are delighted to report that we reached such large and diverse audiences. Not only did we provide a cultural and educational experience for our own [University of Chicago] faculty, staff, and students and that of Northeastern Illinois University, but we also reached out to elementary, middle school, and high school students and members of the general public. Important to note is the impact that this program had on neighborhood Southside students and teachers, whom CEERES is actively attempting to engage more extensively. Beyond this, one effect of our program was that the son of Roksonaki’s leader, Ruslan Kara, fourteen years old at the time and who spoke only Russian and English up to that point, started speaking the Kazakh language. Watching his father on stage singing in Kazakh, something which a group like Roksonaki has few opportunities to do in Almaty, elevated the value of Kazakh language and Kazakh folk culture for him. This is an outcome that could easily be popularized among Central Asian youth, using appropriate programming that would connect with them on a deep level, if venues in Almaty for the regular presentation of alternative and noncommercial musics existed. Additionally, the members of Roksonaki were exposed to new musical influences because they had the opportunity to play with foreign musicians and to hear new music. They reported finding exposure to these new influences to be inspirational. However, as pleasant as these short-term outcomes are, they are of little value unless they can be sustained to create long-term results. Long-term results need to include creating a vibrant market for Central Asian traditional/neotraditional arts and culture so that people with talent and charisma have the chance to represent the region abroad and at home. Opportunities for Kazakhstan artists to travel abroad and promote the country’s cultural riches need to be created. Similarly, venues for local performances need to be developed – perhaps in university settings or even at cafes. In addition to the individual businessmen sponsors who occasionally encounter a project they feel compelled to support and the few international funding sources, there should be government support in the form of a regular program that gives artists opportunities to apply for small and large grants to realize projects in open competition. Moreover, collaborations with international artists need to be deep and lasting, not fleeting and superficial. Central Asian artists need to interact, network with and learn from international practitioners working in the creative fields in ongoing and meaningful ways that go beyond the occasional master class or lecture. As I write, I am sitting in a studio with New York City composer and drummer Bobbie Rae and Roksonaki. Spending hours in close, face-to-face contact with the Kazakh artists, Bobbie Rae is carefully listening to Roksonaki’s work and teaching them through the practice of production how to magnify what is most valuable, compelling and original in their music, while participating in a cultural and artistic mutually beneficial think tank. Together, they are forging the building blocks of a new musical alliance. This entails a deep commitment to the art and to the development of Kazakhstan’s artistic potential. This commitment is precisely what is required to increase the intellectual and social capital of Kazakhstan’s national culture.

Dean C.K. Cox, Visiting Lecturer Journalism Department Hong Kong Baptist University MULTICULTURALISM AND NEW MEDIA: EMPOWERING INDIGENOUS, ETHNIC, AND MINORITY COMMUNITIES WITH THE SKILLS AND TOOLS TO REPORT THEIR OWN STORIES What do you see when you look around you right now? Look around; what do you see? We can quickly identify many physical and characteristic differences in this small group: There are women and men. Some have dark hair or light hair. Brown, green, black or blue eyes. Some of us are shorter; 5

some taller. We might identify Muslims. Russian Orthodox. Atheists. Kazakhs. Ethnic Russians. Maybe even ethnic Ukrainians, Germans, Tatars, Uighurs, or Uzbeks. Society is comprised of diversity; diversity provides culture; diversity shapes a country because of the influences of so many backgrounds. Kazakhstan, as most countries of the world, is a treasury of many different communities, collectively shaping one country of 17.5 million people. Right here, in this room, in this microcosm of Kazakhstan are represented various religions and histories. Various ethnic backgrounds. Various sexual orientations. Various traditions. And once we step through those doors into the macrocosm of Kazakhstan, what you will discover is an even greater diversity. As democracy grows, as civil society grows, as wealth grows, as a nation grows, all of these multicultural voices deserve to be heard. Every ethnic group, every indigenous group, every minority group, every small community on the fringes of society deserve to have their voices heard and deserve to be a part of shaping a country’s future. But finding platforms or soapboxes for these fringe voices has never been easy. The traditional media of print and broadcast have been limited by space and time constraints, producing content that is too often focused on the current event du jour, entertainment, finger-pointing politics, and other conservative stories that cater to a mainstream audience. But the emergence in the mid 1990s and ongoing development of new media, the internet, and other digital publishing platforms, has opened up new possibilities of content gathering and distribution. This organic, breathing, and evolving digital space also now provides outlets for minority and ethnic groups to deliver stories about their own communities, through their own voices. The gathering, production, and distribution of these stories is not only quicker and easier, it is also much, much cheaper than that of the traditional media. Let’s look at a recent very successful program funded by the Australian government ( NT Mojos – which stands for Northern Territory Mobile Journalists – was a pilot mobile journalism program that trained 11 aboriginal people from northern Australia to use mobile communication hardware and software to give “indigenous communities a chance to tell their stories in their own way.” The catch phrase of the project is “helping close the gap through local stories of change and hope.” Stories from the six remote communities, which are often shut off from the south during the rainy season called The Wet, focused on health, early childhood, governance, culture, and economic development. By using an iPhone 4 retrofitted with a two-handed OWLE case and a mini shotgun microphone, the ‘reporter’ could film small video stories, shoot photos, and record audio on the device. A rechargeable soft LED light that fits into the OWLE case allows the reporter to shoot at night. The mobile phones also came installed with an application called 1st Video from Vericorder that allows the reporter to record, edit, and upload the completed videos directly to a Web site hosted by the Australian government. That site was devised to provide national information on indigenous initiatives and programs. The Owle case, which comes with the microphone, lenses, and light, costs about US$200; the software US$10; and the iPhone 4 about US$500. So, for less than US$800 per kit, a reporter has a full video content gathering and production tool in hand. The 1st Video app enables wifi or 3G uploads. During tests, the reporter could potentially upload a 70-megabyte file using 3G telecommunications in about 12 minutes, or upload a 200-megabyte HD (high definition) video file about 2.5 minutes long in a little more than 30 minutes. The end result was that the Mojos delivered more than 20 video stories in March and April of 2011 covering their communities. Let’s look at a second case study – one that is larger in scale and personal. Throughout the former Soviet republics and Eastern Europe, specialty journalism training programs have been provided during the past 20 years by various organizations, including the International Center for Journalists, Prague-based TOL, IREX, Open Society Foundations, the Balkan Investigative Reporting Network, local media networks and independent journalism centers, and dozens of NGOs and government agencies. Since 2003 I have been working in this region as a professional journalist and as a media trainer, conducting workshops and courses throughout the Balkans, the Caucasus, former Soviet states, and Central Europe. In 2005 the European Union launched the “Decade of Roma Inclusion,” ( which was billed as a “political commitment by European governments to improve the socio-economic status and social inclusion of Roma.” The twelve countries currently taking part in the project are Albania, Bosnia and Herzegovina, Bulgaria, Croatia, the Czech Republic, Hungary, Macedonia, Montenegro, Romania, Serbia, Slovakia, and Spain. The Roma are an ethnic minority group primarily living in Central Europe, Eastern Europe, and Western Europe, and are believed to have migrated about 1,000 years ago from northwestern India, across Central 6

Asia and into Europe. Roma have almost always suffered from repression, discrimination, and restrictions of cultural freedom. In mid 2011 I was commissioned by Transitions, a Prague-headquartered media development organization and internet publisher, to help run a series of multimedia journalism courses in Central Europe, Eastern Europe, and the Balkans to continue the training of Roma journalists. The goal of the series of workshops and on-site, shoulder-to-shoulder training was to enhance the reporting skills of Roma journalists and equip them with basic story telling hardware and software to produce content for a Web-based publication combining non-linear content of written stories, photo slideshows, graphics, and video packages. This was the second part of a long-term project funded primarily by the European Union. The pilot project, which took place in 2010, was called “Colorful But Colorblind: Roma Beyond Stereotypes” ( Together with specialized training from graduate students and professors at the University of Miami, the project provided 50 Roma and majority community journalists, ten from each target country, with training in using multimedia to report on minority issues. In May and June 2010, five weeklong training workshops were held, one each in the Czech Republic, Bulgaria, Hungary, Romania, and Slovakia. The training focused on improving the journalism skills and technical skills needed to produce professional quality video stories from within the Roma communities. The project eventually produced 25 short, first-person narrative stories told by Roma. The second phase, for which I was brought in as a lead trainer, expanded the project to additional countries: Bosnia and Herzegovina, Macedonia, and Serbia. An intensive one-week workshop in Sarajevo in mid 2011 brought more than a dozen Roma and no-Roma journalists to learn multimedia story-telling skills. Afterwards I traveled to the participating countries in coordination with a local journalism center to work one-on-one with the teams of two. HDSLR (high definition single-lens reflex) cameras, microphones, tripods, editing software, and other accessories were purchased under an EU grant and delivered to the media centers for use by the country teams. Each on-site visit of one week culminated in a team of two journalists reporting and producing a three- to five-minute video story in a Roma community. In total, about 20 journalists were part of the training program and worked to produce original content for a Web site. Initially, phase two only included the three new countries, but by the end of the year I traveled to the initial five countries, again for one week in each, working side-by-side to provide hands-on training to Roma and non-Roma journalism teams. Another 16 journalists took part in this on-site training, again with assistance from local media centers. As a commitment to attending the free multimedia introduction courses and personal on-site training, each journalism team agreed to produce at least two video stories, for which they were paid a small sum. Currently, the Roma Transitions Webs site, created by Transitions, ( contains almost 20 video stories to help supplement the daily written story updates of events and news from the Roma community in Central and Eastern Europe. The site aims to provide “a view to raising the visibility of, and facilitating constructive debate on, Roma issues.” Many of the stories on the English-language Web site have been translated and posted on a sister site in the Roma language called Točak. ( The days of relying on the traditional news media platforms to cover minority, ethnic, and indigenous communities are gone. The digital publishing possibilities have given these marginalized and fringe communities and groups the power to reach a local, national, and global audience with relatively cheap, and sometimes even free – when consider blogging platforms – digital publishing outlets. This new media world has grown from the simple html-based Web sites to delivering content on mobile devices such as smart phones and tablet devices. But merely delivering the tools – hardware and software – to these communities is not enough. What is even more important is providing the intensive hands-on courses. The training has to be done responsibly, with an emphasis on journalism principles, media ethics, and an understanding of the power of story telling. It has never been easy for outsiders to report on minority communities, which are often very closed and suspicious of outside interference or interest. Many of these minority communities understandably distrust the mainstream media, for lack of fully understanding that community. But by putting the skills and knowledge into the hands of those within the community, better stories, deeper stories, and, in many ways, more accurate stories can and will emerge.


R. Abazov, Ph.D., Columbia University, USA THE ROLE OF NEW MEDIA IN INTELLECTUAL DISCOURSE ON DEVELOPMENT: THE CASE OF THINK TANKS IN KAZAKHSTAN Abstract Since the 1990s Kazakhstan has experienced an explosion of think tanks: policy institutions that provide expertise and analytical services to various clients. They have addressed complex political, social and economic issues and have provided new ideas, creative political solutions and policy recommendations to various political actors – parties, government institutions, and private companies – and have educated both politicians and the general public on a wide range of subjects. The Kazakhstan community is, however, divided over the role of think tanks in the policy-making process. Some believe that think tanks fulfill an important role in the society, as they generate lively public discussion on the most essential public policy issues and set up agendas for intellectual discourse and exchange. Others view think tanks as institutions that merely provide political technologies to the leading political groupings, clans and parties to stay ahead in the political competitions in the harsh environment of the country. This research focuses on the changing role of think tanks in the policy-making process in Kazakhstan and uses a couple of case studies to illustrate current trends. Key Words: Think Tanks, discourse, public policy, new media

Research in Context Think tanks are a relatively new phenomenon in Kazakhstan, as they largely emerged in the 1990s. They immediately took a prominent place in public policy discourse and in the public policy-making process, attracting a significant number of intellectuals, analysts and experts. The rise in the number of these institutions illustrates the trend: the first think tank – the Kazakhstan Institute for Strategic Studies ( – was established in 1993; by 1996–1997 the total had reached 20 to 30, by 2000–2002 about 60 to 70, and by 2010–2011 about 100. These think tanks have provided a wide range of independent and semi-independent expertise, from very narrow technical issues to hotly debated policy agendas and discourses. This was in a sharp contrast to the Soviet-era experience. Until 1990–91 most of the policy process was highly centralized within several policy institutions (Communist Party apparatus and some state agencies and institutions). In this highly centralized and controlled decision-making system most of the expertise was generated 'in-house' within the party and government institutions and agencies – in relevant departments, branches, etc. On some occasions the party, government or top-level politicians invited external expertise; however that expertise was also highly centralized in several state-controlled think tanks, e.g., for international affairs in the Institute for Study of the USA and Canada, and for domestic issues in the Institute of Economy or Institute of Sociology. These think tanks were concentrated mainly in Moscow and very few research centers on policy issues existed in the Union republics. In the case of Kazakhstan some external expertise could be generated in the National Academy of Sciences and in the High Party School (Vysh'shaia Partinaia Shkola). With the independence in 1991 the ruling elite in Kazakhstan – which did not experience drastic changes unlike the elite in the Baltic States or the Ukraine – began facing huge challenges. These challenges included a new political environment, the emergence of pluralism, NGOs and free media, and a need to deal quickly and effectively with many new public policy issues. Although the one-party system was abandoned and the new institutions and structures of the independent state were created, these institutions tended to be staffed by people who had never dealt with a free-market-oriented economy or a multi-party political environment and who could not produce appropriate in-house expertise on many issues. Therefore, Kazakhstan's political establishment turned to the various channels of acquiring policy expertise, including accepting external expertise from individual public-policy analysts and various research centers, which quickly evolved into think tanks. The Kazakhstan establishment set up two trends that boosted the rise of think tanks. One trend was accepting the idea of paying market price for the various forms of external expertise. Second was a cooptation of the brightest and most experienced think-tank analysts into the establishment, into the highest levels of government institutions and even into the inner circle of decision makers. The situation has changed again, however, over the past four or five years, and there has been a significant decline in the volume of external expertise, both in the number of think tanks and in the degree of their participation in public policy process, in policy-making and in public discourse. Research Process and Results This research was designed to assess the role of think tanks in policy-making process in Kazakhstan and 8

to find qualitative and quantitative ways to evaluate their participation in and impact on the public policy discourse in the country. The recent western literature on the political process in Kazakhstan suggests that the decision making in the country is highly centralized, and that government and the political establishment largely ignore public opinion and general public perception of policy issues (Olcott, 2010). Most western experts and some international agencies and organizations are quite critical about the effectiveness of such channels of communication between the ruling party and general electorate as elections. Some evidence from the ground, however, suggests that during the last decade the Kazakh political establishment was quite effective in addressing some policy issues and public concerns. The political situation in the country has remained stable and despite tough competition between different groups and socalled 'clans' the country's political elite has remained consolidated. It has managed to effectively formulate agenda and participate in public policy discourse. In an attempt to explain this relative political stability in the country and to build a plausible explanation of recent political developments, I decided to assess the institutional design of relations between the political elite and the electorate, focusing on the role of think tanks in the political process. I developed the following research questions: How can we explain the dynamics of public policy discourse, which despite initial polarization often ultimately leads to publicly acceptable compromises in policy decisions? Do think tanks serve as additional channels of communication between the elite and the general electorate? How do the ruling elite and political establishment manage to learn about the perceptions of the general electorate? In order to address these and other questions and to explain the institutional design of the public policy process, I hypothesized that think tanks might be institutions or structures that play key roles as additional communication channels and platforms for information exchange between the ruling elite and the general public, and as tools to stimulate public discourse on policy issues. In turn development promotes wide exchanges and compromises among various social and political groups in Kazakh society. In order to test this hypothesis I decided to study the institutions of public consultation, focusing on the role of think tanks in this process. For this purpose I designed a research program divided into three stages. First, I researched the theoretical literature on political development in transitional countries. Second, I completed a content analysis of mass media and research publications in Kazakhstan on public policy discourses, focusing on the role of think tanks in the process. Third, I designed a series of questions and conducted interviews with policy practitioners, policy analysts and experts on various issues related to the formulation of public policy discourse. Results The analysis of the series of interviews identified the emergence of several major trends in the involvement of think tanks in the policy-making process in the country. First, think tanks play an increasing role in preparation, development and discussions (both within the government and among the public) of various state programs related to economic development and some policy issues and discourses that require highly specialized technical expertise (e.g., on reforming the national education system, on a national innovation strategy, on the privatization of nation companies and corporations, etc.). Second, there is a cyclical involvement of think tanks in public policy and decisionmaking process related to political development in the country. For example, various government agencies, political parties, private companies and individual politicians require think-tank expertise before, during and after local and national elections, especially presidential and parliamentary elections. During the period between the elections, requests for expertise from the think tank decline significantly. A part of this trend is a decline in the demand for independent expertise after the emergence of a single-party parliament in Kazakhstan after the parliamentary elections in 2007, in which the Otan Party won all seats in both chambers of the parliament. Third, steps have been taken on effective legislation on public consultations on various public policy issues. For example, it is required that there be public consultation on all laws and decrees related to the business community before these legislative documents are introduced for parliamentary discussion. The procedure requires that all draft legislative documents be discussed by the National Business Association. Some interviewees expressed concern that the market for independent expertise by independent and semi-independent think tanks is still rudimentary and it has not been systematically developed. Many projects are short-term projects or are developed and implemented on an ad hoc basis; therefore, many think tanks have difficulties in preparing long-term strategies and plans. Another problem noted by interviewees, especially from international and regional organizations, is the lack of think tanks and independent expertise in the provinces, as most of the think tanks are concentrated in Almaty and Astana. 9

Conclusion Healthy public participation in policy formulation and in policy decisions is an important part of democratic process in all countries. In this context, independent think tanks can play an important role. An understanding of the process of interaction between the public and the political leadership, and wellorganized public consultations between different actors in the political scene, contribute to the stability of the political system and increase the stake and trust of the public in the policy process. This research was limited in its scope, duration and depth due to limited resources and time, and due to the nature of the project. The findings from this study, however, suggest several avenues for continuing research on the role of think tanks in policy-making process in Kazakhstan. One is to develop a better and more systematic understanding of the role of think tanks as channels of communication and dialogue between the government and the ruling party on the one hand, and the general public on the other. The research findings suggest that the ruling party and the government regularly use think tanks to study public opinion and perceptions of various policy initiatives, policies and actions. It is not clear, however, how systematic these consultations are, and whether and how they ultimately affect the decision-making process. Another avenue for research is to study the nature of interaction between think tanks and the expert community in the country. Do the think tanks act as independent and competing entities or do they have an understanding of common policy agendas? Are they able to coordinate their work and research and share their know-how? In addition, the nature of interaction between think tanks and media, especially new media, needs to be explored. Often think tanks use the traditional channels of communication such as special reports and public presentations at workshops and seminars. On some occasions they use mass media for dissemination of their research findings including web-based media outlets or simply by posting on their own websites. It is not clear, however, how widely and how systematically think tanks use mass media, especially new media, as their tool of participation in public discourse on various policy issues. 1. Abazov, Rafis, The Formation of Post-Soviet International Politics in Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan (The Donald Treadgold Papers). Seattle: The University of Washington, 1999. 2. Foreign Policy Formation in Kazakhstan, Kyrgyzstan, and Uzbekistan: Perceptions and Experts Assessments (CERC Working Papers Series). Melbourne: The University of Melbourne, 2000. 3. Abelson Donald, Do Think Tanks Matter: Assessing the Impact of Public Policy Institutes. 2nd ed. Montréal/Kingston: McGill-Queen's University Press, 2009. 4. Dun, William. 'A Look inside Think Tanks.' Economic Reforms Today, No 3, 1996. 5. Laruelle, Marlene, Inside and Around the Kremlin's Black Box: the New Nationalist Think Tanks in Russia. Stockholm, Sweden: Institute for Security and Development Policy, 2009. 6. McGann, J. and R.K. Weaver (eds.), Think Tanks and Civil Societies: Catalysts for Ideas and Action. New York: Free Press, 1993. 7. Rich Andrew, Think Tanks, Public Policy, and the Politics of Expertise. Cambridge: Cambridge University Press, 2005. 8. Satbayev, Dosym, Politicheskaya nauka v Kazakhstane: Sostoianie distsiplini. Almaty: ARG, 2002. 9. Stone, Diane and Andrew Denham. Think Tank Traditions: Policy Analysis across Nations. Manchester: Manchester University Press, 2004 10. Periodicals and websites 11. Analytic (monthly, Kazakhstan) 12. Kazakhstan Spektr (monthly, Kazakhstan) 13. Mozgi i ikh tsentri [Brains and their centers].

А. Құлсариева, филос.ғ.д., профессор, ҚР ҰҒА мүше-корр., Д.Сиқымбаева, Əл-Фараби атындағы P.h.D докторанты ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СЕКУЛЯРИЗМ ЖƏНЕ ДІНИ СЕРПІЛІС ҮДЕРІСТЕРІ: НЕГІЗІ ҚАЙШЫЛЫҚТАРЫ МЕН ШЕШІМДЕРІ Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық жəне əлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы — адам жəне адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары[1]. Қазіргі таңда өздерін демократиялы деп орнықтырған əлемдегі мемлекеттердің 10

басым көпшілігі, сонымен қатар, зайырлы болып келеді. Яғни зайырлы принцип конституциялық немес ұлттық заңнамалар негізінде жарияланып, дін саласындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыты болып табылады. Американдық зерттеуші Ахмет Курудің 2007 жылы АҚШтың Мемлекеттік Департаментінің əлемдегі «Діни бостандық жөніндегі баяндамасы» құжаты жəне өзінің зерттеулері негізінде 197 мемлекеттің мемлекет жəне дінаралық қатынастарың индексін жариялайды. Аталмыш индекске сəйкес, зерттеуші мемлекеттерді төрт категорияға бөліп қарастырады, яғни 197 мемлекеттің 12 – діни мемлекеттер, ресми діндері бар 60 мемлекет, зайырлы болып орныққан 120 мемлекет жəне анти-діни мемлекет болып шықты [2]. Жалпы қазіргі таңдағы секуляризм ұстанымдары мен мемлекет-шіркеу қатынастарының модельдері Еуропа кеңістігінде пайда болғанымен, осы еуропа елдерінің өздеріне ортақ бір секулярлық концепция мен екі саланың қарым-қатынастарын реттейтін модель жоқ. АҚШ тың дінге қатысты саясатының негізінде еуропалық саяси философия жатқанымен, оның өзі өзінің ішкі мəденисаяси ерекшеліктеріне байланысты Еуропа елдерінен басқа бағытты ұстап отыр[3]. Белгілі қазақстандық дінтанушы ғалым А. Косиченко, қазіргі таңда теократиялық мемлекеттерді есептемегенде, дін жан-жақты қоғамдық жəне мемлекеттік өмірдің перифериясына ығыстырылып отыр, жəне жалпы бұлай істеудің қажеті жоқ, керісінше дінге өзінің бейбіт ролі мен гуманистік құндылықтарын анықтап, жүзеге асыру үшін оған белгілі бір «алаң» ұсыну қажет деп есептейді [4]. Қазақстан Республикасы зайырлы мемлекет болғанымен, қоғамда тəуелсіздік жылдары діни серпіліс байқалып отыр.Мемлекеттік қатаң секулярлық бағыты мен оның негізін құрып отырған азаматтарының діндарлығының артуы үдерістері барысында қайшылықтар туындауы мүмкін бе деген орынды сұрақ туындайды. Жалпы қазақ еліндегі жетпіс жыл билік еткен коммунизм дəстүрлі діни байланыстар мен діни білімге орасан зор соққы беріп, мəдени жəне діни дəстүрлердің сабақтастықтығын бұзды [5]. Қазіргі таңдағы Қазақстан Республикасында діни негізде жүріп жатқан келеңсіздіктің бірі осы дəстүрлі байланыстың үзілуі мен діни білімді қайта қалыптастырып, толықтыруға ұмтылыстан болып отырған түрлі діни идеологиялар мен дəстүрлі діни бағыттың қалыптасуып бітпеуінде. Ғасырлар бойы қалыптасып келген дəстүрлі исламның орнын түрлі вахабизм, салафизм ілімдерінің басуы немесе алмастыруымен қатар, дəстүрлі емес діни ағымдар да Қазақстан қоғамындағы діни кеңістікте таралып отыр. Жалпы діни плюрализм мен діни серпіліс Кеңес Одағының жетпіс жыл бойғы қатаң атейістік саясаты мен дінді қоғамдық өмірдің барлық салаларынан ығыстырып шығару əрекеттері мен тəуелсіздік алғаннан кейінгі пост кеңестік мемлекеттердің дін саласындағы, былайша айтқанда жұмсақ, ал қоғамдық пікірдің бір бөлігіне сəйкес немқұрайлы діни саясатының нəтижесі болып отыр. Алғаш тəуелсіздікті алған жылдары пост кеңестік мемлекеттердің барлығы дерлік эйфориялық жағдайда діни бостандықты жариялап, діни ұйымдардың құрылуына жəне таралуына, өзге батыстық жəне шығыстық мемлекеттерге қарағанда көптеген жеңілдіктер берді.Алайда, уақыт өте келе қоғамдағы діни көзқарас жəне діни идеологияға негізделген оқиғалар көрсетіп отырғандай пост кеңестік мемлекеттер дін мəселесі саласында көптеген қиындықтарға ұшырады. Көрші Ресей Федерациясы мен Беларуссияда бірнеше террористік актілер, Өзбекстан, Тəжікстан, Əзірбайжан мемлекеттерінде діни лаңкестіктер жиі орын алды. Осындай діни идеология мен діни ұйымдарға байланысты келеңсіз оқиғаларға байланысты, бұрынғы одақтас мемлекеттер діни саясаттарын қайта қарастырып, діни қызмет пен діни бірлестіктерге қатысты заңдарын қайта жаңғыртып, қабылдады. Қазақстан да осы орайда, 2011 жылдың қараша айында «Діни қызмет жəне діни бірлестіктер туралы» жаңа, алдыңғы Заңмен салыстырғанда қатаң Заң қабылдады.Аталмыш Заң, сонымен қатар, көптеген уақыт бойы Қазақстан Республикасының азаматтары мен қоғам жəне мемлекет қайраткерлері тарапынан деструктивті діни ұйымдар мен миссионерлердің іс-əрекеттерін шектеу бойынша ұсыныстарынан да туындап отыр. «Діни ұйымдар жəне миссионерлік іс-əрекет жөніндегі» Заң қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздік мақсатында елдегі діни жағдайды қатаң бағалап, дін негізіндегі экстремистік жəне радикалды іс-əрекеттердің алдын алуға бағытталған. Жалпы, бірқатар социологиялық сауалнамаларға сай жəне қазақ тілді БАҚ жүргізілген мониторинг негізінде жалпы халықтың жаңа Заңды қолдайтыны, сонымен қатар көптеген қайшылықтары бар екендігі де анықталды. Дін мен саясат, дін мен мемлекет арасындағы қатынастар сан-салалы, өте күрделі болып келеді, жəне белгілі бір мемлекеттің тарихи-қоғамдық ерекшеліктеріне байланысты түрлі реттеушілік механизмдерді қалыптастырады. Бұл күрделі ерекшеліктер жүйесі қоғамның құрылысына, мемлекеттік билік жүйесі, негізгі діннің құрылымы мен дүниетанымдық ерекшеліктері жəне оның қоғамдық салалармен ара-қатынастарына байланысты. Дін мен мемлекеттің бөліну моделі (Church-State separationModel) Батыс Еуропа мен АҚШ та 11

пайда болған саяси философия, ал енді аталған елдердің тарихи-мəдени шарттарында туындаған модель өзге елдерге де қолданбалы ма? Аталмыш екі институттың бөліну моделі болуы үшін дін белгілі бір ұйым ретінде қалыптасуы керек, ал егер де батыс елдеріндегі сияқты дін шіркеу сияқты институцияландырылмаған құбылыс болса, бұл бөлінудің мəні болмай қалады. Мəселен, ислам мен қоғам, ислам мен мемлекет бөлінбейді деп айтқанда исламның жалпы қоғамды қамтитын тотальді діни сенім жүйесі екенін білдірмейді, ислам, индуизм, буддизм жəне т.б дəстүрлі шығыс діндері батыстық үлгідегі шіркеу сияқты орталықтандырылған инсититуты жоқ, яғни дін мен мемлекет бөлінген, дін əрбір адамның жеке ісі деп жарияланғанымен де мұсылмандар, индуистер, буддистер қоғамда өздерінің діни көзқарастары мен діни құндылықтарының басшылығымен өмір сүреді. Бірқатар, зайырлы батыс мемлекеттері діннің мемлекеттік немесе қоғамдық көріністеріне төзімсіздік танытып, қоғамдық өмірден шеттетуге тырысады. Оснының нəтижесінде, өздерінің дəстүрлі саяси философиясына сүйенген елдер соны жүзеге асыруға тырысады. Ал бұл модельді тарихи мəдени негіздері болмаған, ұйымдастырылған діни құрылымдары болмаған жерге енгізу, мəжбүрлеп енгізілген жағдайда болмаса, нəтиже бермейді. Орта Азия елдерінде қоғамның мультимəдени жəне көп дінді сипатына байланысты дін мен мемлекет арасындағы қатынастар өте күрделі болып келеді. Осы саладағы ең күрделі мəселелердің бірі дін мен шіркеу, немесе батыстық үлгідегі ұйымдасқан діни бірлестіктер арасындағы қатынастар мен айырмашылықтың болуы. Азия елдерінде дəстүрлі жəне ықпалды діндер Ислам, Индуизм, Буддизм жəне Конфуциандық болып табылады. Ал Христиан діні Филиппиндер жəне Оңтүстік Азия мемлекеттерінен басқа көпшілік ұстанатын дін болып табылмайды. Осы тұста, мемлекеттердің діни саясат концепциясы мен бағыттарын қарастырғанда батыстық үлгіде қалыптасқан шіркеу немесе түрлі ұйымдасқан діни бірлестіктер мен мемлекет арасындағы қатынастар үлгісін емес, дін мен мемлекет аралық қатынастар үлгісін қарастырған жөн. Бұл жағдайда, мемлекеттер діннің мемлекетке, қоғамдық санаға қалай ықпал ететінін қарастырып, кейбір мəселелерді шешуде түсіндіру жұмыстарын жүргізіп, дін мен мемлекет қатынастарындағы шектен шығу жолдарын жəне жағымсыз құбылыстардың алдын алу тетіктерін анықтау қажет. Сонымен қатар, саяси құрылым мен діни идеология арасындағы байланысты да естен шығармау тиіс. Жалпы Азия елдеріндегі дін мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастарды анықтайтын барлық мемлекеттерге ортақ модель немесе теория жоқ. Ол үшін, əрбір елдің ерекше мəдени тарихын мұқият зерттеу қажет. Көптеген Азия жəне Африка елдері тəуелсіздіктерін алғаннан кейін, алғашқы кезеңдері батыстық саяси философия ықпалынан сол елдердің мемлекет жəне шіркеу аралық қатынастарының үлгісін қатаң сыннан өткізбей, өздерінің тарихи-мəдени ерекшеліктерін аса ескермей қабылдап, жүзеге асырып отырды. Алайда, бұл қоғамдағы мемлекет жəне дінаралық қатынастарда бірқатар қарама-қайшылықтарға алып келді. Əлі күнге дейін, батыстық шіркеумемлекет аралық қатынастар үлгісінен басқа үлгілер зерттеліп, ұсынылған жоқ [6]. Қазақстан Республикасының діни кеңістігінде ислам дінінің ұлттық мəдениетті қалыптастырудағы айрықша ролі мен қазақстан қоғамының басым көпшілігінің ұстанып отырған діні ретінде ұлтаралық жəне дінаралық тұрақтылықты сақтаудағы маңызы мен орны ерекше. Ислам іліміне сəйкес, ислам , ұлты мен нəсіліне байланыссыз бүкіладамзатқа жіберілген хақ дін. Жалпы əлемдік қауымдастыққа ықпал ету мүмкіндіктерінің белгілі бір тарихи кезеңдеріндегі шектелуіне байланысты, ислам тек соңғы жарты ғасырда ғаламдық ықпал деңгейіне жетіп, исламдық насихаттың жаңа белестерін ашып отыр. Жалпы адамзатқа арналған дін ретінде, ислам қазіргі таңдағы ақпараттық медиа кеңістіктегі соңғы техникалық жетістіктерді қолдана отырып, өзінің діни-саяси, идеялық кеңістігін қалыптастырып отыр. Бұл кеңістік еш географиялық немесе мемлекеттік шекараларды мойындамайтын жаһандық сипатқа ие болып отыр. Əлемнің бір түкпірінде болған мұсылмандарға немесе ислам дініне қатысты жағдайлар лезде жаһандық деңгейдегі мұсылмандардың назарына жетіп, белгілі бір оқиғаларға реакция тудырып отырады. Осының нəтижесінде, ұлттықмемлекеттік шеңберден шыққан исламның саяси идеологиясы өзінің қалыптасу мен даму барысында көптеген өзгерістерге ұшырап, əр мемлекеттің ішкі құрылымы мен саяси режимдеріне байланысты түрлі бағыттарда дамып отыр. Жалпы, Таяу Шығыс аймағындағы араб елдеріндегі соңғы жылдардағы толқулар ислам дінінің орасан зор саяси потенциалын көрсетеді. Жалпы мемлекет жəне дінаралық, зайырлы режим жəне ислам арасындағы қатынастарды қалыптастырып, жүзеге асыру барысында біз осы мəселені есепке алуымыз керек. Жалпы ислам дінін қоғамдық-саяси өмірден күштеп немесе мəжбүрлеп шеттету жақсы нəтижелерден гөрі кері нəтижелерге алып келетініне əлемдік мұсылмандар басым келетін елдердің тəжірибесінен көруге болады. Қазіргі таңда исламдық саяси қозғалыстар екі түрлі бағытта дамып 12

келеді. Оның бірі радикализация болса, екінші бағыт – ұстамды-прогрессивті бағыт [7] Бұл бағыттардың дамуы мемлекеттердің исламға жəне жалпы діндерге қатысты саясатына жəне қоғамдық-саяси жағдайға байланысты дамиды. Қазіргі таңда исламдық саяси қозғалыстар, өкінішке орай тек жағымсыз жақтарынан көрінгендіктен, көптеген мемлекеттер, əсіресе Орта Азия (Тəжікстаннан басқа) мемлекеттері ислам дінінің қоғамдық-саяси өмірге араластырудан қорқады, оған қатысты дискриминациялық саясат та жүргізіп отыр. Бұл бір жағынан жалған радикалды исламдық топтар жəне рухани бағыттан гөрі белгілі бір саяси мүдделерді көздеген кішігірім саяси топтардың нəтижесінде орын алып отырған келеңсіз жағдайлар. Қарапайым мұсылмандардың басым көпшілігі бұл мəселені терең біле бермейді. Мемлекет олардың сеніміне қарсы шығып, олардың діни сенімдеріне сай парыздарды орындауға тыйым салып отырғандай қабылдайды. Қорытындалай келе, жалпы қоғамдағы діни серпіліс жағдайында, əсіресе мұсылман елдерінде, дінді қоғамдық өмірдің барлық салаларынан ығыстырып шығару, қатаң секулярлық зайырлы саясат ұстану қаламайтын нəтижелерге алып келуі мүмкін.Қазақстан Республикасы қазіргі таңдағы халықаралық қатынастар мен елдегі конфессиялық жəне ұлттық алауандылықтың ебебінен жəне діни негіздегі қақтығыстардың алдын алу мақсатында зайырлы принципті жариялап отыр. Ал секуляризм, секуляризация үдерістері негізінен Батыс Еуропа қоғамының, мəдениетінің туындысы. Сол себептен де, біз бір жағынан, осы батыс елдеріндегі секуляризм жағдайындағы, яғни зайырлы ұстаным жариялаған жағдайдағы мемлекет пен дін, діни ұйымдар арасындағы қатынастар қандай дəрежеде жəне қандай жолдармен жүзеге асатын тəжірибені қарастыруымыз қажет. Қазіргі таңдағы индустриализация мен саяси жүйелердің басым көпшілігі Батыс елдерінің жетістіктері болғанымен де, аталмыш елдердегі озық жетістіктер барлық жағдайда өзге өркениеттік негізде тұрған мемлекеттерге үлгі бола бермейді. Екіншіден, Қазақстан Республикасы халқының басым көпшілігін мұсылман қауымы құрағандықтан мемлекет жəне ислам, зайырлы режим жəне ислам арасындағы əлемдегі ислам мемлекеттері немесе басым көпшілігі мұсылмандар болып келетін елдердің осы мəселелерді шешудегі артықшылықтары мен кемшіліктерін ескеретін тəжірибесін де қарастыру қажет. Сол себептен де, авторлар, Қазақстан Республикасы үшін мемлекет жəне дін қатынастары тарихында болған кемшіліктер мен артықшылықтарды терең зерттеп, дінді идеологиялық қарсылас ретінде емес, оның ұлттық бірлікті күшейтуде, азаматтық қоғамды интеграциялаудағы біріктіруше функцияларын ескеріп, дəстүрлі діндерге қоғамның моральдік тұрғыдан кемелдене түсуіне барынша мүмкіндіктер жасауы қажет деп есептейді. Əдебиеттер тізімі: 1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. 2. AkhmetKuru. Secularism and state policies towards religion. Cambridge University Press. 2009. 247-253 p. 3. “Changing state and church relations». Beatrice Leung, Shan-hing Chan. Hong Kong University Press. 2003 4. А. Косиченко. Социально-политические и духовно-культурные аспекты взаимодействия религиозных и светских ценностей в Республике Казахстан и проблемы секуляризма и ислама в регионе Центральной Азии. «Современные модели развития мусульманских стран. Секуляризм и ислам в современном государстве. Что их обьединяет?» атты халықаралық конференция материалдары. 126-149. 5. сол жерде, Шухрат Евкочев. 84 бет. 6. “Changing state and church relations”.Beatrice Leung, Shan-hingChan.Hong KongUniversity Press. 2003. 7-13 pp. 7. Кадыр Маликов. Светское государство и исламский политический процесс в современном Кырзызстане. «Современные модели развития мусульманских стран. Секуляризм и ислам в современном государстве. Что их обьединяет?» атты халықаралық конференция материалдары.137 бет.

Масалимова Ə.Р., Насимова Г.Ө., Құрманалиева А.Д., əл-Фараби атындағы ҚазҰУ саясаттану жəне философия факультеті ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ҚОҒАМДЫ МОДЕРНИЗАЦИЯЛАУДАҒЫ ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ КАПИТАЛДЫҢ РӨЛІ Мақала ҚР БҒМ «Əлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар жəне олардың қазақ қоғамын əлеуметтікмəдени модернизациялаудағы рөлі» атты ғылыми-зерттеу жобасының аясында жазылды. Бəсекеге қабілеттілікті қамтамасыз етуде білім берудің рөлі əрдайым өсуде, себебі ХХІ ғасырда сапалы білім беру бəсекелестікті қамтамасыз етуде басым бағытқа айналады. Бұл білім берудің қоғамның заманауи қарқынды дамуы, техникалық жəне əлеуметтік инфрақұрылымның күрделенуі 13

жағдайында дəстүрлі материалдық жəне энергетикалық ресурстар секілді стратегиялық ресурсқа айналуымен байланысты. Осы орайда Қазақстанның білім беру саясаты инновациялық жаңғыртуларға дайын екенін жəне республикамыздың заманның кез келген сұраныстарына жауап бере алатындай қарқында дамып келе жатқанын басып айтуға болады. Бұл жоғары оқу орындарының инновациялық қызметке көшу механизмдерін жасау, білім беру саласын қолдаудың жаңа қаржылықэкономикалық инструменттерін енгізу, техникалық жəне жоғары білім деңгейлері үшін жинақтаушы жүйені қалыптастыруға байланысты мемлекет басшысының үкіметке берген тапсырмаларынан анық көрінеді. Бүгінгі таңда Қазақстан əлемдік білім беру нарығына интеграциялану міндетін қойып отыр. Бұл нарықтың бəсекелестігі аса жоғары, себебі білім күн өткен сайын жаһандық еңбек нарығында жəне жаңа технологиялардың халықаралық нарығында елді алға шығарудың тəсіліне айналуда, сондай-ақ геосаясаттың жəне жаңа нарықтарды игерудегі мемлекеттердің экономикалық стратегиясының жетекші элементтерінің біріне айналуда. Елдердің экономикалық жағдайының жақсы болуы ғылымның жағдайымен байланысты. Алдыңғы қатарда ғылыми жетістіктер технологиясында көшбасшылықта тұрған, күшті ақпараттық, өндірістік, интеллектуалды жүйелер мен құралдарды шығаратын елдер тұрады. Бəсекелес жарыстың қарқынына төтеп бере алмайтын елдер əлеуметтік дамудың «тығырығына» тіреліп, халықаралық аяда əрқашан болашағы жоқ екінші орынды иеленеді. Басқаша айтқанда, білім берудің дамуы Қазақстанның халықаралық деңгейде өзін көрсетудің шешуші факторларының бірі болып табылады. Қоғамның білімділігіне, адам капиталының сапасына иек арту əлемдік процесстерге ықпал ете алатын мемлекеттер қатарында Қазақстанның өз орнын сақтап қалуына мүмкіндік береді. Білімді молайту жəне білім сапасын көтеру, «интеллектуалды капиталды» дамыту жəне жүзеге асыру қоғамды модернизациялаудың шешуші факторы екені мойындалады. Дегенмен Қазақстандағы модернизация əрқашан қарама-қайшылықты сипатта жүріп отырды, бұл мемлекеттің осы процесстегі басым рөлі мен қоғамда модернизацияға қатысты ортақ мақсаттар мен əдістердің жоқтығымен, жасалып жатқан өзгерістердің экстенсивті сипатымен байланысты. Модернизация процесі объективті себептермен елдегі жаңа əлеуметтік-экономикалық, саяси жəне қоғам өмірінің басқа да салаларында қарама-қайшылықтар тудырды. Себептердің бірі – жаңа формациядағы білікті мамандардың, соның ішінде елдің саяси элитасының болмауы. Сапалы білім бұл тұрғыдан алғанда шынайы демократияландыру мен қоғамды модернизациялаудың қажетті шарты болып табылады. Сондықтан Қазақстан қоғамның барлық саласын модернизациялаудың құралы ретінде адам капиталына баса мəн беріп отыр. Адам капиталы теориясының сапалы дамуы ХХ ғасырдың соңында «интеллектуалды капитал» терминінің таралуымен бірге орын алды, бұл термин қызметкерлердің ғылыми білімдерін, интеллектуалды меншік, ұйымдық құрылым мен ақпараттық технологияларды жинақтауға қабілеттілік ретінде түсінілді. Н. Назарбаев өзінің «Қазақстан білім қоғамы жолында» атты Назарбаев университетінде оқыған дəрісінде еліміздің жаңа интеллектуалды əлеуетін дайындаудың стратегиялық жоспарын жүзеге асырудың маңыздылығын қайта көтерді. Бүгінгі күні Қазақстан жинақталған интеллектуалды капиталды аса маңызды əлеуметтік-экономикалық мəселелерді шешу бағыттары ретінде пайдаланып келеді. Нақты осы уақытқа дейін адам капиталын жинақтау концепциясы интеллектуалды потенциалдың қоғам дамуына ықпалын анықтайтын зерттеулердің қарқынды дамып келе жатқан бағыттарының бірі болып табылады. Бұл жерде əлеуметтік психология, эстетика, педагогика, саясаттану, мəдениеттану, дінтану секілді гуманитарлық цикл зерттеулерінің нəтижелері маңызды роль атқарады, олар адам факторын пайдаланудың тиімділігін арттыруға тікелей əсер етеді. Гуманитарлық білім жаңа ұрпақтарға ғылыми білімдер мен танымдарды жай беріп қана қоймай, олардың адамгершіліктік өлешемі тұрғысынан құндылықтық бағдарларын қалыптастыруға бағытталған. Сондықтан гуманитарлық білім фундаменталды білім берудің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады жəне бір бағытта ғана дайындалған маманды емесе, табиғатқа, əлемге, адамға деген кең көзқарасы қалыптасқан маманды қалыптастыруға мүмкіндік береді. Білім берудің басты дəстүрлері ретінде патриотизм, гуманитарлық негіз, демократизм жəне жалпы ағартушылыққа бағдарлану болып табылады. Дегенмен бүгінгі таңда білім беруде, ғылымда, мамандарды дайындау жəне қайта дайындау үрдісінде технократиялық ұстанымның басымдылығын жиі кезедстіреміз. Заманауи білім беру стратегиялары ақпараттық технологияларды жетік меңгерген, бірақ жалпы гуманитарлық мəдениеттен ажыраған технократ-маманды дайындауға бағытталғаны анық көрінеді. Ал бұл жағдай күрделі өркениеттік мəселелерге əкелетіні анық. Себебі техникалық прогресс адамгершіліктік, рухани 14

жəне мəдени регресске де əкелуі мүмкін екенін белгілі. Гуманитарлық ұстаным бірегейлікті, біртұтастықты, барлық салада, ең алдымен əлеуметтік-мəдени, білім-тəрбие беру қызметінде қайталанбас ерекшелікті сақтауға көмектеседі. Сондықтан біз жеке тұлғаны қалыптастыруда гуманитарлық, рухани-адамгершіліктік құндылықтарға бағдарлау басқа салаларға қарағанда бір қадам бұрын жүру керек деген ғалымдардың пікірлерімен келісеміз. Соңғы уақытта қоғамдық санада гуманитарлық білімнің маңыздылығы мойындалып отыр, гуманитарлық білімді керексіз, мəні төмен деп қабылдаудан біртіндеп алыстау тенденциясы байқалады. Жоғары кəсіби білім беру бағдарламалары бойынша маман дайындау жүйесінде гуманитарлық білім берудің қажеттілігін түсіну басым болып келеді. Ақпараттық қоғамның қарқынмен келе жатқан «жаулауына» қарамастан, тілдерді, əдебиетті, тарихты білмей ел өркениетінің қажетті деңгейін сақтап қалудың мүмкін еместігін тереңірек түсініп келеміз жəне мəселеге дəл осы тұрғыдан келмесек, ұлттың шындығында өндірушілер мен тұтынушылардың аморфты қауымдастығына айналу қаупі бар. Əлеуметтікгуманитарлық цикл пəндері студенттерде белсенді əлеуметтік позицияны, өзгерістер тез орын алып отырған қоғамда жеткіншек жастардың өмір сүруге бейімділіктерін қалыптастыруға көмектесуі тиіс. Жинақталған білімдер социумдағы адам өмірінің мəнін түсінуге көмектеседі, себебі дүниетаным, əлемді түсіну, жеке тұлғаның қоғамдағы орны мен рөлін анықтау, қарым-қатынастың гуманитарлық, моральдық жəне адамгершіліктік негіздерін меңгеру, индивидтің əлеуметтік-мəдени дамуы адамды қоғамның бір бөлігіне айналдырады. Білім беру жүйесіндегі адамды кəсіби дайындау адамның жеке қабілеттерін, оның еңбектену əлеуетін жүзеге асыратын кəсіби негізді қалыптастырады. Сондықтан интеллектуалды капитал қоғамның дамуын көрсетуші фактор болып табылады. Білім беру жүйесінің мамандары – елдің интеллектуалды капиталының маңызды бөлігі, бұл мамандар білім берумен қатар, тəрбиелік қызмет те атқарады, қоғамның ізгіленуіне көмектеседі. Білім беру саласындағы мемлекеттің ұстанатын саясаты отандық білім беру жүйесін өзінің жетістіктері мен дəстүрлерін сақтай отырып, əлемдік білім беру жүйесіне интеграциялануға бағытталуы тиіс. Білім беру жүйесін дамытуда, қоғамның интеллектуалды потенциалын молайту, жаңа заман сұраныстарына сай қалыптастыруда сабақтастық принципін сақтау керек жəне бұл құндылықтардың ел дамуының басым бағыттарын анықтаудағы негізгі өлшемі ретінде бекітуге талпыну керек. Интеллектуалды потенциалды зерттеу жаһандық қарама-қайшылықтардың күрделене түсуімен де асқан маңыздылыққа иеленіп отыр. Саясат, экономика, əскери күштер, мəдени-ақпараттық ықпалдастық саласында əлемдік державалардың бəсекелесуі жəне бұл бəсекелестіктің барлығының дерлік бұқаралық ақпараттың электрондық құралдар арқылы таралуы адамдық, интеллектуалдық потенциалды жетілдіруді қажет етеді. Интеллектуалды капиталды жинақтау, молайту ісінде білім саласының, соның ішінде жоғары білім берудің маңызы зор. Қазіргі заманауи Қазақстанның жоғары оқу орнындағы білім алушылары қоғамның интеллектуалды потенциалы болып табылады. Бұл топ соңғы жылдары қарқындап келе жатқан əлеуметтік топты құрайды. Өкінішке орай, жоғары оқу орындарының көптігі оның сапалық құрамын көрсете алмай отыр. Көп жағдайда білім алу мен сол білімді нақты өндірісте қолдана алудың арасы алшақ, жұмыс берушінің талаптары мен білім беру бағдарламаларының түйіспейтін тұстары бар. Осы мəселелер аясында болашақ маманның кəсіби біліктілігінің деңгейінің жоғары болуы үшін қандай шаралар қажет. Білім беру жүйесінде түлекке кəсіби білім, білімдер жинағымен қатар, күнде толығып тұратын ақпараттар легінде өзінің бағдаралана алуын үйрету керек, сондай-ақ белгілі бір ұжымда жұмыс істей алу қабілеті, шешім қабылдауды ететін жағдайларда өз бетінше қадам жасау секілді біліктіліктерді үйренуі тиіс. Заманның сұраныстары тек қана студенттерге жаңа талаптар қойып отырған жоқ, жалпы оқытушылар құрамы да толығымен трансформациялануы қажет болып отыр. Қазіргі оқытушы ақпараттың дереккөзі, оны беруші ғана емес, ол сондай-ақ сол білімді қалай қолдануға болатының үйретуші болып табылады. Сондықтан қазіргі оқытушылық құрамға кəсіби біліктілігін жетілдіріп қою жеткіліксіз, ол толығымен трансформациялануы тиіс. Қазіргі жаһандық дағдарыс кезеңінде білімге аса үлкен үміт артылуда. Дағдарыстан шығудың жолдары, олардың алдын алудың ғылыми негіздері зерттелініп, тұжырымдар жасалуда. Əлемнің жетекші елдері білім беру жүйесінің қалыптасқан берік жүйесі дағдарыс кезіндегі жұмыссыздықты реттестірудің ғана емес, сондай-ақ дағдарыстан шығудың жəне дағдарыстан шыққаннан кейінгі интеллектуалды капиталды жинақтаудың тиімді механизмі екенін мойындайды. Сондықтан осы бағытта жұмыстар жасалуы тиіс. Бүгінгі білімге де көзқарасты өзгерту қажет. Өмір бойы үздіксіз білім алу арқылы білім жинақтап, соны өмір салаларында қолдана білу керек, яғни бұл жерде кəсіби білімдердің инновациялылығы сөз болып отыр. жоғары оқу орындарында инновациялық парктер, бизнес15

инкубаторлар студенттердің нақты алынған білімдерін өндірісте тəжірибе алаңында байқап көріп, оның тиімділігін бағалай алады жəне өздерінің кəсіпкерлік біліктіліктерін байқайды. Қазіргі кезде білім арқылы еңбек нарығына өту əсіресе техникалық ғылымдар, жаратылыстану ғылымдарында кеңінен дамуда. Гуманитарлық ғылым салаларында кəсіпорынмен тікелей байланыс арқылы өнім алу жиі кездеспегенмен, гуманитарлық ғылымдардың басты өнімі жəне маңызды өнімі – ол қоғамдық сананы қалыптастыру жəне соны байқап отыруға көмектесу. Білім берудегі оқытудың заманауи технологиялары, оқытудағы е-learning, оқудың жеке траекториясы, оқу процесіне ақпараттық технологиялардың жетістіктерін енгізу, ғылыми зерттеулердің оқу үдерісінде көрініс табу арқылы нарыққа тауар шығару – білім берудегі осы жаңалықтардың орын алуы бəсекеге қабілетті білім беру жүйесінің қалыптасуына негіз болары анық. Бұл бағытта қазақстандық жоғары оқу орындары қарқынды жұмыстар жасауда жəне соның ішінде өзіміздің университеттің деңгейінде жасап жатқан іргелі зерттеулері еліміздің интеллектуалды потенциалын дамытуға ерекше үлесін қосуда. Ш.И. Нургожина, д.ф.н., профессор кафедры печати и электронных СМИ факультета журналистики КазНУ имени аль-Фараби РЕЗУЛЬТАТЫ АНКЕТИРОВАНИЯ ПО ГОСУДАРСТВЕННОЙ ПРОГРАММЕ «ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЙ ПОТЕНЦИАЛ НАСЕЛЕНИЯ» Статья подготовлена по материалам выполненных работ в рамках проекта грантового финансирования научных исследований Министерства образования и науки РК на 2012-2014 гг. 1899/ГФ2 «Разработка гуманитарных технологий в формировании общественного сознания гражданина интеллектуального общества».

В ходе анкетирования был опрошен 21 человек, из них – 20 – специалисты информационноаналитической сферы, и 1 – представитель неправительственной организации. Анкета распространялась вручную и заполнялась самостоятельно респондентами. Роздано – 21 анкета. Возвращено – 21. Анкета состояла из 18 вопросов. Все вопросы закрытые и преимущественно представляли из себя шкалу вариантов ответов. Так, на первый вопрос «Как вы оцениваете возможности создания интеллектуальной нации в Казахстане?» преимущественно был выбран вариант ответа «средние» - 11 ответов. Ответ «удовлетворительно» выбрали 8 респондентов. Лишь один ответ – «высокие» /Диаграмма 1/. Диаграмма 1. Высокое 11 -1 Удовлетворительное-8

Среднее- 11 Неудовлетворительное -0



1 0

Как вы оцениваете возможности создания интеллектуальной нации в Казахстане?

Данная диаграмма показывает, что анкетируемые в основном остановились на средних оценках возможности создания в Казахстане интеллектуальной нации. Интересно, что почти нет крайних оценок, то есть как высокие возможности – оценивает один человек, и неудовлетворительно – не выбран никем. Из других вариантов, было высказано мнение, что народ в нашей стране не имеет большого желания работать. 16

На вопрос «Как вы думаете, какие факторы влияют на развитие интеллектуального потенциала в Казахстане?» было предложено 5 вариантов ответов /Диаграмма 2/. Вопрос о создании интеллектуальной нации в Казахстане сейчас достаточно актуален, каждый из анкетируемых высказал свое мнение, а главное – не остался равнодушным к основной теме. Получена следующая картина: Диаграмма 2. 25 20 15 10 5 0 Как Вы думаете, какие факторы влияют на развитие интеллектуального потенциала в Казахстане? развитие социально-политических и экономических реформ - 8 усиление демократических процессов - 1 опертивное развитие информационной технологии - 3 формирование новых отношений к духовным ценностям - 7 другое-1

Главным фактором, влияющим на развитие интеллектуального потенциала, названо развитие социально-политических и экономических реформ, что в целом говорит о неплохой ориентации опрашиваемой аудитории в целом в ситуации в стране. Характерно, что опрашиваемые – специалисты в информационно-аналитической среде, поэтому главным фактором многих позитивных процессов они, безусловно, выдвигают общее социально-политическое и экономическое развитие государства. Почти такое же количество анкетируемых отметили ответ «формирование новых отношений к духовным ценностям». Это может быть связано с тем, что часть населения нашей страны ассоциирует интеллектуальный потенциал с духовными ценностями, что в целом, безусловно, верно, но это, на наш взгляд, несколько узкий подход к рассматриваемой теме. «Население стало забывать обогащаться духовно, быть нравственно моральными и уделять особое внимание для реализации себя», - считает один из анкетируемых /Диаграмма 2/. Диаграмма 3.

Среди необходимых предпосылок для формирования интеллектуальной нации в нашей стране на первое место был поставлен вариант «развитие национальных интеллектуальных ценностей» /Диаграмма 3/. Ответ подразумевает развитие национальной истории, культуры, литературы и т.д., 17

что говорит о высоком патриотическом настрое опрашиваемых. Интересно, что большим или меньшим количеством были отмечены почти все варианты ответов, среди которых и «быстрое развитие технологий», и «усиление влияний глобальных процессов», и «быстрый темп процессов политической модернизации» и др. В вопросе о том, как бы вы охарактеризовали компетенцию политической власти в формировании интеллектуальной нации, с небольшим отрывом «лидирует» ответ «вполне компетентна» (24%) . Очень низко оценивается влияние бизнес-среды (1%). Однако присутствует и оценка «ограниченная компетентность», то есть довольно невысокая оценка политической власти в формировании интеллектуальной нации.. Присутствует выбор и влияния элитных политических групп, что в целом не очень характерно для политической ситуации Казахстана. Влияние политических сил осуществляется через хорошо организованные политические организации с четко сформулированной политической программой и т.д. На, наш взгляд, такая высокая оценка политического влияния несколько завышена. В основе государственной программы «Интеллектуальная нация-2020», как известно, лежат три аспекта: прорыв в развитии системы образования Казахстана, повышение научного потенциала страны, развитие системы инноваций. Главная цель проекта - воспитание граждан новой формации, превращение Казахстана в страну с конкурентоспособным человеческим капиталом. Развитие человеческого капитала в Казахстане, к сожалению, подавляющим большинством оценено как «среднее» (76%) /Диаграмма 4/. Очевидно, что аудитория, оценивает данный пункт как общую социальную ситуацию в стране, чаще ассоциируя её с ситуацией в своем городе, районе, учреждении, где живет, работает, учится. Эта позиция понятна, потому что человеческий капитал – это отношения всех уровней, складывающихся в обществе, начиная от производственных и кончая семейными. Диаграмма 4.

16 14 12

Высокое - 2


Среднее - 16


Низкое - 1


затрудняюсь ответить - 2



2 0 Как Вы оцениваете развитие человеческого капитала в Казахстане?

Этот показатель созвучен следующей оценке доступности интеллектуальных фондов для населения, где преимущественно такая доступность оценена как средняя /Диаграмма 5/. Представляется, что данная оценка находится на уровне традиционного восприятия недоступности ряда культурных, образовательных и научных структур, связанных с высокой материальной оплатой, длительной подготовкой, трудностью обретения «пропуска» и т.д. В целом же, такая оценка, на наш взгляд, достаточно объективна, поскольку в Казахстане интеллектуальные фонды большей частью недоступны широкому кругу населения в силу отсутствия открытой и свободной информации о таких фондах, дороговизны доступа и слабой подготовленностью населения к потреблению их достояния.


Диаграмма 5.

10 9 8 7

очень высокий - 0


высокий - 5


средний - 10


низкий - 5



2 1 0 Каков уровень достпуности интеллектуальных фондов для населения?

Несмотря на то, что в целом ответы на вопрос о факторах, угрожающих повышению интеллектуального потенциала в Казахстане, в целом распределились равномерно, то есть равное количество ответов на все варианты, выделим ответ «отсутствие духовно-культурной, образцововоспитательной среды» (38%) /Диаграмма 6/. Из других вариантов отметим ответ «всё перечисленное». Стоит обратить внимание на цифру 4 в варианте «низкий информационный потенциал республики», в связи с тем, что это может противоречить объективной ситуации. Дело в том, что информационный рынок в Казахстане, за последние 3-4 года сделал значительный рывок в количественном и качественном отношениях. Укрепилась аналитическая и деловая пресса, много появилось журналов по интересам, значительно обновился рынок изданий на государственном языке. В целом информационный потенциал страны значительно вырос, но, к сожалению, не всеми специалистами информационной сферы оценен по достоинству. Поэтому выбор варианта «низкий информационный потенциал республики» будем считать условным. Диаграмма 6.

Президент страны Н.А. Назарбаев неоднократно подчеркивал, что Казахстану необходима интеллектуальная революция, которая позволит пробудить и реализовать потенциал нации. «Нам необходимо создать ядро национального интеллекта, нам нужны эрудированные люди, способные 19

конкурировать на международном уровне. Поэтому первостепенная задача современной системы образования - это подготовка людей, обладающих критическим мышлением и способных ориентироваться в информационных потоках». Именно в ракурсе этого вопроса высвечивается ключевая проблема исследования, за счет каких факторов создается благоприятная среда для развития интеллектуальных инвестиций? Ответы не были неожиданными. Безусловно, лидерство «захватил» вариант «повышение социальнополитической активности граждан». Впрочем, в других вариантах также указано «всё перечисленное». Это и увеличение доли участия населения в процессе принятия решений, необходимость мощной политики со стороны власти и влияние элитных политических и бизнесгрупп. Диаграмма 7.

Как Вы оцениваете ближайшее будущее внедрения проекта «Интеллектуальная нация-2020»?

очень высоко- 1 высоко - 3 среднее - 14 низко - 3 другое-0

Представленная выше диаграмма вновь возвращает к тому, что анкетируемые в основном остановились на средних оценках возможности создания в Казахстане интеллектуальной нации и как среднее оценивают ближайшее будущее внедрение проекта «Интеллектуальная нация – 2020»: почти нет крайних оценок /Диаграмма 7/. Интеллектуальный потенциал страны находится в прямой зависимости от уровня образования населения, от состояния в целом образовательной системы страны. Казахстан, как известно, уже давно страна сплошной грамотности. Создана база для внедрения проекта «Интеллектуальная нация». Вопрос анкеты о мероприятиях, которые необходимо внедрить, с точки зрения анкетируемых, для повышения потенциала нации в области интеллектуального развития, априори подразумевал верный ответ – «повышение доступности образовательных фондов для населения». Диаграмма 10 показывает, что значительное количество ответов указывает именно этот вариант. Образовательные фонды – это доступность получения среднего и высшего образования, это доступ к научной, учебной и профессиональной информации и к их носителям и т.д. В целом, страна, безусловно, нуждается в совершенствовании материально-технической базы образования, что послужит залогом оживления и научного потенциала в стране. В Диаграмме 8 показано, что для создания общества знаний в Казахстане созданы все условия, поэтому разброс в выборе варианта ответа вполне обоснован. Так, места распределились почти поровну между всеми вариантами: повышение доступности информационного равенства, повышение доступности получения знаний, повышение научно-инновационного потенциала и повышение доступности духовно-нравственных ценностей.


Диаграмма 8.

Назовите предпосылки для создания общества знаний в повышений интеллектуального потенциала Казахстана повышение достпуности информационного равенства для граждан - 4 повышение достпуности получения знаний для населения - 6 повышение научноинновационного потенциала 8 повышение достпуности духовно-нравственных ценностей для населения - 2

Аналогичная картина складывается и по результатам ответа на вопрос о факторах, влияющих на развитие ментального капитала населения и итнеллектуального капитала наций /Диаграмма 9/. По существу, «круг» разделился на равные части, в равной степени показывающие важность каждого из предложенных факторов в развитии ментального и интеллектуального капитала нации. Диаграмма 9.

Перечислите факторы, влияющие на развитие ментального капитала населения и интеллектуального капитала нации. развитие информационных технологий - 4 реализация инновационноэкономических реформ - 3 реализация социальнополитических проектов - 5 формирование образцоводуховных традиций - 7

Поскольку опрос проводился среди работников информационно-аналитической сферы, в основном – журналистов, то ответ на данный вопрос, естественно, ожидаемый. Ответственность казахстанских СМИ в формировании интеллектуальной нации оценена как очень важная (66%) /Диаграмма 10/. Средства массовой информации в настоящее время признаются «четвертой» властью. Только СМИ имеют возможность через свои каналы распространять информацию целенаправленно, систематически и периодически. В соответствии с информационной концепцией каждый канал выпускает в свет публицистические материалы для целевой и массовой аудитории, формируя и выражая общественное мнение. 21

Общеизвестно, что сила общественного мнения в силу складывающихся демократических преобразований, с каждым днем возрастает. СМИ как канал формирования общественного мнения, безусловно, несут основную ответственность и за этот сегмент информационного пространства. Диаграмма 10.

Оцените ответственность казахстанских СМИ в формирований интеллектуальной нации

очень важная - 14 нормальная - 3 средняя - 4 удовлетворительная - 0 другое-0

Формирование всеобщего трудового общества в Казахстане – задача, выдвинутая Президентом страны, выступает как часть интеллектуального общества. По мнению респондентов, образовательная среда и её развитие, а также развитие научно-инновационных разработок являются главными факторами его формирования. Респондентами также высоко оценивается гипотетический рост спроса на интеллектуальный труд /Диаграмма 11/. Впрочем, темпы развития науки и техники в мире и в нашей стране подтверждают этот тезис. В век информационных технологий ценятся идеи, новые разработки, смелые проекты, то есть продукт интеллектуального труда. Диаграмма 11.

Перечислите главные факторы, формирующие всеобщее трудовое общество Казахстана развитие образовательной сферы - 7 развитие научноинновационных разработок 7 увеличение спроса к интеллектуальному труду - 5 повышение интеллектуальной инвестиций - 1

Залогом успешной реализации программы «Интеллектуальная нация - 2020» выступают гармоничные отношения между властью и народом Казахстана, подразумевающие поддержку социальных проектов, направленных на улучшение жизни народа, создание возможностей для 22

получения образования, доступ к здравоохранительным структурам и т.д. Большинство опрашиваемых назвали эти отношения неясными /Диаграмма 12/. Здесь необходимо учитывать один момент: не все, даже специалисты информационно-аналитической среды, журналисты не могут в полной мере оценить данные отношения, поскольку еще силен традиционный «старорежимный» подход в оценке этих отношений, когда власть действительно была «слишком далека» от народа. Однако, если судить по реализации ряда экономических реформ, социальных проектов и т.д., можно однозначно констатировать, что данная оценка не совсем объективна. Диаграмма 12.

Оцените уровень отношений между властью и народом Казахстана

открытые - 1 четкие - 0 неясные - 13 скрытые - 6 другое-1

Важным элементом в формировании интеллектуальной нации является четкое определение и понимание категории «интеллектуальные ценности». Интеллектуальные ценности, как трактуют некоторые ученые – это продукты интеллектуальной деятельности, продукты творчества /1/. Они могут выражаться материальными объектами, новыми отношениями между людьми, организациями, государствами. Большинство интеллектуальных ценностей интегрируются друг с другом настолько, что отделить одну от другой бывает весьма трудно и порой невозможно. Самыми дорогими интеллектуальными ценностями являются качественно новые общественно полезные отношения между людьми. Чем эти отношения масштабнее, чем более устойчивы и чем больший вес в обществе имеют участники этих отношений, тем более они ценны. Безусловным фаворитом в формировании интеллектуальных ценностей признаны средства массовой информации, среди них предпочтение отдается телевидению в связи с его очевидными преимуществами, такими как визуальность, эффект присутствия, воздействие на эмоциональное восприятие и т.д. На данный вопрос в ответах наблюдается небольшой разброс, но все-таки преобладает оценка «очень важный» /Диаграмма 13/. Можно предположить, что с дальнейшим развитием виртуальных способов передачи информации и развитием контента в них, соответствующим запросам высокоинтеллектуальных потребителей, наблюдаемый разброс в мнениях будет иметь меньшую разницу. Относительно вопроса об оценке информационной политики различных СМИ в формировании интеллектуальных ценностей ожидаемый результат показывает, что преобладают государственные СМИ. Причина в том, что государственные СМИ зависимы от государственной политики и в целом поддерживают государственные программы и проекты. Независимые средства массовой информации занимают больше половины информационного рынка в Казахстане, но они стоят на втором месте. Оппозиционные СМИ не выбраны вообще, поскольку их в нашей стране ничтожно мало.


Диаграмма 13.

другое-0 Оцените лепту граждан в формировании интеллекутальных ценностей с помощью СМИ

удовлетворительный - 2 средний - 3 нормальный - 7 очень важный - 9







Как уже отмечалось, в анкетировании приняли участие специалисты информационноаналитической сферы, это практикующие журналисты различных русскоязычных средств массовой информации, включая радтио и телевидение. Список литератуы:

1. Шидакова Е.Е. Структура и оценка интеллектуальных ценностей. – Сб. научн. трудов СевКавГТК, 2006, №4. Г. Сұлтанбаева, с. ғ. д., əл-Фараби атындағы ҚазҰУ баспасөз жəне электронды БАҚ кафедрасының профессоры ГУМАНИТАРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР – ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ҚОҒАМ АЗАМАТЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛЫНДА Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1899/ГФ2 «Интеллектуалды қоғам азаматының қоғамдық санасын қалыптастырудағы гуманитарлық технологияларды əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды.

Қазіргі заманғы ғылым жаңа технологияларды өндірумен қатар, қоғамның рухани құндылықтарына бағытталған жаңа саланы – гуманитарлық технология саласын дүниеге əкелді. Бүгінде гуманитарлық ғылымдардың жаһандық үндеулер алдында шоғырлануы оларға пəнаралық сипат берумен қатар, қоғамның рухани-гуманитарлық, этно-мəдени, философиялық-дүниетанымдық салаларын біріктіре, бір арнаға тоғыстыра бастады. Гуманитарлық ғылымға деген жаңа көзқарас құндылықтар проблемасына қайта оралуға, гуманитарлық ілімнің өзегіне айналуға негіз болды. Ғылымның жаңа саласы ретінде, жаратылыстану технологиясына жаңа мəн беретін ерекше сала – гуманитарлық технология (ГТ). Өйткені заманауи технология, озық технология күн санап адамға, адам өмірін өзгерте отырып жақындап келеді. Сондықтан да адамға бағытталған технологияны гуманитарлық деп атауға толық негіз бар. Сондай-ақ «гуманитарлық» сөзі екі мағынада қолданылады: біріншісі – гуманитарлық ғылымға, білімге; екіншісі – адамға бағытталуы мағынасында қолданылуы. ГТ үшін оның қос мағынасы да тəн. Бүгінде əлемнің көптеген елдерінде бұл бағытта бас қосқан ғалымдар түрлі бағыттарда мəселені 24

шешуге атсалысуда. Мəселен, АҚШ-тың Гарвард университетінде гуманитарлық бастамалар бағытында, сондай-ақ Катар мемлекетінде гуманитарлық ғылымдарға байланысты зерттеулер кешенді түрде жүргізілуде. Осы елдегі Гуманитарлық зерттеулер базасы дүние жүзі бойынша алдыңғы қатарлы ақпараттар қорына ие. Жоба аясында зерттеу траекториясы дүние жүзінің 191 елін қамтиды. Зерттеу негізінде таяу арадағы гуманитарлық сипаттағы қауіп-қатерді ескертуге арналған Дағдарыс картасы жасалды. Ол жобаның мақсаты соңғы технологиялық жетістіктердің адам өміріне ықпалын анықтау жəне дағдарыс жағдайларында технологиялық жетістіктерді мүмкіндігінше тиімді пайдалану жолдарын зерттейді. Əлем назарындағы табысты жобалардың бірі осы Катар еліндегі: «Ілімге, білімге жəне оны игеруге деген ықылас барлық мүмкіндіктерге жол ашады» - деген қағида негізінде жұмыс істейтін Инновация жəне білім беру Саммиті аясындағы зерттеулерді атауға болады. Əлемнің Судан, Гаити, Либия, Сомали, Сирия сияқты елдерінде аталмыш жоба бағытындағы зерттеулер тəжірибесі бар. Бұл жобалардың барлығы да төтенше жағдайларда жəне қақтығыс жағдайларында гуманитарлық сипаттағы жаңа технологияларды қолдану жолдарын зерттейді. Сондай-ақ бұл салада əлемнің ғылыми қауымдастығының басын қосқан Женева, Швейцария, Вашингтонда өткен халықаралық конференцияларды атауға болады. Біз үшін ізгілікке құрылған ілім мен білімді ту еткен шығыстық Катар тəжірибесі лайықты. Дегенмен, қаржылық-экономикалық, əлеуметтік-саяси тұрғысынан алғанда катарлық тəжірибені тұтастай елімізге көшіре алмаймыз. Əмірлік резиденциясында университеттердің университетін салып, ең озық ойлы ғалымдарды жинап, ізгі қоғам құру жолында батыл əрекет еткен катарлық идея қай елді болмасын ойландырарлық реформа. Иə, əлемдік тəжірибеде ел экономикасын интеллектуалды инвестиция арқылы дамыту өзін-өзі дəлелдеп берді деуге толық негіз бар. Адамның интеллектуалды əлеуетін инвестиция ретінде қарастыру ғасырдың үздік теориясы. Атақты ғалым Гэри Бэкер осы саладағы ғылыми еңбегі үшін экономика бойынша Нобель сыйлығының иегері атанды. Соңғы жылдары Қазақстан қоғамының интеллектуалдық əлеуетінің дамуы жəне өзекті проблемалары зерттеліп, талдау жүргізіле бастады. Қазақстандағы гуманитарлық құндылықтардың заманауи қағидаларын талдау, қажетін қабылдау, құндылығын сақтау, дəстүрін жалғастыру – жаңа заманның, өрлеуге бет бұрған қазақ елінің басты мақсаты, айқын мұраты. Ақпараттық қоғам немесе индустриалдық қоғамның дамуын тереңірек зерделеуде өзге елдердің тəжірибесіне сүйенеріміз анық. Дегенмен өзіміздің ұлттық ерекшелігіміз бен болмысыз, ұлттық интеллектіміз бен əлеуетімізді тек өзіміз құраймыз, өзіміз жасаймыз жəне ол тек бізге керек. Мұның өзін таяуда Елбасы бағдарламалық мақаласында нақтылап берді: «Шындықты мойындайық: болашақта ХХІ ғасырда тек еңбек қана барлық қазақстандықтардың əл-ауқатқа жəне жаңа өмір сапасына қол жеткізуін қамтамасыз ете алады» [1]. Қазақстан ғылымында адам капиталының дамуы мен интеллектуалды қоғам əлеуетін арттыруға арналған гуманитарлық технология саласы бойынша зерттеулер жүргізіле бастауы бұл мəселеге жаңа дем беріп отырғаны рас. Жəне де елімізде ұлттың интеллектуалдық капиталы қалыптасуына бағытталған мемлекеттік реформалардың тиімді жүзеге асуына қатысты гуманитарлық базис əзірленуіне, сараптамалар жүргізілуіне ықпал етерлік ғылыми орта қалыптастыратыны тағы бар. Елбасы қолдауымен іске асқан зияткерлік мектептері мен Назарбаев университетінің құрылуы осы саладағы зерттеулерді жүргізудің балама құрылымдары болып табылады. Гуманитарлық технологияларды Қазақстанда интеллектуалды азамат əлеуетін арттыратын инвестиция капиталына айналдыру таяу болашақтың перспективалық мақсатта қолға алынуы құптарлық жайт. Əлемнің дамыған елдерінің тəжірибесі көрсеткендей, интеллектуалдық капитал, адами инвестицияны қалыптастыруға, арттыруға ұзақ мерзімді жұмыс істейтін Катар Саммиті, Дағдарыс картасы сияқты форматтардағы жобалар жетіспейді. Сондай-ақ шетелдік тəжірибеге сүйене отырып, табысты жобаларды ұлттық нарыққа лайықтау, осы саланы дамытатын инновациялық идеяларды өмірге асыратын ғылыми əзірлемелер жетіспейді. Гуманитарлық сипаттағы құралдарды пайдалана отырып, жаңа технологияның негізінде ақпараттық мен қорлар мен базаларды əзірлеу, халықтық сипатта қолжетімді ету мемлекет қолдауымен, ғылыми қауымдастықтың орындайтын міндеті. Қазақстандық интеллектуалды қоғамды қалыптастыру мəселелеріне арналғандықтан əлемдік тəжірибедегі ел экономикасын интеллектулды инвестиция арқылы адами капитал теориясына бағытталған атақты ғалымдардың еңбектеріне сүйенбекші. Ғылыми зерттеулерде адамның интеллектуалды əлеуетін инвестиция ретінде қарастыруға болатынын дəлелдейді. Мысалы, атақты ғалым Гэри Беккер өз еңбегі үшін экономика саласындағы Нобель сыйлығының 25

иегері атанған. Беккердің пікірінше, экономикалық тəсіл адам мінез-құлқын түсінуде, айқындауда тұтас жүйені қажет етеді. Бұл бағытта зерттеу жүргізген ғалымдардың бірнеше буын өкілдері талай сəтсіздікке ұшыраған болатын. Беккердің есептеуі бойынша, АҚШ-та адам капиталы инвестициясы құнды қағаздар инвестиицясына қарағанда бірнеше есе артық пайда əкеледі [2]. Беккер өз талдауларында адамның даралығы, төзімділігі сияқты рационалды, мақсатты мінезқұлқынан бастап басқа да əлеуметтік пəндерга қатысты адам өмірінің түрлі аспектілеріне қатысты түсініктерді қарастырды. Ғалымның əзірлеп, ұсынған моделі осы саладағы зерттеулердің негізін құрады. Əлемнің озық ойлы ғалымдар бұл бағытта кешенді зерттеулер жүргізіп, аталмыш мəселеге қатысты ортақ ойларын ғылыми қауымдастыққа қсұынады. Мəселен, Вернер Клемент, Герхард Хаммерер, Карл Шварц, Ахмед Бонфор, Лейф Эдвинсон, Кен Фарр, Ричард Лорд, Лэрри Вольфенбаргер, Аврора Тейксейра сияқты зерттеушілер еңбектерінде адам капиталын интеллектуалды инвестиция ретінде қарастырылады. Олар білім қоғамында адам капиталы мен материалдық емес: білім, ғылым, идея сияқты құндылықтарға өте үлкен ерекше көңіл бөліп, оның мəні мен құны жыл санап артып отырғанын дəлелдейді. Көптеген еңбектерде адам капиталына салынған инвестиция ұзақ мерзімді қажет етсе де, тұрақты дамудың негізі, бірден бір кепілі ретінде қарастырылады. Сондықтан қазіргі кезде аталмыш мəселе теориялық тұрғыда қарастырылып қоймастан, оның ғылыми негізін қалау күн тəртібіндегі өзекті мəселе екендігін ғалымдар баса айтады. Атап өтсек, В. Клемент, Г. Хаммерер жəне К. Шварцтың «Intangible Investment from an Evolutionary Perspective», А. Бонфор мен Л. Эдвинсонның «Қоғамға арналған интеллектуалды капитал: ұлттар, аймақтар жəне қалалар», К.Фарр, Р. Лорд, Л. Вольфенбаргердің «Экономикалық бостандық, баяси бостандық жəне экономикалық тұрақтылық: себеп-салдарлық талдау», А. Тейксейраның «Адам капиталының фирма қызметімен байланысы: теориялық жəне эмпирикалық талдау» атты еңбектерінде бұл мəселе ғылыми талданады. Аталған зерттеулерде өсу немесе даму теориясы эволюциялық теория ретінде қарастырылады, интеллектулды капитал (интанждибл) яғни материалдық емес сала деп аталатын терминдерді кеңінен талдап, сипаттайды. Метериалдық емес салаларды қаржыландыру мəселесі əлемнің озық елдерінде басты орында тұрады. Аталған мəселе француз ғалымы А. Бонфор мен швейцариялық ғалым Л.Эдвинсоннің «Қоғамға арналған интеллектуалды капитал: ұлттар, аймақтар жəне қалалар» еңбегінде кеңінен талданады. Материалдық емес салаға инвестиция салудың маңызын, қажеттігін баяндаған авторлар, оның қоғам дамуына əсерін ерекше атап өтеді. Материалдық емес құндылықтарды дамыту саясатын ұстанған елдердің тəжірибесін зерттеген авторлар келесідей шолуды ұсынады. Материалдық емес салаға инвестиция салу қай елде қалай жүзеге асып отырғанын талдаған ғалымдар озық тəжірибелерді атайды. Ол елдердің қатарында Израиль, Жапония, Еуропа елдерін атайды. Авторлардың зерттеулерінде аталған елдерде интеллектуалды капитал алдымен қоғамдық секторға, қызмет көрсету салаларына жұмсалатынын, нəтижесінде жалпы мемлекеттік деңгейге əсер ететіні айтылады. Оны авторлар былайша дəлелдейді: «Ұлт байлығын дамыту үшін, ең алдымен, адамдар сауатты болуы тиіс. Сондықтан алдағы уақытта ауылшаруашылық жəне индустриялық жоспардан бөлек интеллектуалдық капитал жоспарының картасы жасалынуы тиіс» [3]. Қазіргі уақытта бұл салада бірігіп жұмыс істеу қажеттігін ғалымдар ерекше атап өтеді. Яғни түрлі деңгейдегі қарым-қатынастар артқан сайын интеллектуалды капитал соғұрлым тиімді болмақ. Интеллектуалды капиталды мəдени құндылық, мəдениет дамуының өлшемі ретінде қарастыру ерекше назар аударуға тұратын мəселе. Себебі, озық технологиялар, ақпарат ұтқырлығы дəуірінде мəдениет басты құндылықтар қатарында. Сондықтан интелектуалды капиталды мəдени феномен ретінде таныту, дамыту, қалыптастыру тиімді де ұтымды міндет. Экономикалық, саяси бостандық жəне экономикалық игілік мəселелерін зерттеген американдық ғалымдар К. Фарр, Р. Лорд жəне Л. Вольфенбаргер ғылыми қауымдастыққа əлемдік рейтингісі жоғары басылымдарда жиі аталатын, өте көп оқылатын материалдардың авторлары. Олардың бірлескен авторлығымен «Экономикалық бостандық, саяси бостандық жəне экономикалық тұрақтылық: себеп-салдардық талдау» атты еңбектерінде интеллектуалдық тұрақтылық мəселелеріне эмпирикалық талдаулар жүргізеді. Авторлар экономикалық бостандық саяси бостандыққа əкелетін бірден-бір фактор екендігін дəлелдейді. Индустриалдық жəне индустриалық емес елдерде экономикалық, саяси бостандық пен экономикалық дамудың бір-біріне ықпалын талдау жасайды. Авторлар дамыған - индустриалық 26

елдер қатарына 20 мемлекет: АҚШ, Жапония, Канада, Австралия жəне Еуропа елдерінің, ал дамушы индустриалық емес елдерге Солтүстік жəне Оңтүстік Америка, Еуропа жəне Таяу Шығыс, Азия, Африка елдерінен 78 мемлекетінің экономикалық уатын, интеллектуалды əлеуетін талдайды [4]. Португалия ғалымы А. Тейксейраның «Адам капиталының фирма қызметімен байланысы: теориялық жəне эмпирикалық талдау» еңбегінде адам капиталы мен фирма қызметі арасындағы байланыс қарастырылады. Автордың адам капиталы əлеуетін арттыру жолдарын қарастыруға арналған талдаулары экономикалық, технологиялық жəне орындалу тұрғысынан сипатталады. Сондай-ақ аталмыш еңбекте адам капиталы мен адамның мінез-құлқы арасындағы байланыс талданып, адам капиталына сұраныс тудыратын факторлар айқындалады. Адам капиталының шоғырлануына қоғамдық жəне институтционалдық негізде ықпал ету жолдары қарастырылады. Адам капиталын арттыру арқылы фирма қызметінің табыстылығы, өміршеңдігі теориялық жəне эмпирикалық тұрғыда талданады [5]. Швейцариялық ғалымдар Б. Карлсон, Г. Элиассон «Индустриялық динамика жəне эндогендік даму» атты зерттеулерінде экономикалық даму əр түрлі идеялар жаңа технологиялар ретінде іске асуы арқасында жүзега асады деп жазады. Авторлар қандай идея экономикалық өрбуге алып келеді жəне сол идеялардың қайсысы қоғам дамуына тиімді ықпал етеді сұрақтарға жауап іздейді. Ол үшін технологиялық жүйені экономикалық негіз ретінде қарастырып, осы байланыстардың өзара қарымқатынасын талдайды [6]. Шетелдік зерттеушілер жаңа дəуірде, ақпарат дəуірінде интеллектуалды капитал қоғам дамуының кепілі ретінде қарастырады. Интеллектуалды капиталды арттырудың басты технологиясы – гуманитарлық ілімге, білімге ден қою. Бүгінгінің ғылымы жаңа технологияларды шоғырландыруға үйлестіруге бағытталған қызметке басымдық беріп отыр. Қазақстандық ғалымдардың алдында гуманитарлық технологияларды зерттеу, оның мүмкіндіктерін қарастыру, нəтижелерін интеллектуалды ұлт қалыптастыруға жарату міндеті тұр. Бұл міндеттер озық ойлы, ізгі ниетті ғылыми қауымға интеллектуалды азамат қалыптастыру, олардың шешім қабылдау процесіне қатысуын белсендіру, адам мен қоғам арасындағы сенімді арттыру сияқты талаптарды жүктейді. Əдебиеттер: Назарбаев Н.Ə. Қазақстанның əлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам // Бағдарламалық мақала / Егемен Қазақстан , 2012. 12 шілде 2.,_%D0%93%D1%8D%D1%80% D0%B8 3. Clement W., Hammerer G., Schwarz K. Intangible Investment from an Evolutionary Perspective. OECD, 1998. – 23 P. 4. Farr W.K., Lord R.A., Wolfenbarger J.L. Economic Freedom, Political Freedom, and Well-Being A Causality Analysis. Cato Journal. Vol. 18. No 2. – 1998. – 248-262 P. 5. Teixeira A., Núñez Guerrero I. On the Link between Human Capital and Firm Performance. A Theoretical and Empirical Survey. Portugal. PEF Working Paper No. 121, November. 2002. – 38 P. 6. Carlsson B., Eloasson G. Industrial Dynamics and Endogenous Growth. KTH. – Stockholm: Sweden. 2001. - 24 P.


С. Велитченко, к.ф.н., доцент кафедры печати и электронных СМИ КазНУ им.аль-Фараби Статья подготовлена по материалам выполненных работ в рамках проекта грантового финансирования научных исследований Министерства образования и науки РК на 2012-2014 гг. № РК «От интеллектуальной нации - к интеллектуальному потенциалу: разработка технологии информационно-коммуникативных воздействий на массы».

ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНАЯ НАЦИЯ КАК ОСНОВА ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ ГОСУДАРСТВА Развитие ведущих стран мира привело к формированию постиндустриальной, а затем и новой экономики – экономики знаний, инноваций, глобальных информационных систем, экономики интеллектуального труда, науки, новейших технологий. Основу данной новой экономики составляет интеллектуальный потенциал, являющийся главной доминантой социально-экономического развития современного общества. Образование в современный период становится отраслью 27

хозяйства, а основным ресурсом развития экономики является человеческий фактор – больше всего ценится личность, которая может открыть, создать что- то новое в производстве, науке, культуре и т.д. И потому важнейшая миссия высшего образования в Казахстане – подготовка интеллектуально развитых, творчески работающих профессионалов- граждан Республики Казахстан. Перед системой высшего образования сегодня встают принципиально новые задачи, главную из которых обозначил Президент РК Н.А. Назарбаев в инициированном им национальном проекте "Интеллектуальная нация – 2020: «воспитание казахстанцев в новой формации, превращение Казахстана в страну с конкурентоспособным человеческим капиталом». Формирование интеллектуальной нации признано одной из стратегических целей развития Казахстана, при этом главными векторами являются качественное образование и поддержка подрастающего поколения. Согласно отзывам зарубежных специалистов в сфере образования, а также показателям олимпиад, конкурсов, тестирований и т. п., казахстанская молодёжь обладает высоким интеллектуальным потенциалом. Нужно только уметь правильно его использовать. Не просто дать будущему специалисту хорошее образование, но и помочь раскрыть талант и возможности, создать условия для умелого использования полученных знаний, обеспечить формирование конкурентоспособных работников. Проект «Интеллектуальная нация» должен учитывать три потенциальных момента: рождение новых решений, технологий и инноваций; информационная революция; духовное воспитание молодежи. Казахстан сегодня имеет достаточно возможностей, чтобы занять достойное место в сфере подготовки специалистов, конкурентоспособных на мировой арене. Всемирный Банк (The World Bank) опубликовал данные об уровне развития экономики, основанной на знаниях, в странах и регионах мира. В рамках исследования выпускается два сводных индекса — Индекс экономики знаний (The Knowledge Economy Index) и Индекс знаний (The Knowledge Index), а также сопровождающий их рейтинг по станам мира. Индекс экономики знаний — комплексный показатель, характеризующий уровень развития экономики, основанной на знаниях, в странах и регионах мира. Разработан в 2004 году группой Всемирного банка в рамках специальной программы «Знания для развития» (Knowledge for Development) для оценки способности стран создавать, принимать и распространять знания. Предполагается, что Индекс должен использоваться государствами для анализа проблемных моментов в их политике и измерения готовности страны к переходу на модель развития, основанной на знаниях. При составлении рейтингов учитываются такие показатели, как экономический и институциональный режим, уровень образования, развитие инновационной системы, развитие информационных технологий и коммуникаций. Из постсоветских государств, получивших наиболее высокие оценки в рейтинге The Knowledge Index, который показывает общий научно-технический потенциал государства, наиболее высоким потенциалом обладает Эстония (22 место) — 8,05. Литва на 32 месте (7,26), Латвия — на 33 (7,06), Россия — на 41 (5,97), Украина — на 49 (5,37), Армения — на 52 (5,18), Беларусь — на 60 (4,93), Грузия — на 66 (4,47), Молдова — на 67 (4,36), Казахстан — на 74 (4,01), Кыргызстан — на 79 (3,67), Узбекистан — на 84 (3,31), Таджикистан — на 101 (2,24). Таким образом наша республика входит в первую десятку стран с высоким индексом экономики знаний. Вместе с тем, как отметил в своем Послании «Социально-экономическая модернизация главный вектор развития Казахстана» Нурсултан Назарбаев, «Казахстану необходима интеллектуальная революция, которая позволит пробудить и реализовать потенциал нашей нации. Наша задача - изменить отношение казахстанцев и, в первую очередь молодежи, к образованности, к интеллекту, служению Родине и народу». В решении этой стратегической задачи важнейшее место принадлежит ведущему вузу республики - Казахскому национальному университету имени альФараби, который должен не только стать локомотивом развития системы высшего образования страны в соответствии с современными международными требованиями, но и вносить весомый вклад в развитие общества - науки, культуры, социальной сферы, инновационной экономики. В целях исследования технологии формирования интеллектуальной нации по государственной программе «Интеллектуальный потенциал населения» кафедрой печати и электронных СМИ Казахского Национального университета имени аль-Фараби проведен экспертный опрос. Выборка репрезентирует представителей научной интеллигенции: профессорско-преподавательского состава КазНУ, специалистов информационно-аналитической сферы, представителя НПО и сотрудника НИИ. Как показали результаты исследования, возможности создания интеллектуальной нации в Казахстане оцениваются респондентами в равной степени как высокие и средние - по 50%.


Диаграмма 1 Высокое -1

Среднее- 11


Неудовлетворительное -0

другое-1 6

6 3 0


Как вы оцениваете возможности создания интеллектуальной нации в Казахстане?

Подобное мнение в свою очередь базируется на основных аспектах формирования интеллектуальной нации, которые включают в себя развитие науки, информационных технологий, обеспечение равного доступа к интеллектуальным фондам. Ведь определяющими категориями развития экономики, социальной и общественной жизни в сегодняшнем мире становятся знания и информация. Пример развитых стран показывает, что доминирующей тенденцией их развития является ориентация на знание как системообразующую основу рыночной экономики, что обусловливает бурное развитие тех отраслей промышленности и бизнеса, в которые осуществляется трансфер новых наукоемких технологий на основе инновационных подходов. Но знания сами по себе не трансформируют экономику. Для решения этой задачи необходим целый комплекс структур и мероприятий, не только позволяющих осуществить производство знаний и соответствующую подготовку кадров, но и инновационную деятельность, в широком смысле понимаемую как реализацию на рынке товаров и услуг научно-образовательного потенциала. Важное значение играет стимулирующая эти процессы нормативно-правовая база и соответствующая макроэкономическая ситуация, доступ к источникам знаний на основе прогрессивных информационных технологий и ряд других факторов, способствующих внедрению инноваций. При этом существенно возрастает роль университетов как институтов общества, производящих знание и обеспечивающих опережающую подготовку научно-образовательной, технологической, управленческой и культурной элиты, а также в концептуальном плане готовых к развертыванию структур инновационного типа и информационных систем. Среди факторов, влияющих на развитие интеллектуального потенциала в Казахстане, респонденты назвали развитие социально-политических и экономических реформ – 50%, оперативное развитие информационных технологий - 25% и формирование нового отношения к духовным ценностям – 25%. Диаграмма 2

8 7 6 5 4 3 2 1 0 Как Вы думаете, какие факторы влияют на развитие интеллектуального потенциала в Казахстане?


развитие социальнополитических и экономических реформ усиление демократических процессов опертивное развитие информационной технологии формирование новых отношений к духовным ценностям другое

Согласно иследованиям Международного союза электросвязи (International Telecommunication Union, ITU), специализированного подразделения ООН, определяющего стандарты в области информационно-коммуникационных технологий (ИКТ) Measuring the Information Society 2012, Казахстан на один пункт обогнал Россию в мировом рейтинге развитости информационнокоммуникационных технологий. Так, по Индексу ИКТ Казахстан занял 55 место, а Россия - 56-е. Возглавила рейтинг Швеция, на втором месте - Сингапур, на третьем - Финляндия. Индекс разработан в 2007 году на основе 11 показателей, которыми Международный союз электросвязи оперирует в своих оценках развития ИКТ. Индекс сводит эти показатели в единый критерий, который призван сравнивать успехи в развитии ИКТ в странах мира, и может быть использован в качестве инструмента для проведения сравнительного анализа на глобальном, региональном и национальном уровнях. Эти показатели касаются доступа к ИКТ, использования ИКТ, а также практического знания этих технологий населением стран, охваченных исследованием. Таким образом можно отметить факт поступательного развития Казахстана в развитии информационных технологий, которые являются необходимой предпосылкой формирования интеллектуальной нации. Вместе с тем респонденты , отвечая на вопрос о факторах, угрожающих повышению интеллектуального потенциала Казахстана, назвали низкий информационный потенциал республики и недостаточность материальнофинансового фонда – по 40%, а также застой в производстве передовых технологий и отсутствие духовно-культурной, образцово-воспитательной среды – по 20%. Главным же фактором, создающим благополучную среду для развития интеллектуальных инвестиций Казахстана опрошенные считают повышение социально-политической активности граждан – 75%, необходимость мощной политики со стороны власти – 15%, активное развитие культуры качества и предпринимательства в области образования – 10%. Среди других необходимых предпосылок для формирования интеллектуальной нации большинство респондентов назвали развитие национальных интеллектуальных ценностей – 70%, усиление влияния глобальных процессов – 12, 5%. Как отметил в своей статье «Законы истории» министр культуры и информации Дархан Мынбай, «многие ученые, исследующие феномен глобализации, приходят к выводу, что модернизация может быть успешной и приведет к эффективному развитию лишь в условиях тесной взаимосвязи и взаимного влияния технической и культурной ее составляющих. Культурный аспект модернизации напрямую связан с духовной жизнью общества, его моральными ценностями и по сути представляет собой образ жизни людей. Поэтому для успешной модернизации, охватывающей все сферы общественной жизни, необходимо обеспечить соответствующую социально-культурную базу. Диаграмма 3

12 10 Высокое






затрудняюсь ответить



0 Как Вы оцениваете развитие человеческого капитала в Казахстане?

Ведь человек с его интеллектуальным, культурным и творческим потенциалом – это тоже производительная сила, создающая условия технологического развития общества. К примеру, протестантизм в свое время стал моральной основой капитализма и затем открыл путь технологическому развитию западных стран, в то время как Япония, Малайзия, Китай, опираясь на свои национальные культурные матрицы, сегодня в своем развитии заняли достаточно прочные позиции в конкурентной структуре мировой экономики». Думается, Казахстан с его богатой историей 30

и традициями сможет решить историческую задачу – на основе почитания духовных ценностей выстроить новую модель социально-экономического развития общества. Как известно, для формирования интеллектуальной нации необходимо развитие человеческого капитала. Большинство респондентов считает это развитие средним – 70%, низким – 10%, высоким1%. Аналогично распределились мнения об уровне доступности интеллектуальных фондов для населения: средний – 70%, низкий – 10%, и лишь 1% опрошенных считает этот уровень очень высоким. Диаграмма 4

12 10

очень высокий





4 2



другое Каков уровень достпуности интеллектуальных фондов для населения?

Отметим здесь, что по уровню индексу человеческого развития в 2011 году Казахстан находится на 68 месте из 185. Результаты исследования ежегодно публикует ООН, эксперты которой поместили Казахстан в группу с высоким индексом развития человеческого потенциала (ИРЧП). Кроме того, существует Индекс процветания стран мира Института Legatum (The Legatum Prosperity Index) — комбинированный показатель, который измеряет достижения стран мира с точки зрения их благополучия и процветания. Выпускается с 2006 года британским аналитическим центром The Legatum Institute (подразделение международной инвестиционной группы Legatum). Цель исследования — изучение общественного благополучия и его развитие в глобальном масштабе. Индекс составляется на основе различных 79 показателей, объединенных в восьми категориях, которые отражают различные аспекты жизни общества и параметры общественного благосостояния: 1. Экономика. 2. Предпринимательство. 3. Управление. 4. Образование. 5. Здравоохранение. 6. Безопасность. 7. Личные свободы. 8. Социальный капитал. Согласно исследованиям 20011 года, Казахстан в Индексе процветания стран мира занимает 46 место из 110 стран. Это очень хороший результат. При этом Казахстан обогнал такие страны, как Болгария, Саудовская Аравия, Беларусь, Латвия, Китай, Россия, Румыния, Узбекистан, Филлипины, ЮАР, Украина и Турция. По подиндексу образования, входящему в индекс процветания, Казахстан на 42-м при этом мы обошли такие страны, как Украина, Малайзия, Кувейт, Сингапур, Болгария, Китай, Чили, Саудовская Аравия, Узбекистан и Турция. Говоря об индексе образования, отметим здесь кстати, что КазНУ имени аль –Фараби по версии QS переместился с 611 места на позицию 401450. Университет вошел в Top университетов мира, которые обладают тремя звездами. В университете сосредоточен уникальный научный потенциал: около 150 человек имеют ненулевой индекс цитируемости- ни в одном университете страны или академическом институте такого показателя нет. Это означает, что 150 человек делают науку мирового уровня. Кстати, и эта цифра тоже имеет динамику. В прошлом году суммарный импакт - фактор был 140, а два года назад - 95. В этом году мы планируем около 200. Это показывает высокий потенциал ученых нашего университета. К 2015 году мы должны войти в первые 200 университетов мира. Ближайшее будущее внедрения проекта «Интеллектуальная нация-2020” респонденты оценивают средне –60%, высоко 25%, низко –15%. 31

Диаграмма 5.

Как Вы оцениваете ближайшее будущее внедрения проекта … очень высоко высоко среднее низко

Среди мероприятий, которые необходимо внедрить для повышения потенциала интеллектуальной нации в Казахстане, названы оживление научного потенциала в стране –50%, повышение доступности образовательных фондов для населения и повышение ответственности между властью и народом – по 20%, повышение интеллекта нации – 10%. Для повышения интеллектуального потенциала Казахстана необходимо создание общества знаний. Предпосылками, способствующими этому, представители интеллигенции считают повышение научно-инновационного потенциала – 45%, повышение доступности получения знаний для населения – 25%, повышение достпуности информационного равенства для граждан – 20%, повышение доступности духовно-нравственных ценностей для населения – 10%. Среди факторов, влияющих на развитие ментального капитала населения и интеллектуального капитала нации, подавляющее большинство опрошеных назвали формирование образцово-духовных традиций – 60%, реализацию инновационно-экономических реформ – 25%, реализацию социально-политических проектов –10%, развитие информационных технологий – 5%. В формировании интеллектуальной нации на СМИ Казахстана возложена особая ответственность. Её оценили по достоинству и считают очень важной 60% опрошенных, удовлетворительной – 20%, средней - 10%, нормальной – 5%, и “нулевой” – 5%. Диаграмма 6.

Оцените ответственность казахстанских СМИ в формирований интеллектуальной нации очень важная нормальная средняя удовлетворительная

Что касается информационной политики СМИ в формировании интеллектуальных ценностей, то здесь преобладают государственные СМИ – 50%, по 20 процентов пишлось на долю неофициальных и независимых СМИ. 10% респондентов считают, что СМИ вообще не формирует интеллектуальные ценности в обществе. Хотелось бы отметить, что в настоящее время все большее количество исследователей испытывают сомнения относительно положительных качеств средств коммуникации. Как пишет профессор Ольга Колыхалова в статье “Язык и права человека в современном мире”, эти сомнения коренятся в том, что живой контакт с истинными культурно- значимыми феноменами утрачивается, 32

полноценное усвоение информации замещается адаптированными, упрощенными формами; активное отношение к информации вытесняется ее пассивным потреблением, регламентированным и нормированным восприятием. Средства массовой информации под маской массового просвещения стали формировать унифицированное мировоззрение, усредненные модели мира путем внедрения в сознание людей не системных знаний, а суммы специально подобранных и тщательно организованных ( выделено мною – С.В.) сведений. При этом информационная насыщенность подменяется занимательностью, что, безусловно, формирует облегченное отношение к любой информации. Формируется упрощенное представление о мире, что способствует возрастанию социального инфантилизма. Диаграмма 7


Оцените лепту граждан в формировании интеллекутальных ценностей с помощью СМИ

удовлетворительный средний нормальный очень важный 0




Сегодня, когда жизнь становится стремительной и даже жесткой, средства массовой информации могут сыграть роль общественного камертона. На СМИ лежит ответственная миссия формирование единой национальной идеи, объективное отражение общественных настроений и изменение сознания людей в позитивном направлении. И, конечно, все граждане Казахстана с помощью СМИ должны вносить свою лепту в формирование интеллектуальных ценностей. Как удовлетворительную её оценивают 40% опрошенных, среднюю- 30%, нормальную и очень важную – по 15% . Известно, что общественный смысл журналистики проявляется прежде всего в информационной насыщенности изложения. Информированность получение «необходимой и достаточной» информации для верной социальной ориентации и принятия адекватных решений каждым человеком в самых разных сферах жизни. Следовательно, требуется жесткая увязка свободы журналистики с правом на информированность аудитории. Безусловно, особую важность функция информирования приобретает на этапе перехода к «информационному обществу». За «информационным обществом» стоит и новый виток эволюции цивилизации, и переход к новым телекоммуникационным технологиям, и определенный этап развития общества, когда информация становится одной из основных ценностей в жизни людей. В своей актовой лекции в КазНУ имени аль-Фараби Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев отметил первостепенную задачу современной системы образования – «подготовка людей, обладающих критическим мышлением и способных ориентироваться в информационных потоках». А КазНУ назван главой государства в числе главных вузов страны, призванных стать «становым хребтом» отечественного высшего образования». Добавим – и основой формирования интеллектуальной нации. Список литературы: 1. 2. 3. Назарбаев Н.А. Казахстан в посткризисном мире: интеллектуальный прорыв в будущее// Лекция в КазНУ им. альФараби. Алматы, 13 октября 2009 г.


Л. Нода, ст. преподаватель КазНУ имени аль-Фараби ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЙ ПОТЕНЦИАЛ НАЦИИ: НОВЫЙ ВЕКТОР РАЗВИТИЯ Статья подготовлена по материалам выполненных работ в рамках проекта грантового финансирования научных исследований Министерства образования и науки РК на 2012-2014 гг. № РК «От интеллектуальной нации - к интеллектуальному потенциалу: разработка технологии информационно-коммуникативных воздействий на массы».

Сегодня, когда Казахстан вступает в новый этап своего развития, особенно актуальны комплексные исследования по различным направлениям общественного развития. Одной из таких злободневных тем, касающейся каждого казахстанца, является проблема формирования и развития интеллектуальной нации – опоры нашего государства, основы дальнейшего развития и процветания нашей Родины. Данная проблема многогранна, она охватывает множество направлений, таких как общества в Казахстане, приумножение народного формирование интеллектуального интеллектуального потенциала, углубление информационной политики СМИ в формировании богатейшей интеллектуальной нации, формирование интеллектуального гражданина своей страны. Суверенный Казахстан продемонстрировал впечатляющие образцы становления новой государственности, общественной стабильности внутреннего согласия, неуклонного развития экономики и политической системы. Это неоспоримый факт, подтверждающий научную выверенность, дальновидность и неизменную успешность политического курса Президента, которого поддерживают все казахстанцы. Идея формирования в Казахстане интеллектуальной нации входит в число наиболее принципиальных системных инициатив Главы нашего государства. Она была озвучена Нурсултаном Абишевичем Назарбаевым на встрече со стипендиатами программы «Болашак» и в актовой лекции на 75-летнем юбилее Казахского национального университета имени аль-Фараби. Главной целью данного проекта было названо воспитание казахстанцев новой формации, превращение Казахстана в страну с конкурентоспособным человеческим капиталом. Именно человеческий капитал в современном мире является одним из наиболее эффективных факторов социально-экономического и политического развития. Он стал главным инструментом формирования и развития инновационной экономики и экономики знаний, как высшего на сегодняшний день этапа развития системы. мировой экономической Министр образования и науки РК Б.Т. Жумагулов 20 апреля 2011 года в своем выступлении на конференции «Интеллектуальная нация: образование, наука, инновации» отметил, что «базовая методология развития США и ведущих европейских стран основана именно на человеческом, капитале, который составляет свыше 70-80 % их национального богатства» [1]. Можно с уверенностью говорить, что забота о развитии человеческого капитала является одной из основ построения нового казахстанского общества. В актовой лекции в КазНУ в 2009 году Нурсултан Абишевич выделил три базовых аспекта формирования интеллектуальной нации. Это прорыв в развитии системы образования, развитие науки и повышение научного потенциала страны, развитие системы инноваций. Именно эти направления и должны составлять основные векторы научных исследований в Казахстане. Стратегической задачей любого комплексного исследования становится проследить закономерности развития и совершенствования социальных процессов, происходящих в данное время в обществе. Необходимость понять и осмыслить социальные изменения остро ощущается всеми специалистами-обществоведами. Важнейшие особенности современного этапа социальных изменений - интенсивная глобализация, нарастание техногенных, природных и социогенных рисков, препятствуют исполнению макросоциологической теорией ее генеральной функции - установлению закономерности социальных процессов. Результаты масштабных эмпирических исследований непременно станут базой построения концепций трансформации многослойного казахстанского общества и прагматичных технологий регулирования современного исторического процесса. Это основа повышения престижа социологического знания во властных кругах и у широкой общественности. Так, по мнению доктора социологических наук, заведующего отделом Института социальнополитических исследований РАН В.К. Левашова «наука к концу ХХ в. стала важнейшей производительной силой. Экономическая, финансовая, военная, политическая мощь развитых государств ныне непосредственно зависит от фундаментальных исследований, удельного веса 34

наукоемкой продукции в общем объеме промышленного производства и валового национального продукта» [2]. И здесь на повестке дня казахстанского общества – формирование интеллектуальной нации, обладающей интеллектуальным потенциалом, нации, способной выполнять задачи мирового уровня. Вслед за В.К. Левашовым под интеллектуальным потенциалом общества мы понимаем «совокупность человеческих, материальных и финансовых ресурсов, которые задействованы в двух тесно связанных между собой ключевых областях интеллектуальной жизни общества – науке и образовании и измеренная величина которых показывает созданную и накопленную в обществе способность к творческому созданию новых знаний, технологий продуктов» [3]. Считаете ли Вы, что в Казахстане необходимо сформировать интеллектуальную нацию? Да – 52% Нет – 43%. 43 60



нет да

20 да



Считаете ли Вы, что в Казахстане необходимо сформировать интеллектуальную нацию?

Российский журналист, писатель Дмитрий Быков считает, что начинается мода на интеллект: «Постепенно начинается и мода на интеллект, хотя у нее, увы, свои издержки: тут будет и неизбежный снобизм, и кружковщина, и интеллектуальная самодеятельность (что делать, мы сами истребили почти все среды, где могли собираться и спорить умные подростки). Но все эти болезни роста не должны заслонять от нас главного: в последние пять лет попросту неизбежны были сетования преподавателей на уровень абитуриентов, а работодателей — на уровень выпускников. …как всегда бывает при застое, самообразование стало главным занятием общества и принесло свои первые плоды. Молодежи, требовательной попросту в силу неопытности, очень быстро стало скучно только потреблять и развлекаться» [4]. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0


нет 70


Смогли ли мы создать интеллектуальную нацию?

Небольшой разрыв цифр – необходимо формировать интеллектуальную нацию – 52% против 43% отрицательного ответа объясняются тем, что 70% опрошенных считают, что мы в Казахстане смогли создать интеллектуальную нацию. 35

Смогли ли мы создать интеллектуальную нацию? Да- 70 % Нет – 25%. Доказательством этих цифр являются показатель инновационного развития страны. Для Казахстана важны специалисты, обладающие передовыми знаниями, современными специальностями и имеющие профессиональный опыт. Все это они в будущем обязательно привнесут в отечественную экономику. Глава государства не раз отмечал приоритетность школ с естественно-математическим уклоном и информатики. Сегодня в Казахстане создано 20 интеллектуальных школ. Подобного рода школы открываются по всему миру. Общеизвестно, что XXI век будет веком конкуренции идей, новых технологий. Именно эти школьники в будущем будут определять уровень развития страны и ее экономических успехов. К примеру, в Китае во всех провинциях есть очень сильные специализированные школы. Это забота государства о развитии своей интеллектуальной нации. Точные науки требуют с ранних лет особого обучения и среды. Не менее важное условие талантливые учителя. Это уже поняли во всем мире.

на высоком

на среднем

на низком

47 50 31

40 30


20 10 0 На каком уровне мы находимся сейчас как интеллектуальная нация?

На каком уровне мы находимся сейчас как интеллектуальная нация? Ответы ожидаемы: на высоком - 17%, на среднем – 47%, на низком – 31%. Большинство отвечающих – 47% - отмечают среднее развитие интеллектуальности нации, а критический взгляд говорит о планке, которую взяли и держат казахстанцы, почти треть опрошенных высказалась за низкий уровень интеллектуального развития. Глава государства в своей актовой речи в КазНУ им. аль-Фараби определил критерии успешного человека в обществе - это его знания и интеллект. Именно эти ценности необходимо культивировать в обществе. Это и есть призыв к молодым людям - идти в науку. Заметим, что в 60-е годы прошлого века во время бурного освоения космоса, стремительного технического прогресса наука была самой престижной сферой. И выпускники специализированных школ в большинстве своем шли в науку. Конец века внес весомые коррективы в этот процесс, когда наука стала второстепенной сферой общественного развития. Сегодня ситуация в корне изменилась. Образуются новые интеллектуальные школы, перед которыми стоит конкретная задача - готовить будущих ученых. В этих школах сильная физикоматематическая база, которая является основой для будущей профессии ученого, инженера, экономиста, программиста. Выпускники этих школ преуспевают во всех сферах, где требуются аналитический ум, логическое мышление, умение видеть перспективу, просчитывать риски. Отрадно, что государство принимает конкретные меры по повышению престижа науки в обществе. Для реализации программы «Интеллектуальная нация-2020» есть все условия [5].


48 50 26 40 30

21 на высоком на низком на среднем

20 10

на высоком


на низком

енивается человеческий капитал в качестве интеллектуального ресурса в нашей стране?

На каком уровне оценивается человеческий капитал в качестве интеллектуального ресурса в нашей стране? На высоком – 21%, на среднем – 48%, на низком – 26%. «Наука Казахстана находится сегодня на достаточно высоком уровне, делается многое для того, чтобы поднять ее на хорошую высоту. Об этом говорил Глава государства на недавней встрече с учеными. Финансирование увеличивается, ученым создаются все условия. Если были в 90-х годах прошлого века сложности по вопросам развития науки, то сегодня науке открыты все дороги. Сегодня казахстанская наука находится на подъеме», - отметил Б.Жумагулов [6] . На каком уровне развиваются сферы образования и науки в роли индикатора создания интеллектуальной нации? На высоком – 41%, на среднем – 29%, на низком – 25%. Ясно, что дальнейшее стабильное развитие современного казахстанского общества напрямую зависит от интеллектуального состояния социума. «Новые производства, новые системы образования и науки, развитие среднего класса, расширение социальных гарантий вызовут большие изменения в сознании казахстанцев. А это будет требовать своевременной корректировки всей системы социальных отношений» [7]. Какие ценности предпочитаете Вы, как интеллектуальный гражданин? Как показывают ответы, именно в этих ответах наиболее всего проявляется личность отвечающего. 11% предпочли знание, 12% - науку, 7% приверженцы конструктивного мышления, любят глубоко рассуждать и считают это важным 8%, труд и дух указали 10%, на патриотизм обратили внимание 7%. Всё перечисленное отметили 30%.

50 40 30 20 10 0

41 29

25 на высоком на среднем

На каком уровне развиваются сферы образования и науки в роли индикатора создания интеллектуальной нации?

на низком

Н.А. Назарбаев в послании «Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» спрашивал: «Где, например, такие актуальные предметы, как «Казахстанское право» (его отсутствие ведет к правовому нигилизму и безграмотности молодежи), «Краеведение» (а ведь любовь к малой родине – это основа патриотизма), «Акмеология»,методики достижения личного успеха, социализации личности?» [8]. 37

15 октября 2012 года в Алматинском пресс-центре состоялось открытие патриотического клуба «Молодой патриот». Организаторами выступили: Управление внутренней политики г.Алматы, ОФ «Молодежный центр «Инициатива». Цель мероприятия - создание площадки для формирования активной жизненной и гражданской позиции молодежи и реализации молодежных инициатив. Казахстан – молодая страна. И не только потому, что нашей Независимости всего 20 лет. Молодо ее население: более половины (52%) числа жителей страны еще не перешагнули тридцатилетний возрастной рубеж. Молодежь современного Казахстана – это принципиально новое поколение, выросшее в условиях разрушения старой системы, кардинальных и крайне трудных реформ в политике, экономике и социальной сфере.

100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0

все перечисленные



7 10 10 8 7 12 11

дух труд глубокие рассуждения конструктивное мышление

Какие ценности предпочитаете Вы, как интеллектуальный Гражданин?

Обретение Казахстаном государственного суверенитета поставило перед обществом задачу воспитания патриотизма у подрастающего поколения. Ведь патриотизм не заложен в генах, это не наследственное, а социальное качество, которое формируется всей окружающей действительностью. Любовь к Родине, уважение к истории страны, ее культурному наследию, дань старшему поколению не должны быть просто красивыми словами. Настоящий патриотизм должен быть деятельным. Поэтому очень важно, что молодые активисты, лидеры молодежных организаций проявляют инициативу, создавая рабочую площадку для самовыражения себя как личности, гражданина и патриота, мобильно участвующего в жизни страны. И необходимо такие инициативы всемерно поддерживать. На мероприятие приглашаются ветераны Великой Отечественной войны и труда, воины-афганцы, представители образовательных структур, НПО, вузов и молодежные организации [9]. Готовы ли казахстанцы к реализации национального проекта «Интеллектуальная нация-2020»? 65% отвечающих – да, 30% - нет. Развитие науки, рост знаний и умений, необходимых для активного участия в жизни современной цивилизации, непрерывно повышал требования к интеллектуальному уровню человека, к его умению получать и применять знания. В середине XX века английский физик, лауреат Нобелевской премии Джордж Паджет Томсон написал книгу «Предвидимое будущее». В ней он, видимо, впервые указал на то, что развитие науки оставляет за бортом активной творческой жизни значительное и все растущее количество людей. По его данным, в английской средней школе только 25% мальчиков были способны к творческой работе на уровне того времен. В первом приближении можно принять, что распределение способности к творческому труду близко к распределению Гаусса. Эта способность определяется, видимо, многими врожденными качествами и такая суперпозиция, как известно, приводит к нормальному распределению. Допустимо принять, что это распределение врожденных способностей за четыре-пять тысячелетий человеческой цивилизации изменялось мало. Уж очень мал с точки зрения эволюции этот промежуток времени по сравнению с полутора миллионами лет, отделяющих нас от Homo 38

Erectus. А те несколько столетий цивилизационного взрыва, о которых здесь идет речь, – это просто мгновение на эволюционной шкале. Но за полвека, которые прошли с момента публикации книги Томсона, и наука, и техника заметно усложнились, и требования к уровню творческих способностей выросли. Поэтому те 25%, о которых говорил Томсон, надо, видимо, откорректировать в сторону уменьшения. Причем можно ожидать, что эта коррекция будет заметной, так как ближе к краю Гауссова распределения вероятности уменьшаются очень быстро. И дело не в том, что людей, способных к творчеству, рождается меньше – дело в том, что современные условия требуют для полноценной работы более высокий, чем ранее, уровень этих способностей. Увеличивается и потребность в работниках с высоким уровнем интеллекта, и спираль «интеллектуального торможения» будет закручиваться всё туже. Повышение требований к интеллектуальному уровню работника приводит к резкому сокращению контингента людей, способных к полноценному участию в разработке, усвоению и применению знаний. Сокращение этого контингента автоматически приводит к постепенному сокращению пионерских разработок и переходу к деятельности с относительно малым потреблением и производством информации. То есть к приспособлению для использования уже имеющихся достижений цивилизации [10].

80 60 40 20 0


30 нет да да


Готовы ли казахстанцы к реализацию национального проекта «Интеллектуальная нация-2020»?

Оцените, пожалуйста, информационную политику СМИ в формировании интеллектуальной нации. Особо важное – 10%, очень хорошее – 9, хорошее – оценили 37%, среднее 26%, неудовлетворительную оценку дали 13%. Информационная политика - комплекс политических, правовых, экономических, социальнокультурных и организационных мероприятий государства, направленный на обеспечение конституционного права граждан на доступ к информации. В рамках понятия «информационная политика», родившейся сравнительно недавно, в конце ХХ в., отражены два сущностных аспекта: признание информации в качестве важнейшего фактора общественного развития, что поднимает значимость совершенствования журналистской деятельности, а также необходимости управления властью информационными явлениями и процессами. Государственная информационная политика — это особая сфера жизнедеятельности людей, связанная с воспроизводством и распространением информации, удовлетворяющей интересы государства и гражданского общества, и направленная на обеспечение творческого, конструктивного диалога между ними и их представителями. Именно информационная политика, ее формирование и реализация на современном этапе доктринально и насущно выдвигаются на передний план политики казахстанского государства. Как поведут себя СМИ, какие темы освещать, какие проблемы поднимать в своих публикациях – от этого напрямую зависит построение интеллектуального общества. Для Казахстана проведение грамотной информационной политики означает развитие гражданского общества; обеспечение конструктивного диалога между государством и СМИ, а также властью и обществом. Запросы самой широкой аудитории в качественной и оперативной информации во многом способствовали тому, чтобы научные и технические достижения в областях наук стали основой новых информационно-коммуникативных систем. Формируется современное медийное 39

пространство, которое характеризуется такими специфическими свойствами как гипертекстовость, мультимедийность, симультанность, предоставляя новые возможности для коммуникации журналистики и власти, журналистики и науки. Противоречия общественного бытия как результат взаимодействия противоположных процессов и тенденций осознаются журналистикой как проблемы общественно-политической практики. Общественно-политическая тематика всегда была одной из ведущих предметных областей в журналистике. Собственно, средства массовой информации являлись полем постановки, рефлексии, поиска решений проблем общественно-политической жизни общества. СМИ всегда представлялись как открытый и равнодоступный форум публичной сферы – место взаимодействия общественных и частных интересов.

Оцените, пожалуйста, информационную политику СМИ в формировании интеллектуальной нации? 26

особо важное

13 10 9

очень хорошое


хорошое среднее

Ответы на вопрос «Необходимо ли рассматривать интеллектуальный потенциал человека как инвестицию?» ответы были получены такие: да – 80%, нет - 15%. Н.А. Назарбаев в послании «Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» отмечал: «Необходимо развивать инновационные формы доступа к интеллектуальной информации, радикально расширить фонд Казахской национальной электронной библиотеки. По сути, это электронный мозг нации. Поэтому все книги, выпущенные по программе социально значимых изданий, следует включать в КазНЭБ. При этом надо продумать механизмы стимулирования размещения в ней книг, изданных в частном порядке» [11]. 80% казахстанцев отмечают, что интеллектуальный потенциал человека надо рассматривать как инвестицию, против – 15%.

Необходимо ли рассматривать интеллектуальный потенциал человека как инвестицию? 15



да нет

1. Какой вклад внесли бы Вы для приумножения народного интеллектуального потенциала? 23


Знанием умом



8 16

Интересным респондентам показался вопрос «Какой вклад внесли бы Вы для приумножения народного интеллектуального потенциала?» ответы на него распределились слудующим образом: знания предпочли 23%, ум – 16%, дух – 8, за всё перечисленное отдали голоса 32%. Огромнозначение интеллигенции – основы нации по формированию интеллектуального потенциала страны. Главный редактор «Литературной газеты» Юрий Поляков отмечал огромное значение в духовной жизни страны многонациональной научно-творческой интеллигенции, которая выполняет колоссальную миссию «формулировать новые идеи, символы, корректировать с помощью художественных образов национальные коды, целенаправленно изменять комплементарность народов», при этом мастерски сглаживая «острые исторические углы, обтачивая политические зазубрины, подгоняя камень к камню», совместно вырабатывать «общую, устраивающую все стороны картину мира, если хотите, коллективный дружественный миф, который оказывает огромное влияние на взаимоотношения народов» [12]. Что Вы цените в Казахстане? Государственные органы – 26%, бизнес сектор – 22%, академическую среду – 31%, за неправительственные организации отдали голоса 16% опрошенных. 24 октября 2012 года было принято решение о проведении в Казахстане Международного форума «Первые Назарбаевские чтения «Новый Казахстан в новом мире», который состоится 29 ноября 2012 года, сообщает пресс-служба министерства образования и науки Республики Казахстан.


На каком уровне проводится государственная политика по формированию интеллектуальной нации в нашей стране?


18 18

неизвестная 32

11 16 0

неясная четкая Открытая






Целями международного форума обозначены всестороннее изучение и освещение крупнейшими казахстанскими и зарубежными экспертами деятельности и исторической роли президента Казахстана Нурсултана Назарбаева в становлении независимого государства и продвижении важнейших геополитических инициатив. Кроме того, планируется рассмотреть вопросы консолидации глобальных интеллектуальных ресурсов в целях выработки рекомендаций, способствующих дальнейшему динамичному развитию Казахстана и укреплению его позиций на мировой арене [13].

26 22


государственные органы 16

бизнес сектор академическую среду



неправительственные организации


Что Вы цените в Казахстане? «Оптимистичный прогноз всегда более рискован, нежели пессимистичный», - подчеркивает член-корреспондент РАН, руководитель Центра социально-культурных исследований Института философии РАН Н. И. Лапин [14]. Резюмируя все вышесказанное, необходимо подчеркнуть: Казахстан готов к созданию интеллектуальной нации, уровень которой сейчас большинством казахстанцев определяется как средний. Также как и уровень человеческого капитала в стране. Высоко респонденты оценивают уровень сферы образования и науки в роли индикатора создания интеллектуальной нации. Науку, как главную формирующую силу интеллектуальной нации, определяют казахстанцы. Список литературы: [1] vystuplenija_ministra/ vystuplenie/? tx_ttnews%5Btt_news%5D=2503&cHash= 56cf75727 dcd4fcc6ad8006c5f66a61e [2] Мониторинг общественного мнения. 2008. № 3 (87), июль-сентябрь. [3] там же. [4] [5] 6 [] 7 Назарбаев Н.А. «СОЦИАЛЬНАЯ МОДЕРНИЗАЦИЯ КАЗАХСТАНА: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» // 8 Назарбаев Н.А. «СОЦИАЛЬНАЯ МОДЕРНИЗАЦИЯ КАЗАХСТАНА: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» // 9 2012-10-15-960 См.: 11 Назарбаев Н.А. «СОЦИАЛЬНАЯ МОДЕРНИЗАЦИЯ КАЗАХСТАНА: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» // 12 Поляков Ю. Лезгинка на лобном месте//Литературная газета. 2011. 2 февраля. 13 14


О. Ложникова , ст.преп.факультета журналистики КазНУим.аль-Фараби В. Евсюков, студент 3-курса факультета журналистики КазНУим.аль-Фараби ИНТЕЛЕКТУАЛЬНЫЙ КАЗАХСТАН: ПРОБЛЕМЫ И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ Статья подготовлена по материалам выполненных работ в рамках проекта грантового финансирования научных исследований Министерства образования и науки РК на 2012-2014 гг. № РК «От интеллектуальной нации - к интеллектуальному потенциалу: разработка технологии информационно-коммуникативных воздействий на массы».

Генерацию идеи модератор начал со слов: «В целях пробуждения национального потенциала и реализации его идеи, Казахстану необходим интеллектуальный подъём. Формирование интеллектуальной нации – тема нашей сегодняшней фокус-группы». Вводный вопрос звучал: «Каков потенциал развития интеллектуальной нации в Казахстане?» Ответ на него попыталась дать Отарбаева Айгерим .Она отметила,что нация -это исторический сложившаяся общность людей, которые объедены духовными, социально-экономическими, культурно-политическими связями. -Я вижу интеллектуальную нацию, -отметила Отарбаева Айгерим , - не только исходя из термина «интеллект», но и как нацию духовную. Я хочу сказать, что интеллектуальная нация - это нация, которая знает свое происхождение, культуру, имеет какие-то духовные ценности и ко всему прочему ориентируется в условиях современного «экономического» мира, если его можно назвать одним таким словом. Чтобы создать такую нацию необходимо все пересмотреть. Давайте начнем, как говориться, с малого. Скажем, со школы. Многие согласятся со мной, что школьные учебники написаны неправильно, в них много ошибок, причем элементарных. При этом и учителя и директор прекрасно знают, что эти учебники, мягко говоря, не корректны. Но тем не менее все продолжают заниматься по этим учебникам. По-моему тут все понятно... Это с точки зрения «интеллекта». Посмотрим с другой стороны «культурной». Идет себе молодой человек и курит. При этом он плюется, дымит и в конечном итоге выбрасывает пустую коробку из-под сигарет при том не в урна. Я ничего не имею против курильщиков и конечно не все такие, но таких предостаточно. Ну или любая другая подобная ситуация. Я понимаю, что эти вопросы в какой-то степени мало значительными, и что решив их, мы далеко не уедем. Я к тому, что все это связано. Как ребенок может получить хорошее образование если, государство не может предоставить правильные учебники, как дети узнают, что хорошо, а что плохо если им не скажут об этом дома или в детском саду например. Если человека учить всему этому с детства он станет членом интеллектуальной нации. Интеллектуальная нация должна болеть обшей темой, работой во всеобщее благо, во благо народа своего, для государства, в котором он живет. А не только во благо себя, своих ближних и с девизом «Какая мне разница, главное мне хорошо». Вот где на мой взгляд национальная идея и вот где может сформироваться интеллектуальная нация. Журавлева Екатерина считает, что интеллектуальная нация - это не только ум и способности общества, но и его культура и мировоззрение, отношение друг к другу.Для того чтобы создать интеллектуальную нацию необходимо сделать более доступнее образование. Так как обучение среднему образованию в городах и селах отличаются. В городе школьник может найти любую информацию в интернете, в библиотеке. Может посещать различные кружки. Но здесь вытекает другая проблема: не каждый городской ребенок сможет заниматься в кружках, так как не каждый родитель в состоянии оплатить занятия. Ну а в сельской местности ничего подобного и вовсе нет, да и с интернетом туго. Также школьники в городе вместе с учителями ходят на выставки, на спектакли. Ну а сельский ребенок скорее всего лишен этого. В городе все равно больше возможностей, особенно в крупных. Поэтому думаю необходимо создать равную обстановку для получения качественного среднего образования. Дальше эти школьники определяются в 11-м классе с выбором вуза и факультета. Сегодня каждый из нас будет пытаться овладеть престижной профессией. В нашем обществе, к сожалению, принижают рабочие профессии. И родители отговаривают ребенка от таких профессий как учителя, слесари, врачи и тому подобное. Создается негативный образ у этих специальностей. 43

Нужно возвысить статус государственного языка. На сегодняшний день казахский язык и литературы немногие знают. Вроде в школе с первого класса учим язык, но при выпуске на нем мы говорить не можем. А вот с литературой еще хуже, школьники, да и студенты плохо разбираются. В 11-ом классе школьники готовятся только к ЕНТ, при этом другие предметы забрасывают и учат только вопрос и ответ, превращаются в каких-то роботов. Что приводит к тому, что мы не можем правильно выражать свои мысли. Та же проблема с английским языком. В некоторых школах его преподавания сводится к нулю. Нужно разработать методику по изучения языков. Думаю, может за место рекламы на улицах городов, нужно разместить на баннерах слова писателей и общественных деятелей на казахском языке. К примеру: цитаты из «Слов назидания»Абая, отрывки стихов. Можно даже на 3-х языках на государственном, русском и английском языках. Также в общественном транспорте расклеить те же отрывки из произведений, снять ролики, которые бы пропагандировали знание языков, и транслировать на экранах в торговых центрах и в общественных местах. В школах и университетах проводить открытые часы на различные темы и конкурсы. Необходимо улучшить отношения людей к природе. Так как очень часто можно встретить на улицах города людей, которые выкидывают мусор не в баки, а на дорогу или же из машин. Я живу в 5-ти минутах от берега Капчагайского водохранилища.- отметила студентка,- И летом на берегу люди отдыхая, оставляют мусор около воды. Хотя на берегу есть баки, но многим тяжело донести пакет. В сентябре берег был завален отходами. Вот оно отношение людей к природе. Ну, раз уж вы пришли или приехали отдыхать, ну заберите вы мусор с собой. Нет же, им легче его оставить и уйти со спокойной душой домой. Хотя детям своим они объясняют, что фантик от шоколадки нельзя выкидывать на дорогу. Вот оно воспитание, вот он пример взрослых ребенок видит, что мама или папа оставили мусор на берегу и думает, что значит, фантик можно выкинуть под ноги и идти дальше. Ну, в горах в Алмате тоже лежат пакеты с отходами возле сосенки или березки. Вот она реальность. Пока мы не изменимся, пока каждый не поймет, что начинать нужно с себя, думаю об интеллектуальной нации можно и не заикаться. Поэтому, давайте обращать на свои ошибки и меняться в лучшую сторону. Тогда, думаю, у нас все получится. Камила Турумова отметила, что к большому сожалению, на сегодняшний день казахстанцы, не являются интеллектуальной нацией. Чтобы начать уверенные шаги на пути к этой цели, прежде всего, необходимо подготовить прочную основу. Данной основой должен служить уровень культуры. Во-первых, людям необходимо привить правила элементарного этикета, ведь человек, который плюёт себе под ноги, не уважает ни себя, ни окружающих и уж тем более не может претендовать на звание интеллектуального. Нам необходимо искоренять из нашего быта все нежелательные качества и приобретать положительные. Менталитет и культурное воспитание в данном случае являются одной из важных составляющих построения интеллектуальной нации. Во-вторых, интеллектуальная нация – это нация, которая хорошо образована. Поэтому система образования в стране должна быть близкой к безупречной. К сожалению, наша система далека от хорошей модели. Не так давно мы перешли на всемирно признанную кредитную систему обучения и втянулись в Болонский процесс, но, независимо от этого, советские пережитки по-прежнему не уступают свои позиции. В университетах до сих пор действуют принудительные методы, а сама система в отечественном исполнении приносит больше вреда, нежели пользы. Если рассматривать европейскую модель, то нельзя не заметить её эффективность. В университеты, как и должно быть, поступают те люди, которые хотят заниматься развитием различных сфер с научной точки зрения. Помимо университетов существует масса колледжей и специальных школ, где должны обучаться будущие специалисты по самым разнообразным направлениям, от маляра-штукатура до менеджера. Обычно, каждый человек получает свою специальность, закончив обучение в данных заведениях. У нас же, чтобы иметь возможность работать обыкновенным клерком в банке, люди должны получить степень бакалавра экономики, а новоиспечённые выпускники колледжей (кстати, поступившие туда, дабы избежать ЕНТ в 11 классе) тут же поступают в университеты. Нерациональность системы налицо. Кроме того, это порождает ещё одну проблему: понятие о престижности и непрестижности профессии. Чаще всего, профессии, люди которых не являются «белыми воротничками», считаются нереспектабельными, а иногда даже постыдными, когда в развитом западном обществе люди воспринимают друг друга как специалистов в разных областях, т.е. маляр специализируется в сфере декора, бухгалтер занимается своим делом, труд медсестры так же почитается и хорошо 44

оплачивается. А, как известно, высокое гражданское самосознание и взаимоуважение – важнейшие показатели развитого общества, коим и должна являться интеллектуальная нация. Естественно, что интеллектуальная нация не может сформироваться на пару лет. Более того, я считаю, что и за 10 лет она не будет сформирована в полной мере (программа рассчитана до 2020 года), потому что наша социальная и политическая культура, а также общественное сознание не развиты в достаточной мере, но всё впереди, это вполне объяснимо и оправдано. На данный момент государство делает всё возможное и создаёт необходимые условия для достижения поставленных целей и соответствия пунктам стратегии «Интеллектуальная нация 2020», но, я считаю, что необходимо чётче, справедливей и добросовестней отслеживать исполнение задач. Особое внимание необходимо уделить, прежде всего, сфере образования и социальному аспекту жизни страны, потому что, в соответствии с пирамидой Маслоу, чтобы развиваться шире, человеку необходимо реализовать свои первичные потребности. Важно понимать, что для построения эффективно функционирующей системы необходимо создать прочную основу, коей и является культура общества и ментальность, от которых будет в дальнейшем зависеть претворение планов в жизнь. Ишекенова Бекзада считает,что прежде чем рассуждать, нужно разобрать термин: Интеллект – это разум, рассудок, умение думать, разносторонность мышления. Нация – это население страны. Тогда Интеллектуальная нация – это население, умеющее думать и рассуждать. В принципе программа по интеллектуализации нашей нации работает ещё со времён советского союза, потому что для того, чтобы научиться анализировать, человеку нужны знания, которыми он сможет оперировать, а школьная система предоставляет более чем солидный архив для среднестатистического думающего человека. Мы до 11 класса учимся во всех направлениях: химия, физика, литература, музыка, история, биология и др.. Сейчас всё чаще встаёт вопрос о переходе на европейскую школу компетенции, которая означает, что ребёнок с 5 класса будет обучаться только по программе, профессию которой выбрал (или этот выбор сделали для него). Вроде бы неплохо, вырастим хороших специалистов, но эта новая система не приведёт нацию к интеллекту, а наоборот усугубит положение. Почему? Потому что: А) Не будет никакого разностороннего развития, подросток не научится мыслить и его разум будет заточен под узкую специализацию. Б) Заставляя ребёнка делать выбор в 12 лет, мы лишаем его возможности развиваться и, возможно, сломаем ему жизнь, ведь до сознательного возраста он может двадцать раз передумать и возненавидеть свою будущую профессию. В) Даже если будут специальные тесты и выявят первоначальный потенциал, будущий полноценный гражданин может быть склонен к другому. И, когда отрезаем ему путь к развитию в другой отрасли, мы лишаемся одного счастливого человека. Причём здесь счастье? При том, что озлобленный человек не имеет никакого желания развиваться как физически, так и духовно, он не хочет думать и самостоятельно принимать решения, ведь за него выбор сделали много-много лет назад, пусть сделают ещё раз. Так же залогом развития интеллектуальной нации является развитие науки. Ни для кого не секрет, что на науку в стране стали уделять внимание в последнее время. До этого момента развитие в таких отраслях, как генная инженерия, кибернетика, программирование и др., было невозможным, всё рубилось на корню. И сейчас, гениальные умы молодых студентов вместе с их проектами утекают за границу, потому что здесь они не находят шанса жить в виде финансирования развития идеи. У нас есть научные конкурсы, это прекрасно, но проблема в том, что кроме стипендии или незначительного денежного вознаграждения победитель не получает, его детище остаётся без шанса родиться, вырасти и укрепиться. Возьмём в пример студентов физфака КазНУ, придумавших, как улучшить работу ламп при минимальных затратах. Их идею никто не поддержал… кроме японцев, купивших проект. И через год или два мы будем перекупать их лампы, сделанные на наших идеях, только потому что тогда не обратили внимание на свои умы. О какой интеллектуальной нации при таких условиях можно говорить? Студентка считает, что для того, чтобы наша страна процветала и население, умеющее думать, увеличивалось и продолжало мыслить, нужно оставить старую школу знаний и уделить большее внимание науке. Галина Крыгина отметила, что главные задачи Национального проекта «Интеллектуальная нация-2020» вполне осуществимы в ближайшее время. Нам необходимо в короткие сроки воспитать казахстанцев новой формации и превратить Казахстан в страну с конкурентоспособным человеческим капиталом. Для этого необходимо придерживаться системы инновационного развития 45

образования. Галина Крыгина думает, что современные работники должны владеть системным и критическим мышлением и навыками постоянного самообучения. Очень важно, чтобы наша молодежь умела не только получать, но и создавать новые знания. Сегодня самым ценным качеством становится креативное мышление, умение перерабатывать знания, рождать новые решения, технологии и инновации. Нам необходима как воздух мощная информационная революция. Для этого нужно создать индустрию информационных технологий, а также благоприятные условия для развития интернет-компаний, электронной коммерции. Нашей молодёжи, а значит и нашему будущему необходимо и духовное воспитание, как однажды заметил в своём выступлении наш президент. Ведь знания или профессиональные навыки не могут быть созидательной силой, если только они не основаны на национальных приоритетах, нравственных ценностях, понятиях общественного долга, социальной солидарности и преемственности поколений. Наше молодое поколение должно однозначно усвоить старую как мир истину – настоящего успеха в жизни добивается только тот, кто приносит пользу людям и своей стране. Александр Горишняк особенно подчеркнул, что понятие интеллектуальной нации ни в коем случае нельзя рассматривать под одним углом. Это комплекс и задач, и инструментов по их выполнению. По сути, интеллектуальная нация являет собой общество, обладающее определёнными познаниями, достаточно высоким уровнем знаний, большим потенциалом и конкурентоспособностью (если говорить о выходе на международный уровень, а без этого, в принципе, никак не обойтись). Но интеллектуальная нация – ни в коем случае не самоцель. Она, напротив, служит отправной точкой для достижения новых вершин, для принесения пользы стране как в лице правительства, так и в лице граждан, то есть, - самих себя. Но, если честно, я довольно смутно представляю будущее нашей страны, где успешно осуществлена программа «Интеллектуальной нации — 2020». Дело в том, что задачи, поставленные для достижения этой цели и перспективы довольно смутны. Хочется задать такой вопрос: а имеется ли в принципе такая возможность — создание интеллектуальной нации в нашей стране? От чего зависит достижение (или недостижение) этой цели? Первую причину невозможности (по крайней мере, в ближайшем будущем) создания интеллектуальной нации я вижу в так называемой «утечке мозгов». По сути, люди, которые способны и достойны составить ряды интеллектуальной нации, массово эмигрируют в другие страны. Почему? Думаю, это очевидно: Выше зарплата, больше возможностей, в том числе и для развития своего и так уже немаленького груза знаний. Какую ситуацию мы видим в нашей стране? Довольно сомнительное локальное экономическое положение. Ну и, разумеется, относительно слабая система образования, в сравнении с западными университетами, являющимися не просто «заведением для получения знаний», а мощными исследовательскими базами, где, к слову, очень широко действует система грантов и финансирования собственных разработок и исследований. Взять, допустим, MIT (Массачусетский технологический институт). 95% изобретений в области информационных технологий появились на свет именно в стенах этого учебного заведения. Здесь страна отлично стимулирует своих граждан. У нас же такой системы нет ,и пока что не предвидится. Но только ли в государстве проблема? Не следует винить исключительно его, ведь, как ни крути, а соответствующие программы и законопроекты для достижения вышеназванной цели всё же принимаются и осуществляются. Нет, нужно начать с самого народа — мы должны менять свой менталитет, отказываться от старого и шагать в сторону нового. Начистоту: готовы ли мы к такому? Мой ответ — нет. Жители нашей страны не подготовлены к такому переходу, и вряд ли даже постепенные меры смогут в корне изменить народ. По сути, мы видим здесь двустороннюю проблему. Государство, вроде как, то ли действительно работает, то ли просто делает вид, но всё же пытается так или иначе что-то сделать. Но мы не видим никаких активных действий со стороны правительства, никаких чётких задач и путей по осуществлению данной программы. На бумаге всё это, может, и есть, но лично я (и, уверяю, 99% моих коллег) не видит никаких изменений, никаких начальных результатов. Население же, в свою очередь, не особо активно откликается на всё это. Ждать, что государство принесёт всё на блюдечке с голубой каёмочкой, как минимум, нелогично. Нужно идти навстречу, нужно начать с самих себя, иначе получится порочный круг. Интеллектуальная нация - Абеуова Ляйлим уверена, что нашей республике достаточно возможностей для формирования интеллектуальной нации. Конечно, мы многое можем, и у нас есть шанс сделать многое, но есть одно но. «Какое?», спросите Вы. Заключается это «но» в следующем, мы недостаточно опытны в едином взаимодействии. То есть мы не можем собрать все в «кулак» и стукнуть по столу. Да, мы имеем безграничный вагон возможностей, средств и прочего 46

необходимого, но наша проблема заключается в том, что мы неправильно направляем это богатство, или же не умеем вообще направлять в нужное русло. Наоборот, нам легче все в разные стороны разбросать: и силы и возможности. Таким образом, и тормозится не то что развитие, а вообще создание интеллектуальной нации и общества. Вроде бы Казахстан готов к созданию интеллектуального общества, но нет этой сплоченности и направленности, которая бы ускорила становление нашего общества на пути развития интеллектуальной нации, и эта проблема не нашла своего решения еще и потому, лично по моему мнению, что еще не до конца сформулировали национальную идею Казахстана, как таковую. Студентка считает, это один из основных факторов создания, развития и становления интеллектуальной нации, а то и общества. Хотелось бы также отметить и другие значительные факторы, такие, как культура человека, этика, психология общества и саморазвитие каждой части единого общества. В данном случае Ляйлим выразила свою точку зрения на то, как идет процесс становления и развития интеллектуальной нации и общества у нас в Казахстане, на каком пути находится этот проект и что из себя представляет. По большому счету интеллектуальной нации на мировом уровне понятия этого словосочетания у нас нет, но думаю это лишь вопрос времени. Возможно, если мы приложим усилия и будем трудиться, как известно труд сделал из обезьяны человека, то не удивительно будет, что мы сможем построить интеллектуальную нацию и сформировать, таким образом, интеллектуальное общество. И вполне реально будет реализовать становление на пути уже развития этого общества за короткие сроки при том, что это будет выполнено качественно. Нужно просто уметь, как я отметила выше собрать все усилия в «кулак» и не покладая рук трудиться, чтобы добиться желаемого результата. Эльнар Ахмедьяров перечислил следующие пути перехода от интеллектуальной нации к интеллектуальному потенциалу. На его взгляд, привести нацию к интеллектуальному потенциалу в большей части эта задача государства. Для осуществления данной цели, необходимо модернизировать и сделать доступными для любого гражданина, все государственные образовательные учреждения. Государство должно предоставить всем будущим ученикам с первого класса бесплатное, качественное образование в школе. Каждый школьник должен быть заинтересован в своем обучении. Для этого необходимо пересмотреть и изменить систему школьного образования. Школа должна формировать свободное мышление у детей и приводить их к тому, чтобы к завершению последних классов ребенок конкретно был уверен в выборе своей профессии. Еще, в стране необходимо изменить систему «Единого национального тестирования», сделать её в виде «устного экзамена». Также по окончанию школы абитуриент должен иметь возможность поступить по выбранной им специализации бесплатно в любой вуз страны. Став студентом, обучающийся должен больше получать практические знания, нежели теоретические. Это повысит мотивацию обучения и приведет к тому, что во всех вузах будут выпускаться действительно профессионалы с интеллектуальным потенциалом. Арина Мальковская считает, что формирование интеллектуальной нации - главный признак развитого и образованного, светского государства. Одна из целей нашего государства является воспитание, просвещение, развитие потенциала молодежи, ведь именно она будущее страны, зерно В частности мы, студенты, составляем это зерно. Мы должны интеллектуальной нации. самообразовываться, воспитывать в себе чувство патриотизма, дисциплинированность, честность, ответственность, знать и уважать народные традиции и так далее. Весь этот спектр знаний называется интеллектуальным капиталом, который мы должны накапливать. Государство, конечно же, делает все условия для нашей образованности, но внешних воздействий мало, мы должны сами понимать и осознавать, что надо делать, чтобы добиться успехов в жизни. Конечно же, немаловажный фактор создания интеллектуальной нации это правильное воспитание ребенка в семье. В раннем возрасте он впитывает всё, что в раннем детстве дали ему родители. Именно в семье зарождаются зачатки хорошего воспитания, дисциплины, уважения к традициям, любовь к Родине и так далее. В школе и в университете мы дополняем полученные знания и навыки, а семья-это главный «формирователь» образованной, культурной личности. Далее, для воспитания интеллектуальной нации необходимо развивать грамотность школьников, обеспечить возможность для работающей молодежи получать специальное образование, прививать нормы культуры, морали и нравственности. Грамотность населения - признак интеллектуального общества. Ее развитие позволит ориентироваться в социальной среде, быть подкованным и эрудированным. К сожалению, по пути к достижению грамотности населения, есть много проблем. Например, одна из таких кроется в школьном учебнике. Не буду перечислять бесконечные недоработки и элементарные ошибки, допущенные в них. Здесь главная проблема очевидна - закрывание глаз на 47

недоработку школьной литературы, нет контроля за составителями и корректорами учебников, их некомпетентность, безответственность и так далее, список можно продолжать долго. Для ее решения требуется немалое количество времени, когда человек придет к пониманию того, что на нем лежит ответственность за свое будущее и будущее его детей. Создание возможностей для занятости населения. Ведь именно безделье, которое постепенно превращается в постоянную привычку, лень, становится главной помехой для формирования интеллектуальной нации. Поэтому в стратегическую программу президента «Интеллектуальная нация – 2020» не мог не войти данный вопрос занятости населения. Необходимо предоставлять работу начинающим специалистам. Ведь ни для кого не секрет, что проблема трудоустройства остается проблемой. Без опыта работы мы никому не нужны, сейчас идеальный работник-это молодой специалист с тридцатилетним стажем. Да, конечно же, тот, кто ищет, тот всегда найдет, но сколько надо убить на это времени, нервов и сил никому не известно. Далее, надо пересмотреть методику преподавания. Начинающие студенты после окончания школы даже при условиях отличного аттестата, отличной школьной подготовки, не всегда могут самостоятельно ориентироваться в жизненных ситуациях. В связи с этим необходимо пересмотреть требования к стандартам образования, а также методику обучения, привлекать зарубежных специалистов, уделять внимание развитию языков, не только государственного и международного - английского, но и других. А для создания условий реализации образования, важное значение имеет выделение грантов, скидок, льгот в процессе обучения. А также следует заниматься мотивацией начинающих студентов и работников. Воспитывать креативного человека, индивидуальную личность, с собственной точкой зрения на любой вопрос. За время работы фокус-группы все участники высказали свое мнение. Безусловно, развитие интеллектуального потенциала страны прямым образом сказывается на всём: Выход производственной инфраструктуры на международный уровень, Повышение конкурентоспособности на мировой арене, Повышение продуктивности всех сфер промышленности. Вполне логично, что если в идеале в государстве все люди будут интеллектуально развиты, соответственно уровень экономики вырастет прямо пропорционально КПД каждого гражданина. В итоге выяснилась перспектива развития интеллектуальной нации по средствам закладывания фундамента из 3-х составляющих: Развитие культуры (Популяризация культурных мероприятий для широкой публики),Образование(Разработка и внедрение системы образования под Казахстанское население ,максимально продуктивную для особенностей менталитета), Правительство (проведение определенных реформ, тесно связанных с реализацией вышеизложенных концепций).

Ж. Сүлейменова, мəдениеттанушы, PhD доктор ЖАС ҒАЛЫМДАРДЫҢ ҒЫЛЫМИ ҰМТЫЛЫСТАРЫНДАҒЫ ӨЗЕКТІ МƏСЕЛЕЛЕР Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1585ГФ «Интеллектуалды ұлттан – интеллектуалды əлеуетке: бұқараға ақпараттық-коммуникативтік ықпал ету технологияларын əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды

СӨЗ БАСЫ: Білім адамзат өмірінде құндылық пен моральға тəуелді дүние. Себебі оның басты мақсаты – адам бойында жалпы өмірлік дүниетаным қалыптастыру, өмір заңдылықтарына, адамгершілікке үйрету, жоғары моральді қалыптастыру болып табылады. Жақында «Қазақстан» ұлттық телеарнасының «Алаң» бағдарламасына «Қазақстан Республикасындағы жоғары білімді реформалау» тақырыбында пікір-таласқа қатысып, бүгінгі реформалардың дұрыстығын дəлелдеген тұсымда, қатысушылар тарапынан көптеген қайшылықты пікірлер естідім. Бұл менің қолдап тұрған позицияма да, жалпы мəселені қоюыма да қатысты болды. Уəж айтушы қарсы жақ бізге реформа қажеті жоқ, 20 жылда Қазақстан жоғары білімі көптеген реформаларды бастан өткерді, енді тек білімді дамытуға жағдай жасау қажет деген пікірлер айтты. Басында айтып өткендей, бұл мəселеге қатысты менің ұстанымым басқа. Себебі, мен жаңа формацияның адамымын, жоғары білімнің үш сатысынан өткен жас зерттеушімін. Иə, менің замандастарымның арасында ескі жүйеде ғылымға барып аспирантурада білім алған таныстарымнан өзгешелігім сол, мен жаңа жүйеде білім алуға талпындым, оның барлық 48

мүмкіндіктерін пайдалануға тырыстым. PhD докторантураға мақсатты негізде түсіп, зерттеумен айналыстым. Себебі, мен өзімді саналы түрде ХХІ ғасырдағы жаңа Қазақстанның азаматы сезінемін! Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ə. Назарбаев интеллектуалды ұлтты қалыптастырудың үш аспектісі ретінде білім, ғылым жəне инновацияны дамытуды атап өтті. Елбасымыздың бастамасымен қабылданған Индустриалды-инновациялық дамытудың мемлекеттік бағдарламасы жəне Қазақстанда интеллектуалды ұлтты қалыптастыру бағдарламасы еліміздегі жоғары білім жəне ғылым саласында айтарлықтай ілгерілеулер жəне озық реформаларды жүзеге асыруға зор мүмкіндік берді. Аталмыш бағдарламалар ел тəуелсіздігінің екінші онжылдығында қабылданды. Бұдан өрбитін келесі кезең, осы бағдарламаларды орындауға кəсіби деңгейі жеткілікті мамандар қажеттігіне сұраныс туындайтыны орынды мəселе. Бұдан өзге Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Бұл – білім беру жəне зерттеу процесін біріктіру тенденциясын іске асырудың басты тетігін қалыптастырады. Бүгінгі таңда Қазақстан ТМД елдерінің арасында алғашқы болып Болон үдерісі аясында «бакалавр-магистратураPhD докторантура» үш сатылы білім жүйесіне толыққанды аяқ басты. Ұлт көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың «жаңашыл, ойлау қабілеті жоғары мамандарды даярлауға назар аудару» туралы тапсырмасын орындауға бағытталған бастамаларды жүзеге асыру үшін еліміздің жоғары білім саласында қарқынды түрде реформалар жүргізілуде. Қоғамдық пікірге зер салар болсақ, аталмыш реформалардың оңтайлылығы турасында алуан түрлі ойлар айтылуда. Өз кезегімде білімнің жоғарыда көрсетілген үш сатысынан да өткен жас ғалым ретінде ол реформалардың кезек күттірмейтін заман талабына сай екендігін негіздегім келеді. Соңғы экономикалық дағдарыс кезінде АҚШ президенті Барак Обама «Білім – экономикалық маңызды мəселе» деп атап көрсетті. 2011 жылғы Дүниежүзілік банк баяндамасына сүйенсек, экономикалық дамуда білімді жинақтау мəселесі капиталды жинақтау мəселесімен пара-пар процесс екен. Олардың ойынша, білім ел экономикасын дамытудың жəне жалпы экономикалық дамудың маңызды құралы болып табылады. Себебі инновациялық технологиялардың дамуы қоғамдық дəрежеде еңбек өнімділігін арттырады, сəйкесінше өмір сапасын дамытады. Постиндустриалды қоғамда «когнитивті капитализм» ұғымы дүниеге келді. Бұл арада қоғам когнитивті экономикаға негізделеді, негізгі басымдық білімге беріледі. Егер Макс Вебер, Карл Марксша айтар болсақ, «білім» дəл осындай қоғамда өндірістік күшке ие болады. Қазақстанда қалыптасқан статус кво: Соңғы 5-10 жыл көлемінде «білім», «жоғары білім», немесе «жоғары білім немесе ғылым алдындағы əлеуметтік жауапкершілік» ұғымдарының мəртебесі төмендеді. Қоғамда білімді адамдар қажеттігін нарық анықтайды, сондықтан білім беретін жоғары оқу орындарының дамуы нарық сұранысына жауап беруі қажет деген жаңсақ пікір қалыптасты. Ол сəйкесінше жоғары оқу орындарының санын жəне ол жоғары оқу орындарында заң, экономика, басқару негіздері секілді мамандықтарында оқитын студенттер санын көбейтті. Жалпы нарықтық экономикаға негізделген мемлекетте ақылы білім беру болуы қажет. Бірақ оның сапасын мемлекет тікелей бақылауында ұстауы қажет. Осы тұрғыдан алғанда, университеттерді таза прагматикалық кіріс көзі ретінде қарастыруға болмайды. Жалпы университеттің басты миссиясы – жүйе қалыптастырушы фактор ретінде елде мəдениетті дамыту, іргелі ғылымға негізделген кəсіби жоғары білім ұсыну болып табылады. Жеке меншік инвестицияға негізделген жоғары білімді ұйымдастыру еліміздегі өндірістік, өнеркəсіптік міндеттерін түбегейлі шеше алмайды. Жеке меншік жоғары білім ол нарықтық рентабельділікке негізделеді, бұл арада тез пайда табу көзделеді. Бірақ стратегиялық тұрғыда қарайтын болсақ, білімге құйылған инвестиция ұзақ мерзімді қажет ететін тəуекел. Жоғары оқу орындарының қабырғасында іргелі ғылымды дамыту басты міндет ретінде қойылу қажет. Егер əлемдік тəжірибеге сүйенер болсақ, əлемдегі шет мемлекеттерде жаңа технологиялардың дамуы университеттерде жүргізілетін іргелі ғылыми зерттеулердің нəтижесі болып табылады. Іргелі ғылымға негізделген білім турасына тоқталсақ, онда тек математика немесе жаратылыстануды ғана емес, сондай-ақ, гуманитарлық жəне əлеуметтік-экономикалық зерттеулерге де математикалық модельдеу, анализ қажет екендігін ескерген жөн. Бүгінгі таңда Қазақстан үшін жалпы əлемдік интегративтік үрдістерге сүйенген жаратылыстану-математика жəне гуманитарлық ғылымдардың пəнаралық байланысын қамтамасыз ету маңызды. Себебі, кез-келген гуманитарлық саладағы ғылыми-зерттеу жұмысы математикалық анализге сүйеніп жасалынса, оның ғылыми мəні жоғары болады, сəйкесінше, мұндай зерттеулерді мемлекеттік деңгейдегі салыстырмалы сараптамаларға қосуға толық негіз болады. ЖОҒАРЫ БІЛІМДІ РЕФОРМАЛАУДЫҢ ФИЛОСОФИЯСЫ: Бүгінгі таңда заманауи философияда білім беру феномені жүйелі түрде терминологияны қолдану негізінде зерттеліп жүр. Бұл қаншалықты тиімді деген сұрақ туындайды. Баршамызға түсінікті болуы 49

үшін зерттеуімізді тереңдете түсейік. Білім беру феноменін философиялық сараптау объектісі ретінде анықтағанда мұндай рефлексияның философиялық негіздері жұтаң тартатындығы анық. Заманауи білім беру үдерісіндегі эмпиризм мен технологизм білім беру философиясын зерттеуде оның тұжырымдамалық аппаратын жəне тақырыпшаларын анықтауға жол береді. Олар мақсат, мəселе, модель, басқару секілді абстракті ұғымдарды көп қолдануымен негізделген. Осы секілді терминологияны қолдану адамның оңай түсінуіне алып келетін бихевиористік танымды көрсетсе керек. Ол өз кезегінде дүниетанымды радикалды түрде оңайлатып, философиялық антропологияда метафизикалық тереңдікті сезінуге мүмкіндік бермейді. Бір сөзбен айтқанда білім беру үдерісінің философиялық мəнін төмендетеді. Жоғары білім беру феномені – бұл ерекше объект жəне оны қоршаған орта мен жүйе арасындағы алмасу моделі ретіндегі механикалық түсінуден арылу қажет. Мұндай парадигмада адамдық, материалдық ресурстар, құндылықтар, қажеттіліктер оқу аудиториясында өндірістік процесс арқылы жүргізіледі жəне қоршаған ортаға яғни атап айтқанда бизнес, басқару құрылымдарға таралып немесе көшіп отырады. Бұл тұрғыдағы терминологиялық кодталған білім берудің ақпараттылығы оның ұйымдастырылған тезаурустан тəжірибеге өтуде білім алған адамды қоршаған ортаға «өнім» ретінде кірігуіне негіз болады. Бұл жоғары білімнің сапасының төмендеуі редукциясына алып келетіндігін əлем ғалымдары дəлелдеуде. Бұл жерде редукция ретінде өндіріс модельдерін жоғары білім беретін жоғары оқу орындарына қолдану, сол арқылы университет түлегі мен өндірілген өнімді салыстыру аналогиясын айта аламыз. Білім берудің философиялық рефлекциясында редукционизмнің басқаша көрінуі білім беру процесін басқаруда менеджмент принциптерін қолдану, сол негізде білім «тиімділік культіне» ауыстырылуымен негізделеді. Оның да ғылыми зерттеулерде білімнің қатаң түрде бюрократиялық регламентациясына алып келетіндігі турасында қалыптасқан пікірлер бар. Бұл турасындағы бір мысалды айтатын болсақ, білім беру процесіндегі «жылдық сағат санын есептеу» секілді мəселе туындап, ол процесс оқытушыпрофессорлар позициясынан емес, керісінше басқарушы кеңсешіл топтың мүддесінде жасалады. Батыста оқытушы маманданған сабағын беріп, ғылыми шығармашылықпен айналысуға зор мүмкіндігі бар. Бүгінгі таңда жоғары кəсіби білім беру біздің елімізде болсын, əлемде болсын радикалды түрде трансформация жағдайында өзгеріске ұшырауда. Жоғары білім жүйесіндегі жаңашылдық жоғары оқу орнының түлегінің кəсіби жоғары білімімен өлшенетін талап қойылды. Ол өз кезегінде еңбек нарығының үдемелі дамуы секілді заман талабына сай келеді. Бірақ бүгінгі жоғары оқу орнының түлегі оқуды бітіре салысымен жұмысқа тез арада кірісіп кетіп, ол жерде жоғары кəсібилік көрсетуі үшін тұлғалық деңгейде не қажет? Бұл осы таңда кез-келген ректордың көкейіндегі өзекті сауалдардың бірі деп ойлаймын. Бұл сұраққа жауап бермес бұрын, университет түлегінің ертеңгі күні қандай болмағы, оның ректорының бүгінгі таңда нендей жақсы реформаларды университет деңгейінде жүргізуімен тығыз байланысты. Менің ойымша, жоғары оқу орындар постиндустриалды инновациялық қоғамда адамдар өмірі көп жағдайда инновациялық сипатқа ие болатындығын ескергендері жөн. Басқаша айтқанда университеттер өмірде əлеуметтік-экономикалық тұрғыда инновация тудыра алатын біліктілігі жоғары кадрлардың ұстаханасына айналуы қажет. Дəл осы сипатта университеттер арасында үлкен реформалар жүргізілуде. Əрине, бұл орайда жоғары мектеп қызметінің мазмұнына, құрылымына жəне ұйымдастыру-басқару негіздеріне мəнді түрде өзгерістер енгізіледі. Жоғары мектеп инновациялық қызметті жасақтай алатын жоғары білімді маман өсіруі үшін, ең алдымен студент кең мағынасында инновациялық кəсіби сананы жəне кəсіби құзыреттілік тасымалдайтын, оны инновациялық өндірісте жүзеге асырылатын оқу үдерісін дұрыс ұйымдастыруы қажет. Бұл мəселенің оңтайлы түрде дұрыс сипатталуына алып келеді. Оның бірі ретінде жоғары оқу орындарындағы оқытушының педагогикалық қызметін дұрыс қамтамасыз етуі, өз міндетін дұрыс атқаруымен байланысты. Себебі, университет оқытушысы студентті оқыту материалымен толыққанды таныстыруы керек, студентті толыққанды біліммен қамтамасыз етуі міндетті, осы жерде оқытушы студент бойында барлық жинақталған білімді тасымалдаушы инновациялық кəсіби мəдениет қалыптастыруы керек. Яғни өткен ғасырларда студент ізденуші болса, ХХІ ғасырда студент университеттегі білімді инновациялық тасымалдаушы тұлға. Ол университет қабырғасында жасақталатын процесс. Заманауи университеттер студент бойында инновациялық кəсіби білімді қалыптастыру үшін ондағы педагогикалық қызметтің де мазмұнына біршама өзгерістер енеді. Атап айтқанда, оқытушы жалпылама кəсіби абстрактілі білім берумен қатар, əр студентке жол таба білуі қажет. Себебі, сабақты, пəнді, оқытушыны таңдау ендігі кезекте студенттің құзыретінде болмақ. Сондықтан оқытушы əр студенттің мотивациясын ескеріп, өзі беретін пəні бойынша нақты білімді қалыптастыра білуі міндетті. 50

Білім əлеуметтік қызмет саласы ретінде өз дамуында адамдар белсенділігін, оның ішінде шаруашылық қызметтерін ескеруі қажет. Бұл арада тек ғылым оның ішінде іргелі ғылым ғана ислючение болады. Себебі іргелі ғылым басында атап өткен болатынбыз, əрдайым мемлекеттің «білім беру əлеуетін» қалыптастырудың қайнар бұлағын құрайды. Озық деңгейде кəсіби жоғары білім өз кезегінде адамның бойындағы табиғи тұрғыда білім алуға бейімділігін дамытуға жəне нақтылықты концептуалды ұғынудан қолданбалы деңгейде əлеуметтік, басқару, ұйымдастыру жəне технологиялық міндеттерді шешуге өтуге бағытталады. Постиндустриалдық кезең қоғамда іргелі жəне қолданбалы толыққанды білім жинақталған кез, сондықтан алып ақпараттық ресурс құрылған. Басты мақсат жаңа бəсекеге қабілетті өнімді дүниеге алып келу жəне жинақталған білімді епті басқару арқылы жаңа нарықтарды тудыру болып табылады. Инновация түрлі салаларда білімнің бір саладан басқа салаға берілуі арқасында салааралық байланыс негізінде жасақталады. Іргелі жəне қолданбалы білімді оңтайлы қолдану комбинациясы жəне оларды тарату, тəжірибе жүзінде оларды тиімді пайдалану заманауи маманның инновациялық қызметінде басты міндет болып қала бермек. Əрбір жоғары оқу орнының білім беру бейініне орай, инновациялық оқыту бағдарламасы қабылданып, аталмыш құжатта жоғары мектептің ғылыми-шаруашылық қызметі толыққанды көрініс табуы қажет. Ғылым мен техниканың дамуының басымдықты бағыттары бойынша гуманитарлық, əлеуметтік-экономикалық, инженерлік бəсекеге қабілетті өмір циклын басқаруда жобаларды жасақтап, оларды жүзеге асырылуын, осы салада мамандар даярлаудың стратегиялық жолдарын көрсетілуі міндетті. Инновациялық оқыту бағдарламасы негізінде мамандар даярлау үрдісі оқыту процесінде жаңа ғылыми білімді қолданумен қатар, оқыту үдерісінің компоненті ретінде жаңа білімді іздеуді шығармашылық түрде негіздеуді қосады. Бұдан аңғаратынымыз, мұндай бағдарламаларды тиімді жүзеге асыру жоғары оқу орнында кадрлық, ғылыми-зерттеу, ақпараттық-əдістемелік, материалды-техникалық, əлеуметтік-коммуникациялық əлеуеті болған жағдайда ғана мүмкін. Университеттерді аталмыш бағыттарда дамыту оның қабырғасында инновациялық оқыту бағдарламасын жүзеге асыру үшін қаржы инвестициясын жасау білім, ғылым, техника, мəдениет, өнер, басқару, саясат саласында белсенді инновациялық қызмет жасақтауда жаңа тың серпін беруге қабілетті. ҒЫЛЫМИ ДƏРЕЖЕ. SCOPUS, THOMSON REUTERS АҚПАРАТТЫҚ БАЗАЛАРЫ ТУРАЛЫ: ҚР Білім жəне Ғылым министрі Бақытжан Жұмағұлов сұхбаттарының бірінде: «Отандық ғылымның жаңа мүмкіндіктерін ашу үшін тиісті заңнамалар қажет. Бұл - тіпті елдің дамуы тұрғысынан алғанда да өте маңызды іс. Біріншіден, индустриалдық дамудан кейінгі кезеңде алға жетелеуші күш - инновациялық ілгерілеу болады. Ал оның қайнар көзі - ғылымның жетістіктері. Бұл - аксиома. Сол үшін де ғылымды дамыту керек, оның заманауи, экономикалық жəне əлеуметтік жүйесін енгізу қажет. Бірінші мақсат - осы. Ең алдымен ғылым кандидаты мен докторы дəрежесінен бас тартып, PhD философия докторларын дайындауға көшуге не себеп деген мəселені анықтап алайық. Мұның екі факторы бар. Біріншіден, Елбасы қазақстандық ғылымды əлемдік деңгейге шығарып, білім берудің халықаралық жүйесіне кірігу міндетін жүктейді. Онсыз ғылым экономика мен инновациялық дамуда жетекші рөлге шыға алмайды. Екіншіден, бұрынғы дəрежелерді ұсыну соңғы онжылдық ішінде ғылымды жас таланттармен толықтыра алмады. Ғылыми дəрежелерді кейде ғылымнан алыс адамдар да ала бастады. Қазақстанның жетекші университеттерінде PhD дайындауға көшу осы міндетті шеше алады. Ал материалдық ынталандыру керек. Сонда еңбек ақысы да көтеріледі. Бірақ бұл адам ғылым саласында жүргені үшін ғана немесе пəленбай жыл бұрынғы жетістігі үшін жоғары айлық алады деген сөз емес. Грант жүйесі белсенді əрі тиімді жұмыс істейтін ғалымдар мен ұжымдарға қаражат бөлуді көздейді», - деген болатын. Осы негізде «Ғылым туралы» жаңа Заңның шеңберінде PhD докторантурасында білім алып жатқан докторанттарға ғылыми дəреже беру (бұрын ол академиялық дəреже болатын жəне ол PhD бағдарламасы аяқталғанда университеттер тарапынан берілетін), «Профессор», «Қауымдастырылған профессор» ғылыми атақтарын тек қана Қазақстан Республикасының Білім жəне Ғылым министрлігінің Білім жəне ғылым саласындағы бақылау комитеті беретіндіктері, яғни университеттер тағайындайтын мұндай академиялық атақтардың болмайтындығы нақтыланды. Иə, талаптар өзгерді. PhD докторы ғылыми дəрежесін алу үшін, PhD докторлық бағдарламасына сəйкес теориялық білім алғаннан кейін, қорғауға ұсынылған докторанттың ғылыми жетістіктер қоржынында Thomson Reuters компаниясының ақпараттық мəліметтер базасында (ISI Web of Knowledge, Thomson Reuters) нольден жоғары импакт-факторлы немесе Scopus компаниясының мəліметтер базасына кіретін 1 (бір) халықаралық ғылыми басылымда мақала жариялауы қажет. Қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағын алу үшін күрделі 51

талаптармен қатар, Thomson Reuters (ISI web of Knowledge, Thomson Reuters) компаниясының ақпараттық базасының деректері бойынша нөлдік емес импакт-факторы бар халықаралық ғылыми журналдарда 2 (екі) ғылыми еңбегі, ал, «Профессор» ғылыми атағы доцент немесе аға ғылыми қызметкер, қауымдастырылған профессор ғылыми дəрежесі мен ғылыми атағы бар тұлғаға қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағын алғаннан кейін ғылыми-педагогикалық қызметте кемінде 5 (бес) жыл, 28 ғылыми мақала оның ішінде (ISI web of Knowledge, Thomson Reuters) ақпараттық базасының деректері бойынша нөлдік емес импакт-факторы бар халықаралық ғылыми журналдарда кемінде 3 (үш) ғылыми еңбегі болу қажет. Бұл бастысы, себебі, бұдан басқа жеке монография шығару секілді талаптары бар. Бұл тұрғыда, министр Бақытжан Жұмағұлов мемлекет бұл бағытта тек құқық аясын, ресурстар мен ұйымдастырушылық құрылымдарды ғана беретіндігін, ал қалғаны отандық ғалымдардың өз қолында екендігін басып айтқан болатын. Атап өтетін жайт, бастапқыда ғылымдағы аталмыш реформалар қоғамда алуан түрлі пікірлер туғызды. Бірақ уақыт өте келе ізденуші қауым аталмыш реформалардың өте орынды жəне уақытылы жүзеге асырылғандығын мойындап отыр. Себебі, бүгінгі таңда əлемде осы екі компанияның ғылыми басылымдарының беделінің жоғары екендігін тарихи жəне ғылыми дəстүрлер анықтап отыр. Сондықтан, бүгінгі мақала аясында «Scopus», «Thomson Reuters» компаниялары қызметінің мазмұнына тоқталып өтуді қажет санаймын. Қазіргі кезде индекстерге сілтеме жасаудың кросс-пəнаралық салыстыруларын негізге ала отырып, Scopus компаниясының даму тарихына үңілер болсақ, əр салалы ғылымды қамтитын ірі ұйым, мақалаға индекс беру, сілтеме жасау, сілтеме жасалуының түрлі хронологиялық шеңберін қамтиды. Журналдың тұрақты басылуы, оның беделділігі, танымалдылығы жəне қол жетімділігі, мақалалардың тексерілу сапасы жəне жазылған мақалаларға халықаралық деңгейде сыни пікір берілудің тездігі аталмыш компанияларға кіретін ғылыми журналдардың қазіргі таңдағы ғылыми əлеуетін арттырып отыр. Scopus компаниясының негізгі өндірушісі 2005 жылы құрылған Елзивер компаниясы болып табылады. Ол əлемдегі ең ірі реферативтік жəне ғылыми таңдамалы мəліметтер базасын құрайды. Оған 4000 баспадан шығатын 16000 ғылыми журнал кіреді. Оның ішінде 520 ғылыми конференциялардың материалдары жəне 315 кітап сериясы, 36 000 000 реферат енгізілген. Сілтеме жасау 1996 жылдан бастап жүзеге асырылып келеді. Сондай-ақ, Scopus 431 млн. интернеттегі ғылыми сайттарды, 23 млн. жазылу жəне патенттік кеңселерді қамтиды. Бұл компанияның мəліметтер базасында тіркелген журналдарына мақала беру мемлекеттің қала берді ғалымның беделділігін, оның зерттеу жүргізу əлеуетін көрсететін басты фактор болып табылады. Əлемде жылына 1 млн. астам мақала 25 000 ғылыми журналдарда басылып шығады. Scopus компаниясының Елсевер баспасы 250 000 мақала жарияланатын 1 900 журнал шығарады. Ол Европаның барлық ғылыми жарияланымдарының 40 % құраса, əлемдік деңгейде барлық ғылыми жарияланымдардың 25 % көрсеткішіне ие. Бұл жоғары деңгейлі сапа көрсеткіші болып табылады. Жалпы, Елзивердің мағынасы тереңде. Оның философиялық мазмұны бүгінде табысты рəмізге айналып отыр. Үйеңкі ағашына жүзім өсіп тұрған сурет бейнеленген белгі ғалымдардың ғылыми табысқа, ғылыми жемісіне ұмтылуын суреттесе, үйеңкі ағашы шын жетістікке ұмтылған оқымысты-ғалымдардың бірлік идеясының символы болып табылады. Аталмыш баспаның негізгі миссиясы: жоғары сапалы ғылыми журналдардың көшбасшы баспасы болу жəне ең үздік авторлар мен редакторларға басымдық беру. Басты ерекшелігі жариялану жылдамдығы, импакт-фактор жəне редакциялық алқа болып табылады. Thomson Reuters компаниясының дерек көзі болып табылатын Wеb of Scіence – мəліметтер базасына журналдарды іріктеудің ең жоғары органы, 100 жылдан астам уақытты қамтитын дəстүрлер, осы жылдар аралығында мақалаларға индекс беру кең ауқымды библиографиясы қамтылған. Ғылыми зерттеулердің ақпараттық қолдануына келер болсақ, бүгінгі таңда бұл компанияның Солтүстік Америкада 2 мемлекеттен 739, Европа мен Орталық Азия жəне Африканың 12 мемлекетінен 243 қолданушы, Азия, Тынық Мұхит аймағындағы 26 мемлекеттен 331 қолданушыларды құрайды. Ол үнемі дамып отыратын ресурс. Қолданушылардың барлық категориясына арналған халықаралық жəне аймақаралық ғылыми журналдардың ең маңызды алуан тақырыптық коллекциясы болып табылады. Аталмыш журналдарға сілтеме индексін беру жыл сайын зерттеулерге білікті мамандардың қатысуымен іріктеу арқылы жүзеге асырылады. Жаратылыстану, гуманитарлық, қоғамдық жəне өнер саласындағы ғылыми журналдарды бағалау, оларға толық индекс беру, əр алуан мəселелердің қамтылуы, терең зерттеушілік қағидаларының орын алуы, индекстелген библиографияның болуы, əмбебеп іздеу құралы енгізілгендігімен құнды. Сондай-ақ, басты ерекшеліктері тақырыптық ақпараттандыру, библиографиялық қызмет ету, жеке мəліметтер базасын жасақтау, кез-келген деңгейдегі ізденуші (ғалым, докторант, магистрант, студент) үшін іздеу интерфейсін ұсынуымен де зор бағалы болып табылады. Библиографиялық зерттеулердің 52

сараптамалық құралдарының енгізілуі аталмыш компанияның құндылын арттыра түседі. Бұл компанияның мəліметтер базасына тіркелген ғылыми мақалаларға берілген бағасы бойынша көптеген мемлекеттер мемлекеттік басқару жүйесі деңгейінде ұлттық шешімдерді қабылдауымен ерекше болып табылады. Мысалы, Thomson Reuters мəліметтер базасын АҚШ, Европалық Одақ мемлекеттері экономикалық, саяси жəне əлеуметтік салада ғылыми нəтижелерді өндіріске енгізуде қолданатындығы оның маңыздылығын арттыра түседі. Бұл маңызды шаралар Елбасы тапсырмасын оңтайлы орындаудағы министр Б.Жұмағұловтың табанды, қажырлы еңбегі. 2011 жылы ҚР Білім жəне Ғылым министрі Бақытжан Жұмағұловтың басшылығында Thomson Reuters компаниясының базасына ұлттық лицензиясы алынды. Бұл - Қазақстандық ғалымдар үшін маңызды оқиға болды. ҒЫЛЫМ АЛДЫНДАҒЫ ƏЛЕУМЕТТІК ЖАУАПКЕРШІЛІК: Бүгінгі таңда импакт-факторы бар халықаралық ғылыми басылымдарға мақалалар жариялау білім саласында жүргізіліп жатқан реформалардың бір саласын құрайды. Мұндай журналдарға мақала жариялау оңай емес, бірақ еңбек еткен адамға оған қол жеткізуге болады. Жалпы ғылымға баратын адам – ғылымның оңай жолмен берілмейтіндігін жақсы түсінуі керек. Осы тұрғыда ғылыми зерттеу жүргізуге мойыны жар бермейтін құрбы-құрдастарымды еңбексүйгіштікке шақырамын. Көптеген құрбыларым PhD докторантурада оқитыны болсын, мейлі жас ғалымдар болсын импакт-факторлы журналдарға мақала жариялау турасында көптеген сұрақтай қояды. Біріншісі, мақаланы қалай жазамын деген сұрақ бəрін мазалайды. Бұл жерде маңызды фактор ретінде мақаланың тақырыбы, оның табысты эксперименталды жағдайда жасалынып, зерттеуде жаңаша əдістəсілдердің қолданылуы, мақалада алынған нəтижелердің ғылыми жаңалығының болуы жəне аталмыш мақала ағылшын тілінде жазылуы қажеттігін атап өткім келеді. Thomson Reuters компаниясы өзінің мəліметтер базасында тіркелген импакт-факторлы журналдарына мақала жариялау жəне базамен жұмыс жасау турасында ақпараттық онлайн семинарларын тұрақты түрде өткізіп тұрады. Базамен жұмыс жасауды үйренгеннен кейін өз зерттеуіңізге қатысты талай ғылыми əлемдік деңгейдегі тамаша зерттеулермен танысуға мүмкіндік аласыз. Мұндай журналдарға мақала жазуға машықтанған белсенді жас ғалым ретінде, аталмыш журналдардың авторлық бірлестікте жазылған мақалаларды, оның ішінде шет ел ғалымдарымен авторлық бірлестікте жазылған мақалаларды қабылдауға ынталы екендігін атап өткен жөн. Мысалы, мен түркітанушы ретінде гуманитарлық саланы зерттегендіктен, жапон, неміс жəне американ ғалымдарымен авторлық бірлестікте зерттеулер жүргізудеміз, олар тақырыпты тар мағынада алады, нақты түрде ғылымизерттеу əдістерін қолдануды талап етеді. Көп жағдайда неге деген сұрақтарды көп қояды. Ең бастысы, əлемде территориясы бойынша 9 орынды иеленген Қазақстанның құндылықтық бағдары, дүниетанымдық негіздері, рухани мəдениеті жəне тарихы ғылыми негізделуіне шет ел ғалымдары да қызығатындығын байқадым. Бұл менің ойымша, Ресейдің отарлық саясаты кезегінде қалыптасып қалған ғылымдағы тəуелділігімізді дұрыстауға, жаңаша əлемдік деңгейде ғылыми жаңалықтар ашуға зор мүмкіндік болып табылады. Менің авторлық бірлестікте жариялаған алғашқы мақалам Thomson Rеuters компаниясының Zologikol Records мəліметтер базасында тіркелді. Тақырыбы: «Көне түркі адамының мəдени антропологиялық ерекшеліктері» деп аталды. Аталмыш журналға мақаланы іріктеу, оған редакциялық алқаның сыни пікірін, бірнеше рет ұсыныстармен мақаланы өндеу процесін сезіндік. Бұл тұста гуманитарлық ғылымдардың зерттеулері аталмыш компаниялардың базасында тіркелген журналдарға шығуы қиын деген тұжырымды жоққа шығады. Мақаланың жариялануы қазақ халқының өткен тарихына, оның мəдениетіне қатысты зерттеулер Thomson Reuters жəне Scopus компанияларының ақпараттық базасында жоғары сұранысқа ие екендігін дəлелдей түседі. Бүгінгі таңда зерттеу тереңдей түсті, себебі, Cultural antropological журналына Түркі өркениеті туралы мақала дайындалу үстінде. Бұл арада көп еңбек қажет. Ғылым тəуекелді қажет ететін басымдықты стратегиялық құбылыс. Бірақ соған қарамастан, ғылымға баратын адамдар арасында мемлекет таңдау жасауы, ғылымға баратын жастар арасында мемлекеттің сенімін ақтауға деген құлшыныстың болуы – отанға деген шын сүйіспеншілікпен пара пар дүние. Себебі ол үшін мемлекет қомақты қаражат бөледі. Бұл жерде əлеуметтік жауапкершіліктің маңызы жоғары. Сондықтан университеттер докторантураға қабылдаған кезде ғылымға машықтанған тұлғаларды қабылдауды үрдіске айналдыруы қажет. Ресейдің ғылымы мұндай басылымдарға тəуелді емес деген пікірлер бар. Бірақ осы тақырып бойынша ізденгенімде, Ресейдің аталмыш мəліметтер базасында тіркелген, ағылшын тілінде шығатын ғылыми журналдары бар екендігіне көзім жетті. Көпшілігі жаратылыстану ғылымына арналғандығын атап өткен жөн. Сондай-ақ, Times Higher Education рейтингісіне енуге қатысты М.В. 53

Ломоносов атындағы Мəскеу мемлекеттік университетінің ректоры, академик В.А. Садовничийдің 2011 жылдың 21 наурызында өткен аталмыш университеттің Ғылыми Кеңесінде жасаған баяндамасымен таныстым. Ғалымның Thomson Reuters компаниясының мəліметтер базасында тіркелген ғылыми журналдарға мақалаларды жариялаудың оңтайлы тұстарын ұсынғандығын оқыдым. Бұл нені көрсетеді, əлемдік деңгейде үздік университеттер қатарында тұрған Мəскеу мемлекеттік университетінің ғалымдарының алдына ректоры мұндай журналдарға жариялану қажеттігін міндеттеп отыр. Екінші сылтау, аталмыш журналдарға мақала өткен жағдайда төленетін жарнаның жоғары болуы, əрине бұл университет басшылармен шешілетін мəселе. Егер университет ректоры өзі басқаратын жоғары оқу орнының əлемге танымал деңгейде ғылыммен айналысуын қаласа, төленетін жарна университет тарапынан төленуі қажет. СӨЗ СОҢЫ: Əрине ешкімді қарабайыр ойлағандығы үшін жұмыстан шығармайды. Бірде бір мемлекеттің еңбек заңдылығында мұндай сөз тіркесі жоқ. Бірақ, бір ойланатындығы, қарабайыр сана үшін компания жұмыстан қумаса да, өмір күрделі міндеттер жүктейді. Атап айтқанда, өмір заңдылықтары бойынша күнделікті күйбең тіршілік кешкен қарабайыр сана кəсіби біліктілігі төмендер санатына жатқызылады. Ол мықтаса 9-18.00 аралығында өз қызметіне еш прогрессіз, баяу ағымда масылдық жағдайында тіршілік етеді. Ұлттық деңгейде ойлансақ, қарабайыр ойлап (серый, обыденность мышления), зерттеуге деген, жаңалық ашуға деген жігері төмен ұлттың да болашағы бұлыңғыр, бұл – ХХІ ғасырдағы жаһандану заңдылығы. Бұл заңдылықпен күресуге немесе оның қаһарына төтеп беруге əлемдік зерттеулер бойынша Қытайдың ғана мүмкіндігі бар. Тəуелсіздік баянына 20 жыл толған Қазақстанның əлемнің кез-келген алпауыт мемлекетімен тең тұруына адами капитал сапасы маңызды роль атқарады. Баршамызға белгілі мамандар кəсіби білікті немесе кəсіби біліксіз болып екіге бөлінеді. Кəсіби білікті мамандар білімін күнделікті толықтырып, жетілу үстінде жүреді. Олардың бойында толастамайтын интеллектуалды джаз-гимн жəне жанды импровизацияға негізделген рух, жігер бар. Кəсіби білікті мамандардың бойында жоғары мораль, рухани құндылықтар, табысты нəтижелер рухы оларды жетістіктерге жетелейді. Кəсіби білікті мамандар университет қабырғасында тəрбиеленеді, бүгінгі жоғары мектептегі реформалар барысы осыны негіздейді. Ғылымға барамын деп докторантураға түскен кез-келген жас ерінбей-жалықпай шет тілін меңгеріп, ештеңеге алаңдамай ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысуы қажет. Себебі, оған мемлекет сенім артты. Ғылым қазаққа орта дүние, мемлекеттік тапсырысқа жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар болып ілінген соң əлеуметтік жауапкершілік таныту міндетті. Томас Эдисонға мемлекеті ғылыми жаңалықтар ашуға қаражат бөлмегендігі аян, бірақ біртуар ғалым теңдессіз ғылыми ашылулар жасады. Дəл сондай ғылыми ізденістерді жүзеге асыруға кім кедергі бұл заманда, ешкім, бірақ ол үшін үлкен жігер қажет. Сайып келгенде жоғары білім мен ғылым саласындағы жүзеге асырылып жатқан реформалар қазақстандық ғылым деңгейін көтеруге, қазақстандық ғалымдардың шығармашылық белсенділігін күшейтуге жəне ғылымның экономика мен əлеуметтің дамуына қосар үлесін арттыруға оңтайлы. Біз заманауи технологиялар дамыған ХХІ ғасырда өмір сүріп отырмыз. Сондықтан Ұлт көшбасшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың жастарға жасап отырған қамқорлығының арқасында мүмкін болып отырған ғылым саласындағы реформаларды барынша қолданып, Қазақстанның ғылыми əлеуетін көтеру – басты парызымыз! Ж. Жұмашова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ PhD докторанты ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ЗЕРТТЕУДЕГІ МƏДЕНИ –ЛИНГВИСТИКА ҒЫЛЫМЫНЫҢ МАҢЫЗЫ Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1899/ГФ2 «Интеллектуалды қоғам азаматының қоғамдық санасын қалыптастырудағы гуманитарлық технологияларды əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды.

Ел Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Интеллектуалды ұлт - 2020» Ұлттық жобасы қазіргі күнде интеллектулды элита арасында қызу талқылануда. Бұл талқылаулар тек сөз жүзінде ғана емес, сонымен қатар іс жүзінде де қолға алынып жатқаны - қуантарлық жайт. Қазір біз осы жобаны іске 54

асыру барысының тек алғашқы сатысында екенін ескерсек, алда талай орындалатын істер тұрғаны түсінікті жағдай. Əл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетіндегі дəрісінде Елбасы: «Бізге ұлттық интеллектінің діңін құру қажет, халықаралық деңгейде бəсекеге түсе алатын эрудициялы адамдар керек», - деп интеллектуалды элитаның ел болашағы үшін маңыздылығын тағы бір рет атап өтті. Латын тілінен енген интеллект сөзінің түпкі мағынасы үйрену, түсіну, түйсіну, сана деген мəнді білдіреді. Ендеше, интеллектуалды арттыру үрдісі білім жүйесімен тығыз байланысты. Халықтың интеллектуалды əлеуетін арттыру міндетінің негізгі салмағы жоғары оқу орындарына түсетіні түсінікті жағдай. Жалпы алғанда, елдің интеллектуалды əлеуетін арттыру мəселесі дүние жүзі бойынша жан-жақты зерттелуде. Əсіресе, Израиль, Жапония, Корея, Германия сияқты елдердің елдің инттелектуалдық əлеуетін арттырудағы тəжірибесі экономистер мен басқа да ғылымдар тарапынан үлкен қызығушылық тудыруда. ‘Intangible assets’ термині яғни материалдық емес салаға салым салуды зерттеу тек қана дамушы елдер үшін емес, сонымен қатар алдыңғы қатарлы дамыған елдердің де зерттеу саласына айналып отыр. Виджайан Сугурман (Vijayan Sugumaran) білім салсындағы активтерді (салым салу) немесе интеллектуалды капиталды былай сипаттайды: «Мемлекеттің өсуіне алғышарт болатын «жасырын» салым (вклад) түрі, оның өсуінің жанармайы. Білім капиталы бізге белгілі кəдімгі оқу, үйрену, зерттеу, үйрету сияқты білімнен басқа мағына береді. Интанждибл, яғни материалдық емес саладағы білім дегеніміз осы білім технологияларын өзара байланыстыра отырып, оны сауатты түрде басқару, сонымен белгілі бір саланың тиімді жұмыс істеуіне алғышарт жасау»,деп жазады [1. 15 б.]. Аталмыш еңбекте адам капиталы ретінде тіл мен мəдениет қатынасын, медиа мен мəдениет қатынасының маңыздылығын ұғындыру жəне де осы салада зерттеулер жүргізудің халықтың интеллектуалды əлеуетін арттыруға əкелетін факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Халықтың, яғни этностың шын мəніндегі болмысы мен дүниетанымы оның тілінде ғана сақталады. Əр түрлі заттың, құбылыстың аты-жөні, сыр-сипаты, қоғамдық қатынастар, əдет-ғұрып, салт-сана мен дəстүрлер жайлы мағлұматтардың бəрі де кейінгі буындарға тек тіл фактілері арқылы ғана, яғни тілдегі сөздер мен сөз тіркестері, фразеологизмдер мен мақал-мəтелдер, аңыз-ертегілер арқылы жетіп келуі мүмкін» [2, 21 б.] деген пікірлері де дəлел бола алады. Алайда тіл мен мəдениеттің өзара етене байланысы, өзара тəуелділігі ғылыми түрғыда тек ХХ ғасырдан бастап қана ғылыми түрде зерттеле бастады. Гуманитарлық ілімдерде структурализмдік бағыттың дамуымен лингвистика жаңа қырынан зерттеле бастады. «Структуралистік лингвистика ХХ ғасырдың басында тіл білімінде қалыптасқан жəне де ХХ ғасырдағы тіл білімінің философиялық жəне мəдениеттанушылық бағытын айқындаған бағыт болды. Бұл бағыт біз əлемге тіл арқылы қараймыз, сондықтан біз көретін ақиқатты айқындайтын –тіл деген гипотезаны ұсынды. Аталмыш бағыттың қалыптасуына себеп болған ең негізгі еңбек - женевалық лингвист Фердинанд де Соссюрдің «Жалпы лингвистика курсы». Бұл еңбек оның өзі өмірден өткен соң оның дəрістері бойыша шəкірттерінің арқасында жарыққа шыққан [3]. Аталмыш еңбектің барлық гуманитарлық ілімдер үшін өте маңызды болғаны қазір ешкімде де дау тудырмайды. Дегенмен, осы еңбектің негізінде қалыптасқан структуралистік бағыт уақыт талабымен, біршама өзгерістерге ұшырады. Нақтырақ айтсақ «1920-1940 жж. структурализмнің құрылымдық лингвистика аясында қалыптасуын басынан өткізген. Структурализм 50-60 жылдары, əсіресе, Францияда шарықтап шықты. Структурализм сол кезеңінің өктем интеллектуалдық парадигмасына айналды» [4, 378 б.]. Осындай қарқынды даму мен жетілудің нəтижесінде структурализм ғылымы өзінің алғашқы ұстанымдарынан біраз өзгеріске түсті. Нəтижесінде, 60-жылдардан кейін постструктуралистік, яғни структурализмнен кейінгі, деп аталатын ғылыми бағыт пайда болды. «1960 жылдары Франциядағы жаңа дискурстық тəсілдердің көбеюуі нəтижесінде постструктуралистік теориясы қалыптасты. Постструктурализм бұрынғы жалпылау, универсалдау, структурализмнің ғылыми теориясын, семиотика, психоанализ, Марксизм, жəне де басқа теорияларды жоққа шығарып, тілдің, субьекттің, саясаттың жəне мəдениеттің жаңа зерттеу теоряларын көрсетті. Өздеріне дейін қалыптасқан теориялардың басым бөлігін жоққа шығара отырып, бірақ та негізінен сол теориялардың негізіне сүйене отырып, постструктуралистік қозғалыс марксизм, психоанализ, семиотика, феминизмнің жаңа синтезин туындатты. Жəне де бүкіл əлемге тараған жаңа теоретикалық дискурстар жарылысына əкелді» [5, 20 б.]. «Мəдени зерттеулерде мəтіндік тұрғыдан зерттеу əдістері семиотика, постструктурализм мен Дерридалық деконструкция сияқты əдістерден тұрады» [6, 32 б.]. Осы аталған əдістердің ішіндегі семиотика ғылымы қазіргі кезде лингвистер мен мəдениеттанушылар тарапынан өте кең қолданыста. Аталмыш еңбекте мəдени зерттеулердің семиотикалық талдау əдісі жайлы сөз болады. Сондықтан да 55

семиотика ғылымына кеңірек тоқталайық. «Семиотика соңғы кезеңдерінде өзінің бастапқы бағытынан біршама ауытқыды. Егер де бастапқы деңгейінде семиотика белгілер жүйесін топтарға бөліп талдауды, яғни белгілердің негізгі құрамы, олардың құрылымының негізгі ережелерін зерттесе, кейін белгі мен мəннің берілу жолдары, жүйелер мен кодтардың қоғамдық өмірде қолданылуын, өзгеруін жəне керіс қолданылуын зерттеуге бет бұрды» [7, 167 б.]. Яғни структуралистер тілдік таңбаларды жабық түрдегі мəтін ретінде зерттесе, постструктуралисттер дискурстық, интермəтіндік немесе мəтін мен оны оқушылардың арасындағы жалғаушы обьект ретінде қарастырады. Шындығында, бір мəтін əр жағдайда əр түрлі ұғынылуы мүмкін. Сондықтан да соңғы семиотик зерттеушілер жеке таңбаға мəн беруден гөрі жалпы мəнді құрастырушы белгілер жүйесін тұтас қарастырады. Осы орайда, дискурс терминіне толығырақ тоқталайық. Дискурс терминінің авторы ретінде Фуконы танимыз. Дискурс терминін əрине ұзақ əрі жан-жақты талдауға болады. Бірақ оның негізгі мəніне Крис Баркер «Фуко үшін дискурс дегеніміз тіл мен оның іс жүзінде қолданылуы» деп қысқа түрде түсінік береді [6, 90 б.]. Яғни мəтін тек қана өзгеріссіз, айтылған қалпында тұрақты күйде қалатын құбылыс емес. Ол өз оқушысына, қолдануышысына қарай өз мəнін өзгертуі мүмкін. Мəтіннің мағынасы сол мəтінді пайдаланушының жеке қызығушылықтарына, дүниетанымына т.с.с. басқа да жағдайларға байланысты əр түрлі интерпретацияға түсуі мүмкін. Сол себепті де постструктуралисттер жəне де қазіргі семиотиктер структурализмді қатаң сынға алып, мəтінді жабық түрде қарастыру дұрыс емес деп зерттеу бағытын өзгертті. Белгілер жүйесіне деген осындай көзқарас туғандықтан, зерттеу тəсілдері де біршама өзгеріске түсті. Енді белгілер жүйесі қалай қолданылады, неге қолданылады, қандай мақсатты көздейді деген сияқты сұрақтарға жауап іздеп, оның қоғамдық маңыздылығына аса мəн бере бастады. Осы қырынан алғанда, өзіміздің зерттеушілер əлі де структарлистік деңгейде ғылыми зерттеу əдістерін басшылыққа алатынан мойындауымыз қажет. Əрине, біздің мəдени зерттеулерімізді батыстық зерттеу əдісімен бір деңгейде деп айта алмаймыз. Біріншіден, батыстық зерттеушілер белгілерді семиотикалық, мəдени зерттеулер тұрғысынан зерттесе, отандас ғалымдарымыз лингвомəдениеттанушылық тұрғыдан, символикалық зерттеу əдістерімен зерттеу жүргізеді. Жəне де бізде əлі де нақты реттелген терминологиялық жүйе де қалыптасып үлгермеді. Ұзақ уақыт бойы төл мəдениетін зерттеуден кенжелеп қалған ел үшін осындай кедергілердің болуы заңды да шығар. Өйткені батыстық ғылым да алғашында структуралистік деңгейден өтіп барып, постструктуралистік деңгейге жетті. Сондықтан отандық ғалымдарымыздың зерттеу деңгейі структуралистік деңгейдегі зерттеулерге жақындау келетініне сынай қарағаннан гөрі, заңды құбылыс ретінде қабылдап, оны ары қарай дамыту көздерін қарастырған абзалырақ болар. Себебі, отандық ғылым қазір ғана ғылымның осы сатысын басынан өткізіп отыр. Ұлтымыздың құндылықтар жүйесі мен концепттік əлеміне талдау Отандық ғалымдарымыз тарапынан лингвомəдениеттану ғылымы аясында зерттеліп жүр. Оның негізгі себебі лингво мəдениеттану ғылымы этникалық, мəдени бірегей белгілер мен олардың концепттерін талдап, оның мəтінде орын алу ерекшеліктерін қарастырады. Көбіне ол белгілі бір тілдік белгінің фольклорда орын алуын жəне оның қандай концептіге ие екенін талдаумен шектеледі. Ал семиотиканың негізгі мақсаты белгілер жүйесін сыни тұрғыда талдау. «...Семиотика тек жазбаша емес, сонымен қатар кино индустрия салсында немесе телевидениенің визуалды жəне аудио тілдері сияқты вербалсыз кодтардың мағына жасау тəсілін сыни тұрыда талдау» [8, 13 б.]. Яғни семиотика белгілерді мəтіндік деңгейде емес, дискурсивтік деңгейде талдап, ол жүйенің қандай идеологиялық мүддені көздегенін ашуға тырысады. Бартша айтсақ, ол белгілермен қандай аңыз жасалып тұрғанын анықтауды мақсат етеді. Əр белгінің өз күші болады. Оның əсер етуі мен интерпретациясы, яғни түсінілуі əр түрлі ортада əр түрлі болады. Олай болатын себебі əр түрлі қоғамдық ортада сол белгінің қалыптасу архитепі əр түрлі болуына байланысты. Архетип термині швейцарлых психиатр, ғалым Юнгтің «Ұжымдық бейсаналылықтың архетиптері» еңбегінде айтылады. Архетип дегеніміз белгілі бір құбылыстың қалыптасуына алғышарт болған, арғытектік тарихи, мифологиялық, діни тағы да басқа факторлар жиынтығы [9, 5 б]. Əр қайсымыздың этникалық санамызда осы факторлар табиғи түрде сақталады. Нəтижесінде тек сол этносқа, Юнгша айтқанда ұжымға, ғана тəн құндылықтар жүйесі мен бірегей мінез-құлықтық нормалары қалыптасады. Сол этносқа ғана белгілі бір мəнге ие белгілер жүйесі құрылады. Мысалы, қазақ халқында көктің белгілік мəні тəңірлік, еркіндік, шексіздіктің мағынасын береді. Ақ молшылықтың, берекенің, тоқшылықтың мəнін береді. Қошқар мен қамшы отағасының белгісін білдірсе («Бір қазанға екі қошқардың басы сыймайды», «Қамшының сабы сынды»), орамал отбасының берекесін келтіруші əйел ананы білдіреді. Дастархан мен шаңырақ отбасындағы ауызбірлікті, ынтымақтықты білдірген. Міне, осы секілді бірегей белгілер жиынтығы қазақ халқында қалыптасып, олар халық санасынде белгілі бір 56

ассоцияцияға ие. Аталмыш белгілердің қалыптасуына қазақ халқының өміру сүру салты, сенімі, қоғамдық құрылымы т.с.с факторлар негіз еткен. Яғни олардың астарында тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін білдіре алатын ерекше бір моралдық ұғымдар мен құндылықтар жүйесі жатыр. Бұл белгілер қай қазақта болмасын бірдей ұғымдар туғызады жəне де сонысымен олар қазақ ұлтына тəн белгілер жиынтығын құрайды. Осы белгілер жүйесі əр қазақтың санасында бейсаналы тұрғыда бекітіліп, нəтижесінде ұжымдық деңгейде барлық этностың белгілі бір құбылысқа деген бірдей немес ұқсас қөзқарасын қалыптастырады. Осы белгілер жүйесін кешенді түрдже зерттеу арқылы белгілердің архетиптік болымысын ашып қана қоймаймыз, сонымен қатар ұлттық менталитетті білідретін белгілер жүйесін қоғамдық мақсатта қолдана отырып, қалай қоғамды өзгертуге болады деген сұрақтарға жауап таба аламыз. Сондықтан да семиотиканың қоғамдық саладағы зерттеу тəсілдеріне жоғары назар аудара отырып, біз қоғамдық өзгерістерді ұлттық интеллектуалдық əлеуетті көтеруге қолдана алатынымызға көз жеткіземіз. Əдебиеттер тізімі: 1. Vijayan, S. «Intelligent Support Systems: Knowledge Management Idea USA & UK», - Group Inc (IGI). 2002. – p. 301 2. Қайдар, Ə. “Қазақ тілінің өзекті мəселелері”. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 304б. 3. 4. Т. Ғабитов, Ж. Мүтəліпов, А. Құлсариева «Мəдениеттану. Жоғары оқу орындары мен колледж студенттеріне арналған оқулық», 7- бас. – Алматы: Раритет, 2008. – 416б. 5. Kellner, D. “Media Culture”. - Routledge, London, 1995. - 357 p. 6. Barker, Ch. “Cultural studies: theory and practice”. - SAGE publication Lltd., 2008. – 527 p. 7. de Lauretis, T. «Alice Doesn’t: Feminism, Semiotics, Cinema.» - London, Macmillan, 1984. – 654 p. 8. Hammer, R. and Kellner, D. “Media Cultural Studies: Critical Approaches”. - New York. Peter Lang Publishing, Inc., 2009. - p. 644 9. Jung, C.G. “Collected Works. Volume 9 (Part 1): Archetypes and the Collective Unconscious”. - Princeton/Bollingen paperbacks Works, Princeton University Press, 1981. - p. 470

Д. Байғожина, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің оқытушысы ЖАСТАР - ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ҚОҒАМ ҚАЛЫПТАСТЫРУ НЕГІЗІ Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1899/ГФ2 «Интеллектуалды қоғам азаматының қоғамдық санасын қалыптастырудағы гуманитарлық технологияларды əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды.

Қоғамдық пікір - қуатты күш. Мемлекеттік заңдарды қабылдауға, үкіметтің алдына қойған міндеттерді орындауға ықпал ететін күш. Сол күшті дұрыс арнаға бағыттай білу керек дейді жас зерттеушілер. Интеллектуалды ұлттың бүгіні мен болашағы жастардың, біздің қолымызда деген түйінді ойларын ұсынды фокус-топтқа қатысқандар. Елбасы Н.Ə. Назарбаев əл-Фараби атындағы ҚазҰУ студенттері мен профессор-оқытушылар құрамы алдында «Қазақстан дағдарыстан кейінгі дүниеде: болашаққа интеллектуалдық секіріс» деп аталатын дəрісінде: «Бізге ұлттық интеллектінің діңін құру қажет, бізге халықаралық деңгейде бəсекеге түсе алатын эрудициялы адамдар керек»,-деген болатын. Жоғары оқу орындары білімді, білікті, дарынды, ұлтжанды, отаншыл жəне жан-жақты жетілген ұрпақ тəрбиелеп, интеллектуалды ұлт қалыптастыру жолында академиялық саясат ұстануы тиіс. Фокус-топтың модераторы Ш. Онашпайдың ойынша, интеллект ежелден келе жатқан парасатты, саналы, сауатты адамдарға арналып айтылатын сөз. Өз дəуірінің руханиятын, салт-дəстүрін, техникасын, ақпаратын меңгерген адамдардың барлығын интеллект адам деп атаймыз. ХХІ ғасырда интеллектуалды ұлт барлық ақпаратқа қолы жететін халық. Интеллектуалды ұлт деп нені түсінеміз? Ең бірінші ұлт дегеніміз қоғам, қоғамды құрайтын жеке адам. Яғни біз. Қазақстан интеллектуалды ұлт емес. Интеллектуалды ұлт болу үшін, алдымен халық санын көбейту керек. Сонда интеллектуалды ұлт құрылады. Біздегі білім деңнгейін көтеру керек. Халық санын арттыру керек. Сонда ғана интеллектуалды ұлт боламыз. Осы ойды жалғастырған Н. Нұрпейісованың пікірінше, интеллектуалды ұлт дегеніміз біліммен 57

ғана шектеліп қалған дүние емес. Білім, ғылым, тəрбие барлығы бірігіп интеллектуалды құндылықтарды құрайды. Қазақстандағы халықтар интеллектуалды өресі артуы тиіс. Əрбір жас адам өз білімін арттырып, жетілідіріп отыруы керек. Сонда ғана біз интеллектуалды ұлт бола аламыз. Қазақстанның интеллектуалды қоғам құру бағытындағы міндеттерін, осы мəселелерді шешу жолдары ретінде жастар мынадай ұсыныстар білдірді. Осы орайда өз пікірін білдірген А. Оспанова мынадай ұснысты ортаға салды. Интеллект дегеніміз адамға берілетін ерекше қасиет. Оны 6 қағида бойынша қарастыру керек. 1-ші біліміне, 2-ші сыпайылығына, 3-ші мейірімділігіне, 4-ші əлемдік талаптарға сай дамуына, 5-ші ұлттық бағыта дамуы, 6-ші рухани жəне тəн тазалығына. Осы қағиданың барлығы бір арнаға тоғысқан жағдайда ғана адам өзін интеллект деп санай алады. Халықтың арасынан ой-өрісі жоғары, білімді жастарды қолдау қажет. Олардың білімін жетілдіруде озық елдермен қатар саясат жүргізу қажет. Осы мəселе 2008 жылы болашақ бағдарламасын қатысты көтерілген болатын. 2010 жылы бұл бағдарлама қабылданды. Сол кезде халықтың арасында интеллектуалды қоғам құруға дайын емеспіз, əлі біз үшін ерте деген пікір қалыптасқан болатын. Менің ойымша, интеллектуалды ұлт құруға қадам жасаудың еш əбестігі жоқ. Себебі, көш жүре түзеледі. ЮНЕСКО-ның зерттеулері бойынша Қазақстан білім беру бойынша 129 мемлекеттің ішінде 4 орында екен. Бұл өте жоғары көрсеткіш. Қазақстан еш уақытта өзін артқа тартпау керек. Мемлекет тəуелсіз болмай өз қағидаларын орната алмайды. Біз тəуелсіз мемлекетпіз. Біздің қолымызда барлық мүмкіндіктер бар. Соны біз, жатар дұрыс пайдалануымыз керек. Ең бірінші ниет болу керек. Біз үшін барлық жағдай жасалған. Білім алуға, ақпарат жинауға қажетті кітапхана, интернет-клуб т.б. бар. Бізге тек оқу керек. Сонда ғана интеллектуалды ұлт құруға көмек береміз. Білім алып жүрген құрбыларымды көріп жүрмін. Қазақ-түрік лецейін бітірдім. Лицейде оқитын жастардың көбі білімді. Ағылшын тілін жетік біледі. Сондықтан олар ағылшын тілінде ақпаратты еркін алады, білімін арттырады. Біз интеллектуалды ұлт құруға дайын емеспіз дер едім. Себебі, кітапханаларда қазақша кітаптар жетіспейді. Барлығы орыс, ағылшын тілдерінде. Мен оқыған кітапты сол елдің тілімен танимын. Мысалы, күнде «Қазақстан» арнасынан көрсетіп жатқан мультфильмдердің барлығы АҚШ-тық мəдениетке арналып түсірілген. Ал біз тек оны көшіреміз. Жас буынды тəрбиелеуде біз осындай көшірме мəдениет, көшірме саясаттан аулақ болуымыз тиіс. Сонда ғана интеллектуалды ұлт құраалмыз. Ең бірінші, интеллектуалды ұлт қалыптастыру үшін төл тарихымызды жақсы білуіміз керек. Сонда ғана интеллектуалды ұлт тарихи санамен қалыптасады. Қазіргі таңда барлық материалдар орыс тілінде болып тұр. Біздің дана Абай, Ыбырайлардың сөздері интернет сайттарда орыс тілінде жаряланған. Алдымен, біз қазақ тілінің қолдану, жариялану аясын кеңейтуіміз керек. Аталған ой фокус-топ қатысушылары арасында қызу пікірталас тудырды. Н. Несіпбаевтың ойынша, негізі қазақ тілінің хəлі мүшкіл емес. Қазір интернет дамып жатыр. Уикепедияны білетін шығарсыздар, мұнда тек арнайы рұқсаты бар адамдар жұмыс істемейді. Ерікті адамдардың барлығы жұмыс істеуге құқылы. 510 жыл ішінде ақпараттық салада дамыдық. Біз ілгері жылжудамыз. Зерттеуге қатысушы Р. Рамазанова интеллектуалды ұлт тақырыбына оралып, келелі ойларын білдірді. Біріңіз тарих, бірңізі тіл, т.б. мəселелерді атадыңыздар. Алдымен, экономикалық ахуалымызды қолға алу керек. Таяуда 2 мың данамен екі ақынның кітабы шықты. Неге осы кітаптар 50 мың данамен шықпайды деген сұрақ туады. Себебі, мемлекет қаражаты оған жетпейді. Біздің əлауқатымыз əлі де төмен. Шетелдерден қолымыз жеткенше инвестиция сатып алып жатырмыз. Оның қоғамға бергені шамалы. Экономикалық ахуалды көтеру үшін шетелге шикізаттарды сатпай Қазақстанның өзінде өндіру керек. Міне, біз бүгін осыны ойлануымыз керек. Өндіріс ашып, шикізаттан тауар алуға əлауқатымыз жетеді. Əлеуметтік зерттеу барысында аталған ұсынысьы жастардың көбі қолдағанымен, бұл бағытты дамыту қажет деп санады. А. Оспанованың пікірінше, əлгіндей өндіріс ошақтарын дамыту үшін нанотехнология жетіспейді. Соның салдарынан біз шикізатымызды шетелдерге беруге мəжбүрміз. Бізде маман жоқ. Оны да ескергеніміз дұрыс. Фокус-топ қатысушылары А. Өтепова мен А. Өміртай аталған мəселеге қатысты ойлары бір жерден шықты. Олардыі ойынша, осы уақытқа дейін жетістігімізді жоққа шығаруға болмайды. Біз даму үстіндеміз. «Интеллектуалды ұлт -2020» бағдарламасы өте ұтымды жобалардың бірі. Оның бірінші аспектісі - білім. Еліміз 50 елдің қатарына ену үшін білімді, озық ойлы азаматтар тəрбиелеу керек. Елімізде 20 зияткерлік мектебін құру жоспарланып, алғашқы зияткерлік ошақтары білім 58

беруде. Ғылым – интеллектуалды қор. Сондықтан фокус-топтық зерттеуше қатысқандар бұл саладағы толғақты ойларын, толғамды пікірлерін білдірді. Р. Рамазанованың айтуынша, ғылым саласында елімізде көптеген істер орындалды. Ғылыми бағытта мамандар дайындалуда. Дегенмен шетелдермен салыстырғанда кенже қалдық. Мысалы, Жапонияда ғалымдар сақинадан телефон ретінде сөйлесуге болатын құрал жасаған. Біз де осындай деңгейге жетуіміз керек. Шетелден үйренеріміз көп. Дегенмен өз ғылыми жетістіктерімізді ел игілігіне, қоғам мұқтажына жұмсауды міндеттеу қажет. Ғылыми гранттарды көбейту керек. Келесі қатысушы А. Оспанова шетелден келген профессорлардың дəрісіне қатысты сыни ойларын ортаға салды. Шетелдік профессорларды шақырғанда не оқитынына, нені үйрететінен назар аударып, мəн берген дұрыс. Бізде былтырдан бері шетелден ғалымдар шақыртып, дəріс оқыту дəстүрге айналды. Сол профессорлардың көбіне көңілім толмайды. Олар қазақстандықтарды білімсіз көреді. Біз білетін болмашы нəрселерді айтады. Жастар арасында кең талқыланған мəселеге Н. Нұрпейісова өз пікірін білдірді. Айтылған ой орынды. Мысалы, кеше Америкадан келген профессор дəріс оқыды. Ол дəрісті 4-курс студенттері мен білім беріп жүрген ұстаздар тыңдап отырды. Алып бара жатқан профессор түк айтпады. Компьютерді қосып өшіру, ақпарат тарату, интернетке қосылу... Осыдан басқа алып-қосары болмады. Оны біздің осы жерде отырған студенттердің бəрі біледі. Барлығы интернетпен жұмыс істей алады. Осындай болмашы дəріске ақшаны ысырап етуге болмайды. «Интеллектуалды ұлт – 2020» бағдарламасының үшінші аспектісі иновациялық жүйені дамыту саналады. Сондықтан зерттеуге қатысқан топ инновациялық даму туралы пікірлерін ортаға салды. Н. Несіпбаев өз ойын былай таратты. Инновация дегеніміз жаңа ашылып отқан жаңалықтардан хабардар болу. Елімізде бұл салада əзірге көп ізденістер керек. Компьютерлік сауаттылық пен ақпараттық теңдік мəселесі төмен деңгейде. Қазақ блоггері А. Еркімбайдың айтуынша: «Қазақ елі білім жөнінен жоғары сатыда танылса да, компьютер қолданудан Африка мемлекетімен тең түседі». Бізде инновациялық күш-қуатты осы салаға бағыттау керек. Ақсап тұрғанымыз ақпараттық технология, игеру, өңдеу, қолдану. Біз интернет пайдаланушылар саны мен компьютерді пайдаланушылар санын шатастырып алмауымыз керек. Компьютерді пайдаланушы емес, соны бағдарламалық қолдаушы, өңдеуші деңгейіне өсуіміз керек. Ақпаратты алу, игеру, өңдеу, тарату үшін бəрін өзіміз білетін дəрежеге жетуіміз керек. Дербес компьютерді қосып өшіру біз үшін аздық етеді. Сондықтан қазір интеллектуалды қоғам құрудың басты талаптарын орындауымыз керек.

А. Əкім, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің 2-курс студенті ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ҚАЗАҚСТАН ƏЛЕУЕТІ: ҚОҒАМДЫҚ ПІКІР ӨЛШЕМІНДЕ Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1899/ГФ2 «Интеллектуалды қоғам азаматының қоғамдық санасын қалыптастырудағы гуманитарлық технологияларды əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды.

Кез келген ұлттың дамуы ондағы адам капиталының дамуымен тікелей байланысты. Ал, адамның дамуы оның интеллектісінің жоғары болуы, толысуы, қоғам мен заман, бүгінгі мен болашақ қояр талаптарға сай болуы. Интеллектуалды ұлт атану оңай іс емес. Оның жолы да ауыр, соқпақты, ұзақ. Бірақ, нəтижесі керемет. Қазіргі таңда əлемде елдер арасындағы бəсекелестікте ең ұтар тұсымыз - ол біздің интеллектіміздің қалыптасуы. Елбасының «Интеллектуалды ұлт-2020» бағдарламасы болашақтағы ел азаматтарының қалыптасу жолын нақтылап берді. Өз ұлтының болашағын, кемел келешегін ойлаған азаматтардың қайсыбірі болмасын, терең білім мен жоғары мəдениеттілікке, ғылымды үйрену мен оны практика жүзінде қолдана білуге, рухани мұрамыздың түп негізін танып, ғаламға танытуға дағдылануы тиіс. Осы жайттарға қатысты ұлттық жоба үш негізгі аспектіні қамтиды. Біріншісі, қазақстандық білім жүйесін дамытуда серпіліс жасау. Бұл дегенміз сапалы білім алуға ұмтылыс, халықтың сауттылық деңгейін көтеру. Елбасымыз Н.Ə.Назарбаев өз Жолдауында: «Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған 50 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін – білім», – деп нақтылап берді. Расымен де, өркениеті дамыған елдермен теңесіп, əлемдік аренада өзімізді танытып, өз тұғырымызды алу үшін бізге ең бірінші білім 59

керек. Білімсіз алам дегеннің бəрі бекершілік. Шынай білімсіз, шыңды бағындыру əсте мүмкін емес. ЮНЕСКО-ның 2011 жылғы Бүкілəлемдік «Білім – барлығы үшін» есепті баяндамасында Қазақстан білім беруді дамыту индексі бойынша 129 мемлекеттің ішінде алғашқы төрт көшбасшы мемлекеттер қатарына енген. Қазақстан осы абыройын үш жылдан бері сақтап келеді. Осының өзі еліміздегі білім беру ісінің алға басқанының айқын көрсеткіші. Заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Əуезов «Халық пен халықты, адам мен адамды теңестіретін – білім» деген екен. Дамыған елу елдің қатарына кіру мақсатын ұстанған жас мемлекет үшін қазіргі таңда сапалы білімнен асқан мықты қару жоқ. 1990 жылдан берi қолға алынып келе жатқан БҰҰ Адам дамуы туралы есебі бойынша, халықтың əлеуметтiк жағдайы, сауаттылығы, бiлiмi жəне өмiр сүру ұзақтығы жағынан Қазақстан 2010 жылы тiзiмдегі 169 елдiң iшiнен 66-орынды иелендi. Осы тұрғыда еліміздің адам капиталын құраушы топтың негізі жастар екенін айта кету керек. Себебі, болашақ жастардың қолында. Осы тұрғыда елдегі даму қарқынын жоғарылататын бірнеше жобалар елбасы бастамасымен дүниеге келді. Олар: Қазақстан жастарын шетелдердің жақсы жоғары оқу орындарында оқытатын «Болашақ» бағдарламасы, дарынды балалардың əлеуеті одан əрі дами түсуіне қолдау көрсететін «Дарын» мектептері, мектепке дейінгі білімнің деңгейін түсірмеуге арналған «Балапан» бағдарламасы. «Интеллектуалды ұлт» жобасының екінші аспектісі – ғылым саласын дамыту мен еліміздің ғылыми потенциалын арттыру. Жобаның үшінші бағыты – қазақстандықтардың жаңа генерациясын қалыптастыруға бағытталған инновациялар жүйесін дамыту. Яғни, ұлттық жобаны жүзеге асыруда заманның озық жоғары технологияларын жетiк меңгерумен қатар, елiмiзде индустриялық дамудың ақпараттық өркендеуiне белсендi əрi қабiлеттi, көзқарасы дұрыс, дiнi мен дiлi жəне рухы жоғары ұрпақ қалыптастыру.

Осы үш аспектіге сəйкес жұмыс істеу арқылы өзіндік көзқарасы қалыптасқан тұлға тəрбиелеу маңызды іс. Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев осы жылы «Назарбаев Университетінде» оқыған лекциясында: «Біз «білім-ғылым-инновациялар» үштігі билеген постиндустриялық əлемге қарай жылжып келеміз» деген болатын. Осының өзі жоба бағыттары бойынша көптеген істер атқарылып жатқандығын білдіреді. Интеллектуалды тұлға бүгінгі қоғамымыздың басты байлығы.Оны тəрбиелеу бүгінгі заман талабы ғана емес, міндеті. Барша елдің болашағы сол жастардың қолында екені даусыз. Сол себепті жалындаған жастардың қолына білім, рухани тəрбие, ғылым мен болашақты бере отырып, біз елдің берік іргесін қалаймыз. Ұлттық жобаны дамытып, жүзеге асырушы бірден бір орган – халық. Ел азаматтарының жобаға қатысты дұрыс көзқарастары мен ойлары арқылы нақты нəтижелерге қол жеткізуге болады. Осы тұрғыда халық арасында жүргізілген сауалнама нəтижесін таратып жазсақ. Анкеталық сауалнама бойынша ең бірінші «Қазақстанда интеллектуалды ұлт құру қажет пе?» деген сұрақ қойылды. Дегенмен, бұл сұраққа жауап əлдеқашан беріліп қойды. Интеллектуалды ұрпақ тəрбиелеуге кірісіп те кеттік. Десе де, халықтың 99%-ы «иə» деп жауап берсе, 1%-ы «жоқ» деген жауап қайырған. Осыған қарап-ақ ел азаматтарының интеллектуалды əлеуетке айналуға қаншалықты дайын екенін сезінуге болады. Ал, «интеллектуалды ұлт құра алдық па?» деген сауалға халықтың 32% «иə» деп жауап берсе, 68 % «жоқ» деген жауапты белгілеген. Интеллектуалды ұлт қалыптастыруды жолға енді қойып келе жатқан мемлекет үшін бұл да аз көрсеткіш емес. Өйткені, бір мақсатқа жету жолында қаншама күрделі мəселелер кезігеді. Бұл жобаны жүзег асыруда да елеулі кедергілер кездеспеді деп айту 60

қиын. Себебі, интеллектуалды тұлға қалыптастыру үшін оны дəл сол ниетке тумысынан дайындай білу керек. «Интеллектуалды ұлт ретінде қандай деңгейде қалыптастық» деген сауалға өте жоғары деушілер саны 6%, орташа дегендер 58%, төмен деушілер 36% құрады. Демек, интеллектуалды ұлт толық қалыптасып біткен жоқ, сондықтан, біздің алдымызда əлі көп жұмыстар тұр.

Адам капиталы – интеллектуалды қор ретінде бізде орташа деңгейде деушілер тізімнің басын бастап тұр, екінші орында төмен, ал үшінші кезекке жоғары деп санайтындар жайғасты.

Білім мен ?ылым интеллектуалды ?лт к?рсеткіші ретінде ?алай 100 50 0 ?те жо?ары



Ал, адам капиталы деген не? Сонау АҚШ та пайда болған бұл термин қазіргі таңда жаһандағы мемлекеттердің сапалық көрсеткішін белгілейді. Адам капиталы – елдің ең басты жанды күші. Ол ақша, тауар немесе қандай да бір материалдық байлық емес, осы қорлардың негізін қалап, толығуын қамтамасыз етіп отырған дені сау, сауатты, еңбекқор, мəдениетті адамдардың тобы. Н.Назарбаев жастардың жəне еліміздің басты капиталы ретінде сапалы білімді таныған. Демек, білімге көпшілік қол жеткізе алады, тек оны пайдаға асыра алғанда ғана ол капитал. Ол қоғамға пайда əкеледі. Фрэнсис Бэкон айтқандай: "Білім - ел мен халыққа пайда əкелгенде ғана күш". Егер экономикалық, əлеуметтік, саяси дамуда пайда əкелмесе, ендеше ғылыми-техникалық прогрестен еш пайда жоқ. Қазақстандағы білім мен ғылым интеллектуалды ұлт құрудың көрсеткіші ретінде өте жоғары деңгейде деп есептеуші азаматтар саны 14%, орташа дегендер 62%, төмен 24% құрады. «Интеллект» болу білімдарлықтың, ғылым білудің нəтижесі. Сол себепті білім-ғылымсыз интеллектуалды ұлт болдық деу қате.



0 Интеллектуалды азамат ретінде ? й Жалпы, мемлекеттің алға қарай қадам басып, интеллектуалды ұлт ретінде қалыптасуының бірден бір алғышарты ол – саналы ұрпақ, саналы азаматтардың мол болуы. Осы тұрғыда «интеллектуалды азамат ретінде қандай құндылықтарды таңдайсыз?» деген сауалға жауап берушілердің 10%–ы білім, 4% терең ақыл, 6% еңбек, 2% отансүйгіштік, барлығы(білім, ғылым, терең ақыл, еңбек, отансүйгіштік, рух, сындарлы ой) – 76% таңдаған.

Осы сауалдардың ішіндегі ең маңыздысы төмендегідей болды - «Интеллектуалды ұлт -2020» ұлттық жобасы жүзеге асуына Қазақстандықтар дайын ба? Сауалнамаға жауап бергендердің теңдей көзқараста екені анықталды, жартысы, яғни 50%- ы «иə», 50% - ы бұл сұрақтың жауабы «жоқ» деп есептейді. БАҚ қоғамда қашан да тəрбие мен ұлт мүддесін көздейді. Интеллектуалды ұлт қалыптастыру жолында осы бұқаралық ақпарат құралдарының ақпараттық саясатын ерекше маңызды деп санаушылар-10% , өте жақсы деушілер– 10%, жақсы – 10%, орташа – 40%, қанағаттанарлықсыз деп есептеушілер – 10% көрсеткішті көрсетті.


Ал, адамның интеллектуалды əлеуетін инвестиция ретінде қарастыру қажеттілігін қолдаушылар саны «иə» - 78%, қолдамайтындар «жоқ» - 22%. Сауалнаманың бойынша жауап берушілердің алдына халықтың интеллектуалды əлеуетін арттыру үшін қандай үлес қосатындығы туралы сұрақ берілді. Оған ел азаматтарының қосар үлес – пайызы да əртүрлі. Мысал, біліміммен – 8%, ақылыммен – 4%, еңбегіммен – 16%, рухыммен, барлығымен(біліміммен, ақылыммен, еңбегіммен, рухыммен) – 72%.

Негізі, сауалнаманы қорытындылап, осы кезге дейін елде жүргізіліп жатқан шаралардың нəтижесін танытушы сауал: «Елімізде интеллектуалды ұлт қалыптастыруда мемлекеттік саясат қандай деңгейде жүргізілуде?». Бұл сұраққа саясаттың жүргізілу типін ашық дейтіндер – 14%, түсінікті – 22%, түсініксіз – 22%, беймəлім 34%, құпия деушілер – 8% көрсетті. Қазақстандықтардың 74%–ы Қазақстанда мемлекеттік органдардың атқарып жатқан істерін жоғары бағаласа, 12% –ы бизнес секторларын, 4% академиялық ортаны, қалған 10% - ы үкіметтік емес ұйымдар жұмысын белгілеген. Сауалнамадағы соңғы сауал бойынша Қазақстанда интеллектуалды ұлт қалыптастыру жолдарына айтылған ұсыныстар реті төмендегіше:  Жоғары сапалы білім беру; Ұлттық жобаларды көбейту; Халық пікірімен санасу; Жастардың тұлға брп қалыптасуына жағдай жасау; Интеллектуалды жобаларды жиі ұйымдастыру; Дұрыс реформа жəне мəдени-ақпараттық даму. Демек, біздің мемлекетімізде интеллектуалды ұлт қалыптастыруға байланысты азаматтардың өзіндік көзқарастары бар екенін көруге болады. Ал, əр адам бойындағы бір ұшқын мен идея, сол ұсынысты ортаға салып, жүзеге асыратын кішкене ғана талпыныс еліміздің статусын көтерер басты күш болғалы тұр. Осы тұрғыда, сауалнама нəтижесіне қарай отырып, біздің елімізде интеллектуалды ұлт қалыптасуына толық негіз бар, қалыптастырудың маңызды алғышарттары дүниеге келіп, орныққан деп атауға болады. А. Əбітай, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің 2-курс студенті ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ҰЛТ: БҮГІНІ МЕН БОЛАШАҒЫ Мақала ҚР Білім жəне ғылым министрлігі гранттық қаржыландыру 1899/ГФ2 «Интеллектуалды қоғам азаматының қоғамдық санасын қалыптастырудағы гуманитарлық технологияларды əзірлеу» жобасы аясында орындалған жұмыстар материалдары бойынша дайындалды.

Адам капиталы – жеке бір адамның ғана емес, қоғамның азығы. Адам капиталын нығайту – экономиканың тұрақты өсуінің кепілі болып табылады. Елбасы үстіміздегі жылы шетел инвесторларымен өткізген пленарлық отырыста адам капиталы – мемлекеттің орасан зор байлығы деп айрықша атап өткен болатын. Сондықтан адамның атқарған қызметіне көбірек жүгінсең, ол соншалықты қайрыла түсетін капитал. Өйткені, оның білімі, жұмыс істеу қабілеті, ой өрісі уақыт өткен сайын арта түседі. 63

Адам капиталы заттық (жеке) капиталдан: сатылмауымен, сатылып алынбаушылығымен, тек қана адам капиталы жасаған қызметтер ғана сатылатындығымен дараланады. Адам капиталын құру үшін материалдық қаражат жеткіліксіз, осы капиталды иеленушінің еңбегі, сонымен қатар отбасы мен қоғамның рухани жəне мəдени салымдары қажет. Яғни біз айтып отырған құндылық ең бірінші интеллектуалдық сипатымен айқындалуы керек. Əсіресе адам капиталын молайтуда олардың сандық емес, сапалық көрсеткіштеріне баса назар аударған жөн. Мысалғы жылына 400 миллион тонна мұнайды экспортқа шығарып сататын Біріккен Араб Əмірлігінде халықтың 70 пайызы сауатсыз екен. ОПЕК-ке мүше Нигерия, Венесуела сияқты елдердің барлығының да дамуы кенжелеп қалған. Мұнайды тиімді пайдаланып отырған бірден-бір ел – Норвегия ғана. Бұл елде əр адам үшін тұрақтандыру қорлары жасалған. Мемлекет байлығын интеллектуалдық ресурстар арқылы молайтуды басты мақсат қылған мемлекетіміз осындай əлемдік тəжірибеден үлгі алып келеді. Мəселен, АҚШ-тың Гарвард университетінде гуманитарлық бастамалар бағытында, сон дай-ақ Катар мемлекетінде гуманитарлық ғылымдарға байланысты зерттеулер кешенді түрде жүргізілуде. Осы елдегі гуманитарлық зерттеулер базасы дүниежүзі бойынша алдыңғы қатарлы ақпараттар қорына ие. Əлемдік деңгейде өзіне назар аудартып отырған интеллектуалдық қоғам қалыптастыру мəселесінен біздің елімізде тысқары қалып отырған жоқ. Интеллектуалды қоғам қалыптастыру еліміздегі білім мен ғылымның дамуына бағытталған «ҚР білім беруді дамытудың 2011-2020 жж. арналған мемлекеттік бағдарламасының» əлеуметтік-эконо ми ка лық тиімділіктерді қамтамасыз етуге бағытталған шараларының, «Интеллектуалды ұлт – 2020» бағдарламасының білім беру мен ғылыми əлеуетті арттыруға бағыт талған кешенді жобалары осының дəлелі. Интеллектуалды ұлт -2020 мемлекеттік бағдарламасы еліміздің экономикасын дамытып, бəсекеге қабілетті интеллектуалды элита қалыптастыру мақсатында туындаған жоба. Ұлттық жоба үш негізгі аспектіні қамтиды. Біріншісі, қазақстандық білім жүйесін дамытуда серпіліс жасау. Бұл қа зіргі таңда білім беру үдерісіне айрықша назар аударуды талап етеді. Өйткені ұлт тың дамуының негізі дұрыс білім ала білуде. «Интеллектуалды ұлт» жобасының екінші аспектісі – ғылым саласын дамыту мен еліміздің ғылыми потенциалын арттыру. Жобаның үшінші бағыты – қазақ стан дықтардың жаңа генерациясын қалыптастыруға бағытталған инновациялар жүйе сін дамыту. Білім беру саласындағы бүгінгі таңдағы өзгерістер осы ұсынылып отырған үш аспекті негізінде білім алушылардың өзіндік көзқарасы қалыптас қан тұлға болып шығуына жол ашады. Білімді реформалаудың басты міндеті – мемлекеттік білім беру жүйесін үздік үлгіге сəйкес əлемдік деңгейге көтеру. Бүгінде интеллектуалды ұлт қалыптастырудың негізгі фундаменті қазіргі ақпарат заманындағы өзіне қажетті дүниеге тез қол жеткізе алатын, коммуникативті, тапқыр жастар екені белгілі. Жоғарғы оқу орындарында, мектептерде білім алып жатқан жас буынға ең алдымен «интеллектуалды ұлт» атты ұғымның мəн-маңызын түсіндіру қажет. Жастардың санасына сіңісті қылу керек. Орта ғасырдағы шығыс ойшылдарының пайымдауынша, ғылымның екі қаруы бар көрінеді. Біріншісі – пікір алмасу, яғни пікірталас болса, келесісі – қорғаныс, яғни сол пікірталаста қорғану əрі құтқару құралы екен. Еліміздің интеллектуалды ресурсының негізгі қайнар көзі болып табылатын студенттер арасында осындай пікірталастарды, ойсайыстарын жиі өткізіп тұру біз жоғарыда атап өткен мəселенің мəн-жайына тезірек қанығып, жобаның болашақта да іске асырылуына ықпалын тигізеді. Фокус-топтар əдісі XX ғасырдың 60-жылдарының соңында пайда болғансаяси əлеуметтану ғылымының сапалық əдісі. Қазіргі кезде маркетингтік зерттеулерде кеңінен қолданылуда. Мəні жағынан фокус топтар - талқыланып отырған сала бойынша сарапшы болып танатын адамдардан сұхбат алу. Кез келген сұхбат түрі сияқты мұнда да, алдын ала жоспар құрып, пікір алмасуға қажетті сұрақтарды əзірлеп алу қажет. Бүл əдіс фокус-топ модераторының суырып салмалығына жол береді. Фокус-топтық зерттеулер мақсаты қандай да бір мəселе бойынша пікір алуандығын анықтау болып табылатын бірнеше пікір алмасудан тұрады. Төменде ұсынылып отырған фокус-топ Қазақ Ұлттық Университетінің журналистика факультетінің 2-3 курс студенттері арасында өткізілді. Негізгі мақсаты студенттер арасында интеллектуалды ұлт туралы ұғымды қалыптастыру, интеллектуалды Қазақстан пробелмаларын шешуде студенттер тарапынан жаңа бастамалар көтеру. Модератор болған Байғожина Дана Қазақстанда бəсекеге қабілетті, зейінді адам капиталын молайту басты мақсатымыз екендігін айта келіп, интеллектуалды ұлт құрудағы негізгі қозғаушы күш студенттерде екендігін ерекше атап өтті. Фокус-топ кезінде студенттер тарапынан əрқилы пікірлер айтылып, интеллектуалды ұлт құру жолында жаңаша міндеттер ортаға тасталынды. Төменде студенттер пікірі: 2-курс студенті Салықбек Құлмахан: «Елбасымыз қазіргі заман арманына сенетін, өзіне 64

сенетін жəне өзіндік күш жігерімен арманын іске асыра алатын жастар заманы деген еді. Интеллектуалды ұлт ұғымы да соған саяды. Біз жастар білімді болсақ, сол алған білімді жүзеге асыра алсақ жəне дүниежүзілік өркениетке үлес қоса алатындай жағдайға жетсек сонда ғана интеллектуалды ұлт қалыптастыруға бір табан жақындай аламыз.» 3-курс студенті Хамединов Асқар: Біз интеллектуалды деген сөзді зияткер деп жүрміз ғой. Ал сол зияткер деген сөздің мағынасын қазіргі жастар білмейді. Интеллектуалды Қазақстанды қалыптастыру деген - ол жастардың өз болашағына өздері жол сала білуі. Жаңа бастамалар, жаңа идеялар, жаңа жобалар қабылдағанда біз «елбасымыздың басшылығымен» деген сөз тіркесін жиі қолданамыз. Бірақ ол бағдарламаларды елбасымыз емес, біз өзіміз, жастар, қабылдауы керек. Интеллектуалды ұлт-білімді жастар. Ол арнайы құрылып қойған жоспармен жүзеге аспайды. Əр адамның өзіндік «Мені» болу керек. Мен Қазақстанның интеллектуалды ұлт жолындағы жұмысын өзгерте аламын деп əр адам өзінен бастау керек. Интеллектуалды ұлт қалыптастыру жолында күресе білу керек. Бұл студенттердің интеллектуалды ұлт туралы пікірлері. Интеллект деген сөзді

бүгінгі жастар ең алдымен білім сөзімен байланыстырады. Осы жердегі ең өзекті сұрақтың бірі «Қазақстан интеллектуалды ұлт қалыптастыруға дайын ба?» 3-курс студенті Алшынбаева Əсем: «Интеллектуалдылық пен интеллект деген сөздердің аражігін ажыратып алу керек. Əл-Фараби атамыз айтқан ғой: «Тəрбиесіз берілген білім адамзаттың қас жауы». Интеллектуалды ұлт құрамыз деп неге талпынып жатырмыз? Өркениетті, дамыған елдердің қатарынан көріну үшін. Бірақ біз ең алдымен рухани құндылықтарымызды ойлануымыз керек. Оқуға, білімге, ғылымға Қазақстан үлгереді. Бірақ Қазақстанның психологиясы оған дайын емес. Сондықтан алдымен ұлттық құндылықтарды дамытып алу керек сияқты». 2-курс студенті Нұрлыбаева Əсия: «Қазақстан тəуелсіздік алғалы бері 20 жыл өтті. Менің ойымша, интеллектуалды ұлт қалыптастырудың бірнеше сатысынан өтті. Себебі, осы уақытқа дейін президентіміз жастарға арналған көптеген бағдарламаларды іске қосты. Қаншама жас шетелге барып, оқып келіп жатыр. Ол жастар қаншама интеллектуалды ресурс көзіне айналады. Қазіргі кезде бізге интеллектуалды ұлт қалыптастыруға ештене кедергі келтірмейді. Білім аламын деген жасқа ешқандай кедергі келмейді». Осы сұраққа келгенде білімгерлердің пікірі шашыраңқы десек те болады. Еліміздегі жастардың санасы да əртүрлідеңгейде болуы да олардың бір ортақ пікірге келе алмауына себепші болып отыр. Бұл туралы дебатер, Қазақстан ұлттық арнасындағы «Алаң» бағдарламасының жүргізушісі Руслан Желдібай: «Біздегі басты мəселе – сана мəселесі. Негізгі күрес сана үшін болуы керек. Бүгінгі идеология əлсіз болғандықтан интеллектуалды ұлттың қалыптасуы туралы да əлсіз əңгіме болады. Себебі қанша деңгейде мықты ғалым болғанымен, ұлтына деген сүйіспеншілігі болмаса оның қызметі мемлекет үшін пайда əкелмейді» деген еді. Пікірталас кезінде студенттер интеллектуалды ұлт қалыптастырудың алғышарттары ретінде «ұлттық-интеллектуалды құндылықтардың дамытуы» атты пікірге басымдық берді. Бұл жауап еліміздегі жастардың көп бөлігі интеллектуалды потенциалды дамытуды рухани құндылықтармен тікелей байланыстыратындықтарынан хабардар етеді. Яғни ұлттық тарихымызды, мəдениетімізді, əдебиетімізді жəне т.б. дамытуға қолдау білдіруі фокус-топқа қатысушылардың патриоттық сезімінің жоғары деңгейде екендігін көрсетеді. 2-курс студенті Орынқұлова Сəуле: Бізде интеллектуалды ұлт қалыптасып келеді деп есептеймін. Мысалғы соңғы уақытта бізге үштұғырлы тіл саясаты енгізілді. Оның септігі өте көп. Шетелде оқу үшін де, тіпті өз еліміздегі Назарбаев университетіне түсу үшін де ағылшын тілінің пайдасы өте көп. Сондықтан интеллектуалды ұлт қалыптасу бағдарламасында үштұғырлы тілді қалыптасудың маңызы зор деп есептеймін. Бірақ, əрине, бұл тұрғыда қазақ тілін де ұмытып кетпеу керек. Үштұғырлы тіл саясатына байланысты мəселе төңірегінде де көптеген дау туындады. 2-курс студенті Əріпбаев Айдос: Менің ойымша үштұғырлы тіл саясатының негізгі мақсаты ағылшын жəне орыс тілдеріндегі ақпараттарды қазақ тіліне аудару болып табылады. Статистка бойынша біздегі ғылыми ақпараттың 29 пайызы орыс тілінде, 70 пайызы ағылшын тілінде екен. Сол ақпараттың барлығын қазақ тіліне аудару керек. Мысалғы журналистика факультетін алып қарайтын болсақ, біз, қазақ тілді бөлімнің студенттері көптеген оқулықтарды орыс тілінде оқимыз. Т.Амандосов, К.Смайыловтың кезіндегі қазақ тілді оқулықтардан басқа кітаптарды табу қиын. Бұл жерде журналистер не істей алады? Ең алдымен интернетті қазақшалау керек. Тағы да статистикаға жүгінсек –ке қарағандаді көп қолданады екен. Кез-келген адамның ұялы телефонында бар агенттің өзі орыс тілінде. Мен барлық күшті интернетке жұмылдыру керек деп ойлаймын. Барлық қаражатты осы жаңа технология мен инновацияға аудару керек. Мысалы Ресей президенті В.В.Путин 1997-1998 жылдары бар қаражатты рунетке бөлді. Осы арқылы ғаламторда орыс тіліндегі ақпарат кеңсітігі де ұлғая түсті. Бізге де осындай əлемдік тəжірибеден үлгі алу керек 65

деп ойлаймын. Сонымен қатар интеллектуалды ұлт қалыптастыру кезінде «төртінші билік» атанған БАҚ өкілдерінің ықпалы да айрықша атап өтіліп, «бүгінгі қазақ тілді журналистика қандай деңгейде дамуда?» деген сұрақтарға да жауап ізделінді. Фокус-топта ортаға тасталынған студенттер пікірі олардың болашақтағы көзқарастардың қалыптасуына ықпал етеді. Интеллектуалды ұлт қалыптастырудағы негізіг ресурс болып табылатын жастар санасына «интеллект» деген ұғымды сіңістіру қажет. Дəл осындай пікірталастар арқылы жастар арасында «интеллектуалды ұлт» жобасына байланысты пікірлер қалыптастыра аламыз. Қоғамдық пікір - қуатты күш. Мемлекетті қажетті заңдар қабылдауға, үкіметтің алдына қойған тапсырмаларын дұрыс орындауға ықпал ететін күш. Тек сол күшті дұрыс арнаға бағыттай білу керек. Интеллектуалды ұлттың бүгіні мен болашағы жастардың қолында екенін ұмтыпағанымыз жөн. Елбасымыз Нұрсұлтан Əбішұлы Назарбаев əлФараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің студенттері мен профессор-оқытушылар құрамының алдында оқыған «Қазақстан дағдарыстан кейінгі дүниеде: болашаққа интеллектуалдық секіріс» деп аталатын дəрісінде: «Бізге ұлттық интеллектінің діңін құру қажет, бізге халықаралық деңгейде бəсекеге түсе алатын эрудициялы адамдар керек», – деген еді. Олай болса, бүгінгі жоғары оқу орындары əлемдік бəсекеге қабілетті білімді, білікті, дарынды, ұлтжанды, отаншыл жəне жан-жақты жетілген ұрпақ тəрбиелеп, интеллектуалды ұлт қалып тастыру үшін күш-жігер жұмсауға тиіс.

Ж. Айдарава, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ 2 курс магистранты БАҚ ЖƏНЕ ДІН НАСИХАТЫ Дін насихатпен дамиды демекші, Қазақстан халқына асыл дініміздің құндылықтарын насихаттап жеткізуде аталған бірегей басылымдардың атқарып отырған еңбегі зор. Қазір мектеп оқушысынан бастап еңкейген қарияларымызға дейін «Ислам жəне өркениет» газеті мен «Иман» журналын сүйіп оқитын болды. Қазақ жерінде қайта бой көтере бастаған дінімізбен бірге халық санасы да исламға бұрылып, жас та, кəрі де діни басылымдарды оқу керектігін түсіне бастады. Еліміздің бұқаралық ақпарат құралдарындағы дін насихаты бұл күрделі тақырып. Бұған бір жақты баға беру де, пікір білдіру де қиын. Себебі, қай мерзімді басылымды, телеарналар мен радио бағдарламаларын алсаңыз да əрқайсысы дін тақырыбын ең алдымен оның басшыларының дінге деген көзқарасына орай тартылған авторлары мен телерадио хабарларын жүргізушілерінің діни-танымдық деңгейінде жүйелі емес ішінара болса да көтеріп келеді. Кім-кімге де белгілі елімізде бұғанға дейін атеизм үстемдік етті. Соның салдарынан барша халықтың саяси белсенділігі мен заманауи білімі де жоғары болуы бек мүмкін, ал есесіне діни білімі көбінің əлі күнге тым таяз. Тарихтан белгілі, кешегі кеңес заманының алғашқы кезеңінде жаппай сауатсыздықты жою іс-шарасы мемлекеттік деңгейде жүргізілді. Ал, қазір еліміздің ірі мешіттерінде діни сауат ашатын қысқа мерзімді курстар жұмыс істейді. Дін тақырыбына терең бойлайтын жас ғалымдарымыз енді ғана төбе көрсетіп, алдының бірнеше кітаптары оқырман қолына тиіп те үлгерді. Ал, дін тақырыбын көтеріп, хабар жүргізетін журналист əріптестерімнің дені діни білімсіздіктен мəселеге терең бойлай алмай, көбіне-көп бір жақты үстірт сырғып өте шығады. Əрине, оларға өкпе арта алмаймыз. Себебі де түсінікті. Қасиетті Құранда айтылғанындай: «Білетін мен білмейтін тең бе?» Кейбір телеарна мен мерзімді басылым дін тақырыбын көтерген болады да оны аша түсу үшін пікірталасқа айналдырып, оған міндетті түрде дəстүрлі дінімізге қарсылас ретінде ниет-пиғылы мен ұстанымы мүлдем бөлек ағым мен топ өкілін қатыстырады. Оны бейне бір сайлау алдындағы екі саяси партияның өкілін айтыстырып қоятын ойын секілді көреді де дəстүрлі дініміздің емес керісінше, əлгі жат ағым мен топтың атын шығарып, ұпай жинауына қызмет етеді. Телеарнада берілген аз уақытта түйінді мəселенің басын ашу мүмкін бе? Көпшілікке белгілі бұл мəселені нақты мысалмен талдап жатудың қажеті бола қояр ма екен. Соның салдарынан тіпті, сондай ағым мен топ өкілінің өз бағыт-бағдары мен ұстанымын сан миллиондаған аудиторияға ашықтан-ашық насихаттауына да мүмкіндік беріліп жатады. Əлбетте, бұл қауіпті. Неге? Көпшілік діни сауатының жеткіліксіздігінен оны сол күйінде қабылдап, шатаспай ма? Шатасуы əбден мүмкін. Біз Елбасы өз сөздерінде əлденеше рет атап айтып жүргеніндей мұсылман еліміз. Себебі халқымыздың 75 пайызына жуығы мұсылмандар. ХІІ ғасырдан астам уақыттан бері Қазақстанда ислам діні мықтап орнықты. Бізден қаншама дін ғұламалары 66

шықты. Атап айтсақ, бүгін белгілі болып отырғандай сансыз əл-Фарабилер, Сығанакилер, Түркістанилер, Таразилер дінімізді дамытуға зор үлес қосты. Қасиетті Құраннан кейінгі сахих хадистерді жинап, көптің игілігіне ұсынған ұлық ғұлама Бұхари Орта Азияның перзенті. Шариғат аясында Мысырды билеген əз-Заһир Бейбарыс пен Үндістанда сұлтандық еткен Мұхаммед Хайдар Дулати да өз қандастарымыз екені бүгінгі күні белгілі болды. Осынау біртуар бабалардың туып-өскен топырағында өркен жайған дініміздің кешегі атеизмнен кейінгі бүгінгі жақсарып, даму үстіндегі хал-ахуалы құдайға шүкірлік деуге болады. Алланың қалауымен былтырғы күзден бері іске қосылған кабельді «Асыл арна» бірте-бірте өз аяғынан тұрып келеді. Алматы, Астанамен қатар, бірқатар облыс орталықтарының тұрғындары да тəулік бойына оның хабарларын көру мүмкіндігіне ие болды. Мұнымен қатар діни-танымдық «Ислам жəне өркениет» газеті мен «Иман» журналы оқырмандарының саны да өсу үстінде. Бірқатар баспалардан діни басқарманың сараптауынан өткен кітаптар жарық көруде. Осыған орай атап өтетін бір жайт, біз баспадан кенде емеспіз. Ақшасын төлеген соң олардан діни кітаптар шығып жатыр. Бірақ бірқатарынан шыққан кітаптардың мазмұны мен бағыт-бағдары, ұстанымы Орта Азия мен Қазақстан мұсылмандары ХІІ ғасырдан бері ұстанып, ұлттық табиғаты мен болмысына сіңіп кеткен Ханафи мəзһабымен сəйкесе бермейді. Халқымыздың көпшілігінің діни сауатының таяздығынан сол кітаптарды қолына түссе таңдапталғамай оқып, шатасуы мүмкін. Баспа басшыларына құлаққағысымыз: ислами діни кітаптарды басар алдында діни басқарманың сараптауынан өткіздіріп алса. Сонымен қатар, мерзімді баспасөз де діни материалдарды жариялар алдында дін мамандарына көрсетсе. Рас, елімізде сенім мен сөз бостандығы берілген. Əйтсе де, дін мəселесін қозғарда оған барынша жан-жақты, əрі байыппен қарасақ. Себебі дін өте нəзік. Оған біліммен келген абзал. Онсыз ниетіңіз түзу болса да оқырманыңыз бен көрермен, тыңдаушыларыңызды шатастыруыңыз да, күнə алуыңыз да оп-оңай. Бұл көбіне-көп өздерін тəуелсіз санайтын басылымдар мен сайттарға тікелей қатысты. Демократия жақсы, бірақ оның байыбына барып, талаптарын орындай алсақ. Шын мəнінде демократия бүгінгі күні бірқатар азаматтарымыздың түсінігіндей ол ойына келгенді, аузына түскенді айтып, жаза беру емес. Демократия ең алдымен тəртіп, азшылықтың көпшілік пікіріне құлақ асуы. Дін мəселесіне ең алдымен ел бірлігі мен ынтымағы, ұлтымыз бен жеріміздің тұтастығы мүддесі тұрғысынан келген абзал дер едім. Біз үшін ата-бабамыз ХІІ ғасыр бойы ұстанған ислам дінінен артық сенім жоқ, болуы да мүмкін емес. Оған балама жоқ. Əр басылымда не телерадиода белгілі бір саланы оған бейімделген журналистер жүргізеді. Сондай бейімделу дін саласына жауапты əріптесімізге де тəн болуы тиіс. Діни білімін көтерсін, ізденсін, қажет болса мешіттер жанындағы сауат ашу курсынан өтсін, жастары келіп жатса медресе мен «Нұр-Мүбəрак» Египет ислам мəдениеті университетінің ұстаздарынан да дəріс алу керек. Сонда ғана бұқаралық ақпарат құралдарындағы діни мақалалар мен хабарлардың деңгейі көтерілмек. Баспалардан шығатын діни кітаптардың да атына заты сай келмек. Ал, онсыз бұл жайлы сөз қозғау артық, бір сөзбен түйіндесек, ешқандай да сын көтермейді. Елінің, халқының жəне асыл дінінің тұтастығын ойлап, қамын жейтін əріптестер үшін бұл жанашырлық құлаққағыс, əрі ұсыныс деп қабылдауын өтінемін. Қазіргі қоғамда бұқаралық ақпарат құралдары - төртінші билік деген ұғым қалыптасқан. Ақпарат пен қоғамдық пікір бұл- бұқаралық ақпарат құралдарының басты қаруы. Мемлекеттік істермен қоса жекебастық мəселелер алдымен теледидар мен газетте жарияланады. Жарияланған ақпаратты халық тез арада талқыға салуы арқылы БАҚ-тың маңыздылығы одан да арта түседі. Бұқаралық ақпарат құралдары бостандық пен əділдіктің, шыншылдықтың жақтаушысы ретінде қабылданады. Бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдағы орны мен маңызын Ахмет Байтұрсынов секілді біртуар, данагөй бабамыз мұра етпесе, басқаның айтуы мүмкін емес. Көзсіз, құлақсыз, тілсіз адам өмір сүре алмайды. Өмірдің мəні болмайды. Қоғам үшін де онсыз тіршілік жоқ, бəрі қараңғы екені сөзсіз. Сонымен қатар адам өміріне пайдалы тағы бір қажеттілік –дін. Өз дініңді айыра білу, оған жаныңды қия бұл да бір адами жетістіктердің бірі. Бүгінде ақпарат ұлттық құралы адамзаттың тəрбиешісі, рухани азығы. Бұл өмір шындығы. Күннен-күнге басылымдардың спасы артып, саны да көбеюде. Соның ішінде рухани тірек болатын басылымдардың халық арасына кеңінен таралуы. Бұл дегеніміз-қоғам өмірінде жаңа жақсылықтардың болуы, ардың адам санасына орнауы, ұяттың ұмытылмауының кепілі.


Г. Алғалиева, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық Университетінің магистранты «ҚАЗАҚ ƏДЕБИЕТІ» ГАЗЕТІ ЖƏНЕ ҚАЗІРГІ СЫН ЖАНРЫНЫҢ ДАМУЫ Əдебиет халықпен бірге өмір сүреді. Дəлірек айтқанда, əдебиеттің туындауы, жанрлық түрлердің пайда болуы, көркемдік жəне идеялық сипаттарының қалыптасуы халық өмірімен, қоғамның əлеуметтік-саяси болмысымен тығыз байланысып жатады. Сөз жоқ, бұл заңдылық əдеби сынға да тікелей қатысты. Қазақ халқының көркемдік əлемінің қалыптасып, дамуына тегеурінді ықпал етіп келе жатқан басылымдардың бірі «Қазақ əдебиеті» газеті. Бұл ретте, «Қазақ əдебиеті» газетінің бетінде тұрақты түрде орын беріліп отыратын əдеби сын жанрының əдеби процеске тигізген, тигізіп келе жатқан тегеурінді ықпалы мол. Сол себептен де, «Қазақ əдебиеті» газетінің бетінде тəуелсіздік жылдарында көрініс тапқан əдеби сын мақалалар қазақ əдеби сынының дамуының, өсуінің жаңа деңгейін бақылап, баспасөз беттеріндегі сынның эстетикалық өрісін зерделеу жəне ғылыми қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Қазақ сынының алғаш тууына ерекше əсер еткен Абай шығармашылығы екені тарихтан белгілі. Абайдың өлеңдері мен қара сөздері, тіпті поэмаларының тəрбиелік мəні қазақ тұрмысын, қазақтың мінез-құлқын сынға алу арқылы ерекшеленеді. Одан кейінгі қазақ басылымдарының алғаш қарлығаштары «Түркістан уəлаятының газеті», «Дала уəлаятының газеті», «Қазақ» газеттерінен кейінгі «Айқап», «Садақ» журналдарының беттерінде сыни мақалалардың жарық көргенін атап өту керек. Қазақ сынының тарихын зерттеген Т.Кəкішевтің [1], Б. Кенжебаевтың [2], алпысыншы жылдардан бергі сын тарихын зерттеуге үлес қосқан Зейнолла Серікқалиевтың [3], сын жанрларының түрлеріне ғылыми тұжырым жасаған Дандай Ысқақұлының [4] еңбектері сын жанрының негізгі тірегі болып саналады. Дандай Ысқақұлы сын жанрларына жеке-жеке анықтама бере отырып, оларды шетел жазушыларының ғылыми тұжырымдары арқылы сараптаған, орыс сыншыларының еңбектеріне сүйене отырып, əр сын жанрының баспасөз беттерінде, əсіресе «Қазақ əдебиеті» газетінің кейбір сандарындағы сын мақалаларды мысалға алып талдау жасап шыққан. Қазақстан тəуелсіздік алғанға дейін қазақ əдебиетіндегі сынның өсу дəуірін бастан өткізді, алайда, əдеби сын құлашын кеңге жая алмады, əдеби үрдісті ақиқат қалпында насихаттаудан жасқанды, өйткені ұзақ уақыт цензура үстемдік етті. Қазақ əдебиетінің дамуына бөгеттер көп болды. Сын болғанымен де сыншылар өткір сыннан қорықты. Тұрсын Жұртбайдың айтқанындай, «...тақырыпты сату, жанын жалдау, амалдап өмір сүру» кезеңі болды. Дегенмен, 90-жылдарға дейін жарық көрген сын мақалалар мен сын туралы пікірлер дəл бүгінгіден өзгеше еді. Бұл кезде «Қазақ əдебиеті» газетінің сарғайған беттерінде əдебиеттің түрлі жанрлары жаңғырды. «Қазақ əдебиеті» газеті сынға талай беттерін арнап келеді. 1970-1980 - жылдардың соңында «Қазақ əдебиеті» газетінде біршама сыни материалдар жарық көрді. Солардың бірі 1983 жылдың 7-қазанындағы санында аталмыш газетте С.Жұмабековтің Мұқағали Мақатаевқа арналған мақаласы басылған. Т.Кəкішевтің айтуынша: «Сол кездегі сыншылардың мақалаларынан əдебиет пен өнер табиғатына тəн нəзік бағалаулардан гөрі қарадүрсіндікті, тиянақсыз ой, дерексіз сөйлем көбірек орын алады» [1,45-б ], дейді. Бұл сыни мақаланы оқып отырып, мынадай кемшіліктерін байқадық, біріншіден, мақалада ақынға қатысты нақты ой айтатын үзіндіні, əзер іздеп табасыз. Сыншы Тұрсынбек Кəкішев оның ішінен мынадай үш сөйлемді мысалға алады: «1. Мұқағали – лирик ақын. 2. Мұқағали - азамат ақын. 3. Мұқағали – ХХ ғасырдың төл перзенті. Ақын біткеннің кез келгеніне телісек қателеспейтін бұл үш сөйлем арқылы сыншы Мұқағалидың қай қасиетін аша алады?» [5,266-б], - деп сауал қойған Т.Кəкішевтің пікіріне толық қосылуға болады. Автордың негізге алып отырған сын мақаласы осындай мазмұнда. Демек, өсу дəуіріндегі сынның өзі көп сын көтермес дəрежеде болды. «Қазақ əдебиетінің» даму жолындағы ауысулары кей кездері осындай олқылықтарға жол беріп алған. Сын жазу кезіндегі мақсат сыншының арманындағы биік мұраттан туады. Анығырақ айтсақ, сын жазбас бұрын сол шығарманың табиғатын дəл танып, оның ешкім байқамаған ерекшелігін, артықшылығын, кемшілігін анықтап алу қажеттігі кез келген сыншыға қойылатын талапміндеттердің бірі. Зерттеуші, сыншы З.Серікқалиев бір еңбегінде былай дейді: «Сын беделін көтеру сын қадірін түсірмеуден басталады. Сын беделін көтеруге ең алдымен сыншылардың өздері күш салуға тиіс. Əлдебір шығармасының сəтсіздігі үшін сыналған адам қатты қиналса да, сол сыналуын сынның өзіне деген достығы, туысқандығы, əдебиет жұртшылығының өзімен бірге қиналып, бірге қынжылуы деп білетін болса, яғни сөз етуге тұрарлық, үлкен əңгіме туғызуға татитын бірдеңем бар екен деп ұғатын болса қандай жақсы» [2,184]. 68

Сынның - əдебиет көрсеткіші екенін назбен, өкінішпен жеткізген Тұрсын Жұртбайдың мынадай баяндамасындағы пікірге назар аударайық: «Қадірлі ағайындар! Мен сіздерге бүгінгі əдеби сынның жағдайы туралы баяндама жасауым керек еді. Бірақ та сіздерге көңіл айтып қояйын: ол жанр өлді немесе жантəсілім берер алдында. Оны көмген не көметін сіз бен біз. Шындықты айтайықшы! Бəріміз де тақырыпты сатып, жанымызды жалдап, амалдап жүрміз. Көркемдік шындыққа бойлаған ешқайсымыз жоқ. Кім қалай түсінсе, олай түсінсін, сын əдебиеттің көлеңкесі. Біз мадақтаған шығармалар оның толық бейнесін бере алмайды. Сын деген ұғым осы уақытқа дейін идеологияның семсері болып келді. Сол семсердің бүгін жүзі майырылды. Қазір сын қайсы, көркем ой өзегі қайсы, зерттеу қайсы – бұл арада шекара қойылмайтын болды. Абай айтқандай: «Селкілде де билей бер». Оған ешкім төрелік айта алмайды...» [6,56-б]. Сынның қоғамдық пікір туғызуына ең бірінші баспасөз жауапты. Газет бетіндегі сынның шыңдалуына зор үлес қосқан əдебиетіміздің тарландарының бірі саналатын Бейсенбай Кенжебаев əдеби-сынды зерттеп, тарихи тұрғыдан баға берді. Оның ХХ ғасырдағы əдеби сын туралы зерттеуі сынның қаншалықты дəрежеге көтерілгендігін, кеңес дəуіріндегі сынның тууын, сынның негізгі бағытын ашып көрсетуге негізделген. 20-жылдары шыққан əдеби сын мақалалар мен еңбектердің біразы бұрынғы əдеби мұраларды, жеке ақындарды сөз етеді, солар туралы пікірлер айтады десе, ендігі бөлімінде жиырмасыншы жылдары шыққан əдеби сын мақалалар мен еңбектердің біразы əдебиет мəселелерін, сол кездегі совет əдебиетінің кейбір проблемалық, теориялық мəселелерін сөз еткен деп сол кездегі газет-журналдарға шыққан мақалаларды атап өтеді. «Қазақ əдебиеті» газеті сынның сапалық дамуына, көбінесе, ондағы материалдардың авторлық құрамының түрліше болуы əсер етеді. Тəуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан жазушыларының газеті болған «Қазақ əдебиеті» «Уақыт: əдебиет жəне ақиқат», «Толғандырар тақырып», «Поэзия», «Тағылым», «Естелік» дейтін тұрақты айдарлар бойынша жұмыс істеп келеді. Жалпы қазіргі қазақ басылымдарындағы əдеби сынның жарық көруі азаюда. Сын мықты болуы үшін əдеби сынның теориялық негізін мықтап бекітіп, сыншының міндеттерін айқындау шарт. Сыншының міндеті туралы профессор Дандай Ысқақұлы өзінің сын туралы еңбектерінде атап айтады: «Сыншының əдеби процестегі басты назар аударатын тағы бір объектісі – жазушы. Көркем шығарманың авторын білмей, ол туралы дұрыс пікір айту екіталай - десе, Максим Горький: «Сыншы жазушының назарына іліну хұқына ие болу үшін ол одан дарындылау болуы керек, ол өз елінің тарихын, тұрмыс-тіршілігін қаламгерден жақсы білуі тиіс, жалпы, ол білімділік, парасат жағынан жазушыдан жоғары тұруы қажет» [4,196-б]. Бүгінгі баспасөздегі сын көбінесе рецензия жанрымен көрініс тауып жатады, ал рецензия кез келген шығармаға жазыла бермейді. Сондықтан, сынның тек өмірлік маңызы бар, қоғамдағы өзекті мəселені қозғайтын, немесе логикаға сыймайтын кереғар бағыттағы шығармаларға жазылуы қажет. Сын қашанда насихатшылық қызмет атқарады. Алынған объектінің көпшілікке пайдалы пайдасыздығын жеткізуге ұмтылады. Оны ғылыми тұрғыдан дəлелдеу осы насихатшылық қасиетіне тəн. Мəселенің өзектілігі мен проблемалығын насихаттау барысында анықталып, принциптілік пен шыншылдық деректер арқылы дəлелденуі тиіс. Д.Ысқақұлы сын мен ғылымның əдебиетті біріге отырып зерттейтіндігіне тоқталып, олардың зерттеу объектісі бір болғанымен, сын бүгінгі əдеби процесті зерттеп, оның ертеңгі дамуына жол сілтейтін қызмет атқаратынын, ғылым əдебиеттің өткенін зерттейтінін нақтылайды. Демек, сын ғылымға қарағанда жаңаша бағытқа талпынады. Ғылымды жетелейді. Ал, Н.А.Добролюбов сынның мақсатын «көркем шығарманың жазылуына негіз болған өмір құбылысын анықтау» [7, 98-99],- деген еді. Сын шын жəне азулы болуы үшін ең алдымен оқырман, жазушы мен сыншы арасындағы қарымқатынастың берік те тығыз болуы тиіс. Сонымен бірге, сынды тек сынау үшін емес, көркем туындының кереметін көру, оның əдемілігін, парасаттылығын, шынайылығын сезіну, жаманын саралап, жақсысын көру, оған ары қарайғы бағыт-бағдар беру үшін қажет деп түсінуіміз керек. Сын жанрының ұжымдық ой-пікірдің жемісі екендігіне толық келісеміз. Себебі, қазақ əдебиеті сынының дамуына жазушылар, ақындар мен кəсіби сыншылардың сіңірген еңбегінің зор екенін тарихтан білеміз. Сынның негізгі аудиториясы оқырман болғандықтан, өз қызметін көпшілікке арнайды. Осы негізде ол оқырманның эстетикалық сұранысын өтеуі керек. Эстетикалық қажеттілік дегеніміз, ғалымдардың айтуынша, адамның рухани өміріндегі туа біткен қасиеттерінің бірі. Сыншы сын жазуда міндетті түрде оның принциптеріне сүйенуі тиіс. «Қазақ əдебиеті» газеті бүгінгі таңда суреткерлердің шығармаларын талдай отырып, өнер, мəдениетке ғана емес, тарихқа, философиялық ой-өріске, заман, дəуір, қоғам деген ұғымдарға өзіндік көзқарас, талғам-танымын білдіруі үлкен жауапкершілікті талап етеді. 69

Əдебиеттер тізімі: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Кəкішев. Т. Сын сапары. - Алматы, Қазақ университеті, 1971. Кенжебаев Б. Шындық жəне шеберлік. - Алматы: Жазушы, 1966. Серікқалиев З. Ақ жол. - Алматы: Жазушы, 1990. Ысқақов Д. Сын жанрлары. - Алматы: Санат, 1999 Жұмабек С. Сын əуені. (Əдеби ой-толғаныстар). - Астана: Елорда, 2001 Жұртбай Т. «Күйесің, жүрек... Сүйесің». - Алматы: Санат, 2001. Добролюбов Н.А. Собрание сочинении в 9-и томах. т. 6. М.,1950.

И. Алибаева, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ магистранты МЕДИАМƏДЕНИЕТ – ҚОҒАМДЫҚ САНАНЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ҚҰРАЛЫ Бүгінгі күні біз өзіміз өмір сүріп отырған əлемде жəне қоғамымызда орын алып жатқан барлық оқиғалар туралы массмедиа құралдары арқылы хабардар болып отырмыз. Тек қоғам мен тарих туралы ғана емес, табиғат туралы білімді де алудың көзі осы ақпарат құралдары. Элвин Тоффлердің классификациясы бойынша айтатын болсак, біз қазір үшінші толқын заманында, яғни ғылым мен техниканың дамыған, адамның дене еңбегі жеңілдетілген ақпараттық ғасырда өмір сүрудеміз. Қазірде қарапайым əрбір қазақ отбасының үйінен бірнеше ақпараттық құралдарды кездестіруге мүмкіндік бар. Тіпті əрбір ақпарат құралының қолайлы орналасу орнына дейін ұйымдастырылған. Міне, осындай дəрежеге дейін дамыған қоғамда өмір сүріп отырмыз. Алайда, танымал американдық жазушы Дуглас Рашкофф «адам баласы өз қолымен жаратқан «инфосферада» болып жатқан үрдістерге қаншалықты бақылау жасап отыр? Ақпарат құралдары арқылы беріліп отырған алуан түрлі ақпарат адам санасын «медиавирустармен» толтырып тастаған жоқ па? Бұл қоғам үшін зиянды емес пе, кері əсер етпей ме?» деген секілді сауалдарға тоқталған. Д. Рашкофф «Біз қазір деректер, идеологиялар мен бейнелердің құндылығы материалдық табыстар мен физикалық кеңістіктен басым болып отырған кезеңде өмір сүрудеміз. Адамның əлеуметтік беделін көршінің үйінде жанып отырған оттың түтінін көру үшін басып өткен қашықтықпен өлшеу заманы өтті, біз тіпті континентаралық шегараларды да жеңіп отырмыз, біз Жердің ғарыштағы көрінісін теледидиар арқылы көре алатын дəрежеге жеттік [1, 2 б.]. Ғалымның ойынша, біздің өркениетіміз кеңейе алатын жалғыз орта ол эфир, басқаша айтқанда медиа. Бір адамның қолындағы билік бүгінгі күні оның меншігіндегі мүлікпен емес, оны теледидарда қанша минут «прайм-тайм» алатынымен жəне жаңалықтар басылымының қанша бетін иелене алатындығымен өлшенуде. Үздіксіз кеңейіп отырған медиа өмір сүрудің нағыз ортасына айналды, ол жабық емес. Бұл жаңа кеңістік инфосфера деп аталады. Инфосфера немесе «медиа-кеңістік» адамдардың өзара қарымқатынасына арналған территория, əлеуметтік жəне саяси айла-амалдарға арналған кеңістік. Ол біздің электронды конференц-залымызға айналды: күнделікті тұрмыста, не əңгіме барысында айтылатын тақырыптар тікелей эфир арқылы ток-шоуларда көтерілуде. Адамдар осы бағдарламаларды көру арқылы ой қалыптыстырып, не болмаса қызу пікірталастардын тууына түрткі болуда. Медиа-кеңістік біздің «электронды қалалық мəжілісімізге» айналды [1,3 б. ]. Қазірде дəстүрлі саяси пікірталастардың орнын тыңдармандармен телефон арқылы байланыс орнататын үздіксіз өсіп келе жатқан форумдар, радиобағдарламалар басуда. Бүгінгі күні медиалық жағынан алдыңғы қатарлы саясаткерлер өздерінің кандидатурасын түрлі теледидар бағдарламаларында жарнамалауға көшті. Не болмаса прайм-таймда көрсетілетін жарнамалық роликтерде өз үміткерлігін насихаттауды билікке барудың ең кең тараған тəсілі ретінде қолдануға көшті. Дуглас Рашкофша айтсақ, «қазір американдық сайлаушы үшін «Сенбі кеші» бағдарламасында Дан Карви жасаған саясаткердің карикатурасы үміткердің ресми платформасынан əлдеқайда мəнді, немесе МТВ арнасындағы сəндер мен модельдерді тамашалайтын қазіргі жасөспірімдер үшін кешкі жаңалықтар топтамасының маңызы жоқ десек болады. Біздің қорқатынымыз, медиа-индустрия «видиоттар» ұрпағын дүниеге келтірді, олар саналы шешім қабылдауға қабілетсіз немесе оларды өмірлік мақсатта іске асыруға өте бойкүйез [1, 5 б.]. Алайда, бұл мəселенің бір жағы ғана. «Медиа-машинаның» құрылуы тауарлар маркетингі мен тұтынушылық пікірі қалыптасқан ұрпақты тəрбиелеуде аса маңызды рөл атқарды. Медиа 70

аналитиктер Маршалл Маклюэннен бастап Ноам Хомскийге дейінгілердің барлығы теледидар жəне баспасөздің корпоративтік жəне саяси құрылымдардың қажеттіліктеріне қызмет ететінін айтты. Алғашқыда БАҚ-ның мақсаты адамдардың психикасын басқару, адамдардың ақылы мен жүрегін фабрикацияланған идеологияларды қабылдауға итермелеу болса да, ақыр аяғында бұл стратегияның кері бұрылғаны сөзсіз. Себебі, қазіргі кезеңде өмір сүріп отырған саналы қоғам медиа құралдардың «торына» түсе қоймас, не болмаса медиақұралдарды өз керегіне пайдалануға қабілетті. Қазіргі заманда ешкім медиа-мейнстримді шындап қабылдамайды. Медиа-манипуляцияның «диетасымен» өскен біз олардың құрамы қандай ингредиенттерден тұратынын түсіне бастадық. Теледидарда көрсетілетін бағдарламалар арқылы қандай да бір тілді естіп өскен кішкентай бала үлкендердің көмегінсіз-ақ, ол тілдің заңдылықтарын білмесе де түсіне алады. Сол себептен, педагогтарымыз айтатындай, біздің балаларымыз компьютер мен оның бағдарламасының тілін, тіпті оны жасаушылардан да жақсы түсінеді. Дəл солай, медианың дəмін көрген адамдар олардың символдық тілін жақсы түсінеді жəне санасына бақылау жасай алады. Дуглас Рашкофф медиа құралдардың санаға əсерін зерттей отырып, медиа-белсенділердің жаңа ұрпағымен таныс болғанын жазады, 50-ші, 60-шы, 70-ші жылдары өмір сүрген балалар ұлы əлеуметтік эксперименттің қатысушылары болды, бұл кезде əлем телевизиялық экранның арғы жағындағы ұмтылуға тұрарлық шынайылық ретінде ұсынылды. Осындай медиа репрезентацияларға сай келуге барынша ұмтыла отырып, бұл балалар əлемді өзгертудің ең қарапайым тəсілі – бұл телевизиялық бейнені өзгерту деп түсінді. Ал енді, ең керемет жəне ықпалды телебағдарламаларды медиа кезеңінің туындылары болған адамдар ойлап табуда. Олар санаған ықпал етудің, бейнені танудың ең алғыр жолдарын біледі жəне бұл қабілеттерін танымымызды өзгертетін теледидар құруға пайдаланады [1,5 б.]. Мануель Кастельс айтады: «Технология қоғамды анықтамайды, ол қоғамға ықпал етеді. Сондайақ, қоғам да технологиялық инновацияларды анықтамайды, оны пайдаланады. Бұл қоғам мен технологияның арасындағы диалектикалық байланыс» [2, 4 б.]. Соңғы мəліметтерге қарағанда, жаһандық өрмектің бір ғана орыс тіліндегі сегменті 96 миллион құжаттан тұрады, жалпы көлемі 2,5 (2,5 миллиард баспа белгілері) гигабайтты құрайды, ал бұл бай деректер 695 мың сайттарда орналастырылған. Осы ресурстардың əрқайсысымен танысып шығу үшін жары минут уақыт жұмсағанның өзінде, қолжетімді орысша сервердің бесінші бөлігін көруге бір жылдық жұмыс уақыты жұмсалады. Ал бұл уақыттың ішінде ақпараттық толықтырылудың көлемі ұлғая береді. Сондықтан да интернетте жарияланым берушінің басты мəселесі жариялану емес, сол жарияланымды оқитындай етіп көрсете алу. «Кəсіби» оқырман ең алдымен демонополизацияланған хабарламаға, сюжеттерді түсіндірудегі плюрализмге сұраныс білдіреді. Желіні ақпарат алудың басты көзі ретінде санайтын тұтынушылардың көзқарасы бойынша Интернеттің дəстүрлі БАҚ-нан артықшылығы осында. Интернет-басылымдардың «белсенді ядросы» — жалқау емес жəне əуес топ, олар оқыған кез келген мəліметін қайта-қайта тексеруден шаршамайды, басқа тілдердегі аудармаларымен салыстырады, осының барлығы қызықтырып отырған сауалға жауап іздеу мақсатында жасалады. Осындай ерекшелігін есепке ала отырып, «олигархтық» интернет-серверлердің қолданылу жиілігіне көз алмай қараудың өзі қызық, тұтынушылар саны тоқтаусыз өсіп отырады. Қарап отырсақ, жаһандық Ғаламтор желісінде ең танымал көшбасшы ресурстар олар мəліметтерді тікелей беруші сайтар емес, олар солмəліметті алуға болатын сайттарға сілтеме жасайтын ретрансляторлар. Күн сайын миллиондаған тұтынушылар Рамблер жəне Яндексті, Yahoo жəне Google сайттарына өздерін қызықтырып отырған тақырыптарын енгізу арқылы керекті сайттарны тауып отырады. Бұл əрине, бір жағынан уақытты үнемдейді жəне қажетті ақпаратты алудың түрлі көздерін табуға мүмкіндік береді [4, 4 б.]. Медиа құралдардың осындай артықшылықтарына тоқтала отырып, интернет ресурстарының пайдалы жақтарын да санамалап өттік. Бұл қазіргі күні біздің күнделікті өмір салтымызға айналып бара жатыр. Қазіргі кезде əрбір адам интернеттің немесе басқа медиа құралдарды пайдалануды əдеткі тіршіліктің бір бөлігі ретінде санайды. Қоғамымыздың құрамдас бөлігіне айналып бара жатқан медиақұралдар мəдениетінімізге де белгілі бір шамада ықпал етуде. Электронды медиа құралдарының атқаратын қызметін төмендегідей топтастыруға болады: 1. Ақпарат беру; 2. Əлеуметтік-саяси қызмет; 3. Экономикалық қызмет; 4. Ойын-сауықтық; Бұл қызметтердің əрқайсысының ерекшелігі қазіргі қоғамда өзара ықпал ету кезінде түрлі формалар арқылы көрініс береді. 71

Бұқаралық ақпарат құралдары адамның əлемді тануының бірден бір көзі. Мысалы үшін, жаңалықтарды қараудың алдында біздің күтетініміз, əлемді жалпылай тану. Семантикалық жағынан алып қарайтын болсақ, БАҚ-тағы жаңалық хабарламалары белгілі бір зат не фактінің түрліше берілу тəсілдерінен құралады. Бір оқиға əр бұқаралық құралда əр түрлі берілде, тек қана негізгі оқиға желісі сақталады, оқиғаны беру құралдарының əр қилы болуы олардың адамдардың ойын қалыптастыруда түрліше ықпал ететіндігімен түсіндіріледі. Кез келген сөздік белгі адам психологиясына, танымына түрліше əсер етеді, бұл белгілі бір дəрежеде бір оқиғаны тану деңгейін өзгерте түседі. Мысалыға айтатын болсақ, қарапайым стақанды алайық оны бір жағдайда дөңгелек ретінде көретін болсақ, басқа жағынан алып қарасақ, тік төртбұрышты көреміз. Жаңалықтарды да түсіну, тану процесі сол секілді, қай көзқарас тұрғысынан қарағанға байланысты, əлемді тану деңгейі əр қилы болып келеді. Сондықтан да бұқаралық ақпарат құралдары белгілі бір затты бұқараға ұсынудан алдын, бұл зат туралы түсінікті терең зерттеп барып, оны тұтынушының қалай қабылдайтынын талдап барып жіберуі қажет. Маршалл Маклюэн медиа саласын адамның бөліп алынған жəне оқшауланған жүйке жүйесі ретінде қарастырады. Медиа əлемнің мағыналық кеңістігін құрастырады деп есептейді [3]. Қоғамның кейбір жүйелері үшін мағыналық универсумға ықпал ету құнды ресурс болып табылады жəне БАҚ саласын өз мүддесі үшін қолданатындардың барлығы оқиғалардың маңыздылығын анықтап, оларды тарату тəсіліне əсер етуге ұмтылады. ХХ ғасырда медианың мағыналық саласы кең талқыға салынды. БАҚ оқиғаларды өзгертіп не болмаса ойлап шығаруды мақсат етпейді, алайда беру тəсілінің түрлілігі қоғамға түрліше əсер етуі мүмкін. БАҚ-ның «қоғамдық пікірді» қалыптастыратын саяси қызметі жоғары білімді адамдардың арасында талқыға түсетін мəселелерді сараптап, олардың дербес пікірлеуі жəне пікір алуандылығы арқасында пайдал болатын негізгі саяси көзқарастарды топтастырады [5, 11 б.]. Алайда, қоғамдық пікірді қалыптастырудың ағартушылық моделі Германия секілді мелекеттердегі индустриалдық революция нəтижелерімен көбіне сйəкес келмей отырды. Индустриалдық қоғамдағы өмір темпінің өсуі, «бұқаралық» қауымның пайда болуы, техникалық революцияның нəтижесінде ғылыми білімнің пайда болуы салдарынан ғалымдар БАҚ саласынан мүлдем алшақтап кетті. Оның негізгі себебі, жұмыс ырғағы лезде өсіп кеткен соң жұмыс ырғағы мен формасы БАҚ-дағы материалдардың формасымен сəйкес келмей қалды. Еліміздің интеллектуалды əлеуетін арттыруда медиамəдениеттің рөлінің маңыздылығына тоқтала отырып, жоғарыда айтылған медиа құралдардың əрқайсысының өз орны бар екендігін байқаймыз. Ғылым мен техника шарықтап дамып отырған қазіргі заманда медиақұралдардың орны қоғам дамуының барлық саласында кеңейе түсуде. Қоғамға ықпал етудің басты құралына айналып отырған медианың мазмұнын дұрыс қалпында сақтап, халыққа керекті ақпаратты беріп отыру осы саладағы əрбір адамның міндетіне айналуы қажет. Қоғамдық сананы керексіз ақпараттармен толтырмау үшін, əрбір қоғам мүшесі өзіне қажеттіні алып, керексізге мойын бұрмайтын дəрежедегі зиялылыққа жету арқылы, өз мақсаты үшін медиа құралдарды оңтайлы пайдалану арқылы өнімді еңбек ете алады. Əдебиеттер тізімі: 1. Дуглас Рашкоф. Медиавирус. М.: Ультра. Культура; 2003. – 368 стр. 2. Мануель Кастельс. Информационная эпоха. Экономика,Общество и Культура./ Пер. с англ. под науч. ред. О. И. Шкаратана; Гос. ун-т. Высш. шк. экономики. - М. , 2000. - 606, [1] с. 3. Маршалл Маклюэн. Понимание Медиа: Внешние расширения человека/ пер. с англ. В. Николаева; Закл.ст. М. Вавилова. – М.; Жуковский : «Канон-пресс-Ц», «Кучково поле», 2003. – 464 с. 4. Антон Носик. Самиздат, Интернет и профессиональный читатель. //Отечественные записки/ 2003, № 4. 5. Виталий Куренной. Медиа: средства в поисках целей. //Отечественные записки/ 2003, № 4.


А. Альжанова, к.ф.н., КазНУ им. аль-Фараби, факультет журналистики кафедра печати и электронных СМИ СОСТОЯНИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНО-ИНФОРМАЦИОННОГО ПОТЕНЦИАЛА СТРАНЫ Казахстан является страной с богатым культурным наследием, которая сумела сохранить национальные особенности, не потерять национальную идентичность. В стране формируется интеллектуальная элита, наука и образование развиваются высокими темпами. Образование является одним из факторов, который движет любое общество вперед. Интеллектуальный потенциал сегодня и особенно в будущем будут определять развитие любой страны. Как сказал Президент Н.Назарбаев в своем выступлении перед студентами Назарбаев Университета «Мы движемся к постиндустриальному миру, в котором правит триада «образование - наука - инновации» [1]. В настоящее время созданы максимально благоприятные условия для учебы и самосовершенствования, активно развивается сеть Интеллектуальных школ. Ускоренными темпами развивается наука, а вместе с ним и технологии. Наука стала важнейшей производительной силой общества. Когда есть современный подход, развитие наблюдается наряду с тенденциями к прогрессу. Наука может достичь высот, показать миру великие достижения при хороших университетских центрах и государственной поддержке. Большая часть инноваций приходится на университетскую науку. Как отметил Н.Назарбаев, именно в университетах обучают молодых людей курсам предпринимательства, инновационного менеджмента, что необходимо любому ученому, желающему получить финансовую выгоду от результатов своих исследований. В связи с этим он предлагает активизировать сотрудничество науки и бизнеса. Ученые мира делают открытия, а бизнес их коммерциализирует. В мире есть хорошие примеры такого сотрудничества. В статье «Как подготовиться к радикальному изменению НИОКР, технологий, производства и обмена» автор Ярослав Романчук приводит примеры научных открытий, которые характеризуют уровень кооперации бизнеса и науки [2]. К примеру, в начале январе 2012 года стволовые клетки, которые были впрыснуты мыши, имели на животное такой эффект, что они увеличили продолжительность жизни в 2 – 3 раза. Еще один интересный пример, зимой 2012 года ученые университета штата Вайоминг представили генетически модифицированного шелкопряда. Он может производить большие количества шелка паука, который крепче стали. Он найдет свое применение в производстве оружия, медицине и строительстве и др.. Джереми Рифкин в своей книге «Третья промышленная революция» пишет, что комплекс научных открытий, прорывных технологий, инновационных товаров и услуг можно назвать третьей промышленной революцией [3]. По мнению Дж. Рифкина, третья промышленная революция предполагает соединение коммуникационных технологий на базе интернета, возобновляемых источников энергии. Другие ученые считают не менее важным изобретением, которое создает фундамент для третьей промышленной революции, принтеры 3D для изготовления потребительских товаров. Использование таких технологий позволит осуществить переход к массовой кастомизации производства. Взаимосвязь, взаимное подключение, интеграция, взаимопроникновение и взаимодополняемость – вот характеристики новой системы производства/обмена/коммуникации. Централизация заменяется децентрализацией при работе над научными открытиями и инновационными товарами, в дизайне, производстве и дистрибуции. При разработке такого интегрального показателя, как интеллектуальный потенциал, должен быть определен способ собрать показателей образования и науки и научного потенциала. Для измерения роли науки в создании и развитии интеллектуального потенциала предлагается использовать два индекса. Первый (s1) - доля сотрудников, занятых в сфере науки и научного обслуживания, общей занятости (экономически активного) населения. Поскольку эффективность персонала зависит от материальной поддержки науки (в том числе оплата труда работников), то эта цифра должна каким-то образом сочетаться со вторым (s2) - доля расходов на науку в процентах. Предлагаемый метод расчета интеллектуального потенциала далека от совершенства, в частности, она не учитывает степень, в которой преобладает научный потенциал. Сейчас активно разрабатываются понятия интеллектуального и информационного потенциала на разных уровнях экономики и общества. В этой связи исследователь О.В. Лайчук дает следующее определение этому понятию: «Интеллектуально-информационный потенциал – совокупность возможностей общества в целом и его подсистем: отдельного индивидуума, коллектива людей - к воспроизводству накопленных знаний и их использованию при формировании новых подходов к оценке происходящих изменений для развития инноваций» [4]. 73

Исследования проблем в системе понятий «информация — интеллект — инновация» получили широкое распространение в конце XX века. На современном этапе этими вопросами занимаются учёные Скоблякова И.В., Ахметзянова С.С., Соболева И.В., Хворостов В.А., Кузьменко М.А., Касаткина Е.В., Скурихина Т.Г. и др. С 2000 года в научной литературе делаются попытки теоретического обоснования понятия интеллектуально-информационный потенциал. Среди современных ученых занимающихся данными исследованиями можно отметить Г.В. Багаева, Л.А. Пронину, Н.Ю. Пузыня и др. Активизация инновационной деятельности не может быть мгновенным процессом, и не может являться результативной без соответствующей информации и интеллектуальной подготовленности людей. Достаточно большое число точек соприкосновения в развитии интеллектуального и информационного потенциала является не только отражением их тесной взаимосвязи и взаимозависимости, но во многом определяют необходимость синтезировать эти понятия в одно [5, с. 7]. С 2000 года в научных публикациях при рассмотрении проблем целостности системы образования, науки и производства стали использовать понятие «интеллектуально-информационный потенциал» [6, с. 46; 7, с.67]. В философии образования научный и культурный потенциал страны в современном информационном обществе определяется не сколько средним уровнем участвующих в социальноэкономическом процессе, сколько интеллектуальным потенциалом ее культурной и научной элиты. Казахская культура богата, ее духовный и интеллектуальный потенциал достаточно развит. И как отметил президент Н.Назарбаев, качественное образование является лишь стартовым интеллектуальным капиталом. Дальше нужно непрерывно работать над собой, повышать свое образование, профессиональные компетенции. Список литературы: 1. Н.Назарбаев. Казахстан на пути к обществу знаний., 5 сентября 2012; 2. Я.Романчук. Как подготовиться к радикальному изменению НИОКР, технологий, производства и обмена.; 3. Jeremy Rifkin. The Third Industrial Revolution. Palgrave Macmillan, 2011; 4. О.В.Лайчук. Интеллектуально-информационный потенциал в системе управления инновационно-ориентированных организаций: дис... канд. эконом. наук: 08.00.05. - Владивосток, 2007. - С. 150. 5. Лукичева Л.И. Управление интеллектуальным капиталом наукоемких предприятий: монография / Л.И. Лукичева. М.: Омега-Л, 2006. - 562с. 6. Дарендорф Р. Политика имеет значение. В защиту активной демократии. -М.-МШПИ, 2001.-27с. 7. Родионов И.И. и др. Рынок информационных услуг и продуктов. М.: МК Периодика, 2002. - 368с.

Л. Ахметова, д. и. н., профессор факультеты журналистики КазНУ им. аль-Фараби ФАКУЛЬЕТ ЖУРНАЛИСТИКИ И ЖУРНАЛИСТСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В КАЗАХСТАНЕ В 90-Х ГОДАХ ХХ СТОЛЕТИЯ Безусловно, надо писать историю журналистского образования суверенного Казахстана. И писать сегодня теми участниками и очевидцами событий, чтобы те же очевидцы могли сказать свое слово, возможно и поправить того, кто пишет, поспорить или высказать собственное мнение. Так создается история, новая история, с новыми вызовами времени. 1991 год – это год продолжающейся перестройки, все уже могут почти открыто писать то, что думают. В головах у многих полная сумятица. Одни искренне верят во все написанное, другие сомневаются. Полной истории нет. Она только приоткрывает свое лицо. Иногда оно просто ужасное. А мы к такому не привыкли. Продолжаем обсуждать все «на кухне»: спокойнее, привычно, безопасно. Попытка августовского переворота 1991 года для меня остались в памяти рядом событий. Только что пришел новый ректор К.Н. Нарибаев. Марат Карибаевич Барманкулов только недавно ушел в «Казахстанскую правду», однако, он смог остаться на полставки на факультете. После 1986 года был реабилитирован профессор Т.К. Кожакеев, правда, его взяли на работу пока только на полставки и на филологический факультет. Это была особенность нашего факультета, боялись - на всякий случай. Со мной произошел практически такой же случай. И помогла только поддержка ректора К.Н. Нарибаева, который не был со мной знаком, однако он прекрасно понимал, что доценты 74

в то время «на дороге не валялись». Я приступила к работе и осталась одна «на хозяйстве», исполняя обязанности декана. Летом скончался наш преподаватель Ю.К. Редкин, известный фотограф. На факультете были только я и доцент Ю.К. Крикунов. Мы вместе его хоронили от факультета. Помню, как выпачкался Юрий Алексеевич, потому что пришлось нам делать все самим. И вот те незабываемые дни августа. На факультете никого. Я знаю, что есть преподаватели, которые находятся в Алма-Ате, я знаю, что среди них и руководители факультета. Однако все предпочли отмолчаться и не появляться на факультете. Для меня, воспитанной совсем в другом духе, это был один из первых уроков и понимания того настроя, который начал существовать в эпоху начала суверенной страны. Как и.о. декана, я смогла собрать студентов и отправить наш вагон в студенческом эшелоне КазГУ в Кустанайскую область. Это был еще предпоследний эшелон в истории Казахстана, отправляющийся на уборку урожая. Был еще в 1992 году – последний. Но этого еще, конечно, мы не знали. Готовились к учебному году, который начался привычно в первый понедельник октября 1991 года после прибытия эшелона из Кустаная и первокурсников из Алма-Атинской области. Программы были советского образца. Правда, уже были новшества, мы могли делать некоторые курсы под себя, только по выбору, кто что знал. Обычно, предметы посвящались теме своих будущих или имевших место кандидатских диссертаций. Мы продолжали работать с новыми веяниями, однако, по старым программам. В то время я только недавно опубликовала три программы по предметам, однако, первый вариант не был утвержден именно потому, что в качестве примеров были взяты факты, ставшими доступными благодаря перестройке. Факты фактами, а ЛИТО еще работало на полную мощь, мне предложили переделать, и я, естественно, переделала. Слушать мои воззражения - не хотели. Таким образом, в то время мы могли много говорить на лекциях и семинарах, приводить примеры из публикаций времен перестройки, а мыслить и печатать новые программы и читать новые предметы мы еще не могли. После объявления Казахстана суверенной страной начались новые веяния на факультете. И мы, как гуманитарный факультет, должны были все переделывать и делать что-то новое. С 1992-1993 учебного года постепенно и все больше появляется новых предметов. Мы меняем названия кафедр, названия программ. Конечно, нет никаких книг, никаких рекомендаций и предложений. Идем по целине, оглядываясь на МГУ, как всегда. Раньше ведь они были законодателями мод. На первый план выходит кафедра истории журналистики Казахстана, казахская журналистика, новые предметы по специальности. Пока они еще только по названию новые, можно сказать новыестарые. Однако движение идет вперед. Убрана вся идеология. А как же журналистика без политики? Про экономику мы еще и не думаем. Ориентир – социальная политика, но она - все еще старая. Одно из новшеств, правда, не первого плана, но внедренное новшество, что мы, журналисты, можем сами обучать казахскому и русскому языкам, казахской, русской и мировой литературе. Это уже было во второй половине 90-х годов. Как показала практика и нынешняя жизнь, это было ошибочным решением, в то время шла борьба за часы. А филологи забирали у нас более половины часов. Их сократили, а мы, журналисты, срочно переделали все под свои предметы, забыв про языки и литературу. Вкупе с тем, что шла реорганизация в средней школе, это и сейчас дает тот отрицательный результат, что из средней школы к нам приходят малограмотные абитуриенты, а потом мы их не учим «изыскам казахского и русского языков и литературе», а пытаемся говорить о чем-то своем, другом. Это проблема - одна из еще плохо решенных проблем журналистского образования. Я в то время – рядовой доцент одной и той же кафедры, которая за четыре года трижды поменяла название – кафедра техники газетно-журнального дела в конце концов превратилась в международную журналистику. Названия меняли, а коллектив оставался прежним. И не все могли обучаться и изменяться. Но это должно было быть. И, возможно, именно это было правильным то, что не сокращали, а просто меняли названия предметов и кафедр. Пока еще шло обновление только на уровне названий и понятий, то есть на поверхности . Не надо забывать, что и были времена в университете, когда задерживали заработанную плату, да и зарплата в начале 90-х годов была чисто символической. Многие ушли в малый бизнес, ездили в Китай и продавали, каждый выживал, как мог. С декабря 1993 года я была на альтернативной основе избрана председателем профсоюза преподавателей и сотрудников университета и стала работать на полставки доцентом на факультете журналистики, тем не менее, меня все касалось, ведь я исполняла задачу преподавателя так же, как и все. Будучи председателем профсоюза, я часто была у ректора и задавала ему неудобные вопросы. К слову сказать, что наш ректор всегда сдерживал меня и старался 75

объяснить ситуацию. Надо сказать, что она была непростой. Наш университет все же держался на плаву, и мы были в гораздо лучшем состоянии, чем другие вузы вместе взятые, можно даже сказать. Мы все же получали зарплату. И когда я, председатель профсоюза, поднимала вопрос о дисциплине и обучении студентов, заметьте, это вопрос работодателя, а не лидера профсоюза, но я видела, как страдает работа университета по дисциплине. К.Н. Нарибаев объяснял мне, что давайте сейчас поставим задачу повышения уровня жизни наших сотрудников, а потом будем говорить о дисциплине и работоспособности наших сотрудников. Мы первыми стали национальным университетом, первыми стали получать двойной оклад и очень многое стали делать впервые. Преобразовывался университет, модернизировался и факультет журналистики. Теперь и стандарты обучения стали делать сами. Сами пишем, сами исполняем. Это тоже стало как положительным, так и отрицательным моментом. Все же делали под себя, под свои знания, внедряя, конечно, и новое. Но многие так и оставались на том уровне исполнителей, как и были. Безусловно, большинство сейчас этих людей ушло. Но некоторые моменты остались, и как бы сейчас не замечаются. Расскажу на собственном примере. Каждый год распределяется педагогическая нагрузка. И есть такие преподаватели, которым всегда достаются новые предметы. К ним отношусь и я. Это делается для того, чтобы ты всегда создавал, разрабатывал новые курсы, а на следующий год их передадут другому, менее опытному и возможно - по другим качествам. Один постоянно работает, другой идет по его следам и повторяет то, что сделал предыдущий. Возможно, если бы была придумана мотивация этого, тогда еще можно было работать, однако все чаще и чаще случалось то, что твои разработки вдруг оказывались опубликованными через несколько лет за другой фамилией и так далее. Правда, были исключения, преподаватели, которые каждый год читали одни и те же курсы и до сих пор читают их. Это люди были приближенные к распределению. Это, конечно, была несправедливость, однако сейчас видно, что именно они и не преуспели в обучении и журналистском образовании. Вывод такой, чем больше работаешь и более разнообразно, тем более ты и востребован. В поисках спокойствия преподаватель может и так жить. Но для того, чтобы быть востребованным, ему нужно обязательно быть всегда в поиске и работе. У меня в то время и сейчас - много разработанных курсов и спецкурсов, обязательных и элективных курсов. И я этим горжусь. По 90-м годам прошлого столетия приведу два примера по новым курсам в журналистском образовании. Я сама придумала спецкурс «Экологические проблемы в журналистике». Как я его проводила? Я договорилась со своими друзьями профессорами и завкафедрами – доктором биологических наук В.И. Фурсовым, доктором геологических наук В. Чигаркиным, доктором химических наук А.Г. Сармурзиной, доктором юридических наук С.С. Байсаловым, чтобы они мне прочитали минимум по две-три лекции для моих студентов по моему курсу. Все они согласились, поставив единственное условие, что к ним на факультеты и кафедры студенты придут, а не они - к ним. Естественно, я организовывала и ходила вместе с ними к профессорам. Одно занятие мы проводили в биологическом музее университета. Студентам, я говорила следующее. - Вам очень повезло, что вы учитесь в КазНУ имени аль-Фараби. Здесь преподают светила, лучшие из лучших преподавателей. Вы – будущие журналисты. Сегодня вы слушаете лекции В.И. Фурсова, известного ученого- биолога, защитника Брестской крепости, общественного деятеля, потом лет через 20 вы будете писать о нем и гордиться тем, что учились у него. Обо всех своих друзьях-профессорах я обязательно предварительно читала целую лекцию, об их удивительной жизни, работе в университете, научных трудах. Мои студенты, идя на занятия к профессорам других факультетов, знали о них и были готовы им задать вопросы, написать о них материал в СМИ, что они и делали. Но и предмет экологию они знали не только со стороны журналистских проблем, они получали знания известных биолога, географа, юриста, химика. Я опубликовала программу курса, сделала несколько статей в прессе, издала научную публикацию в журнале. Студенты на основе полученных знаний сделали ряд хороших материалов в масс медиа. Как всегда, кому-то моя инициатива не понравилась. Донесли, что Ахметова сама не читает свой предмет. И началось бесконечное хождение по «верхам» с объяснениями. Тот, кому это не понравилось, не понимал следующее, что я всегда, когда начинаю что-то новое, все продумываю. К тому же меня поддержали все мои профессора. Они были инноваторами в своих предметах, как я, и в 76

жизни многое прошли. В результате получилось обратное. Мой курс был признан лучшим. О нем заговорили. Ставили в пример. В 1996 году мне дали предмет, от которого все отказались – «Журналистика и менеджмент». С высоты сегодняшних дней, понимаешь, как был назван неверно предмет. До начала нового 2012-2013 учебного года он назывался «Менеджмент и маркетинг журналистики», изменив за этот период трижды название. Однако с этого года в журналистском образовании такого предмета нет. Журналистам, кто-то посчитал, не надо изучать ни маркетинг, ни менеджмент. Его просто сократили для того, чтобы оставить свои обязательные курсы. Личное довлеет над общественным и необходимым. Именно такая болезнь присутствует у тех, кто делает стандарты журналистского образования. В то время, я это повторяю, учебников и интернет нет. Выехать куда-то и поучиться - нет средств. Ничего нет, поэтому все и отказываются. Заказываю литературу по почте. Дорого обходиться. Но делаю. Советская закалка дает о себе знать. Я и до сих пор уверена, что нельзя сразу писать учебники. И писать их желательно группой ученых. Сначала минимум надо три года прочитать курс, потом писать. Я это сделала и опубликовала единственное и до сих пор учебное пособие «Журналистика и менеджмент» в 2000 году. Конец 90-х годов ознаменовался тем, что на факультете журналистики по распоряжению ректора К.Н. Нарибаева была принята концепция журналистского образования, как и другие концепции по разным специальностям на разных факультетах. Делал его весь факультет. Я тоже дала свои предложения. Но почему-то они не вошли. Тогда я написала письмо ректору со своими 20 предложениями. Перечислю несколько предложений.  Выбор предметов на факультете журналистики  Выбор преподавателей по курсам предметов  По опыту МГИМО иметь своего постоянного руководителя с первого дня обучения, то есть артисты ведь пишут: закончил класс Герасимова, я хотела, чтобы наши также писали, закончил класс Барманкулова, например  Чтение разных предметов, чтобы был выбор не только обязательных предметов. Я, например, могу читать по более , чем 50 предметам, главное, чтобы студент выбрал  Преподаватель должен сотрудничать со СМИ, обязательно печататься или выступать по ТВ и РВ  Знание интернет - обязательное условие, компьютеризация и новые знания  Обязательное обучение преподавателей. Ежегодно он должен отчитываться по собственному обучению.  Если преподаватель съездил на запад, он должен не только отчитаться, но и показать, какие новшества он ввел после обучения в США, например.  Профессора должны хотя бы раз в два-три года издавать учебные пособия. И так далее. Камнем преткновения стало то, что ректор подчеркнул 50 предметов и написал вопрос: - Возможно ли? Письмо было передано на факультет. Декан написал отрицательный ответ. И начались гонения. Я, как всегда, сдала все эти документы в архив. Сейчас каждый может все поднять, посмотреть, описать и сделать свои выводы по концепции и этому делу. Можно увидеть мои предложения. Я рада, что практически все они осуществились. А что было в прошлом? Я отношусь к этому философски. Я всегда имела и имею активную жизненную гражданскую позицию, она всегда кому-то не нравится. Я не молчу не вчера, не сегодня. Жизнь показывает мою правоту. Когда я проигрываю, или меня не понимают, да и всегда, я как историк сдаю все в архив. Я уверена, когда-нибудь в этом разберутся. Это только наброски того, что было. Однако это было. Я горжусь своим вкладом, своими успехами на поприще, как журналистского образования, так и истории Казахского Национального университета имени аль-Фараби! Я – патриот университета. И этим все сказано!


Е. Ахметов, «Қазақстан» РТРК АҚ Вебресурстар бөлімінің бас редакторы ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ САРАПТАМА ОБЪЕКТИВТІ ШЫНДЫҚТЫ АНЫҚТАУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ Сарапшы дегеніміз кім? «Қазақстан Республикасындағы сот сараптамасы туралы» заңда келесі анықтама берілген: «Сот сарапшысы – осы Заңның талаптарына сəйкес келетiн, қылмыстық процестi жүргiзушi орган (адам), сот не əкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстi қарауға уəкiлеттiк берiлген орган (лауазымды адам) заңда белгiленген тəртiппен сот сараптамасын жүргiзудi тапсырған адам» [1, 1], А.Я. Сухаревтің үлкен заң энциклопедиясында былай делінген: «Сарапшы – тергеу органдары немесе судья, сот экспертизасын өткізу үшін шақырған, арнайы білімі бар тұлға»[2, 688]. Осы жəне басқа да сөздіктер мен энциклопедияларға сүйене отырып, ең қарапайым анықтама беретін болсақ: «Сот сарапшысы – қарастырылып жатқан істің пəні бойынша арнайы білімі бар, сараптама өткізетін тұлға». Лингвистикалық сараптама дегеніміз не? Бұл сұраққа екі тұрғыдан жауап беруге болады. Біріншісі, заң ғылымы тұрғысынан. Екіншісі, тіл білімі тұрғысынан. Заң білімі тұрғысынан, лингвистикалық сараптама (кез-келген сараптама) – шешiлуi үшiн маңызы бар мəн-жайларды анықтау мақсатында арнайы ғылыми бiлiм негiзiнде жүргiзiлетiн қылмыстық, азаматтық iстердiң немесе əкiмшiлiк құқық бұзушылық туралы iстердiң материалдарын зерттеу.[2, 36-37] Көріп отырғанымыздай, заң білімі «лингвистикалық сараптама» түсінігінің мағынасын, өзіне қажетті деңгейде, толық ашып отыр. Тіл білімі, лингвистикалық сараптаманы, лингвистикалық экспертология аясында өткізілетін ғылыми зерттеу деп таниды. [3] Лингвистикалық сараптама қандай да бір сөз, сөйлем немесе тұтастай мақала, əңгіме, т.б.-дың мағынасын ашу қажет болған кезде тағайындалады. Осындай зерттеу əр түрлі салаларда керек болуы мүмкін: ресми құжаттардағы мəтінді сараптау, қандай да бір келісімшарттың түп мағынасын анықтау, əдеби шығармалардағы дөрекіліктерді (дінаралық, ұлтаралық жанжалға шақыру, біреуді кемсіту, т.б.) айқындау, тіпті, ауызекі əңгімеде қорлаудың болған, болмағанын [4] анықтау (əдетте, осындай зерттеулердің мақсаты - сөздердің дөрекілігін анықтау). Лингвистикалық сараптаманың мақсаты – шындықты анықтау. Лингвист сарапшы əрқашан шындықты іздеумен айналысады. Бұл тезисті дəлелдеп кету қажет. Мысалға: «берілген мəтінде біреуді кемсітетін сөздер бар ма?» деген сұрақты шын негізінде « берілген мəтінде біреуді кемсітетін сөз бар – деген тұжырым шындық па?» деп түсіну керек. («берілген мəтінде дінаралық, ұлтаралық жанжалға шақыру бар – деген тұжырым, шындық па?, «берілген мəтінде адамды жағымсыз сипаттайтын ақпарат бар – деген тұжырым шындық па?», т.т.) Лингвист-сарапшылар əрине, тек сөздерді (ауызша айтылған, қағазға түсірілген) талдау керек болған кезде ғана шақырылады. Біздің пікірімізше Қазақстанда лингвистикалық сараптама саласы баяу дамып келе жатыр. Қазақ тілді материал негізінде сот орыстары өте сирек орын алған. Яғни сараптама қызметі де аса керек бола бермеген. Сұраныс аз болған, яғни ұсыныс та өспеген. Экономиканың осы заңдылығын өз жағдайымызға əрі қарай бейімдей келе, айтылғандардың салдарынан Қазақстанда лингвистикалық экспертология «нарығы» дамымаған деп айта аламыз. Жоғарыда айтылғаннан ««лингвистикалық сараптама» мəселелері қазақ тілінде, тəжірибе жүзінде аса жиі кездесе бермейтін болса, бұл салада зерттеу жүргізу де қажет емес», деген пікір туындауы мүмкін. Алайда, болашақта, елімізде қазақ тілінің қолдану аясы кеңейіп, қазақ тілінде сөйлейтін халық саны өсетін болса, ерте ме, кеш пе қазақ тілді лингвистикалық экспертологияның маңыздылығы артатыны сөзсіз. Қандай да болсын сараптама нəтижелерін судья барлық басқа дəлелдермен тең дəрежеде қарастырады (куəгерлердің көрсетулері, тергеу барысында алынған заттық дəлелдер), жəне сараптама нəтижелері басқа дəлелдерге қарағанда ешқандай артықшылыққа ие емес. Бұл барлық сараптама түрлеріне қатысты. Алайда, судья сараптама нəтижелерін тіпті дəлел ретінде қабылдамауы да мүмкін (сарапшының кəсіби деңгейіне күмəн туса, сараптаманы тым біржақты деп санаса, т.т.). Осы жерде айта кететін жайт, медициналық, криминалистік (адам ағзасын ашу нəтижесінде алынған мəліметтер, дактилоскопиялық анализ т.б.) сараптама нəтижелеріне қатысты осындай шешімдер тəжірибеде өте сирек (тіпті ешқашан деуге де болады) қабылданады. Ал лингвистикалық сараптама нəтижелерін дəлел ретінде қабылдамау – сот тəжірибесінде əлдеқайда жиірек кездесіп жатады. Неге? Мүмкін оған 78

лингвист-сарапшылардың арасында қалыптасқан «субъективистік плюрализм» себеп болып отырған шығар. Шынымен де, біріншіден, дəстүрлі экспертизада (шартты түрде айтқанда: криминалистік, медициналық т.б.) ортақ əдістеме қалыптасқан, екіншіден зерттеу құралы ретінде пайдаланылатын ғылым салаларының əдістемелері əр түрлі интерпретацияға мүмкіндік бермейді. Мысалға, адамның өлу уақытын анықтау кезінде, екі патологоанатомның əр-түрлі нəтижеге келулерін елестету қиын (əрі кетсе айырмашылық бірнеше минутта болуы мүмкін). Дактилоскопиялық анализ өткізген екі білікті маманның əр-түрлі нəтижеге келулері тіпті де мүмкін емес. Осындай мысалдарды шексіз келтіре беруге болады. Лингвистикалық сараптама өткізу кезінде екі маманның (олардың екеуі де тəжірибелі ғалымдар болса да) əр түрлі нəтижеге келулері əбден ықтимал. Осы орайда, лингвистикалық сараптама нəтижелері əрқашан субъективті болады деген пікір бар. Алайда, біз бұл пікірмен келісетін болсақ, яғни біз жалпы, лингвистикалық сараптама шындықты айқындай алмайтынымен де келісуіміз керек (лингвистикалық сараптаманың басты мақсаты – шындықты айқындау екенін біз жоғарыда көрсетіп кеттік). Өйткені, əркімнің өз шындығы болса, жəне əркімнің пікірі белгілі бір тұрғыдан дұрыс болса, онда əркімнің пікірі белгілі бір тұрғыдан дұрыс емес болады деп те айта аламыз. Жəне біз, «лингвистикалық сараптама шындықты айқындай алмайтынын» да мойындайтын болсақ, ендеше, біз лингвист-сарапшының тұжырымдамасы, кез-келген тілді білетін адамның пікірінен құнды емес екенін мойындауымызға да тура келеді. Біз соңғы абзацта көрсетілген ой өрісімен келіспейміз. Біздің пікірімізше қалыптасқан жағдай (соттар мен тергеушілердің лингвистикалық сараптама нəтижелерін «салмақты» дəлел ретінде қабылдамауы) лингвистиканың, ғылым ретінде сот экспертизасы қойған тапсырмаларды шеше алмауынан емес, юрислингвистика саласында бірізділіктің жоқтығынан болып отыр. Заңгерлер, судьялар, жалпы қоғам, лингвистикалық экспертизаны, тек лингвисттердің өздері оны шындықты айқындай алатындай жағдайға жеткізгенде ғана мойындайтын (объективті ақпарат көзі ретінде) болады. Ол үшін мамандардың арасында, ортақ əдіснама қалыптасуы керек. Ортақ əдіснаманың болмауы жəне «субъективистік плюрализмнің» таралуы қандай жағдайға алып келе алады (жəне іс жүзінде алып келіп те жатыр)? Лингвистикалық сараптама əлі екі аяғына нық тұрмағанын жəне жетілдіруді қажет ететінін бейнелейтін тағы бір мысал: «Московский комсомолец» басылымы (1998, № 38), «Садальский обзывался на Азизу безнаказанно» мақаласынан үзінді: «Станислав Садальскийдің əнші Азиза Мұхамедоваға қарай айтқан сөздері бойынша лингвистикалық экспертиза нəтижелері жақында астананың ауданаралық прокуратурасына келіп түсті..., ...оған себеп болған «Экспресс-газетада» жарық көрген С. Садальскийден алынған интервью. «Азизаға көзқарасыңыз қандай?» деген сұраққа ол «Я с этой б..дью за один стол не сяду»- деп жауап қайтарған»[5, 11-58]. Ресей ғылым академиясының орыс тілі институты өткізген лингвистикалық сараптама Садальскийді «ақтап шықты» деп айтуға болады. Қорытыңдыда «Біздің бақылауларымыз бойынша «Экспресс-газетаның» стилі авторға «б..дь» сөзін еркінірек қолдануға жəне оны балағат сөз емес, өзінің тұрмыстық сөзі деп санауға мүмкіндік береді», сондай-ақ «б..дствоны анықтау біздің ойымызша лингвист-сарапшылардың құзыретіне кірмейді» деп жазылған. Бұл тұжырымдамалар көптеген келіспеушіліктерді тудырып, пікірталастарға себеп болды. Шынымен де қандай-да бір газеттің «стилі» кім де біреуге қандай да бір мүмкіншіліктің беру-бермеуі туралы шешімді сарапшылар қандай ғылыми негіздемелерге сүйене отырып жасағаны түсініксіз. Жəне де Садальскийдің нақты бір сөзді қандай деп санайтынын анықтау, лингвист-сарапшының құзыретіне кірмейтіні тіпті анық. Мүмкін бұл сұрақ психолог-сарапшының құзыретінде болуы тиіс шығар. Ал, біздің ойымызша бұл сұрақ тіпті маңызды да емес. Cарапшы сөздің қандай оймен қолданылғанын (яғни айтушының пиғылын) анықтауға міндетті емес, жəне анықтауға құқығы да жоқ (пиғылды анықтау əрқашан тергеу органдары мен судьяның құзыретінде болған). Егер лингвистикалық экспертологияда ортақ əдіснама қалыптасқан болса, осындай жағдай болмаушы еді. Қазіргі кезде, жоғарыда айтылғандай, лингвист-сарапшылардың арасында ортақ əдіснама қалыптасқан жоқ. Яғни біз Қазақстанда болған сот отырыстарындағы лингвист-сарапшылардың қорытыңдыларын қарастыратын болсақ, оларды тіпті қандай да бір қатып қалған критерийлер бойынша бағалай да алмаймыз (əрине біз оларды лингво-семантикалық тұрғыдан қарастырмаймыз). Себебі юрислингвистикада ондай критерийлер жоқ. Лингвистикалық сараптаманың «дəстүрлі» сараптама түрлерінен басты ерекшелігі, жалпы лингвистикалық экспертологияның қолданбалы ғылым саласы ретінде, объективті шындықты анықтау құралы болатындай жағдайға жетпегені. Əрине, осындай сəйкестілікке экспертизаның кейбір түрлері де əлі сай емес (мысалға, өнертанушылық сараптама). Дегенмен, лингвистикалық сараптама үшін бұл мəселе, маңыздырақ. 79

Əдебиеттер тізімі: 1. Қазақстан Республикасындағы сот сараптамасы туралы заң. // Егемен Қазақстан. 2010. – 2 ақпан. 2. Сухарев А. Я. Большой юридический словарь – Москва, 2005. 3. К.И. Бринев жəне Н.Д. Голевтің еңбектері бойынша. Осындай классификацияның өзі тасқа қатып қалған аксиома емес. Басқа ғалымдар ұсынған, өзге де классификациялар бар. 4. Тəжірибеде судьялар лингвист мамандарға «қорлау» болды ма? – деген сұрақты қойып жатады. Алайда, біздің ойымызша, осындай сұраққа жауап беру эксперттің құзыретіне кірмейді. Себебі «қорлау» – жасалған қылмыс, ал қылмыстың болған болмағанын анықтау тек судьяның құзыретінде. Біз лингвистке «осы сөйлемде балағат сөздер бар ма?» деген сұрақты қойған дұрысырақ болады деп ойлаймыз. Сарапшы осы сұраққа, иə немесе жоқ деп жауап береді, ал «қорлаудың» болған-болмағаның сот өзі шешуі тиіс. Себебі, іс жүзінде, «балағат сөз болды» жəне «қорлау болды» ұғымдарының арасында əрқашан теңдік белгісі қойыла бермейді. 5. Юрислингвистика-1. Проблемы и перспективы. - Барнаул, 1999, 238 б.

Р. Ахмағанбетов, Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің студенті ҚАУІПСІЗДІК КОНТЕКСТІНДЕГІ АҚПАРАТТЫҚ – КОММУНИКАТИВТІК ТЕХНОЛОГИЯЛАР Біз ХХІ ғасырда ақпарат тасқына бетпе бет келіп отырмыз. Əлемнің кезкелген нүктесінде маңызды оқиға болса, оны білу қазіргі таңда жеңілге тиіп отыр. Ақпараттың осындай орасан көптігі ақпараттық қоғам деген түсініктің пайда болуына алып келді. ХХІ ғасырға «ақпарат ғасыры» деген атауда беруде. Оның өзіне сай терминдері пайда болды. Мəселен, электронды демократия, телекратия, медиамəдениет, медиаөркениет, электронды сайлау, электронды сауалнама, əлеуметтік желілер жəне т.б. Бұл терминдердің пайда болуы ақпараттық-коммуникативтік технологиялардың дамуымен тікелей байланысты. «Ақпараттық қоғам» идеясы алғаш рет өткен ғасырдағы 60-жылдардың аяғы мен 70-жылдардың басында бірқатар ғалымдардың, атап айтқанда Д.Белл мен О.Тоффлердің зерттеулерінде көрініс тапты. Олар адамзат өркениеті аграрлық жəне индустриялық даму кезеңдерінен кейін жаңа ақпараттық кезеңге қадам басады деп есептеген. Ақпараттық қоғамның тұжырымдамасын зерттеушілер «технологиялық жаңашылдықтар түбегейлі мəдени жəне əлеуметтік өзгерістер туғызады, əлем мүлдем өзгеше болады» деген дəйек келтіреді. Зерттеушілер атап өткендей «жаһандық ақпараттық қоғам» термині ең алдымен саяси, экономикалық жəне мəдени-əлеуметтік тұрғыдан алғанда ақпарат пен білімнің рөлі үздіксіз артып отыруына байланысты дамитын аса ауқымды біркелкілендірілген ақпарат индустриясы деген ұғымнан тұрады. Бұл құбылыс жаһандық компьютер желілерінің, бірінші кезекте интернеттің пайда болуымен тығыз байланысты [1]. Ақпараттық-коммуникативтік технологиялардың (АКТ) əсері қазіргі мəдениетті, моральды, саясатты, уақыт жəне кеңiстiктi қабылдауды басқа түрге өзгертуде. Ақпараттық коммуникативті технологиялар демократиялық қоғамды, азаматтық бастамаларды дамытуда, өздігінен ұйымдасуда жəне таратуда керек болады. АКТ құқықтық актілерді, олардың əзiрлеуде жəне саяси шешiмдерді қабылдау процессiнде тағы басқа заң жобаларының талқылауы үшiн коммуникацияны ең маңызды құралы ретінде қолданылады.Интернет негiзiнде коммуникация өз дамуының жаңа деңгейіне шықты жəне олең алдымен билікке қажеттiболып табылады.Кейбiр зерттеушiлер, мысалы, Д.Н.Песков саясат субъекттерiнiң өзара əрекеттесуінің орнықты ортасы интернеттi- саяси институт ретiнде қарастыруды ұсынады [2, 157б]. Интернет желілері мен ақпараттық сандық технологияның дамуықоғамға өзіндік ықпалын тигізіп жатқаны сөзсіз. Əлеуметтік желілер 1995 жылы АҚШ тың “” атты порталдан бастау алды. Осы жобаның сəтті шығуы нəтижесінде, жаңа “Linkedl”, “My Space”, “Facebook” атты əлеуметтік желілердің пайда болуына өзіндік ықпалын етті. Бүгінгі таңда миллиондаған қолданушылармен əлеуметтік желілерінде сұраныс артып жатыр жəне көбінесе жастар арасында да кеңінен сұранысқа ие. Ал соңғы кезде əлемге белгілі саясаткерлердің əлеуметтік желілерді пайдалануы, өзіндік саяси сипат беріп жатыр. Кез келген адам саясаткермен тікелей байланыса алатын мүмкіндікке ие болуда. Ғаламтордың саясилану үлесі артып отыр. Осы тұста сарапшылардың пікірі екіге жарылып жатыр. Жақтаушылардың ұстанымы азаматтық қоғам құру мен саясаткерлердің жеке имиджінжасауда таптырмас құрал ретінде қарастырады. Қазір АҚШ Президенті Барак Обаманның Twitter –дегі оқырмандарының саны 12 миллионнан асып кетті. Ресей экс-Президенті Дмитрий Медведевтің оқырмандары 1 миллионға жуықтап қалған, 80

ал Қазақстанның экс-Премьер – министрі Кəрім Мəсімовтың Twitter –дегі оқырмандары 34 мыңға жетті. Осылардың қай қайысын қарастырсақ та олардың оқырмандарының саны өз еліндегі ең таңымал басылымдардың таралымдарымен бірдей, бəлкім асыпта кетеді. Яғни халықпен пікір алмасып, жеке имидж қалыптастырғысы келетін саясаткерлерге бұл тамаша мүмкіндік [1]. АҚШ үкіметі жаңа технологияларды саясаттың құралына айналдырмақшы. Блогтар мен əлеуметтік желілерді сыртқы саясат үшін де пайдаланады. Сайлау алды компания тұсында WEB2.0 ішкі саясатты реттеудің жақсы құралы ретінде өзін байқатқан болса, енді оны сыртқы саясат үшін де пайдалануға болатыны анықталған. Əлеуметтік желілердің күннен күнге өзіндік саяси сипат алып бара жатқаны байқалып тұр. Мемлекеттің ішкі саясатын реттеуде, сыртқы саяси құрал ретінде, саясаткерлер үшін қоғаммен ашық диалогқа түсуіне мүмкіндік туғызып жатыр. Азаматтар өзінің көкейінде жүрген сауалды саясаткерлерге қойып, одан сол мəселеге қатысты жауап алады. Бұл дегеніміз азаматтық қоғамның айқын белгісі болып табылады. Осы орайда қазір кеңінен талқыланып, айтылып жүрген мынадай ұғымдарға кеңінен тоқталып көрсек. Олар:  Электронды демократия;  Электронды сайлау;  Электронды сауалнама;  Блоггер. Қазіргі демократия процедурасының көрінісін - қазіргі қоғамның техникалық дамуынсыз ескермеумүмкін емес. Ақпараттық-коммуникативтік технолиялар дəстүрлі жалпыұлттық БАҚ-тың жолдауынсыз мемлекеттік емес құрлымдар арқылы барлық азаматтарға ашық болатын мемлекеттік басқаруға тікелей қатысу мүмкіндігі, ақпараттың қолжетімділігімен сипатталатын заманауи демократия моделіне өтуге мүмкіндік береді. Мұндай үлгі «Электронды демократия» деген атау алса, оны түсіну « Саяси коммуникацияны жүргізуде желілік компьютер технологиялары механизмі қамтамасыз етіп, халық билігі принциптерін іске асыруға көмектеседі жəне ақпараттық қоғамның нақты қажеттiктерiмен сəйкес мүмкiндiк беретiн саяси құрылымды келтiру» [2, 157 б]. Ақпаратттық коммуникативтік технологиялардыжаппай қолдануды қолдаушылар қазіргі қоғам жағдайында тікелей демократия түрін орнату əбден мүмкін дейді. Осы көзқарасқа сəйкес, жаңа технологиялар қоғам қатынастарына тікелей араласуына кедергі келтіретін тосқауылдары жойып отыр. Ақпаратттық коммуникативтік технологиялардың арқасында əртүрлі аумақтағы ондаған миллион адам басқару қызметіне керекті ақпаратты алып, саясатқа қатысу мүмкіндігіне ие болуда. Заң жобаларының түрлі нұсқаларын интернет желілері арқылы алдын ала халық назарына ұсынып жатыр. Қарапайым азаматтар, азаматтық қоғам мүшелері өз пікірлерің тікелей білдіруге мүмкіндік алуда. Түрлі түскен ұсыныстар заң жобаларында ескеріліп қабылданыпта жатады.Яғни, технологиялық жаңалықтардың демократия жүйесін жетілдіруде маңызы зор. Электронды демократияның мынадай жағымсыз жақтары да бар: - Интернет əлі де болса, тек арнайы білімі бар адамдардың қолы жететін элиталық құрал күйінде қалып отыр; - Ақпараттық желілердің ғаламдық коммерциялық орталыққа айналунан қолжетерлікті шектеуі мүмкін. Ақылы қызметтер қаржысы аз адамдарға тиімсіз; - Шешім қабылдау барысында билікті сақтау факторы ретінде ақпараттың рөліне баса көңіл аудару керек етеді; - Ақпарат шектеулі адамдардың ғана қолы жететін қорғаулы тауарға айналуы ықтимал [3]. Мамандардың пайымдауынша электронды демократия тікелей демократия құрады деуге келмейді. Тек тікелей демократияны құрудағы көмекші құрал ретінде есептейді.Электронды демократия билік құрылымдарын азаматтардың мұң-мұқтажын білуге мүмкіндік етсе, бір жағына өзіндік теріс əсерлері де бар. Электронды демократияның тетіктерін қолдану басқарушы элитаның қоғам талаптарына жауап беруін арттырады. Бірқатар елдерде электронды урна қызмет атқарады. Бұл жүйенің өзіндік атауы «электронды сайлау» . Сайлаушылардың сайлауға қатысуына қосымша қызығушылық туғызады. Ең алғаш рет дүние жүзі бойынша 2002 жылы Бразилия мемлекетінде мемлекет басшысын жалпы халықтық сайлауда қолданылды [2,158 б]. Сайлау участкасының халқы аз қоныстанған аймақтарда жəне территориясы ауқымды өнірде осы жүйенің өзінтік тиімділіктер байқалады. Мəселен, Ресейде өткен президент сайлауында алыс аймақта тұратын тұрғындар үшін дауыс беру ертерек басталды. Себебі, алыс аймақтармен қатынасу қиын болғандықтан дауыс беру уақытын ертерек бастап жəне тікұшақты қатынас құралы ретінде пайдаланды. Осындай жағдайларда тиімді болып келеді. Сайлау 81

қорытындысын шығару жеңілге түседі. Мемлекет үшін аса маңызды шара болып табылатын сайлауда бұл жүйені қажет емес деген пікірлер алға тартылуда. Белгілі бір хакерлердін шабуылына ұшырап, өте маңызды шараны азғанғай топ өз мүддесіне пайдаланып кетуі мүмкін деген мəселені алға тартады. Сайлау ел тағдыры үшін маңызды болып табылатындықтан. Бұрынғы дəстүрлі жүйеде қалғаны дұрысырақ болып табылады. Электронды сауалнамада соңғы уақытта кеңінен қолданып жүр. Электонды сауалнаманы екі түрге бөліп қарастырсақ болады. Белгілі бір сайттардың басты бетінде қоғамда талқыға түсіп жатқан мəселені қоя отыра қоғамдық пікірді білу. Екінші түрі белгілі бір сала бойынша зерттеу жасап жүрген зерттеушілердің қолдануы. Сауалнаманың электронды нұсқасын əлеуметтік желілер арқылы жəне сайттар арқылы бірнеше жүздеген немесе мыңдаған адамдардаң сауалнама алуға мүмкіндік туады. Желіде отырған адамдар арқылы керекті ақпаратты тез арада ала алады. Электронды сауалнама қолданудың ерекшелігі оның тиімділігінде. Ақпараттан қоғамдағы азаматтардың көпшілігі құлақтанып, сол оқиғаны талқыға салып, көпшілік арасына тараған кезде қоғамдық пікір қалыптасады. Ал қазіргі кезде қоғамдық пікір қалыптастырушылардың бір блоггерлер болып табылады. Батыста басталған бұл дəстүр қазіргі таңда инфрақұрылымдық жүйесі жедел дамып келе жатқан мемлекеттердің көпшілігіне қолжетімді дүниеге айналды. Блогсфера əр түрлі болып бөлінеді. Сонын бірі саясат саласы болып табылады. Саясат блогтарды көшбасшылар саяси партиялар мен саяси бірлестіктердің бірлестіктері, саясаткерлер жүргізеді. Алғашында хобби ретінде басталды, кейіннен бұл салада маманданаған блоггерлер пайда болды. Блоггер болу үшін журналист болу міндетті емес. Тек сол салаға қызығушылығы болса болды. Олардың дəстүрлі БАҚ-тан айырмашылағы күтпеген ақпараттарды берумен ерекшеленеді. Соңғы уақытта блоггерлердің сапалы ақпараттарды беруі, соңгы оқиғаларға байланысты өздерінің сараптамаларын ұсынып жатыр. Батыс елдерінде блоггерлердің ықпалы өте жоғары болып есептеледі. Оның ішінде əсіресе АҚШ-та. Батыс елдеріңде блоггерлер ертерек пайда болуымен байланыстырады. Ал біздің елде əліде ондай денгейге жеткен жоқ. Əрине, біздегі блоггерлердің ол денгейге жетуіне біраз уақыт қажет ететіні анық. Журналисттерге қарағандақоғамдық пікірді қалыптастыруда блоггерлер қауіпті деп айтылыпта жатыр. Сонымен қатар олар журналисттерді ығыстыруы мүмкін деуде. Алайда, біздің елде негізінен блоггерлер журналистердің арасында болып отыр. Дегенмен ХХІ ғасырдың құдыретті құралына айналған интернет əрдайым осылай бейбіт бағытта жылжи бермейтін сияқты. Оның тағы бір бейнесі, радикалды бағыты да бар. Мұның айқын бейнесін өткен жылы əлемнің əр түкпірінде, əсіресе, «Араб көктемі» деген атпен тарихқа еніп үлгерген саяси төнкерістер, Англияның Тоттенхэмінен басталып, бүкіл Лондонды қамтыған ағылшын жастарының бүліктері, Минскідегі халықтың «үнсіз шеруі», Мəскеудегі анти-путиндік шеру, Америкада пайда болып, əлемнің көптеген елдерінде жылдам таралып жатқан «Уолл- стриттік» шеруден байқауға болады. Facebook, Twitter сынды əлеуметтік желілер арқылы жастар бір-бірін бүлікке шақырды. Техникалық тұрғыдан да, ұйымдастыру шараларына даосы желілер көмек болып, наразылық білдіру шараларының уақыты мен өткізу орыны виртуалды əдістермен жарияланып отырды [1]. Таяу Шығыстағы орын алған бас көтерулерге Facebook əлеуметтік желісінің ықпалы болды деп пайымдап жатыр. Осы тұста сарапшылар пікірі екіге бөлініп отыр. Мəселе Facebook əлеуметтік желісініңықпалы емес, басты себеп саяси-экономикалық жағдайдың шешілмеуі деген де пікірлер айтылуда. Əлеуметтік желілер белгілі бір дəрежеде мемлекеттің тұрақтылығына, ахуалына ықпал ететін күшке айналып келе жатыр. Интернет пен əлеуметтік желілердің дамуына мұрындық болған батыс елдері вертуалды əлемді заңмен реттеу керек деген ойға келіп отыр. Əлеуметтік желілерді заң арқылы тыю əлі нақты заңмен қарастырылған жоқ. Белгілі бір сайттарды түрлі радикалды ақпарат тарата бастаса, сайтты жауып тастауға болады. Ал əлеуметтік желілерді бұлай жауып тастауға келмейді. Жоғарыда аталған электронды өркениеттің саясаттағы əсерлеріне тоқталдық. Олардың оң жəне теріс əсерлері қарастырдық. Сонымен қатар демократия деп аталатын феноменге жаңадан келіп қосылып жатқан элементтер деп қарастырсақта болады. Азаматтық қоғам, пікір алуандығы, ақпаратқа қол жетімділік, саяси элитаға тікелей шығуға мүмкіншілік алу сынды мəселелер келіп тоғысады. Демократия құндылықтарын пайдалана отырып, оның бет бейнесін басқа арнаға бұрушылықта пайда болып жатыр. Ақпараттық қауіпсіздікке жаңадан пайда болған қауіп түрі ретінде қарастырсақта болады. Бір жақты қауіп ретінде қарауға келмейді. Қандай ниетте пайдаланушы пайдаланып жатыр? Мəселе осында. Əр кімнің ниетін интернетте тіркелуде білмесі анық. Əлеуметтік желіні немесе белгілі бір блогтарды пайдалануда пайдаланушы өз туралы ақпаратты нақты бергені дұрыс. Жеке куəлігі 82

арқылы тіркеліп, пайдаланушыға бір немесе бірнеше электронды почта берілетін болса жағдай өзгеруі мүмкін.Сонда əр кім өз атымен ғана кіре алатын болады. Бұл демократия құндылықтарына қарсы келмейді. Демократия жауапкершілікті талап етеді. Интернеттің жариялығына кедергі болмайды. Тек белгілі бір дəрежеде жауапкершілік жүктейді. Сонымен қатар, аталған əлеуметтік желілердің шеттелдік екенің ескерсек бұлда ақпараттық қауіпсіздігімізге əсері бар екенін аңғаруға болады. Қазақстандық əлеуметтік желі «»əлеуметтік желісін айтуға болады. Ол Қазақстан мен Орталық Азия мемлекеттерін қамтиды. Сонымен қатар отандық «Нур.кз» ақпартаттық порталы да бар. Алайда аталаған əлеуметтік желілермен баскелес бола алады деп айтуға келмейді. Алдағы уақытта осындай отандық əлеуметтік желілерді жəне де жаңадан пайда болып жатқан отандық əлеуметтік желілеріді жетілдіріп, қолдау мен ақпарат алу жағын қарастыру қажет. Осы арқылы, ақпараттық қауіпсіздікті белгілі бір денгейде қамтамасыз етуге болар еді. 1. 2. 3.

Пайдаланған əдебиеттер: http://www.alashainasy.kzАлаш айнасы газеті сайты Теория политики: Учебное/ Под ред. Б. А. Исаев. – СПб.: Питер, 2008. – 468 с.: - (Серия «Учебное пособие»). http://kk.wikipedia.orgУикипедия сайты

Ж. Əбдіжəділқызы, ф.ғ.к.əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің доценті ПРОФЕССОР БАРМАНҚҰЛОВ ЖƏНЕ ТЕЛЕЖУРНАЛИСТИКА ТЕОРИЯСЫ Телевизиядағы мемлекет, жеке тұлға немесе телеарна қалыптастыратын ақпараттық саясат – қоғамдағы ең өзекті, тіпті, аса маңызды бағытты айқындаушы құбылыс. М.К.Барманқұлов /1/. Тележурналистика – ақпарат кеңістігінің айрықша бір саласы, соның ішіндегі орасан зор мүмкіндіктерді иеленетін журналистік жүйе, ХХ – ғасырдың адамзат игілігіне ұсынған ұлы жаңалығы, адамзаттың ой – санасына, көзқарасына тікелей əсер ететін идеологиялық құрал, рухани нəр мен эстетикалық əсер беретін өнердің өзгеше бір түрі, өркениетті əлемдегі саясат алаңы, аудиторияны зерттеумен айналысатын арнайы əлеуметтік институт, ақпаратты алу мен қабылдауды бейнелік сипатта жүзеге асыратын техникалық үдерістегі шығармашылық қызмет. Əлбетте, телевизияның əлдеқашан адам өмірінің ажырамас бір бөлігіне айнаып кеткені мəлім. Көпшілік күнделікті оқиғалар мен тіршілік аясындағы орын алған құбылыстар туралы хабар-ошарлар мен адамзат өміріне қажетті мəліметтер жайында ақпарат алу үшін телеарналарға көз тігеді. Сондықтан да тележурналистиканың ақпаратты жанрлары телевизияның ең бірінші кезектегі функциясын, яғни, қалың бұқараны ақпаратпен қамтамасыз ету міндетін жүзеге асыру процесінде жаңалықтар желісі ретінде көгілдір экраннан орын алады. Телевизиядағы ақпараттың 7 пайызы сөз, 38 пайызы дауыс ырғағы, ал 55 пайызы қозғалыстағы бейне, яғни, кескін-келбет, қимыл-қозғалыс арқылы қабылданатынын ескерсек, телевизияның қаншалықты пəрменді құрал екеніне көз жеткізу қиын емес. Бұл ретте, телевизиядағы жаңалықтар қызметінің тележурналистиканың көшбасшысына айналғанын уақыт дəлелдеп берді. Адамзат өз дамуының жаңа бір сатысына-ақпараттық қоғамға қадам басқан шақта қоғамдық қатынастардың басты құндылығы ақпараттың сапасы мен оны БАҚ жүйесі арқылы көпшілікке ұсынатын мамандардың шығармашылық қабілет-қарымы мен кəсіби біліктілігіне келіп тіреледі. Ақпарат тасқынының ауқымы артып, қарқыны үдей түскен сайын талғампаз аудитория тарапынан журналист шығармашылығына қойылар талап та күшейе түсетіні –заңды құбылыс. Өйткені, қазіргі заманғы ақпараттың мəні мен маңызы туралы мүлде жаңаша көзқарас пайда болды. Дəл бүгінгі таңда ақпарат айналымындағы бірінші кезекте тұрған журналистік туынды – жаңалық. Бұл ретте профессор Барманқұловтың журналистік ақпарат туралы тұжырымын кəсіби қағида ретінде қарастырған жөн. «Керемет саясаткер, ең күшті мемлекет, дүние жүзіндегі ең мықты халықтың өзі ақпаратсыз түкке тұрғысыз нəрсе болуы мүмкін. Кім-кімге де қызықты, əрі керек дүниенің барлығы тек қана 83

ақпараттан табылады. Ақпарат – адам санасындағы шындықтың болмысы. Ақпарат – белгісіз бір құбылыстардан ақиқат деректерді алып, қоғам санасына құю. Журналистік ақпаратсыз осының бəрі жоққа тең болып шығады»/2/. Əлбетте, бұл бағыттағы негізгі нысан - тележаңалықтар. Ал тележурналистиканың ақпараттық функциясын жүзеге асыратын жаңалықтар желісінің уақыт аясында көгілдір экранды жаулап, аудитория назарын баурап алғаны белгілі. Телеарналардан таңертең, түсте, түстен кейін, кешке, түн ортасы ауғанда жаңалықтар топтамасының тұрақты түрде эфирге шығуы – заман тынысындағы бүгінгі күннің қалыпты ырғағына айналған заңды құбылыс. «Жаңалық – арнаның талабына ғана емес, сонымен қатар сол кезеңнің нақты коммуникациялық стратегиясына сай болуы керек»/3/. Осынау жаңалықтар желісіндегі үнемі даму үстіндегі үдерістің өзі ақпарат кеңістігіндегі маңызды критерий –оперативтілік екенін аңғартса керек. Күнделікті өмірде сан алуан оқиғалар болып, бізді қоршаған ортада əр қилы құбылыстар орын алып, тынымсыз тіршілік аясында толып жатқан іс-əрекеттер жүзеге асып жатады. Журналист соның ішінен ең маңыздысын, ең қажеттісін, ең қызықтысын тауып тележаңалыққа негіз етеді. Ал жаңалық қоғамда болып жатқан жағдайлардың ақ-қарасын айырып, салмағын саралап. мəнін сараптауға арналады. Жаңалықта жеке адам үшін де, жалпы адамзат үшін де қажетті, əрі пайдалы, маңызды да мəнді ақпарат айтылуы тиіс. Өйткені, қалың бұқара сол журналистік ақпаратқа қарап, істің мəн-жайын ұғады, ненің дұрыс, ненің бұрыс екендігі туралы ой түйеді, белгілі бір деңгейде шындыққа көз жеткізеді. Міне, осы тұрғыдан алғанда, көгілдір экран арқылы көрерменге ұсынылатын жаңалық - қоғамдық пікір тудыратын телетуынды. журналист тарапынан күнделікті оқиғаға, сол оқиға аясындағы өмір шындығына нақты көзқарасты білдіретін, сол арқылы көрерменге ой тастап, қоғамдық пікір тудыратын телетуынды. Демек, олай болса, журалист оқиға куəгері ретінде өз ұстанымын танытатын тұлға. Тележурнаист өз сюжеті арқылы кез-келген көрерменді қас-қағым сəтте қандай да бір оқиғаның куəгері, тіпті, кері байланысқа құрылған ток-шоулар арқылы оқиғаға қатысушы ете алады, яғни, тележурналист өзі ұсынған ақпарат арқылы дүйім жұртты өз соңынан ерте алады. Сол себепті, журналистер үшін біз өмір сүріп отырған кезеңдегі жаңа қатынастардың орнығуына кедергі келтіретін құбылыстарды айқындау, үдерістерді болжап-бағдарлау қажеттілігі уақыт талабына айналуда. Тележурналист ұсынатын ақпараттың ауызекі айтылатын əңгімеден айырмашылығы, ол – журналистің өз көзімен көргенін, соның нəтижесінде зерттеп-зерделеп көкейіне түйгенін бейнелі дерекпен суреттеп, жиғантерген фактілерін іріктеп-талдау нəтижесінде сабақтастырып, топтастырып бейнелі тілге тəн қисындармен баяндайтын кəсіби туынды. Əйтеуір, оқиғаның бірен-саран ізін ғана аңғартатын бейнекөріністерді шала-шарпы түсіріп алып, сол туралы «осылай болған екен, солай еткен екен» деген кісілерді жалпылама бір-екі ауыз сөйлетіп алып, сол қалпындағы бейнематериалды тележаңалық ретінде эфирден беру – кəсіби ағаттық. Əлбетте, журналистік ақпаратқа факті тірек болады. Факті - қаз-қалпында камераға тоүсірілген айғақ, яғни, хроника. «хроника (cronos) – грек тілінен аударғанда уақыт деген мағынаны береді»/4/. Тележаңалықтар қызметіндегі көрермендердің кешіре алмайтын тағы бір кінəраты – тележаңалықтар жүргізушілерінің үні мен қылығындағы жасандылық, келесі бір қынжылатын тұсы - ақпаратта ұсынылатын айғақта дəлдіктің жетіспеуі жəне жауыр болып жалығатын дүниесі - бір берілген ақпараттың өңі айналдырылып, қайта-қайта қайталанып берілуі екендігін мойындауға мəжбүрміз. Өйткені, бұл ойдан шығарылған жалған теория емес, ақпарат айнасы телеэкрандағы бұлтартпас айғақ. Отандық телеақпарат кеңістігіндегі аталып өткен жəне айтылмай қалған кемшіліктерді болдырмау жолында кəсіби шеберлікті шыңдау мəселелеріне арқау болатын айтулы екі мəселенің бірі – тарихи түптамыр тағлымы мен ұлттық дəстүр ұлағаты. Ал екінішісі - əлемдік өркениет өрісіндегі ілгерілеушілік бағыт, яғни, озық əдіс, үздік үрдіс.

1. 2. 3. 4.

Əдебиеттер тізімі: Барманкулов М.К. Телевидение: деньги или власть. Алматы: «Санат» 1997ж. 55-б. Сонда,45-б. Қазақ телевизиясы (Энциклопедия) Алматы,2011, 2-том, 348-б. Телевизионная журналистика, Москва: «Высшая школа»,2002, С.176.


А. Əріпбаев, Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің 2 курс студенті ЭКРАНМЕН ШЕКТЕЛГЕН «МЕНІҢ ƏЛЕМІМ» Күн санап өміріміз экранға тəуелденіп барады. Ақпарат, ғылым, үкімет, нарық...Ал, енді, адамдар арасындағы қарым– қатынас. Қазірдің өзінде əлем халқының 57%-ы бетпе-бет тілдесуден гөрі интернет арқылы, дəлірек айтқанда, əлеуметтік желілерде ақпарат алмасуды дұрыс көреді. Əлеуметтік желі - адамдардың бір-бірімен ғаламтор арқылы өзара байланысын қамтамасыз ететін интернет сайт(тар). Əлеуметтік желілердің ақпарат қоғамындағы рөлін көрсету үшін бірнеше статистикалық мəліметтерге тоқталсақ: - Əлемдегі отыз жасқа дейінгі адамдардың 50%-ы, жаңа ғасырда туылғандардың 96%-ы əлеуметтік желілерді пайдаланады; - Facebook апталық трафигі Google-дікінен де асып түсті; - Əлеуметтік желілер порнографияны да артта қалдырып, интернетте уақыт өткізудің ең кең тараған əдісіне айналды.(Порнографияны басып озу осы уақытқа дейін ешбір интернет жобаға бұйырмаған); - АҚШ-тың əрбір сегізінші жұбы əлеуметтік желілер арқылы танысқан; - 50 миллион қолданушыны өзіне қарату үшін радио отыз сегіз жыл, телевизия он үш жыл, интернет төрт жыл талмай қызмет етсе, əлеуметтік желілердің тек біреуі – Facebook бір жылда 200 милллион адам жинады; - Егер Facebook мемлекет болғанда, халық саны бойынша үшінші орында тұрар еді.(800 миллион қолданушы); - Компаниялардың 80%-ы кадр табуда əлеуметтік желілерге жүгінеді; - Леди Гага мен Джастен Бибердің твиттердегі қонақтарының саны Қазақстан халқынан да көп; - Facebook-та тіркелушілер саны Қытай халқының өсу процесінен де асып түсуде. Осылардың өзінен-ақ əлеуметтік желілердің қалың көпшілікті өзіне тартып, бұрын-соңды болмаған алып күшке айналғанын көруге болады. Бір ғана Америкада жаңа медианың дамуына байланысты талай баспасөздің редакциясы жұмысын тоқтатты, талай газет-журналдар таралымы азайып, шығынға батты. Бұл – оқырман үшін ақпараттанудың жаңа, тиімді əдісі. Бір ғана мысал, газеттен, телевизиядан, радиодан ақпаратты іздейсің, күтесің, ал əлеуметтік желіде «мынандаймынандай жаңалықтар» деп ақпарат өзі келеді. Бұл – жаңа серпіліс. Бұл серпіліс Қазақстанды да айналып өткен жоқ. Бізде де халық тиімді деп таныған əлеуметтік желілерін пайдаланып жүр. Internet World Stats-тің есептеуі бойынша Қазақстанда 5,6 миллион адам əлеуметтік желілерді күнделікті пайдаланады. Қазақстандағы ең танымал əлеуметтік желілердің қатарына «Мой мирді»(күніне 1 125 000 қаралым), «Одноклассникиді»(күніне 558 000 қаралым), «Вконтактені»(күніне 525 000 қаралым), «Facebookті»(күніне 410 000 қаралым), жəне т.б. жатқызуға болады. Атап өткен жөн, қазақстандық ешбір сайт, портал мұндай кең аудиторияны қамти алған жоқ. Күніне үш жүз елу мың адам ұялы телефонмен agent-ке кіреді-екен. Шын мəнінде, агент – ақпарат алмасудың əрі тиімді, тəрі арзан жолы. Дегенмен, күні агентпен өтіп жатқандар да табылады. Біз бұл өмірге өзгелер өмірін білу үшін немесе тек ақпарат алмасу үшін емес, ең алдымен, шын өмір сүру үшін келдік. «Агенттегі достық», «агенттегі махаббат» деген терминдер пайда болып, «кеңінен қолданылып» та жүр. Агентпен танысып, үйленгендер де жеткілікті. Оларды бірегей нашар тұрып жатыр десек өтірік те болатын шығар. Бір жағынан алып қарағанда, бұл – екі адамның танысуы үшін өте қолайлы əдіс. Мысалы, бір қалада немесе бір ауданда тұратын адам ең көп дегенде қанша адаммен араласа алуы мүмкін?(Халық бір жақты танитын жұлдыздарға бұл қатысты емес). Қанша адаммен жеке сөйлесіп араласуға болады? Бəрімен сөйлесе беруге уақыт та жетпейді. Ал əлеуметтік желі арқылы миллиондаған адамдардың ішінен өзіңізге «жүзі жылы» көрінгеніне «достық» ұсынысын жасап, сөйлесуге, кейінірек шынайы қатынастар жасауға мүмкіндік бар. Бір сөзбен айтқанда, «агент» арқылы махаббатқа қатысты бəсеке артады. Əлеуметтік желілер «ең ыңғайлысын таңдауға» белгілі бір дəрежеде көмектеседі. Бірақ виртуалды өмір шын өмірге ешқашан жетпейді. Виртуалды жақындық, виртуалды əңгіме сіз қолданатын жалғыз əдіс болмауы тиіс. Оның да басталу жəне тоқтату кезін білген жөн. Виртуалды əлемдегі «ол» оның шын өмірдегі бейнесінің тура көшірмесі бола бермейді. Зерттеулерге қарағанда əлеуметтік желілердеəрбір екінші адам өзі жайлы өтірік мəлімет жазады(51%). Оның ішінде: 85

-29% есім мен жасқа қатысты; -23% отбасылық жағдайы жайлы, -22% түр-əлпеті жəне қызығушылықтары туралы, -17% пайыз білімі мен жұмысына қатысты, жəне т.б. Əлеуметтік желілердің кең тарауына себепші психологиялық факторларды төмендегідей жіктеуге болады: 1. Арманын виртуалды түрде шын сияқты көрсете алу. Яғни, шын өмірде өзі жете алмаған жетістіктерді, өзіне бұйырмаған дүниелерді виртуалды əлемде қолы жеткендей көрсете алу. Мысалы, өз түр-келбетіне қанағаттанбайтындар өз суреттерін қалағанынша сəндеп қояды, немесе өзге біреудің суретін енгізеді, өзіне ұнайтын көлікті өзінде бардай көрсетеді, т.б. 2. Қалаған адамыңмен тез араласып, тезараны үзе алу; 3. Өмірде айта алмайтын ойларыңды еркін жаза алу; 4. Жаңалыққа деген құштарлық. Жаңалық, ақпаратқа деген құштарлық адам баласында болатын дүние. Ал, əлеуметтік желідегі миллиондар арасында болатын мыңдаған ақпарат оны қанағаттандыра алады; 5. Өзіңе керек сəттегі əңгіме; шын өмірде саған ойыңды бөлісуге, ішіңдегіні ашып əңгімелесуге қашан да ыңғай бола бермейді. Қол бос емес боп қалады, т.с.с. ал, «агентте» сөйлесу қажеттілігін қашан да қанағаттандыруға болады. Осындай мүмкіндіктермен қоса, «агенттің» кері əсерлері де жоқ емес: 1. Уақытты жоғалту. Өмірдегі ең құнды дүние – уақыт. Ол ешқашан кері оралмайды. Ал, «агенттің гүлдері» сол құн жетпес сəттерді бос əңгімеге жұмсауда; 2. Шын өмірден алшақтау; 3. Шындыққа жанаспайтын ақпараттардың тез тарауы, т.б. Бұл тек бізге көрінетіндері ғана. Шын мəнінде, əлеуметтік желілердің «сырлы зияндары» анағұрлым тереңірек. Əлеуметтік желілер адамдар туралы ақпарат жинау мақсатында ойлап табылған дүние. Əлеуметтік желіге тіркелу барысында біз есмімізді, лақап атымызды, фамилиямызды, туған жерімізді, адресімізді, қызығушылықтарымызды, тіпті, телефон номерімізді енгіземіз. Өзіміз жайлы бастапқы толық ақпаратты осылай өзіміз береміз. Мүмкін, сіз мұның бəрін жалған ақпаратпен толтырғыңыз келетін шығар. Бірақ ондай жағдайда достарыңыз сізді қалай таппақ? Одан кейінгі біздің əрбір əңгімеміз ақпарат. Өзіміз жайлы, өміріміз, қызметіміз, компания, мемлекет жайлы ақпарат. Мəселен, «Мой мир» əлеуметтік желісінде өз жазбаларыңыздың архивтен көруге болады. Оны жоюға да мүмкіндігіңіз бар. Бірақ, ол бəрібір сақталып қалады. Жалпы, сіздің əрбір əрекетіңіз, яғни кіммен дос болдыңыз, кімге не жаздыңыз бəрі де сақтаулы. Керек десеңіз,IP адресіңізге дейін. Оның бəрі сайт бақылаушыларының уысында. Демек, оларды қалаған кезінде пайдалана алады. Мүмкін, сізге қарсы, мүмкін, өзге мақсаттарда.Бір сөзбен айтқанда, олардың назарына іліге қалсаң, архивіңді ақтарып жіберіп, шикілік таба салады. Бір сəтке ойланып көріңізші, сіздің осы уақытқа дейін жазғандарыңыздың арасынан болашақта сізге қарсы қолданылуы мүмкін нəрселер табылмай ма? Оны былай қойғанда, бір де бір рет өзгелер білмегені дұрыс сайтқа кірмедіңіз бе? Əлеуметтік желі сіздің қандай сайтқа кіргеніңіз де қадағаланылып отырады. «Маған ұнайды» дегенді басу арқылы мен осында келдім деп ақпарат бересіз. Қазір əлеуметтік желілерге сурет қою сəнге айналған. Кез-келген смартфон, i-phone немесе android жүйесіндегі телефонмен түсірілеген сурет жайлы толық ақпарат алуға болады. Тіпті оның қай жерде түсірілгеніне дейін. Картадан анық көрсетіп те береді. Бұл мемлекет үшін, əрбір адам үшін үлкен қауіп. Ақпараттық соғыстың ең өтімді қаруы өзімі берген мəлімет емес пе? Осы қаруды «біреудің қолына ұстатып бермеу үшін» тез арада шаралар қолдану керек. Мемлекет үшін ең дұрысы – өзіміздің төл əлеуметтік желілерімізді дамыту. Бізде, сияқты əлеуметтік желілер біраздан бері қызмет көрсетуде. Бірақ олар «керемет» жетістікке жете қойған жоқ. Өз əлеуметтік желімізді кең қолданысқа енгізу үшін бізге, ең алдымен, шетелдік əлеуметтік желілердің мүмкіндіктерін толық игеру керек(чат, m-agent сияқты бағдарламаларды орнату, т.б.). Екіншіден, өзімізге тəн ерекше дүниелерді қоса білу(мысалы, ру, жүз туралы, жəне т.б. өзге желілерде жоқ дүниелерді енгізу). Егер өз əлеуметтік желімізді жөнге қоя білсек, мемлекеттік құпиялардың тарап кету, мемлекет мүддесіне қарсы ақпараттардың тарау қауіпін біршама жояр едік. Бұл тек мемлекеттік тұрғыдан. Ал, жеке адамдар үшін əлеуметтік желіде мейлінше аз ақпарат алмасқан жөн. Жазғаныңыздың ертеңгі зиянын да ойлау керек. Ақпараттық тəуелділік ешкімге ұнай қоймас...


Ə. Əлімжанова, əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің оқытушысы МЕДИАМƏДЕНИЕТТІҢ ДАМУЫНДАҒЫ ЖАРНАМАНЫҢ ҚЫЗМЕТІ Жарнама – латынның «Reclamo» деген сөзінен шыққан. Жарнама: айғайлаймын, шақырамын, ұсынамын деген мағынаны білдіреді [1,45]. Ең алғашқы бізге жеткен жарнамалық мəлімет египеттіктердің құлдарды сатуы туралы папирус жапырағындағы жазуы болып есептелген. Месопотамияда əрбір негоцианттың басқа елдермен сауда жүргізу ісімен айналысатын көпес)өз белгісі болғаны бізге мəлім. Əдетте кəсіпкер мен саудагер бір адам болатын. Ертедегі көзешілер (гончарлар) өзі шығаратын сауытқа аты- жөнін жарнамалайтын. Егер ол шебер ұста болса, онда оның даңқы бүкіл айналаға тез таралып, өндірген заттары жақсы өтіп кететін. Финдық көпестер сауда жолдарындағы жартастарда коммерциялық хабарламаларды суретпен салып кететін. Бұндай жазулар асыра мақтаулы тауарлар үшін, əрі қалалық жарнаманың жаңа бастаушысы болған. Гректер жарнамалық хабарларды таста, сүйекте немесе мыста оюлап жазып ағаш бағандарында қалдырған. Помпейде дүкенге кіре берістегі жерде қазба жұмысында табылған қабырғадағы жазуларда жүргіншілердің хабарламасы болған. Онда: нан, шарап, қыштан жасалған заттар, қару, көйлек сатылатын. Көне Римнің көшелері мен алаңдарындағы үлкен қабырғаларында əкпен ақталған жəне шаршылап сызылған, өсімқор мен саудагер көмірмен немесе қара қошқыл сырмен өз хабарландыруларын жазған. Қабырғалардағы жазулар қоғамдық жаршылардың айғайын толықтыратын. Гораций олар жайында былай деп жазған: «Тауар сатылатын орынға топтың ұмтылуын шақыратын.» Олар қала көшелерін кезіп, халыққа сатылатын тауарлардың қай дүкенде болатынын айтып, жаңалықтарды жəне оқиғаларды хабарлайтын. Кейінірек Англия мен Францияда жаршылар цехтық одаққа бірікті. Еуропадағы ең алғашқы жарнамаға арналған «Күнделікті оқиғалар» газеті Римде басылып шықты. Жарнаманың бастапқы түрін (формасын) ашқан үнділер мен парсылар. Ең бірінші атақты жарнамалық хабарландыру 1473 жылы Англияда басылып шықты. Онда Уильям Кэкстон діни мазмұнды кітап шығатынын хабарлады. 17 ғасырдың ортасында Англияда «Меркурий» деген апта аралық газеті шыға бастады. Осы жарнамалық баспада алғаш рет ағылшындарға 1625 жылы – кофе, 1657 ж. – какао, 1658ж. – шəй алу ұсынылды. Солтүстік Американың іскер адамдары басылымдағы жарнаманың маңызын тез бағалады. 1725ж. онда жартылай коммерциялық «Газета» шығарыла бастады, ал 1787 жылдан – «Күнделікті ведомостар» («Ежедневные ведомости») газеті шығарылатын болған. Бұл газетте жарнамаға көп орын берілетін. Жарнама (жар-нама; жар - «Жария етті, мəлімдеді; хабар таратты, жариялады») [2,78]. Нама- араб-парсы «жазылған хат, шығарылған бəйіт, дастан» (7том, 315 б.)- қазақ мəдениетінде кеңінен қолданылған ұғым, дефинициясы айқын термин. Жарнама – спектакль, концерт, жиналыс, лекция, спорттық жарыстар, ойын-сауықтар туралы хабарлама. 1995 жылғы Ресей Федерациясының «Жарнама туралы» заңында жарнамаға келесі түсіндірме берілген: «Реклама распространяемая в любой форме, с помощью любых средств информации о физическом или юридическом лице , товарах, идеях и начинаниях, которая предназначена для определенного круга лиц и призвана формировать или поддерживать интерес к этим физическому или юридическому лицу, товаром, идеям и начинаниям и способствовать реализации товаров, идей и начинаний» [3,32]. Шет тілдер сөздігінде де жарнама терминіне мынадай анықтама беріледі: «Реклама ( фр. Reclame- лат. Reclamare – выкрикивать) – 1) информация о товарах, различных видах услуг и и.т.п.; 2) распространение сведений о ком, о чем-либо с целью создания популярности ». Сөйтіп, жарнама ұғымына нарықтық қарым-қатынастардың бүгінгі жағдайының көзқарасымен қарағанда, мынадай анықтама беруге болады: Жарнама - терминдік ұғымдық көлемі жаңа мазмұндағы қоғамдық əлеуметтік термин; нарықтық қоғамның бір бөлігі, ұсыныстар мен ойларды , тауарларды, қызмет көрсетулерді насихаттайтын, əрбір өндірістің ұйымның тиімді қызмет етуіне ықпал жасайтын, бəсекелестікті дамытатын форма; бұл оның экстралингвистикалық сипатына қатысты анықтама. Қазақ жарнамаларының ықпал ету қызметіне негіз болатын уəждемелер мəтіннің, вербалды емес құралдардың адам психикасына əсер ету жүйесімен тығыз байланысты. Дүниежүзілік жарнама жасау тəжірибесінде психологиялық əсер етудің жүйелігін анықтау үшін мынадай формуланы қолдану қалыптасқан: AIDA 87

Мұнда, A - назар (внимание, attention) I - қызығу (интерес,interest) D - тілек (желание, desire) A - белсенділік (активность, activit). Зерттеушілердің пікірінше, бұл формулаға тағы бір элемент кіргізуге болады: М – уəждеме (мотив). Онда бұл формула мынадай болады: AIMDA [4, 87]. Өз мақсатына жету үшін жарнама ең алдымен адамның назарын аудару керек, содан оны қызықтыру керек, қабылданып – еске сақталуы лерек, сенімді болу керек, содан кейін – тауарды сатып алуға тілек туғызу керек, осының бəрі – заттың сатып алынуымен аяқталынады. Жарнама берілетін негізгі құралдары – теледидар, баспасөз, радио, көшедегі қалқандар. Ал осылардың психологиялық əсер ету деңгейі бірдей емес. Ғылыми деректерге сүйенетін болсақ, теледидар арқылы берілетін жарнамалар тұтынушылардың назарын көбірек аударды. 80%-ке жуық əр турлі жастардағы адамдар теледидиар қызметін қолданады. Баспасөз көбіне ер адамдарды қызықтырады,- дейді психолог ғалымдар. Осыған қатысты мынадай тұжырымдар жасалған - білім деңгейі жоғары болған сайын баспасөзге қызығушылықта сонша артады. Ал радио тыңдаушыларға көбіне əйел адамдар жатқызылады. Алайда жарнамаға үнемі назар аудару өте төмен. Психологтар тұжырымдары бойынша жарнамада берілетін ақпаратқа үлкен адамдардың 20%-і жүгінеді. 25%-і өзіне керекті, іс-əрекетіне қажетті жағждайда пайдаланады, хабарларды іздейді. Ал 50%-і жарнамамен мүлдем қызықпайды. Қазақ жарнамалары бойынша жүргізілген талдауларға қарағанда мынадай фактілер анықталады: - қазақ баспасөзінде жарнама мəтіндері, яғни вербалды емес құралдары бар (суреті, түрлі-түсті бояу жəне т.б.) жарнамалар сирек қолданылады. Баспасөздегі жарнамалардың көпшілігі – тендер, аукцион туралы хабарландырулар жəне əлеуметтік мəдени мазмұндағы хабарландырулар. Қоғам мүшесі, баспасөз оқитын адам оларды жарнама ретінде емес, ақпарат алудың көзі ретінде қарайды. - радиожарнамаға байланысты мынаны айтуға болады. Қазақ жарнамалары алғаш қалыптаса бастаған кезде, яғни он бес жыл бұрын қазақ радиосында жарнама беру бағыты байқалды. Радиокоммуникацияның мүмкіндігіне қарай онда вербалды емес құралдар ретінде негізінен дауыс жəне саз (музыка) пайдаланылды. Қазіргі кезде де қазақ радиосынан жарнама беру көбеймесе азаймады. Бүгінде радио арқылы жарнама берудің мүмкіндігі жетілдірілген. Жарнама беруші адресант радиокоммуникацияның мүмкіндігі жоғары деп есептейді. Жоғарыда аталған уəждемелер жүзеге асатын жəне адам психологиясына əсер етуі күшті жарнама көздері – тележарнама жəне сыртқы жарнама болып табылады. Өйткені жарнаманың адамға əсер етуінің негізгі құралы – қайталау. Жарнама психологиясын, əсерін зерттеушілердің пікірінше, тұтынушы: - бірінші рет жарнама хабарландыруын мүлдем байқамайды; - екінші ретте байқайды, бірақ оқымайды; - үшінші ретте тез көз жүгіртіп оқиды; - төртінші ретте оқығанын ойлап алады; - бесінші ретте ол туралы өзінің таныстарына айтады; - алтыншы ретте затты сатып алуын ойластырады; - жетінші ретте зат сатылып алынады. Осы пікірге сүйене отырып, мынадай қорытынды жасауға болады: жарнама мəтінін бірнеше рет қайталау, жарнаманың адамға əсер етуі, оның назарын аударуы жағынан тиімді тəсілдердің бірі болып саналады. Жарнаманың басты ерекшелігі – оның мəтіні ой-өрісі, жасы əртүрлі дəрежедегі, көзқарастары əр басқа, əлеуметтік жағдайы əртүрлі үлкен аудиторияға арналады. Жарнама беруші өз ұсынысын көп көлемдегі адресатқа арнайды, демек, жарнама коммунилацияның бір түрі ретінде, бұқаралық коммуникацияға жататын сипаты бар деп есптеуге болады. Сонымен қатар жарнама – бір адамның екінші адамға жасаған ұсынысы. Осы тұрғыдан келгенде жарнама мəтіні бір адамға, бір адресатқа арналады. Жарнаманың толыққанды дəрежеде əлеуметтік-қоғамдық сипаттағы əлеуетті күш дəрежесіне жете алмай отырғанының себебі ретінде вербалды емес құралдардың ұлттық мəдениеттің белгілеріне сəйкес келмеуіне байланысты. Соңғы кезде дами бастаған мəдениеттану ғылымында мəдениет, өркениет ұғымдары жөнінде өте кең ауқымдағы пікірлер қалыптасқандығы белгілі. Əлемдік мəдениет жəне ұлттық мəдениет деген түсініктер бар. Осы өте күрделі проблеманы зерттеу барысында зерттеуші Ю.М.Лотманнің төмендегі пікірін басшылыққа аламыз: «... культура – это прежде всего память, а ее оснавная черта - накопление» [1,63]. Демек, мəдениеттің қызметі – адамның жадында сақталуы, негізгі белгісі – қоғамның дамуындағы барлық құндылықтардың 88

жинақталуы ұлттық мəдениетке тəн басты сипаттардың бірі. Мəдениеттің ұлттық негізі мəдениеттегі сабақтастыққа, дəстүрге негізделген. Ал сабақтастықтың дəстүрдің беріктігі, мəдениетті тұрақты, қалыпты етеді. Қазақ қоғамының дамуындағы елеулі əлеуметтік өзгерістер ұлттық мəдениетке де ізін салды. Əсіресе соңғы 10 жылдағы қазақ ұлттық мəдениетіндегі жаңа сипаттар алдыңғы кезеңдердегі (20-70 жж.) ұлттық-мəдени сипаттарынан айрықшаланады. Бұл жағдайды қазақ жарнамаларындағы вербалды емес құралдардан көруге болады. Қазақ жарнамаларындағы вербалды емес құралдарға, топтап айтқанда мыналар тəн: - шетел жарнамаларының вербалды емес құралдарының көшірмесі; - қанық түрлі-түсті бояулар; - еуропалық жəне американдық мəдени орта адамы бейнесінің жарнамада қолданылуы; - азиялық типтес адам (қазақ ұлты өкілінің) бейнесінің сирек қолданылуы; - əлемдік мəдениетке тəн белгілердің көрсетілуі; - эстетикалық дəрежесі төмен, ұлттық-мəдени эстетикаға сəйкес келмейтін вербалды емес құралдардың берілуі. Алайда сабақтастық жəне тұрақты дəстүрлі сипаты бар ұлттық мəдениет əлемдік өркениеттің белгілерін бірден қабылдай алмайды. Мысалы: Алматы қаласының көптеген орындарында «Активизируйся!- Активтендіріл!» деген жарнама берілген. Жарнамада өзге халықтардың мəдениетіне тəн белгі көрсетілген. Бұл белгі Еуропалық мəдениетте «жеңіс (виктория)» деген ұғымды білдіреді. Өзге халықтардың мəдениетінен көшірілген вербалды емес жарнамалық құрал арқылы жəне калька түрінде аударылған мəтін арқылы да тауардың , қызметтің қандай түрі жарнамаланып тұрғаны бірден түсінікті болмайды. Сондықтан бұндай жарнаманың ешқандай əсер етпейтіндігі анық. Əлемдік мəдениеттің жарнамада берілуін төмендегідей мысалдар арқылы да дəлелдеуге болады: Бұл жарнамада ұлттық мəдениет пен əлемдік мəдениеттің белгілері араласып келген. А. Ұлттық мəдениеттің белгілері: - ұлттық ою-өрнектердің берілуі; - ұлттық киім киген адамдар бейнесі; - қазақтың этномəдениетіне тəн тілдік единицалардың қолданылуы: күйеу 100 жылдық; құда 1000 жылдық; бажа тату. Ə. Əлемдік мəдениетке тəн белгілер: - ішімдіктің насихатталуы. Тележарнаманың қысқаша мазмұны: Тақырыбы «Алматы шай». Жас отбасында болатын оқиға; үй иесі əйел Алматы шайын сатып əкеледі; жолдасымен жəне екі баласымен шай ішіеді; шайдың жоғары сапалы екенін көрсету үшін ерлі-зайыптылар балаларымен бірге қазіргі бидің түрін билейді; бөлмеге қарт ер адам кіреді, ол қабағын түнерген көңілсіз күйде үн түнсіз столдың үстіндегі шайды алып өз бөлмесіне кетеді, жеке шай ішкеннен кейін бір өзі бөлмеде билей бастайды. Ерлі-зайыптылар жəне балалар, яғни қарттың немерелері есіктен сығалап қарап, қарт адамның билеп жүргеніне қуанып əсерленеді. Осыдан кейін «Мықты компания – мықты шай » жарнама мəтіні беріледі. Тауарды жарнамалау осымен аяқталады. Бұл жарнамада əлемдік мəдениетке тəн белгілер де, ұлттық мəдентетке сəйкес келмейтін белгілер де бар. Əсер алудан би билеу - əлемдік мəдениеттің компоненті; би билеу прагматикалық функцияны атқару үшін қолданылған вербалды емес құрал, ол – тауарды жарнамалау, яғни бəсекелестікті арттыру мақсатында қолданылған. Екінші жағынан қарар болсақ, қазақ ұлттық мəдениетінде бір отбасындағы адамдар, оның үстінде үйінде келіні , немерелері бар қарт адам бөлек-бөлек тамақтанбайды, шай ішпейді; қарт адам бір өзі билемейді, сонымен қатар, ұлттық мəдени сипатта қарт адамдар немерелерімен əрдайым бірге болады (салыстырыңыз: талданып отырған жарнамада немерелері мен қарт адам бөлек адамдар сияқты) . Қорыта айтқанда, қоғамның қазіргі мəдени сипатында, əрине, осындай белгілері бар жарнамаларды қоғамдық-əлеуметтік топтар əртүрлі қабылдайды. Шын мəнінде жоғарыдай белгілері бар жарнамалар бір жағынан ұлттық мəдениеттен бөлек тұр, екінші жағынан қоғамға əлемдік мəдениеттің өзге халықтар мəдениетінің қондырма түрінде ене бастағандығын көрсетеді. Қондырма түріндегі, көшірме түріндегі өзге халықтардың белгілері ұлттық мəдениетті түбірмен өзгертеді деуге болмайды. Жоғарыда айтылғандай, ұлттық мəдениеттің сабақтастығы мен дəстүрлі сипатының сыртқы ықпалдардан өзгермейтін белгілері бар; сонымен қатар əлемдік жалпы мəдениеттің əсерімен жаңарып отыратын белгілері де жоқ емес. 89

Əдебиеттер тізімі: 1. Көркем аударма теориясы мен тарихының өзекті мəселелері.А.,2002.-260 б. 2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, 3 том, 671 б 3. Закон Российской Федерации «О рекламе» от 18.07.1995/. 4. Чуковский К. Высокое искусство.-Москва:Советский писатель,1964.- 356 стр.

С. Барлыбаева, д.и.н., профессор КазНУ им.аль-Фараби РАЗВИТИЕ НОВЫХ МЕДИА В ИНФОРМАЦИОННОМ ОБЩЕСТВЕ Информационная индустрия расширяется, стирая границы между секторами традиционных систем СМИ и создавая новые СМК и информации. На определенном этапе развития информационных технологий, особенно в 1980-1990-е годы появляются новые медиа (глобальные компьютерные сети, Интернет, спутниковое и кабельное ТВ, волоконно-оптическое, интерактивное, цифровое вещание, системы видеотекста и другие), что послужило толчком в исследовании этих новых видов коммуникации. Как отмечает декан факультета журналистики МГУ им. М.В. Ломоносова.профессор Е.Л.Вартанова, «несмотря на значительный прогресс в международном сотрудничестве, информационное общество представляется сегодня скорее национальным, чем интернациональным проектом. И новые медиа – это тоже явление не только и не столько технологически, сколько национально обусловленное. Конкретная практика показывает, что каждое государство весьма индивидуально подходит к рассмотрению и решению данной проблемы» [1]. Интернет, кабельно-спутниковое телевидение, мобильная телефония являются одними из главных компонентов процесса глобализации. Они глобальны по своей сути. Глобальными являются и последствия эволюции новых медиа, их внедрение и развитие уже сегодня изменяет формы потребления информации. Пока единого, всеми признанного определения новых средств массовой информации еще не существует, однако многие исследователи приходят к общим характеристикам новых медиа. Вопервых, они «привязаны» к экрану. Во-вторых, они предлагают одновременно текст, звук, видеоизображение, как статичную картинку, так и движущиеся образы. Новые медиа в той или иной степени интерактивны. В расширяющемся медиа пространстве, печать, аналоговое радио и телевидение воспринимаются как «старые» СМИ, новые каналы доставки информации и сама информация, основанные на дигитализации, определяются как «новые медиа». Другое предлагаемое определение описывает новые медиа как «каналы дигитальной коммуникации, в которых текст, графические и движущиеся изображения, звук представлены в едином «пакете» и которые имеют различные формы производства, распространения, приема и хранения конечного продукта»[2]. По мнению профессора Е.Л. Вартановой, массовому потребителю переход к информационному обществу облегчит не компьютер, а цифровое ТВ. Именно поэтому в феврале 1997 года Федеральная комиссия связи США приняла решение об обязательном строительстве основными американскими телевизионными сетями наземных сетей цифрового ТВ. Корпорация «Майкрософт» заявила о своих планах начать выпуск новых устройств – гибрида персонального компьютера и телевизора (ПКТВ) для приема программ цифрового ТВ [3]. Особенностью новых медиа стало изменение характера коммуникации. В них трудно различить массовую и личностную форму коммуникаций, массовые и немассовые средства информации. Потребление новых медиа имеет и будет иметь более индивидуальный характер. Происходит процесс «демассификации», т.е. идет расширение информационного меню, массовых каналов, доставляемых информацию персонально, по требованию. Новые СМИ увеличивают возможности коммуникации. Электронные новые медиа предлагают разное интерактивное взаимодействие пользователя и производителя, а также распространителя содержания. Они дают возможность осуществлять межличностное общение. Яркое тому доказательство – развитие Интернета. Межличностное общение возможно благодаря электронной почте или Интернет-телефону. 90

Качественно новый уровень функционирования средств массовой коммуникации влечет за собой переосмысление коммуникационных теорий. В 1970-1980-е годы ХХ столетия исследователи предсказывали, что использование новых технологий поднимет уровень жизни и уменьшит неравенство между странами. В 1990-е годы ряд ученых выражал беспокойство, что новая коммуникационная технология создает новый вид социальных классов – «информационно богатых» и «информационно бедных». В начале ХХ1 века выработалось новое демократическое понимание свободы информации в духе приоритета общечеловеческих ценностей, законов и норм международного права в информационных отношениях стран. От чрезвычайно широкого понимания способа сообщения как сообщения о достижениях прогресса теоретики все чаще обращаются к обсуждению конкретных вопросов о национальных приоритетах, культурных традициях и даже ментальности восприятия. Особенно обострились эти обсуждения с появлением спутникового телевидения. Развитие глобальных коммуникационных магистралей является актуальным вопросом в настоящее время. Многие международные организации подчеркивают важность информационнотехнологического сектора для построения глобальной информационной инфраструктуры.Ведущую роль в этом играют технологически преуспевающие страны. Революции в сфере человеческой культуры во многом были результатом изменений в способах передачи и распространения информации. Они радикально изменили общественную организацию, производство и распределение материальных благ в обществах, стали предвестниками социальных и экономических преобразований. Во всем мире, включая страны СНГ, существует устойчивая тенденция к увеличению количества программ, транслируемых со спутника. Поэтому происходит замена и перевод программ на цифровой стандарт вещания. Новые формы вещания, основанные на современных технологических достижениях неуклонно повышают уровень предложений для жителей республики.Мировой объем доходов, полученный от эксплуатации спутников в 2004 году, составил приблизительно 60 млрд. долларов. В конце 2005 года на геостационарной орбите находилось около 240 спутников гражданского назначения [4]. Казахстан активно внедряет новые информационные технологии в СМК. Огромная территория страны также способствует развитию спутникового ТВ – телевидения без границ. Большим подспорьем в этом направлении является казахстанский космодром «Байконур» - центр по запуску космических ракет. В 2011 году был запущен телекоммуникационный спутник «Казсат-2», который обеспечит республику спутниковой связью, а также цифровым телевидением и радиовещанием. Данный спутник предназначен для отечественного вещания и телекоммуникационной связи. А с запуском «Казсат-3» в 2013 году Казахстан не будет зависеть от иностранных операторов связи. Первые сети кабельного телевидения на территории Казахстана стали создаваться в конце 1980-х годов. По отзывам специалистов, казахстанская кабельная сеть развивается активно. В настоящее время на территории республики услуги кабельного телевидения предлагают 149 операторов сетей кабельного телевидения, в основном в областных центрах и в крупных городах страны. В стране идет бурное развитие системы кабельного телевидения, где абонентам этого вида вещания предоставлено свыше 100 каналов.В марте 2003 года в Казахстане была создана Ассоциация операторов кабельного ТВ. Крупнейшие игроки кабельного ТВ в настоящее время в Казахстане: - АО «Алма-ТВ», - Холдинг «AlemCommunications», куда входят сети: DigitalTV (Алматы ), G-Media ( Павлодар), «Секател» (Актау, Астана, Алматы) и еще 5 компаний в городах –Тараз, Актау, Жанаозень, Уральск, Актюбинск. - IconTV, - «Казахтелеком» и iDTV. Как отмечают специалисты, рынок платного телевидения в Казахстане ежегодно растет на 1520%. Ежегодный абонентский взнос за платное ТВ в республике в целом превысит 20 млрд. тенге. Кабельное вещание составляет 4/5 легального рынка платного телевидения. Причем подавляющее большинство из них работает на локальных региональных рынках. Только два оператора имеют филиалы в других городах: «Алма-ТВ» ретранслирует в 17 городах страны, « AlemCommunications» в 9 городах республики. Технология кабельного телевидения позволяет принимать множество программ от разных спутников. Сейчас внедряются волоконно-оптические кабели, позволяющие мгновенно передавать информацию на большие расстояния. В настоящее время кабельную сеть используют и для телефонии и охранной сигнализации. 91

В настоящее время развитие телевидения и радиовещания осуществляется в эпоху глобальной цифровой революции. Современные достижения в области цифрового телерадиовещания меняют ход развития мировых телекоммуникаций. Новые возможности цифрового ТВ и радио дополняются новыми возможностями: интерактивностью и мультифункциональностью. Важнейшим приоритетом для Казахстана является - переход страны на цифровое вещание к 2015 году, что обусловлено общемировыми тенденциями – Международным Союзом Электросвязи в рамках соглашения «Женева-2006» переходным периодом (2007-2015гг.) для внедрения цифрового вещания.В Казахстане разработана Государственная программа развития цифрового телерадиовещания в РК на 2008-2015 годы. На ее реализацию потребуется выделение средств из республиканского бюджета, а также внебюджетных источников: прямых отечественных и иностранных инвестиций, общим объемом – 36.165 млн.тенге. [5]. 3 июля 2012 года в Казахстане запущена сеть цифрового эфирного телевещания в Астане, Алматы, Караганде, Жезказгане и Жанаозене. В общей сложности сеть будет включать в себя 827 радиотелевизионных станций. В Астане, Алматы и областных центрах передаются два мультиплекса, эквивалентные 30 каналам SDTV, в остальных населенных пунктах – один мультиплекс из 15 телеканалов. Завершение строительства сети цифрового эфирного телевещания намечено к 2015 году. Национальный оператор телерадиовещания АО «Казтелерадио» обеспечит параллельную эксплуатацию существующей аналоговой сети вещания. При цифровом вещании в несколько раз увеличится число программ, появятся новые дополнительные услуги: видео по запросу, Интернет-ТВ, телевидение высокой четкости, мобильное ТВ. Появятся новые отрасли телекоммуникационной и вещательной индустрии, например, производящие цифровое оборудование, сервисные компании и др. Будет создан оператор цифрового вещания, который будет формировать и транслировать социальный пакет программ. К 2015 году цифровым вещанием планируется охватить до 100% населения. Цифровое ТВ и радиовещание открывает новые перспективы для государственных и негосударственных теле-радио-каналов по внедрению передовых методов записи, воспроизведения, обработки и передачи аудиовизуальной информации, основанных на цифровых стандартах. Глобальное распространение информации и коммуникации создает возможности для свободного общения на разных уровнях: вертикальном, горизонтальном, сетевом, массовом и индивидуальном. Модели изменения медиа-систем в Казахстане и за рубежом становятся похожими, а тенденция глобализации играет в этом процессе не последнюю роль. Создание различных медийных информационных контекстов требует особого умения, профессионального мастерства. Электронные СМИ предлагают разное интерактивноевзаимодействие пользователя и производителя, а также распространителя содержания. Во всем мире происходит либерализация и глобализация информационных рынков. Для новых медиа характерна растущая скорость, взаимосвязанность идвусторонний (интерактивный) характер электронной коммуникации. В ХХ1 веке именно передовые информационно-коммуникационные технологии, обеспечивающие динамичное социально-экономическое и культурное развитие, стали определять лицо постиндустриальных государств. В настоящее время развитие новых средств массовой коммуникации влияет на нашу жизнь гораздо сильнее, чем другие виды коммуникации, отсюда быстро меняющиеся ценностные ориентиры, потребительские запросы. Стремясь к созданию новой глобальной информационной инфраструктуры, многие страны разрабатывают стратегию стандартизации технологий, которые позволят создать всемирную широкую совместимость между национальными системами коммуникации.Как отмечает профессор Я.Н.Засурский, «мобильная коммуникация становится важным фактором инновационного развития: она не просто телефон, но и средство получения, передачи мультимедийных текстов, фото-телекинокамера, цифровой, музыкальный плеер, мини-Интернет, будильник, пластиковая карточка оплаты, контроля, мини-телевизор» и др. Глобальный информационный процесс сильно повлиял на развитие национальных медиа. Во всем мире происходит либерализация и глобализация информационных рынков. Подобная интеграция приводит к тому, что информационная индустрия расширяется, стирая жесткие границы между секторами традиционных систем массовой коммуникации и создавая новые медиа-системы. Исторически эти сектора развивались отдельно, но в настоящее время благодаря технологическим новшествам, границы этих секторов размылись, идет активный процесс их интеграции. Процесс интеграции в гораздо большей степени охватывает технологии и системы передачи информации. Информационно-технологическая революция активизировала внедрение и развитие новых медиа, в республике быстро распространяется спутниковое, кабельное ТВ, мобильная телефония, растет 92

количество Web-изданий, информационных мультимедиа ресурсов, получает развитие волоконнооптическая связь, платное видео. Социально-экономические изменения казахстанского общества определили направление развития новых СМИ в стране в эпоху информационного общества. Список литературы: 1. Вартанова Е.Л. Европейский Союз в поисках информационного общества // Вестник МГУ. Серия 10. Журналистика, 1998.- №2.- С.57. 2. Information and communication technologies. Vision and realities.-Oxford University Press, 1996. 3. Вартанова Е.Л. Финская модель на рубеже столетий.-М.: МГУ,1996.-С.23. 4. Commercial in-orbit activity. Via Satellite Magazine. July 2006. 5. Государственная программа развития цифрового телерадиовещания в Республики Казахстан на 2008-2015 годы.

Ж. Бекболатұлы, э.ғ.к., əл-Фараби ат. ҚазҰУ журналистика факультетінің доценті, Л. Донай, саяси ғ.к, А.Мицкевич ат. Познань мемлекеттік университетінің доценті АҚПАРАТТЫҚ ҚОҒАМ ЖƏНЕ АҚПАРАТТЫҚ САЯСАТ Жиырма бірінші ғасырдың өркениеттік тұрғыдан алғандағы мəн- маңызын айқындайтын əмбебап өлшеуіштің бірі-ақпарат жəне ақпараттық қоғам. Қазіргі таңда ақпараттық қоғам түсінігі ақиқатқа айналып, ақпараттық экономика, ақпараттық мəдениет деген ұғымдар құлаққа сіңісті болды. «Ақпараттық қоғам» термині алғаш рет 1936 жылы Жапонияда өмірге келіп, Е. Масуда оны 1972 жылы ғылми-көпшілік айналымға енгізген болатын. Е.Масуда өзінің «Ақпараттық қоғам постиндустриялық қоғам ретінде», Р.Брайтенштайн «Ұлы сенім: постиндустриялық қоғамдағы өмір сапасы жəне табысқа жету мүмкіндіктері» атты еңбектерінде ақпараттық қоғамды фəлсафалық ой елегінен өткізген-тін. Бүгінде жұртшылық ақпараттық қоғам деп ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың жеке адам мен қоғам қызметінің барлық дерлік саласына тікелей əсері нəтижесінде білім атаулы басым мəнге ие болып отырған əлеуметтік құрылысты танып отыр. Ақпараттық қоғамда ақпараттық технологиялардың, коммуникация мен ақпараттық өнімдердің жалпы ішкі өнімдегі үлесі күнненкүнге артып келеді, ақпараттандыру үдерісі телефон, радио, теледидар мен интернет желісін, сондайақ дəстүрлі жəне электронды БАҚ-ты икемдеу арқылы жеделдей түсуде. Ғаламдық ақпараттық қоғамға ауысу түрлі елдерде ұқсас жолдармен, бірақ əрқилы əдіс-тəсілдермен жүзеге асуда. Бүгінгі таңда ақпараттық қоғамның батыстық жəне шығыстық үлгілері бар. Еуропа Одағы елдерінің бұл саладағы макроэкономикалық саясаты толық мемлекеттік бақылау мен нарық заңдарын тепе-тең ұстауды көздейді. Еуропа бүгінге таңда негізінен ақпараттық қызмет көрсету саласын өркендетуге бағыт ұстанып отыр. Америкалық жөн-жоба қалыптасқан əлеуметтікэкономикалық модель сорабына негізделеді, мұнда мемлекеттің рөлі барынша кемітіліп, басты назар жеке меншік иелерінің еркіндігіне аударылған. Ал, ақпараттыққ қоғамды дамытудың шығыстық үрдісіне (Оңтүстік Корея, Тайвань, Сингапур мен Гонконг) мемлекет пен нарықтың тығыз ынтымағы, ұлттық менталитетті ескеріп отыру тəн /1/. Ақпараттың экономикалық категорияға айналуына байланысты бүгінде мемлекет ақпараттық ресурстар саласындағы саясатты заңдық тұрғыдан белгілейді, яғни ақпарат тасқыны реттеліп отырады. Алайда, технологиялық дамудың нəтижесінде қазіргі таңда əлемде біртұтас ақпараттық кеңістік қалыптасып келе жатқандықтан, адамзат қоғамын техникалық құралдар (баспасөз, радио, теледидар, кинематорграф, т.б.) арқылы таратылатын бұқаралық ақпаратпен кедергісіз қамтамасыз ету мүмкіндігі қамтамасыз етілген. Ақпаратты өңдеу жəне тарату саласындағы түбірлі өзгерістер қоғамдық қатынастарды да түбегейлі, революциялық жолмен жаңартып отырды. Алғашқы төңкерісті бетбұрыс жазу-сызудың ойлап табылуы нəтижесінде жүзеге асты, сөйтіп ілім-білімді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу мүмкіндігі туындады. Ал, 1450 жылы кітап басудың өмірге енуі арқылы болашақ индустриялық қоғамның іргетасы қаланды. Үшінші революция электрдің ойлап табылуымен тұспа-тұс келіп, телеграф, телефон, радио арқылы ақпаратты қашыққа беру, сондай-ақ оны орасан зор көлемде жинақтау ақиқатқа айналды. Ал, жуырда ғана, өткен ғасырдың 70-жылдары ойлап табылған 93

микропроцессорлық технология жəне жеке компьютерлер төртінші төңкеріске негіз қалады. Микропроцессорлық жəне интегралдық схемаларды қолдана отырып, ғалымдар мен өнертапқыштар компьютер жəне ақпарат тарату жүйелерін жасап шығарды, ғаламтор желісі-интернет құрылды. Мұның өзі жеке жəне заңды тұлғалардың кез-келген ақпаратты уақыт пен кеңістік шарттылығына бағынбай, өз қалауынша жөнелтіп, қабылдап отыруына мүмкіндік берді. Дамудың жаңа деңгейіне, азаматтық жəне құқықтық қоғамға, саяси əралуандыққа көшу ақпаратқа деген орасан зор сұранысты туғызып отыр. Осы сұранысты қанағаттандыру қажеттігі ақпараттық процестерді, яғни саяси-əлеуметтік, экономикалық құрылымдар мен жұртшылық арасындағы хабар алмасуды тиімді басқару мəселесін күн тəртібіне қоюда. Бағдарлау, белсенді іс-əрекет, басқару, яғни жүйенің сапалық ерекшелігін сақтау, оны жетілдіру мен дамыту үшін қолданылатын білім бөлігі ақпаратты құрайды. Болмыстың адам санасында бейнеленуі болып табылатын таным процесінің мəні де «ақпарат» ұғымымен тығыз байланысты. «Ақпарат» ұғымына қандай да болмасын дерек, мəліметтер мен білімдер жиынтығы кіреді. Шығу тегіне байланысты ақпаратты биологиялық (генетикалық) ақпарат, техникалық ақпарат, геологиялық ақпарат, т.б. деп жіктеуге де болады. Ақпарат теориясында бұл түсінік сақтау, жеткізу, түрлендіру объектісі саналатын деректер жиыны ретінде пайымдалады, ал информатика ғылымы болса ақпараттың құрылымы мен қасиеттерін, сондай-ақ оны жинақтауға, сақтауға, іздестіруге, өңдеуге, түрлендіруге, бөлуге жəне қызметтің түрлі салаларында пайдалануға қатысты мəселелерді зерттейтін пəн ретінде көрінеді. Əлеуметтік болмыс құбылыстары мен процестерін еркін ақпарат алмасу негізінде жетік білу қоғамның өз элементтерін ішкі жəне сыртқы ортаның өзгерістеріне орай мақсатты түрде қайта құруына мүмкіндік береді, сөйтіп, оның тұрақты да нық қызметі үшін негіз қалайды. Саяси жəне экономикалық өмірдің мəселелері бойынша басқару шешімдерін талдап жасау мен қабылдау процесі жөніндегі адамдардың жан-жақты хабардарлығын, басқару органдары өкілдерінің тұрақты есептілігін қамтамасыз етпейінше демократиялық қоғам орнату мүмкін еместігін тоталитаризм тарихы тайға таңба басқандай көрсетіп берді. Қоғамның өмір сүруінің айырықша қырын бейнелейтін ақпарат түрлерінің бірі- əлеуметтік ақпарат. Ол қоғамдық өмірдің əлеуметтік құбылыстары мен процестерінің сан алуан түрін сипаттайтын ақпарттың неғұрлым күрделі де мазмұнды саласы болып табылады. Ақпараттың кез келген түрі сияқты əлеуметтік ақпараттың да бірқатар өзіндік ерекшеліктері бар. Оның айқындаушы ерекшеліктерінің қатарына мазмұн жатады. Өйткені əлеуметтік танымның басты объектісі-адам. Қоғамдық қатынастарда адамның алатын орны, атқаратын қызметі əлеуметтік ақпараттың негізгі мəнін білдіреді. Басқару субъектісі жөнінде сөз қозғайтын болсақ, оның, субъектінің, іс-əрекет негізі білім болып табылады, ал білім дегеніміз - əлеуметтік болмысты танып-білудің тəжірибеде тексерілген нəтижесі, нақтылап айтқанда, оның адам санасында бейнеленуі. Басқару құрылымына енгізілген білім əлеуметтік ақпаратқа айналады, ал, жүйелендіріліп, қорытылған ақпарат əлеуметтік білімді құрайды. Білімге негізделетін ақпараттық қоғамның негізгі «құрылыс материалы» əлеуметтік ақпарат болып табылады. Əлеуметтік ақпараттың қоғамымызда алатын орны қазіргі кезеңде ерекше артып отыр. Өйткені шикізатқа емес, ғылым-білімге, ақпараттық технологияларға негізделетін экономикалық даму үрдісі қалыптасып келеді. Басты міндеттердің бірі-елдің ақпараттық ресурстарын молайту. Себебі, ақпараттық ресурстар қоғам дамуы барысында ортаймайтын (табиғи, қазба байлықтар сияқты), қайта уақыт өте ұлғайып отыратын, сапалық тұрғыдан жақсарып, өзге ресурстарды тиімді пайдалануға жəрдемдесетін бірден-бір ресурс түрі болып табылады. Ақпараттық саясат түптеп келгенде, нақ осы ақпараттық ресурстарды ұтымды пайдалануға жəне оның тиімділігін арттыруға бағытталады. Ақпарат алу еркіндігі жəне оны тарату бостандығы ақпараттық қоғамның ерекше белгісі болып табылады. Бұл демократиялық процедураларды жетілдіруге, іскерлік белсенділікті арттыруға, адал бəсекені дамытуға, тұтынушылардың құқығын қорғауға жəрдемдесіп, сыбайлас жемқорлық пен шаруашылықтың құлдырауына тосқауыл қояды. Толық жəне дəл ақпаратқа сүйене отырып, саясатта, экономикада, ғылымда, практикалық қызметте дұрыс та сарабдал шешімдер қабылдауға болады. Ақпараттық қоғам мемлекетті басқаруды жетілдіру жəне жергілікті жағдайлар мен ресурстарды ұтымды пайдалану, өндіріс тиімділігін елеулі түрде арттыру, білім беруді дамыту, табиғат ресурстарын үнемдеу, қоршаған ортаны қорғау үшін кең мүмкіндіктер ашады. Электронды коммуникацияларды пайдалану білім беру жүйесін түбегейлі өзгертіп, денсаулық сақтау жүйесін жақсартады. Ақпараттық қоғам- барлық алдыңғы қатарлы елдердегі негізгі қоғамдық қабат саналатын «орта тапты» дамыту үшін оңтайлы орта болып табылады. Ақпараттық қоғамның барлық мүмкіндіктерін есепке ала отырып, сонымен бірге ол əкелетін проблемаларды да естен шығармау керек. Ең басты қауіп өндіріс ғаламдануының күшеюі мен 94

əлемдік корпорациялардың əбжілдігі айналадағы ортаны қорғау саясатына жəне еңбек пен əлеуметтік қорғау құқығына жағымсыз əсер етіп отыр. Ғаламдық желілерді жиі пайдалану жағдайында мəдени агрессияның жаңа формалары пайда болып, тұтас бір қауымдастықтардың өзіндік мəдени, ұлттық ерекшеліктерін, соның ішінде тілін жоғалтуына əкеліп соғуы мүмкін. Ақпараттық ғасырдың осы жəне басқа қауіп-қатерлеріне қарсы тұрудың тиімді əдістері ғаламдық ақпараттық кеңістіктен іргені аулақ салуда емес, осы кеңістікті қалыптастыруға өз тарапынан толыққанды ат салысуда жатыр. Ашық ақпараттық желілер жағдайында əлеуметтік жəне экономикалық тұрғыдан алғанда қауіпті болып табылатын ақпаратты шектеу, дербес деректерді электронды жолмен тарату, халықтың бір бөлігі ғана жаңа технологиялар мен ақпараттық ресурстарға кіре алатын ақпараттық элитаризм, авторлық құқық жəне электронды ақпаратты өндірушілер құқығы проблемалары туындап отыр. Ақпараттық қоғам орнатудың негізгі шарттарына төмендегі міндеттерді шешу қажеттігі жатқызылады: - біртұтас ақпараттық кеңістікті қалыптастыру; - келешегі мол ақпараттық технологияларды, есептеу техникасы жəне телекоммуникация құралдарын жаппай қолдануға негізделетін жаңа технологиялық үрдістердің экономикада қалыптасып, кейіннен басымдықта болуы; - ақпарат жəне білім нарығын құру; - байланыс, көлік, ақпарат инфрақұрылымын жасау; жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету; - білім беру, ғылыми-техникалық, мəдени даму деңгейін арттыру; - азаматтар мен əлеуметтік институттардың ақпаратты еркін алу мен таратуға деген құқығын қамтамасыз етудің тиімді жүйесін жасау. Мемлекеттердің біртұтас ақпараттық кеңістігін жəне планетаның ғаламдық ақпараттық кеңістігін қалыптастыратын негіз ретінде телекоммуникация жəне телерадиохабарын тарату технологияларына деген мемлекеттер мен қоғамдық ұйымдардың ынтасы күннен -күнге өсіп отыр. Қазіргі кезде əлемдік қауымдастықта біртұтас ақпараттық кеңістік терминінің ортақ түсінігі қалыптасты. Біртұтас ақпараттық кеңістік деректер базалары мен банктерінің, оларды енгізу жəне пайдалану технологияларының, азаматтар мен ұйымдардың ақпараттық өзара байланысын жəне олардың ақпараттық сұраныстарын қамтамасыз ететін біртұтас қағидаттар мен жалпы ережелер негізінде жұмыс істейтін ақпараттық-телекоммуникациялық жүйелер мен желілердің жиынтығы болып табылады. Біртұтас ақпараттық кеңістік мына төмендегі негізгі компоненттерден тұрады: - тиісті ақпарат тасушыларда бекітілген деректер, мəліметтер мен білімдер жинақталган ақпараттык ресурстар; - біртұтас ақпараттық кеңістіктің жұмыс істеуі мен дамуын, атап айтқанда ақпаратты жинауды, өңдеуді, сақтауды, таратуды, іздестіру мен беруді қамтамасыз ететін ұйымдық құрылымдар; - азаматтар мен ұйымдардың ақпараттық өзара байланыс құралдары, атап айтқанда тиісті технологиялар негізінде ақпараттық ресурстарға қол жеткізуді қамтамасыз ететін бағдарламалықтехникалық құралдар жəне ұйымдық-нормативтік құжаттар. Технологиялық даму нəтижесінде дүниежүзілік біртұтас ақпарат кеңістігі ақиқатқа айналды. Қазіргі таңда əлемнің дамыған елдерінің барлығы дерлік ақпараттық қоғам құру жəне оны дамыту жөніндегі өз саясатын айқындаған. Мəселен, 1993 жылы қабылданған «АҚШ əкімшілігінің Ұлттық ақпараттық инфрақұрылым саласындағы іс-жоспары» Б.Клинтон-А.Гор əкімшілігінің маңызды бастамасы болды. 1994 жылғы шілдеде Европалық қауымдастық комиссиясы «Ақпараттық қоғамға апаратын Европалық жол» жоспарын қабылдады. 1995 жылы Финляндия өзінің «Ақпараттық қоғамға апаратын фин жолы» бағдарламасын, 1997 ГФР үкіметі «Ақпараттық қоғамға апаратын Германия жолы» бағдарламасын қабылдады. 2000 жылдан бері қарай мемлекеттердің көпшілігінде осындай бағдарламалардың үшінші, тіпті төртінші буыны жүзеге асырыла бастады. Ақпараттық қоғам құруға жəрдемдесетін бірқатар халықаралық ұйымдар құрылды. 2000 жылдың маусымында «Үлкен сегіздіктің» кездесуінде ғаламдық ақпараттық қоғамның Окинава хартиясы қабылданып, онда ақпараттық технологиялардың əлеуметтік-экономикалық, саяси жəне мəдени қосымшаларын дамытуға жоғары саяси деңгейде басымдық берілді. Ресейде 1999 жылы «Ресейде ақпараттық қоғам құру тұжырымдамасы» жасалды, кейіннен ақпараттық қоғам құру бағдарламасы қабылданды. 2002 жылы РФ Үкіметі «Электронды Ресей» мақсатты бағдарламасын бекітті, ол елді ақпараттандыру жөніндегі бірқатар жобаларды жүзеге асыруды, атап айтқанда демократияны дамытуға жағдай жасауды, экономиканың, мемлекеттік басқару мен жергілікті өзін-өзі басқарудың тиімділігін арттыруды көздейді /2/. Еуропа елдері ішінде ақпараттық қоғамға баратын өз жолын, бағыт-бағдарын айқын 95

анықтаған елдердің бірі - Польша Республикасы болып табылады. Польшаның Еуропалық одаққа өтуі ұлттық шешімдер мен стандарттарды жаңа талаптарға икемдеуді талап етті. Польшадағы ақпараттық қоғам құру бағдарламасы e-Polska деп аталады. Зерттеуші М. Новак бұл салада атқарылып жатқан іс-əрекетті бес кезеңге бөліп қарастырады: бірінші – бейімделу, яғни трансформация кезеңі (1989-1991 жж.) жəне екінші - алғашқы өзгерістер тұсы (1991 – 1999 жж.); үшінші – толқымалы, яғни турбцулентті шешімдер кезеңі (1999-2002 жж.); төртінші – тоқырау (20022003 жж.) жəне бесінші - Польшаның Еуропалық Одаққа өткен тұсы (2003-2008жж.) /3/. Нарыққа көшудің қазіргі кезеңінде қызмет формалары мен салалары елеулі түрде өзгеруде, құрылымдық жаңалықтар енгізіліп, жаңа өрістер ашылуда. Алыс болашақты көздейтін сондай өрістердің бірі елімізде ақпараттық қоғам құруға қатысты. Бұл үшін мемлекеттің ақпараттық саясаты жасалып, өзіндік ақпараттық кеңістігі қалыптасырылуы қажет. Осы мақсатпен 1997 жылғы 9 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының біртұтас ақпараттық кеңістігін қалыптастыру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы шықты. Мемлекеттік басқаруда, экономикада, мəдениет пен əлеуметтік салада келешегі бар ақпараттық технологияларды, компьютер техникасы мен телекоммуникация құралдарын пайдалануға негізделетін жаңа технологиялық үрдістерді қалыптастыру, ақпарат пен білім нарығын жасау, жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, қоғамдық өндірістегі ақпараттық құрылымның рөлін арттыру мақсатында Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 16 наурыздағы №573 Жарлығымен «Қазақстан Республикасының ұлттық ақпараттық құрылымын қалыптастыру мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы» қабылданды /4/. Қазіргі таңда елімізде ақпараттық қоғамды қалыптастыру жəне дамыту жолдары нормативтікқұқықтық тұрғыда белгіленген. Қазақстан ғаламдық ақпараттық қоғамға кірігуге жəне ғаламдық ақпараттық инфрақұрылымға қосылуға ұмтылыс танытуда. Мұның өзі республиканың технологиялық жəне экономикалық тұрғыдан дамыған елдердің ат төбеліндей тобына саяси тəуелсіздікті, ұлттық ерекшеліктер мен мəдени дəстүрлерді сақтай отыра қосылуына, дамыған азаматтық қоғамы бар құқықтық мемлекет ретінде əлемдік өркениеттік дамуға үлес қосуына мүмкіндік бермек. Ақпараттық қоғамға көшу саяси жəне қоғамдық өмірді одан əрі демократияландырумен тығыз байланысты. Ақпараттық саясат тұрғысынан алғанда бұл, біріншіден, ақпараттың азаматтар үшін ашықтығын жəне олардың ақпараттық құқығын қорғауды, екіншіден, ақпараттық ресурстар мен ақпараттық- телекоммуникациялық инфрақұрылымды қалыптастыру, тарату жəне пайдалану жүйесін еркін ақпарат айналымын қамтамасыз етуге бағдарлауды, үшіншіден, азаматтардың бұқаралық ақпаратты еркін іздестіру, алу, өндіру жəне тарату жөніндегі конституциялық құқығын жүзеге асыруды білдірмек. Осыған орай Қазақстан Республикасының ұлттық мүдделері мен мəдени-тарихи дəстүрлеріне сай келетін рухани құндылықтарды қалыптастыру жəне тарату мақсатында бұқаралық ақпарат құралдарына əсер етудің өркениетті, демократиялық əдістері мен тəсілдерін жасап, жүзеге асыру басты міндет болып отыр. Бұл ретте азаматтардың бостандықтары мен мүдделерін құқықтык тұрғыдан қорғауға, барлық субьектілердің ақпарат алуға деген кепілдігін сақтауға, мемлекеттің ел халқын обьективті түрде хабардар етуге қатысты міндеттемелері мен жауапкершілігін бекітуге қатысты жалпы демократиялық бағдар əлсіремеуге тиіс. Қазіргі таңда Қазақстанның ақпараттық-телекоммуникациялық жүйелері мемлекеттік органдардың немесе жекелеген коммерциялық құрылымдардың мүдделеріне орай жұмыс істеуде. Республиканың, аймақтың, корпорацияның жəне кəсіпорынның ауқымында біртұтас ақпараттық кеңістікті құру ақпараттық жүйелер ретінде өзара қарым-қатынас стандарттарын жасау мен кейіннен оларды ұстану арқылы мүмкін болмақ. Біртұтас ақпараттық кеңістік жұмыс істеуінің негізгі шарты- оның құрамдас бөліктерінің бірыңғай қағидаттар мен жалпы ережелер негізінде өзара байланыста болуы, мемлекеттің міндеті - біртұтас ақпараттық кеңістік компоненттерінің өзара байланысының қағидаттары, ережелері мен стандарттары жүйесін жасап, бекіту болып табылады. Қазақстан Республикасы біртұтас ақпараттық кеңістігінің техникалық негізі телерадиохабар жəне телекоммуникация кешендерінен, баспаханалардан, пошта байланысы мен алуан түрлі ақпараттық жабдықтан-ақпараттық кешеннен тұратын инфрақұрылым болып табылады. Көрсетілетін инфокоммуникациялық қызметтердің саны мен сапасының артуына байланысты телекоммуникациялық жəне ақпараттық кешендердің біртұтас ақпараттық-коммуникациялық кешенге кірігуі жүзеге асады. Ұзақ жылдар бойы баспа ісі, телекоммуникация, телерадиохабары жəне ақпараттандыру негізгі міндеттері ақпарат тарату екендігіне қарамастан, экономика салалары ретінде жеке-жеке дамыған болатын. Мемлекеттік ақпараттық саясаттың ұзақ мерзімдік стратегиялық мақсаты - елдің біртұтас 96

ақпараттық кеңістігін дамыту негізінде ашық ақпараттық қоғамды қалыптастыру, ұлттық ерекшеліктер мен мүдделерді ескере отырып, əлемдік ақпараттық кеңістікке кірігу, қоғамдық, мемлекетішілік жəне халықаралық деңгейлерде ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету болып табылады. Мемлекеттік ақпараттық саясатты оның барлық функционалдық жəне мерзімдік қырларында нақты іс жүзіне асыру ең алдымен Қазақстан Республикасының унитарлық құрылысының конституциялық қағидаттарына, билік бөлінісіне, біртұтас Қазақстандык заңнама жүйесін қүруға негізделетін өзара байланысты құқықтык нормалар түріндегі ақпараттық заңдылықты жетілдіруді талап етеді. Ақпараттық саладағы қүқықтық реттеу мəселелеріне арналған нормативтік-қүқыктык актілер жəне осы пəн бойынша өзге құқықтық - нормативтік актілердегі жекелеген нормалар сонымен бірге мемлекеттік ақпараттық саясатты қалыптастырудың негізгі салаларының бірі болып табылады. Қазіргі таңда «Бүқаралық ақпарат құралдары туралы», «Байланыс туралы» жəне басқа негізгі ақпараттық заңдар қабылданды. Сөз бостандығының, ақпаратты еркін алу мен таратудың, цензураға тиым салудың заңдық кепілдіктері бар, олар ел Конституциясында, қолданымдағы «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңда бекітілген. Міне, осының арқасында отандық медиа-кеңістік қауырт дамып келеді. Сонымен бірге ақпараттық кеңістікте құқықтық тұрғыдан реттелемеген жəне саясаттық медиаландырылуының жеделдеп, ұлғаюы себепкер болған тенденциялар пісіп-жетілді, мұның өзі БАҚ пен интернеттің саяси ортада талап етілу деңгейін көтеріп, бұқаралық ақпарат құралдарының ақпараттық функциясын манипуляциялық функцияның ығыстыруынан көрініс тапты. Бұл процестің жағымсыз əсерін мемлекеттің, медиа-қауымдастық пен қоғамның өзара іс-əрекеті, мəмілесі мен əріптестігі жолымен кемітуге болады. Себеі, елімізде болып жатқан оң жаңалықтар қоғамдық жарасымдылық, өткен кездің жарамды жетістіктері мен тенденцияларын сақтау, мемлекеттің қауіпсіздігін жəне халықтың барлық топтарының құқықтары мен өзіндік ерекшеліктерін қамтамасыз ету қағидаттарына негізделген тұбегейлі шаралардың біртұтас жұйесіне сүйенеді. Дегенмен қазіргі кезеңде «қоғамдық жарасымдылықты» қамтамасыз ету жөніндегі шараларды əдістемемен бірінші кезекте қамтамасыз ету керек. Өйткені, бізді қоршаған дүние - табиғаты əртүрлі элементтердің жиынтығы болып табылатын қарапайым да күрделі жүйелер шоғыры. Жүйелердің қатар өмір сүру шарттары-оларды құрайтын бөліктердің тепе-теңдігі, үйлесімділігі, жарасымдылығы. Осыған орай оқиғалардың өрбуіне дүрыс бағыт-бағдар беруге қабілетті тұтқаларды мақсатты түрде, келісе жəне салмақтай отырып іске қосу жөніндегі күш-жігерлердің маңызы зор. Елімізде сөз бостандығын қамтамасыз ететін ұйымдық құрылым - бұқаралық ақпарат құралдары, статистикалық деректер олардың саны жылдан жылға өсіп келе жатқанын көрсетіп отыр. Қазақстанның ақпараттық кеңістігі кемелдену сатысында түр, ендігі міндет - сандық көрсеткіштердің сапалық сипат алуы, оларды жетілдіре түсу. Өйткені қандай да болсын ағымдағы жəне болашаққа бағытталған іс-шараларды келісіп алу, яғни дер кезінде көздеп, жүйеге енгізу, сол арқылы тіршілік-тынысын кеңістік пен уақыт тұрғысынан теңдестіру қиын түйін болып табылады. Оқиғаның нақты бір жағдайларда кандай сипат алатынын болжауға болмайтыны рас, яғни құбылмалылық тəн. Осы орайда мына мəселеге назар аудару керек. Əлеуметтік жүйеде салыстырмалы тепе-теңдікке жетуді қиындататын нəрсе - қоғам үлесіне қашанда болсын ресурстардың шектеулі мөлшері ғана тиеді, бұл көптеген факторларға, соның ішінде жинақталған білім деңгейіне, технология мен техниканың даму дəрежесіне, еңбек өнімділігінің артуы деңгейіне байланысты болады. Жоғарыда атап өтілгеніндей, өндіріс факторларымен салыстырғанда ақпараттық ресурстар керісінше, пайдалану барысында жетілдіріліп, ұлғайып отыруымен ерекшеленеді. Ақпарттық саясаттың қайнар көзі болып табылатын ақпараттық ресурстар «қоғамдық жарасымдылыкты», жəне тұрақтылықты қамтамасыз етуге жəрдемдеседі. Тұрақтылықты сақтаудың негізгі тетіктерінің бірінен саналатын ақпараттық саясаттың алдагы кезеңде дамытылуға тиісті іргелі қағидаттары мыналар болуға тиіс: - ашықтық қағидаты - мемлекеттік саясаттың барлық негізгі ережелері қоғам тарапынан ашық талқыланып, мемлекет қоғамдык пікірді ескеріп отырады; - мүдделер теңдігі қағидаты - мемлекет қоғамда алатын орнына, меншік түрі мен мемлекетке қатыстылығына қарамастан ақпараттық қызметке қатысушылардың барлығының мүдделерін ескеріп отырады («ойын ережелері» ортақ болуға тиіс); - жүйелілік қағидаты-реттелуге тиісті обьектілердің бірінің жағдайын өзгерту жөнінде қабылданған шешімдерді жүзеге асыру барысында оның өзге обьектілердің ахуалына тигізер əсері ескеріледі; отандық өндірушінің басымдығы қағидаты - жағдайлары бірдей болған кезде басымдық ақпараттық қызметті өндіруші отандық бəсекеге қабілетті өндірушіге беріледі; - əлеуметтік бағдар қағидаты - мемлекеттік ақпараттық саясаттың негізгі шаралары (мемлекеттік 97

тапсырыс) ел азаматттарының əлеуметтік мүдделерін қамтамасыз етуге бағытталады; - мемлекеттік қолдау қағидаты - мемлекет отандық бұқаралық ақпарат құралдарын дамыту үшін экономикалық жағдайлар жасайды; - құқық басымдығы қағидаты - құқықтық нормаларды дамыту жəне қолдану ақпараттық саланың проблемаларын əкімшілік тұрғыдан шешудің барлық түрлерінен басымдықта болады. Осы тұрғыдан алғанда ақпараттық салада алдағы кезеңде мына төмендегі міндеттер алға шығады: - ақпараттық саладағы заңдылықты жетілдіру; - елдің ақпараттық кеңістігінің бірлігін қамтамасыз ету; - мемлекеттік билік пен қалыптасып келе жатқан азаматтық қоғам арасындағы тұрақты да ашық өзара байланыс жасалуы үшін ақпараттық ортаны қамтамасыз ету; - елдің бүкіл аумағында отандық ақпараттық инфрақұрылымды жедел дамыту жəне əлемдік ақпараттық кеңістікке кірігу үшін экономикалық жəне ұйымдық жағдайларды жасау; сенім, өзара түсіністік жəне іскер əріптестік қағидаттарына негізделетінқоғам мен мемлекет арасындағы өзара іс-əрекетті нығайтуға қажетті ашық ақпараттық орта құру. Бүл міндетті шешу үшін мына төмендегі шараларды жүзеге асыру қажет болады. Олар, атап айтқанда, мемлекеттің жағымды имиджін қалыптастыру жəне жұртшылықты ұлттық дамудың барлық актуальды мəселелері бойынша хабардар етіп отыру жөніндегі жұмысты барлық мемлекеттік органдардың тиісті ұйымдастырушылық, кадрлық, қаржылық қамтамасыз етуді талап ететін басым міндеттерінің қатарына қосу; мемлекеттік органдардың баспасөз қызметтерінің жəне жұртшылықпен байланыс жөніндегі бөлімдерінің ресурстық қамтамасыз етілуін күшейтіп, олардың жұмысын жандандыру; БАҚ арқылы мемлекеттік органдардың жұртшылықпен тікелей байланысын ынталандыру; билік органдарында осы органдар қызметінің басым бағыттары бойынша мамандандырылған қоғамдық консультациялық кеңестер құруды ұсыну; ақпараттық кеңістікте мемлекеттің қатысуын жандандыру жəне кеңейту қажет болады. Əдебиеттер тізімі: 1.Информационное общество: Информационные войны. Информационное управление. Информационная безопасность / Под ред. М.А. Вуса. -СПб., 1999. 2. Концепция формирования и развития единого информационного пространства России и соответствующих государственных информационных ресурсов. М., 1996. - 3. Nowak M., Działania obywatelskie a transformacja ustrojowa w Polsce, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 2010/1 4. Ж.Бекболатұлы, А.Сандыбай, Е.Əзімшайық. Жарнама. Жұртшылықпен байланыс. Брендинг. Л.Н.Гумилев ат. Еуразия ұлттық университетінің баспасы-2012

С. Велитченко, к. ф. н., доцент КазНУ имени аль-Фараби МЕДИАОБРАЗОВАНИЕ КАК ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЙ ТРЕНД РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВА Общемировые тенденции развития масс-медиа поставили новые задачи перед специальным журналистским образованием. Республика Казахстан с ее многовекторной системой СМИ здесь не исключение. Для продвижения демократических реформ в стране, формирования правового государства, дальнейшего развития независимых СМИ адекватное обучение журналистов играет особую роль. Как пишет кумир многих поколений студентов Д.Рэндалл в своей книге «Универсальный журналист», «не существует элитарной и массовой журналистики, журналистики серьезных изданий и бульварных газет. Не существует коммерческой журналистики или журналистики андерграунда, журналистики государственной или антигосударственной. Есть только хорошая и плохая журналистика» [1]. Развивая эту мысль, можно продолжить: есть хорошие и плохие журналисты. И те, и другие не появились ниоткуда. Их учили хорошие или плохие преподаватели… С самого начала своего возникновения журналистика нуждалась в профессиональных кадрах. И потому у специального образования - тоже своя история, не менее богатая, чем существование самих масс - медиа. Образование журналистов имело различные направления: «гуманитарно – демократическое» в эпоху Просвещения, «авторитарную теорию» 17-18 веков в Европе, «теорию социальной ответственности» ХХ века в США, «советскую» концепцию творчества, «прецезионную журналистику» 80-х годов, и, наконец, «новый журнализм» конца ХХ – начала 98

нынешнего веков [2]. Однако в современный период проблемы подготовки журналистов приобрели особое звучание, можно даже сказать, выдвинули еще одно направление журналистского образования - «техноинформационное». В самом деле, создание мультикультурного информационного общества формирует новые пути, технологии, методы распространения информации. Глобальное развитие электронных и сетевых СМИ диктует жесткую конкуренцию как среди сотрудников масс - медиа, так и самих средств массовой информации. Совершенно очевидно, что образование в современный период становится отраслью хозяйства. То есть основным ресурсом развития экономики является человеческий фактор – больше всего ценится личность, которая может открыть, создать что- то новое в производстве, науке, культуре и т.д. И потому важнейшая миссия высшего образования в Казахстане – подготовка поколения высоконравственных, интеллектуально развитых, творчески работающих профессионалов- граждан Республики Казахстан. Перед системой высшего образования сегодня встают принципиально новые задачи, главную из которых обозначил Президент РК Н.А. Назарбаев в инициированном им национальном проекте "Интеллектуальная нация – 2020: «воспитание казахстанцев в новой формации, превращение Казахстана в страну с конкурентоспособным человеческим капиталом» [3]. Проект «Интеллектуальная нация» должен учитывать три потенциальных момента: рождение новых решений, технологий и инноваций; информационная революция; духовное воспитание молодежи. Казахстан сегодня имеет достаточно возможностей, чтобы занять достойное место в сфере подготовки конкурентоспособных на мировой арене специалистов. В решении этой стратегической задачи важнейшее место принадлежит ведущему и крупнейшему вузу республики - Казахскому Национальному университету имени аль-Фараби, который должен не только стать локомотивом развития системы высшего образования страны в соответствии с современными международными требованиями, но и вносить весомый вклад в развитие общества - науки, культуры, социальной сферы, инновационной экономики. Университет обладает огромным образовательным, научным, духовно-воспитательным, инновационным и производственным потенциалом, который необходимо эффективно и в соответствии с самыми современными подходами использовать для подготовки специалистов высшей квалификации, интеграции в мировое образовательное пространство, развития фундаментальных и прикладных исследований мирового уровня, их внедрения в экономику и общественную жизнь страны» – отмечено в Стратегии развития Казахского Национального университета имени аль-Фараби в свете поручений Президента Республики Казахстан Нурсултана Назарбаева [4]. Действительно, образование в современный период не должно сводиться исключительно к передаче знаний и переучиванию людей. Оно должно менять отношение человека к окружающей его социальной, культурной и географической среде, обеспечивать пригодность человека к деятельности в меняющихся условиях труда и производства, способствовать формированию гибкого мышления и установок на диалог и сотрудничество. Помня о том, что университеты всегда являлись опорными социокультурными точками исторического процесса, мы должны воспитать будущего специалиста способным рассматривать свою деятельность с общечеловеческой точки зрения, с позиции глобальных мировых социокультурных и технологических процессов, с позиций мирового сотрудничества и сближения народов и культур. Одновременно духовное пространство университетской среды сегодня должно быть насыщено национальными приоритетами: идеями патриотизма, государственности, высокой духовности, ценностями труда и служения на благо Отечества, традициями этнической и религиозной терпимости, открытости другим культурам. «В этом контексте возрастают роль и значение современной системы образования, человеческого капитала как критериев уровня общественного развития, составляющих основы нового качества жизни общества и являющихся важнейшими факторами и базой экономической мощи и национальной безопасности страны», - отмечено в Концепции развития образования Республики Казахстан. В свою очередь изменения в системе общественных отношений воздействуют на образование и требуют от него мобильности и адекватного ответа на вызовы нового исторического этапа и должны соответствовать потребностям развития экономики в целом.[ 5] Известно, что главным элементом в достижении высоких результатов является процесс управления качеством, который занимает значительное место в работе по управлению современной организацией. Качество продукции – это итог деятельности любой организации, но в тоже время оно – лишь верхушка «айсберга» того качества, которое обеспечивает организации преимущество в глобальной конкуренции. Сегодня уже никто не спорит с тем, что основой любой структуры и ее главным богатством являются люди. Человек всегда представлял собой ключевой и самый ценный ресурс, а в последнее десятилетие, особенно в развитых в рыночном отношении странах - таких, как 99

Казахстан - наметилась тенденция еще большего увеличения этой ценности. Не случайно в современной литературе по системе обучения менеджменту большое внимание уделяется «человеческому фактору». Соответственно экономическая эффективность работы подобных предприятий дополняется социальной эффективностью. В настоящее время перед Казахстаном стоит задача поиска оптимальной бизнес-модели для стратегического развития, поэтому ориентированная на изменения новая экономика, система всемирного управления качеством, как и идеология глобализации, имеют здесь все шансы для успешной реализации. Новая экономика ставит лидерство и управление в центр внимания, а в основе улучшения лежит непрерывное получение знаний. Поощряются новые идеи и нестандартное мышление. Оценки и поощрения вводятся с целью активизации инноваций и улучшений. Человечество по большому счету не придумало других рычагов управления, кроме «кнута и пряника», кроме «разделяй и властвуй». К счастью, они уже перестают быть повсеместными. Определяющими становятся принципы управления, направленные не только на совершенствование производства и достижение экономического результата, но именно те, которые имеют в перспективе совершенствование всех участников процесса производства. Отметим, что университет, несомненно, является крупной корпорацией с иерархической организацией классического типа. Процесс принятия решений в традиционных корпорациях характеризуется следующими признаками: система вознаграждений поощряет консерватизм принятия решений; доминирует сбор больших объемов данных для принятия рациональных решений; любые рискованные решения исключаются под предлогом необходимости сбора множества информации и экспертизы со стороны: любой крупномасштабный проект оснащается сбором огромного числа и подписей, так что в конечном счете персональная ответственность вытесняется из системы мотиваций. Традиционна система неформальных правил в крупных иерархических корпорациях: следовать спущенным сверху инструкциям без отклонений, ни в коем случае не ошибаться, обязательно выполнять задание, ждать инструкций и не проявлять инициативы, не преступать должностных рамок и застраховаться от неудач. Многозвенная иерархическая вертикаль в совокупности с этими правилами плюс система отчетности, инструкций и многоступенчатый контроль с перестраховкой создают очень высокую инерционность системы управления, ее медленную реакцию и неповоротливость - фактическую неприемлемость тех решений, которые ценны именно своей оперативностью. Понятно, что творческий потенциал персонала может раскрыться только там, где созданы необходимые для этого условия. Их формирование возможно только в атмосфере единого ценностного поля и климата доверия. Освоение международного опыта вовлечения персонала, управления качеством и создание казахстанской национальной системы, стимулирующей осуществление оптимального стандарта на практике, - задача из разряда остроактуальных. Ее решение позволит Республике Казахстан эффективно осуществить задачи интеграции в мировое сообщество, в том числе – и в области высшего образования. Необходимо также отметить, что журналистика сегодня представляет собой очень важную профессию, потому что журналисты являются основными производителям содержания, контента. Как отмечает профессор МГУ Я.Н.Засурский, «конвергенция в сфере информационных технологий привела к тому, что все выражается в определенном содержании. Борьба за производство и распространение информации становится очень серьезной и требует все больше профессионалов». [6] Факультет журналистики КазНУ имени аль-Фараби – ровесник университета - ведет классическую подготовку профессиональных кадров для СМИ РК. Студенты журфака получают фундаментальное образование на базе гуманитарных предметов, приобретая одновременно практические навыки. В арсенале преподавателей нашего факультета – современные технологии печатных, электронных СМИ, виртуальной журналистики. Однако при всем богатстве инновационных технологий будущие журналисты часто не умеют делать самого главного - добывать, осмысливать, обобщать и выдавать факты. Более того - молодые журналисты не умеют справляться с осмыслением информации. Именно поэтому аудитория часто имеет дело с непроверенной информацией, скандальными, «жареными» фактами, преждевременными выводами и так далее. Из-за отсутствия осмысления событие раздувается, ему придается ненужный эффект, возникает негативный общественный резонанс. В итоге делается вывод о непрофессионализме журналистов… Необходимо отметить, что журналистов сегодня волнует чрезмерный субъективизм дискурса. Он проявляется в том, что журналист вместо объективного описания ситуации начинает заниматься «монтажом фактов», а то и саморекламой, промоушном собственного имени. Известно, что общественный смысл журналистики проявляется прежде всего в информационной насыщенности 100

изложения. Информированность - получение «необходимой и достаточной» информации для верной социальной ориентации и принятия адекватных решений каждым человеком в самых разных сферах жизни. Следовательно, требуется жесткая увязка свободы журналистики с правом на информированность аудитории. Безусловно, особую важность функция информирования приобретает на этапе перехода к «информационному обществу». За «информационным обществом» стоит и новый виток эволюции цивилизации, и переход к новым телекоммуникационным технологиям, и определенный этап развития общества, когда информация становится одной из основных ценностей в жизни людей. И потому деятельность журналиста направлена не только на познание и описание объекта реальной действительности, но и на выявление его значения. На всех этапах создания текста (возникновение замысла - сбор информации - обработка – текстовое изложение – редактура изложения в соответствии с действующими форматами) журналист обязательно находится в ситуации ценностного осмысления объекта его деятельности. Думается, сегодня настал момент, когда студентов журфака необходимо обучать именно индивидуально - дифференцированному подходу к обработке факта, с учетом мышления студента, его ценностных ориентаций, возможностей мышления. Как отмечал Л.С.Выготский, обучение только тогда является хорошим, когда оно является создателем развития. Как отметил в своем Послании «Социально-экономическая модернизация - главный вектор развития Казахстана» Нурсултан Назарбаев, «Казахстану необходима интеллектуальная революция, которая позволит пробудить и реализовать потенциал нашей нации. Наша задача - изменить отношение казахстанцев и, в первую очередь молодежи, к образованности, к интеллекту, служению Родине и народу». [7]. Это накладывает на преподавателей факультета журналистики особую ответственность – ведь мы, по существу, готовим кадры для идеологических структур государства. И очень важно, чтобы «работники пера и микрофона» были достойной составляющей «Интеллектуальной нации -2020». Список литературы: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

Рэндалл Д. Универсальный журналист. - М., 2008 Ворошилов В. Журналистика//Курс лекций М., 2010 Назарбаев Н. А. Интеллектуальная нация – 2020. Стратегия развития КазНУ им. аль-Фараби// Казак университет, Алматы, 2008 Концепция развития образования Республики Казахстан//Казахстанская правда, 2004 Засурский Я.Н. Образование- оружие четвертой власти. www.isu. Ru Назарбаев Н.А. «Социально-экономическая модернизация - главный вектор развития Казахстана» //

Е. Дудинова, к.ф.н. доцент факультет журналистики КазНУ аль-Фараби ИНФОРМАЦИОННАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ: СФЕРА ОТВЕТСТВЕННОСТИ КАЗАХСТАНСКИХ СМИ Развитие современных технологий делает процессы информирования и воздействия на массы трудно контролируемыми. На характер и содержание коммуникационной цепочки: «информация – журналист – аудитория» значительно влияют, кроме коммерческих задач, психологические, этические и профессиональные установки самих журналистов. Для дальнейшего прогрессивного и созидательного развития социума крайне важно, чтобы развитие отечественной медиа-сферы, в общем, и представление каждого журналиста о характере своего труда, в частности, происходило на принципах гуманизма, демократии, уважения закона, нравственности, сохранения традиционной культуры. Перечисленные принципы – основа национальной безопасности любого государства. В эту же сферу включена информационная безопасность, понимаемая сегодня – как состояние защищенности национальных интересов государства в информационной сфере, определяющихся совокупностью сбалансированных интересов личности, общества и государства. Журналистику сегодня все чаще называют «медиаиндустрией», журналистские произведения – «медиапродуктами», рассматривая их как товар, а журналистов и СМИ – как поставщиков товаров и услуг на информационный рынок /1/. Современное общество также превратилось в «медиатизированный» социум, уже неспособный 101

функционировать без средств массовой информации. Однако такая зависимость вызывает определенную озабоченность: ложные информационные сведения могут ввести в заблуждение, создать очаги напряженности, активизировать угрозы стабильности социальной среды и многое другое. В этом смысле «миссия пера» каждого журналиста – состоит в четком соблюдении и защите важных приоритетов и ценностей того общества, в котором он функционирует. Принято считать, что массово-информационная безопасность общества обеспечивается состоянием системы СМИ, при котором все «социальные субъекты:  надежно обеспечены полной, достоверной, оперативно поступающей информацией, позволяющей ориентироваться в действительности и принимать оценочные и поведенческие решения;  имеют доступ к информационным ресурсам и средствам массовой информации в соответствии с их стоимостью и режимом получения;  могут знакомиться с различными позициями, точками зрения и оценками общественно значимых явлений и событий; наделены свободой «искать, получать, передавать, производить и распространять информацию любым законным способом»;  имеют возможность получать на свои выступления необходимую и достаточную реакцию тех, кому они обращены;  пользуются открытостью и доступностью СМИ, а также информационных ресурсов государства /2/. Таким образом, информационная безопасность, в данном случае, сводится к классическому представлению о свободе слова вообще. Еще в 1791 году французское Национальное собрание приняло Декларацию прав человека, в которой гарантировалось право личности на свободу публичного слова: «Свободный обмен мыслями и убеждениями есть одно из самых драгоценных прав человека; каждый гражданин может свободно говорить, писать, печатать под условием ответственности за злоупотребление этой свободой в случаях, определяемых законом»/3/. Следовательно, данное определение никак не может считаться базовым и полным, так как включает в себя только часть системы информационной безопасности. За рамками очерченного круга остались непосредственно защита информации: личной, государственной, коммерческой и др; обеспечение информационной безопасности банков, госучреждений; секретов, тайн; проблемы защиты организаций и граждан от распространения в глобальных сетях информации противоправного характера и т.д. Под информационной безопасностью государства понимается состояние защищенности его национальных интересов в информационной сфере, определяющихся совокупностью сбалансированных интересов личности, общества и государства. Интересы личности в информационной сфере заключаются в реализации конституционных прав человека и гражданина на доступ к информации, на использование информации в интересах осуществления не запрещенной законом деятельности, физического, духовного и интеллектуального развития, а также в защите информации, обеспечивающей личную безопасность. Интересы общества в информационной сфере заключаются в обеспечении интересов личности в этой сфере, упрочении демократии, создании правового социального государства, достижении и поддержании общественного согласия, в духовном обновлении государства. Интересы государства – заключаются в создании условий для гармоничного развития информационной инфраструктуры, для реализации конституционных прав и свобод человека и гражданина в области получения информации и пользования ею в целях обеспечения незыблемости конституционного строя, суверенитета и территориальной целостности государства, политической, экономической и социальной стабильности, в безусловном обеспечении законности и правопорядка, развитии равноправного и взаимовыгодного международного сотрудничества /4/. В казахстанской доктрине информационной безопасности, принятой в Астане 10 октября 2006 года, содержится четкое определение объектов обеспечения информационной безопасности. В сфере духовной жизни таковыми являются: • мировоззрение людей, их жизненные ценности и идеалы, в частности такие важные для государства и общества, как патриотизм, гражданский долг, этническая и религиозная терпимость и тому подобные; • социальная и личностная ориентация личности; • культурные и эстетические запросы, во многом определяющие мировоззрение людей; 102

• психическое здоровье личности /5/. В документе также отмечена чувствительность духовной жизни к информационнопропагандистскому воздействию, идеологическому давлению, культурной экспансии, осуществляемым преимущественно через средства массовой информации. «В этой связи средства массовой информации играют определяющую роль в формировании духовной жизни личности, что обусловливает их особую ответственность перед обществом. Особое место при этом занимает Интернет, который ввиду его открытости и доступности может использоваться в интересах международного терроризма как средство воздействия на личность негативной информацией, призывающей к насилию, межнациональной розни, религиозному экстремизму» /там же/. В данной сфере большая роль отводится средствам массовой информации Казахстана, в силах которых предотвращение или нейтрализация угроз информационной безопасности, поддержка идеологии, приемлемой для большинства населения и учитывающей интересы, культурные и исторические традиций многочисленных этносов, населяющих страну. СМИ способны формировать и распространять духовные ценности, отвечающие национальным интересам страны, защищающие от враждебной или недружественной пропаганды. Все это, безусловно, наделяет журналистику особыми полномочиями, а также выдвигает существенное количество требований к нравственной стороне профессиональной деятельности работников медиа-сферы. Таким образом, в сфере реализации информационной безопасности Казахстана приобретает новое звучание и актуализацию нравственный кодекс журналистов, или любой другой документ, содержащий перечень нравственных правил и норм, которым должен соответствовать и следовать журналист, осуществляющий информационную деятельность на территории республики. Общеизвестно, что в Казахстане такого документа нет. В последние месяцы существования СССР, в апреле 1991 года был принят первый в истории советской журналистики «Кодекс профессиональной этики», а через восемь месяцев, 8 декабря – СССР распался. В июне 1994 года Конгресс журналистов соседнего государства – России – одобрил новый «Кодекс профессиональной этики российского журналиста»; в 1996 – «Кодекс этических норм», в 1997 – Декларацию гильдии судебных репортеров»; позже были подписаны «Хартия телерадиовещателей», «Пакт о жанрах и журналистских стандартах», «Антитеррористическая конвенция» и др. Также в России сегодня существуют, в рамках союза журналистов, Совет по профессиональной этике, Большое жюри Союза журналистов, Фонд защиты гласности, Гильдия судебных репортеров. Столь же разнообразен и богат на важные документы международный опыт этического регулирования журналистского труда: «Декларация принципов поведения журналистов» (принята на II Всемирном конгрессе Международной федерации журналистов в городе Бордо 25-28 апреля 1954 года); «Международные принципы профессиональной этики журналиста» (Париж, 20 ноября 1983 года) и др. Стремление к кодификации нравственных норм казахстанских журналистов прослеживается едва ли не в каждом выступлении о проблемах профессии, в горячих дискуссиях медиафорумов и конгрессов. Активное обсуждение роли СМИ началось еще в 90-е годы. В апреле 2000 года Президент Казахстана, Нурсултан Назарбаев, выступая в Астане на совещании с руководителями правоохранительных органов, отметил: «Необходима система мониторинга СМИ, требуется совершенствовать механизмы предупреждения фактов предоставления необъективной информации, «заказного» компромата… следует изучить возможность создания специализированного органа (типа Информационной палаты), предназначенного для разрешения споров и иных дел, вытекающих из требований журналисткой этики». 27 ноября 2001 года на совещании Совета предпринимателей при Президенте РК, глава государства высказал мнение о необходимости выработать закон чести для журналистов. На I Евразийском медиа-форуме весной 2002 года Президент РК отметил, что сейчас как никогда журналисты должны осознать ответственность перед обществом, так как пресса сегодня – сильный инструмент влияния. Журналисты могут вселять в людей уверенность или сеять страх, духовно обогащать или опустошать, сближать или разрушать. Все зависит от того, какие цели ставят перед собой средства массовой информации и люди, которые ими управляют. Слабое гражданское общество, по мнению Н.Назарбаева, на фоне жестко противоборствующих групп давления превращает средства массовой информации в инструмент дезинтеграции и распада социума. Естественным и ожидаемым стал процесс выработки отечественного кодекса чести журналистов. За последние двенадцать лет такие попытки предпринимались не раз. Порой независимо друг от друга газеты публиковали различные варианты. Так, в газете «Экспресс К» за 22 декабря 2001 года на 103

первой полосе помещен второй вариант Проекта Кодекса профэтики журналистов Казахстана – результат переработки первого варианта, с учетом предложений и замечаний /6/. Кодекс содержит 10 принципов, общие и спорные моменты журналистской практики. Газета на тот момент выступала одним из инициаторов принятия данного документа (при содействии Ассоциации телерадиовещателей Казахстана и Союза журналистов Казахстана), а также взяла на себя труд собрать все замечания и рекомендации собратьев по перу. Подготовила два проекта Кодекса, один из которых был передан делегатам I Конгресса журналистов Казахстана. Газета также обращает наше внимание на существенный факт: пробуксовка этического кодекса не снимает острые вопросы взаимоотношений с властью, которая явно выражает свое стремление установить более строгие принципы общения с журналистами. В тот же период, осенью 2001 года, свои проекты Кодекса публикует «Казахстанская правда». Вышло три редакции. По оценкам специалистов – тексты «Казправды» более консервативны, на первый план выдвигаются принципы «социального партнерства во взаимоотношениях СМИ и власти; баланса между функцией общественного контроля за властью и попытками отыскать адекватный историческим обстоятельствам курс государственного управления». Кодекс, по замыслу авторов, «призывает журналистов более тщательно отбирать и дозировать информацию, давая место в публикуемых материалах отображению жизнеутверждающих явлений действительности». Неоднозначность таких формулировок вызвала негативную реакцию многих журналистов. Международный Фонд защиты свободы слова «Адил сөз» 13 декабря 2001 годы выступил с заявлением, осуждающим подобное ограничение свободы слова и творчества. Газета «Экспресс К» назвала «обнародованный проект журналистского кодекса по форме – напыщенным трактатом, по сути – неуклюжим подражанием Коту Леопольду» /7/. Сравнительный контент-анализ различных редакций Кодекса позволяет выявить тенденцию: каждый «автор» стремится выразить в документе свое видение роли и призвания журналистов. В проектах «Экспресс К» - больше деонтологических статей, оговаривающих должное и нравственное в труде работника СМИ в конкретных условиях. В проектах «Казправды» - высокие гражданские идеалы, цели, миссия представителей «четвертой власти». Ясно, что при таких различных подходах «родиться» общему, устраивающему всех, Кодексу не суждено. Следующая попытка кодификации журналистской нравственности была сделана на I и II Конгрессах журналистов Казахстана (2002, 2003 годы). Видимо, учитывая предыдущий опыт, авторы изменили название этического документа. Участникам I Конгресса была предложена «Декларация о нравственных основах журналистики Казахстана». Документ содержал 15 принципов, размещенных под заголовками: «Преамбула», «Основные положения», «СМИ и власть», «СМИ и политический процесс», «Конкуренция и солидарность СМИ», «Заключение». По сути – это некий синтез более ранних вариантов: сохранены статьи о социальном партнерстве; дозирование информации заменено призывом более тщательно и ответственно отбирать информацию, как об отрицательных, так и о положительных явлениях современной жизни; дано ясное представление о различии пропаганды и информации. Текст – более корректен, толерантен. Однако, как и всякий проект, не доработан. В течение года, до февраля 2003, второго Конгресса журналистов Казахстана, Декларация ожидала своего утверждения. Но этого не произошло. Журналистское сообщество «бойкотировало» документ, и он также стал «экспонатом музея парадоксов» журналистской этики. Итак, общепринятого, ратифицированного журналистским сообществом Казахстана документа пока нет. Почему? Причин, на наш взгляд, несколько:  обычно кодексы этики инициируются «снизу», самим журналистским сообществом. Именно так журналисты рассчитывают сохранить доверие общества к средствам массовой информации. Это особенно важно для молодых демократических государств, где независимая пресса представляет собой новое явление. Журналистские корпорации также, посредством кодексов, обеспечивают защиту прав СМИ на получение и распространение информации. В Казахстане, в основном, инициация кодексов исходила «сверху», от государства, что создавало сопротивление свободомыслящих журналистов;  отсутствие кодекса также говорит об отсутствии журналистской корпорации в Казахстане. Тем временем, именно корпорация, которая стремится служить идеалам общества, развитию этической саморегуляции, способна защитить журналистов от нападок со стороны властей и государства. А также создать здоровую нравственную атмосферу в профессии. В июле 2012 года в программной статье «Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» Президент Казахстана вновь обращается к вопросам нравственности в 104

СМИ: «Важным направлением программы должна стать модернизация отечественных СМИ. Сфера СМИ должна работать на основе четких стандартов национального Кодекса журналистской этики, а также юридических норм, ограждающих потребителя от искаженной и недостоверной информации» /8/. Пока же в Казахстане общепринятыми считаются только два документа, касающиеся этики СМИ:  «Кодекс журналистской этики в освещении межнациональных отношений в РК» (июнь 1997 года);  «Хартия о приверженности этическим нормам в освещении выборных кампаний 2007 года в Республике Казахстан (июль 2007 года)». Кроме этого, есть документы, представляющие собой промежуточный продукт, то есть проекты. Есть также региональные инициативы: этические нормы более чем 30 редакций СМИ Акмолинской, Северо-Казахстанской и других областей Казахстана. Причиной создания общепринятых этических кодексов является стремление предотвратить столкновения прессы с законом – заполнить пробелы в структуре существующего законодательства. Сегодня мы видим, что отсутствие кодекса уже на ранней стадии развития независимого Казахстана привело к тому, что поле битвы переместилось в иную, более опасную и конкретную область – законодательную. С 1999 в закон «О СМИ» вносятся поправки как раз с благим намерением – улучшить демократическую ситуацию в стране. Этический кодекс, при всей его юридической несостоятельности мог бы способствовать росту авторитета журналистов, ответственности и саморегуляции журналистского цеха, обеспечению более благоприятных условий для работы. И пусть бы власть «корила» журналистов, опираясь на кодекс чести, пусть сами журналисты знали бы, на что стоит ровняться, на что ориентироваться. Такое знание также необходимо тем, кто только пришел в профессию, делает первые шаги, мучается, пытаясь примирить «миссию пера» и «технику пера». Таким образом, система обеспечения информационной безопасности не может не опираться на законы – уголовные, гражданские, моральные. Возложение ответственности за угрозу жизненным ценностям и идеалам, мировоззрению людей, психическому здоровью личности и общества призвано организовывать «служителей пера», осуществлять постоянный мониторинг, сканировать журналистику. Однако интересы информационной безопасности не должны использоваться для давления на журналистов, манипуляции или сокрытия общественно-важной информации. Список литературы: 1. Беспалова А.Г., Корнилов Е.А. и др. История мировой журналистики. Уч.пособие. М.,2003. 2. Прохоров Е.Б. Журналистика и демократия. М., 2001. /virlib.eunnet. 3. Ученова В.В. Публицистика и политика. - М., 1973. 4. Доктрина информационной безопасности Российской Федерации (9 сентября 2000 года), 5. Указ Президента Республики Казахстан «О Концепции информационной безопасности Республики Казахстан». Астана, Акорда, 10 октября 2006 года, № 199. 6. Кодекс профессиональной этики журналистов Казахстана // Экспресс К, 22 декабря 2001, С. 1. 7. Жданов А. Мелкий бес на котурнах // Экспресс К, 3 апреля 2002, С. 3. 8. Назарбаев Н.А.Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда // Казахстанская правда, 10 июля 2012. С.1.


К. Данабаев, магистрант факультета журналистики КазНУ имени аль-Фараби МУЛЬТИМЕДИЙНЫЕ РЕДАКЦИИ, НОВЫЕ ГОРИЗОНТЫ РАБОТЫ Целью моего выступления является: Ознакомить аудиторию с основными инструментами работы конвергентной журналистики на практических примерах, рассказать о возможностях нового медиа (social media). Говоря о работе мультимедийной редакции необходимо дать пояснение, что это такое. Конвергенция это сближение, слияние на цифровой основе различных медийных платформ, типов СМИ. Конвергентные СМИ – синоним терминов «новые медиа» (new media), «мультимедийные СМИ». Сегодня современные медиа-компании расширяют свой спектр информационных и развлекательных продуктов и используют при этом "новые" формы подачи медиапродукта: он-лайн газета, радио в интернете, веб-телевидение [1]. В чем плюсы новых медиа? Во-первых, это увеличение аудитории поглощающей информацию. Во-вторых, вовлеченность аудитории в процесс производства и медиации контента. Современный пользователь он же становится производителем потребителем. Само слово конвергенция произошло от латинского convergo — «сближаю». В широком смысле конвергенция может пониматься не только как взаимное влияние явлений, но и взаимопроникновение технологий, стирание границ между ними, слияние [2]. В английском языке convergence означает «схождение в одной точке». Павликова М. дает следующее определение, ссылаясь при этом на канадского исследователя СМИ и коммуникаций Дэниса Макуэйла: «Это распространение одного и того же содержательного продукта по разным каналам, разными средствами» [3]. В широком смысле конвергенция может пониматься не только как взаимное влияние явлений, но и взаимопроникновение технологий, стирание границ между ними. Если мы говорим о типах конвергентных редакций, то их три вида: • Мультимедийная редакция - это редакция, в которой ключевым является наличие специально подговленных редакторов для каждого технологического пласта издательства. Здесь имеются в виду отдельные редакционные единицы, которые работают одновременно для печатной и онлайн версий издания. • Интегрированная редакция - это редакция, в которой объединяются все новостные потоки, проходящие на основных технологических пластах издательства. Это происходит на уровне планирования и производства, обеспечивающего контент, содержащий все информационные каналы. В такой редакции нет одного работника, ответственного за определенный информационный канал. Ответственность за освещение новостей на печатных и цифровых пластах издательства лежит на плечах редактора определенного тематического отдела. • Кросс-медийная редакция - это редакция, в которой рабочий процесс происходит по принципу взаимного обмена информацией. Сюда относится создание, обработка и распространение контента, которые производятся сразу для всех технологических пластов издательства. В такой редакции работники различных тематических отделов создают контент и для печатной, и для онлайн версии издания. Это позволяет обеспечивать видео и аудио-материалами веб-сайт [4]. Если обратить взор на практику, то рассказывая о медиа-холдинге «Buisnes Resourse» давайте сразу определимся с ее типом. Это кросс-медийная редакция. Она объединяет в себе выпуск газет «Бизнес & Власть», «Қазақстан iскерi» Журнал «РБК Центральная Азия» , телепрограмм «Азбука капитала», «Бизнес.kz», «Сеть», «Социальный Казахстан», «Территория тенге», «Казахстан и мировая экономика». В ее структуру входят два сайта,, а также • PRконсалтинг. В процессе создания контента журналист готовит его сразу на три разные платформы, а именно ТВ, онлайн и газету. Редактора подразделений делятся инфоповодами, а также конетнтом. Так, к примеру, материал о круглом столе организованном страховой компанией «Сентрас Иншуранс» по теме страхового рынка вышел сразу на трех разных площадках, а именно журналист подготовил статью в газету «Бизнес & Власть», на сайт сделал заметку и разместил видеоролик, а на ТВ подготовил небольшое видео с комментариями экспертов. На сайте просмотрело видео около 1 500 человек, в газете прочитало 15 000, а в программе «Бизнес.kz» просмотрело примерно миллиона человек. Вы видите, что телевидение остается наиболее просматриваемым, однако стоит заметить, что здесь идет вопрос о качестве аудитории. Если газету «Бизнес & Власть» читают представители МСБ, а на сайт заходят игроки, эксперты рынка то 16 500 человек это та точечная масса людей для которой направляется информация и которые могут стать 106

стратегическими партнёрами компании, а миллионы остальных это обыватели которые их потенциальные клиентами. Две совершенно разные аудитории для которых готовится материалы с одного события. Процесс написания сетевых текстов для разных платформ занимает относительно небольшое количество времени в зависимости от навыков и квалификации журналиста. Данный подход позволяет новости быть распространенной на разные платформы и для разной аудитории, что делает новость уникальной. В то же время возможности сайта и его много функционал хранения информации, загрузки аудио, видео, текстовой и печатной версии более привлекательны для креативности, нежели традиционные теле и печатные медиа. Также стоит заметить, что для такого рода работы необходим навык написания текстов для разных каналов коммуникаций и это может стать вызовом для журналиста, но реальность сегодняшнего дня такова, что редакциям нужны «универсальные журналисты». Идея "универсального журналиста", или "нового" журналиста является умение быстро определять лучший формат подачи информационного продукта. Для этого медиаработнику важно научиться мыслить мультимедийно. "Новый журналист", работающий в конвергентной редакции должен уметь: • производить новостные материалы для онлайн ресурсов; • загружать аудио и видео-подкасты в интернет; • снимать видео-репортажи и уметь их редактировать; • делать фотографии, а также обрабатывать их и загружать в Интернет; • оперативно работать на компьютере; • делать новостные сообщения в виде SMS-сообщений; • передавать информацию через Wi-Fi сразу в выпуск, в номер и на сайт; • вести всевозможные блоги и аккаунты в соцсетях; [4] Еще один плюс это привлекает рекламодателей. Они готовы платить за так называемый «пакетные услуги», когда СМИ готовя пиар статью, размещает ее на разных платформах и сейчас это намного выгоднее продается и можно с уверенностью сказать, что пользуется популярностью, так как охват аудитории становится больше. Соответственно для больших масс людей будет донесен message компании. Если мы говорим про конвергентную (мультимедийную) редакцию, то конечно мы не можем оставить без внимания вопрос вовлеченности аудитории, ее обратной реакции на работы журналистов. И здесь одной из важнейших изменений в парадигме медиа-бизнеса в последнее время становится перенос фокуса с производства продуктов (газет, журналов, радио и ТВ передач) на создание и поддержание тесной и непрерывной связи с аудиторией, виртуальными социальными группами, объединенными общим образом жизни и общими интересами. Аудитория играет активную роль, добавляя фото, видео, статьи, комментарии и блоги к редакционному контенту, обогащая и делая его максимально релевантным. Иными словами вы можете видеть свою аудиторию вживую, общаться с ней, щупать, осязать ее. Они становятся теми стейкхолдерами ради которых вы ведете свою деятельность и благодаря их общению с вами получаете инструмент для дальнейшего улучшение своего контента, что, в конце концов, приводит лишь к увеличению вашей аудитории. Кроме того они могут давать вам инфоповоды, делиться своей конфиденциальной информацией, а также подсказывать темы будущих статей. Зная свою аудиторию, ее потребности вы также привлекаете рекламодателей. Последние как раз таки хотят видеть во что, а точнее в кого они тратят бюджеты рекламных средств. Благодаря социальным сетям люди могут общаться и современные медиа компании осваивают этот инструментарий, создавая в своих отделах SMM подразделения, занимающиеся исключительно продвижением компании в социальных сетях. Говоря о предыдущем примере с медиа-холдингом «Buisnes Resourse» мы можем найти специальную страницу их сайта «», которую ежедневно посещают более 250 человек. Это неплохая цифра, учитывая то, что самыми большими группами являются страницы сотовых операторов, чьими member являются в среднем 3 000 пользователей. И в заключительном параграфе хотелось бы подчеркнуть важность social media в работе мультимедийных редакций, а также ее возможностей со стороны журналистики. Под "новыми медиа" понимается "любая медиапродукция, являющаяся интерактивной, и распространяемая цифровыми методами [5]. К примеру, через Twitter можно задать вопрос сообществу людей, конкретному человеку, можно взять идеи для будущей статьи, узнав, какая тема сейчас самая обсуждаемая. Также сейчас становится популярным использовать твитты политиков для написания материалов, то есть Twitter, как кладезь уникальных комментариев. На западе очень часто практикуется поиск людей через Твиттер. В этом случае он выступает как search engine. В заключении Твиттер учит нас быть полезными людям всего в 160 символах. 107

Список литературы: 1. Вартанова Е. Л. К чему ведет конвергенция в СМИ. М.: Аспект-Пресс, 1999. С 12 2. Павликова, М. Сетевые технологии и журналистика: Эволюция финских СМИ. М.: РИП – холдинг, 2001. С. 11 3. Качкаева А. Г. Журналистика и конвергенция. Почему и как традиционные СМИ превращаются в мультимедийные. – М., 2010. 4. Рэндалл Д. Универсальный журналист. СПб. : Национальный Институт прессы, 2000 5. Засурский И. И. Интернет и интерактивные электронные медиа: исследования: cб. Лаборатории медиакультуры, коммуникации, конвергенции и цифровых технологий. – МГУ, 2007

М. Джанабаев, PhD докторант факультета журналистики КазНУ им. аль-Фараби СВОБОДА СЛОВА И СВОБОДА СРЕДСТВ МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ “Каждый человек имеет право на свободу убеждений и на свободное выражение их; это право включает свободу беспрепятственно придерживаться своих убеждений и свободу искать, получать и распространять информацию и идеи любыми средствами и независимо от государственных границ.” СТАТЬЯ 19, ВСЕОБЩАЯ ДЕКЛАРАЦИЯ ПРАВ ЧЕЛОВЕКА

1. АКТУАЛЬНОСТЬ В ПРОШЛОМ И СЕГОДНЯ Свобода мнений и выражения – включая “свободу получать и распространять информа-цию и идеи любыми средствами и независимо от государственных границ” (ст. 19 Всеобщей декларации прав человека 1948 года) – является одним из основных гражданских и политических прав, которые изложены во всех соответствующих инструментах в области прав человека. Она уходит корнями в историю борьбы за личные свободы 18-19 веков, когда они были закреплены в Конституции США и европейских конституциях. Британский философ Джон Стюарт Милль назвал свободу прессы “одной из гарантий против коррупции и тиранического государства” (“О свободе”, 1859 год). Она также является основополагающим правом для демократической системы, в которой все, а не только граждане государства, имеют право человека говорить то, что они думают, и критиковать правительство. В январе 1941 года президент Рузвельт объявил свободу слова и выражения одной из четырех свобод, на которых должен основываться будущий мир после Второй мировой войны. Доступ к информации и ее свободное перемещение через границы являются основными элементами открытого и плюралистического общества. Безопасность человека, свобода выражения и средств массовой информации “Свобода от страха” также включает в себя свободу средств массовой информации. Так как концепция безопасности человека также основана на праве человека искать и получать информацию и любые идеи, включая критику существующих властей, устрашение журналистов и контроль над средствами массовой информации представляют собой серьезную угрозу безопасности человека. Вместе с “новыми технологиями” появляются не только новые угрозы безопасности человека, но и новые возможности. Новая “возможность соединения” может использоваться для образовательных целей, а также для организованной преступности. Стало легче проводить международные кампании против наземных мин и за Международный уголовный суд, но появляются новые риски в виде “киберпреступности”. В то время как экономики и услуги все больше зависят от новых технологий, появляются новые формы вовлечения и исключения. Например, находящаяся в Вене Организация юго-восточных европейских средств массовой информации (SEEMO) заявила, что “Телеком Сербия” устанавливала “ограничения” на сданные в аренду линии доступа в Интернет, чтобы принудить средства массовой информации и других пользователей перейти от частного провайдера Интернет-услуг к “Телеком Сербия”. “Фактор CNN” – “доставка” конфликта прямо в гостиную телезрителя – изменил роль средств массовой информации. Из-за важности общественного мнения средства массовой информации стали более важной частью войны, как видно из примера Косово. “Информационные войны” и “информационно-развлекательные программы” подчеркивают тенденцию подчинения информации другим задачам. 108

Старые и новые вызовы Свобода информации, выражения и средств массовой информации были особенно важны в ходе холодной войны, когда люди в социали-стических странах Восточной Европы не имели доступа к иностранным или независимым газетам и журналам. Позднее правительство Китая пыталось ограничить использование спутниковых тарелок, чтобы не допустить граждан к просмотру западных каналов; в настоящее время некоторые страны ограничивают доступ в Интернет, чтобы их граждане не заходили на нежелательные для государства веб-сайты. Средства массовой информации могут играть двоякую роль как пользователи и нарушители свободы выражения. Их ролью может быть информирование о глобальных проблемах, укрепление всеобщей солидарности, но они могут также быть инструментом пропаганды государства или конкретных экономических или иных интересов. Согласно Комиссии ЮНЕСКО по культуре и развитию, современные коммуникационные технологии усложнили контроль над информационными потоками, создавая новые возможности, а также новые угрозы, особенно если средства массовой информации становятся мишенью атак или политического контроля. Разнообразие и качество программ могут уменьшаться в результате коммерциализации, всегда стремящейся к охвату более широких аудиторий или к конкуренции за более высокий процент читателей и зрителей путем выбора тем секса и преступлений. Значительной угрозой свободе средств массовой информации является концентрация средств массовой информации, которая происходит на местном и глобальном уровнях. Поэтому во многих странах Европейского Союза приняты законы, запрещающие концентрацию средств массовой информации для сохранения плюрализма. Новые и более сложные проблемы в области свободы информации и средств массовой информации появляются с развитием технологий, таких как распространение спутниковой связи и увеличивающийся доступ в Интернет. Очень часто государства пытаются ограничить доступ к новым средствам массовой информации, опасаясь, что оппозиционные взгляды или содержание будут противоречить их национальной политике, например, по религиозным или моральным взглядам. С учетом существования множества Интернет-сайтов, предлагающих расистскую или ксенофобную пропаганду или детскую порнографию, такая озабоченность не всегда необоснованна. Однако, возникает вопрос, как можно сохранить хрупкий баланс между свободой выражения и законной защитой интересов демократического государства. В связи с безграничной природой Интернета ответы можно найти только на международном уровне. В Конвенции о киберпреступности OЭСР (Организация по экономическому сотрудничеству и развитию) уже осудила детскую порнографию и попыталась усилить национальную уголовную ответственность, а также международное сотрудничество в сфере уголовного преследования; идет работа над дополнительным протоколом, касающимся расистской и ксенофобной пропаганды. Конвенция еще не вступила в силу. Саммит Организации Объединенных Наций по информационному обществу в Женеве в 2003 году и в Тунисе в 2005 году посвящен еще одному очень важному вопросу: вовлечение и исключение в эпоху коммуникаций, которую также называют “цифровой эпохой”. Его основная цель – разработать план действий для того, чтобы сократить цифровой и информационный разрыв между теми, кто “имеет” и “не имеет” доступа к информации и коммуникационным технологиям. В свете стремительно растущего так называемого “цифрового разрыва” между Севером и Югом (а также на самом Севере, где есть сильно отстающие сельские и менее процветающие районы), сейчас самое время разработать всеобщую стратегию действий. На свободу выражения особенно влияет отказ в доступе к информационной инфраструктуре, поскольку растущая важность Интернета приводит к практической невозможности получать и распространять идеи другими способами с той же легкостью. В любом случае, необходимо отметить, что свобода без ответственности не существует, и что неограниченные свободы могут привести к нарушению других прав человека, например права на тайну личной жизни. Но ограничения должны быть обоснованы государством легитимными причинами, которые могут быть исследованы общественным мнением и в качестве последней инстанции - судами. 2. СОДЕРЖАНИЕ И УГРОЗЫ Свобода выражения является рамочным правом, которое содержит несколько элементов, таких как свобода информации и свобода прессы и средств массовой информации, в общем. Она основана на свободе мнения и неразрывно связана с ним. Ее проявления включают в себя индивидуальное выражение мнений и институциональную свободу средств массовой информации. Свобода мнения – это абсолютное гражданское право, в то время как свобода выражения – политическое право, которое может ограничиваться. 109

Свобода выражения – это двоякое по своей природе право, в смысле свободы распространять, т.е. выражать мнения и идеи любого рода, и свободы искать и получать информацию и идеи в любой форме – устно, письменно или посредством печати или художественных форм выражения, или иными способами по своему выбору, включая новые технологии. Границы не должны использоваться, чтобы препятствовать реализации этого права. Соответственно, свобода выражения является составной частью “права на общение”. В насто ящее время разрабатывается декларация об этом праве, но так как она представляет собой собрание уже существующих прав человека (таких как, в дополнение к праву на выражение, право на свободу мысли, совести и религии, право на участие в культурной жизни и право на защиту личной жизни), а не нового права как такового, ее концепция еще не ясна. Основные элементы свободы выражения: • право беспрепятственно придерживаться своих мнений (свобода мнений); • свобода искать, получать и распространять всякого рода информацию и идеи (свобода слова, свобода информации); • устно, письменно или посредством печати или художественных форм выражения; • любыми средствами (свобода средств массовой информации); • независимо от государственных границ (свобода международного общения). Некоторые элементы права на выражение также связаны с другими правами человека, а именно: • с правом на свободу мысли, совести и религии (ст. 18 МПГПП). Модуль “Религиозные свободы”; • с правом на пользование защитой моральных и материальных интересов, возникающих в связи с любыми научными, литературными или художественными трудами, т.е. с авторским правом (ст. 15 (2) МПЭСКП); • в связи с правом человека на образование (ст. 13 МПЭСКП) свобода выражения приводит к академическим свободам и автономии институтов высшего образования для защиты этих свобод. Основные условия свободы выражения содержатся в ст. 20 МПГПП, запрещающей пропаганду войны и всякое выступление в пользу национальной, расовой или религиозной ненависти, представляющее собой подстрекательство к дискриминации, вражде или насилию. Государство обязано реализовывать данные запреты в национальном законодательстве. Модуль “Запрет дискриминации” Нарушения права, угрозы и риски На практике мы становимся свидетелями широко распространенных нарушений данного основного права путем ограничений свободы выражения и средств массовой информации во многих странах мира, что можно увидеть в ежегодных отчетах “Международной Амнистии” или “Human Rights Watch”. По данным организации “Репортеры без границ” 31 журналист был убит, а 489 заключены в тюрьму в ходе выполнения своих обязанностей в 2001 году. Поэтому организация предложила разработать специальные юридические инструменты, такие как “Хартия о безопасности журналистов, работающих в зонах военных действий или опасных районах”. “Война с терроризмом” после 11-го сентября 2001 года принесла новые угрозы свободе информации со стороны различных государств. Например, ассоциация писателей PEN в связи с этим призвала к пересмотру Закона США о ПАТРИОТИЗМЕ. Однако, свободой выражения и средств массовой информации можно злоупотреблять для разжигания ненависти и конфликтов, что было отражено “Международной Хельсинской Федерацией” в публикации о “Языке ненависти на Балканах”. Существует угроза цензуры, которая может осуществляться в форме государственной цензуры или цензуры экономическими или иными средствами. Это может означать, что статьи публикуются только после одобрения властями, что было повсеместной практикой в большинстве социалистических стран Восточной Европы до окончания холодной войны в 1989 году. Это может также означать, что экономические интересы не допускают публикации определенных мнений, например, когда военная промышленность препятствует публикации статей с критическим отношением к войне. Цензура может также осуществляться посредством самоцензуры, когда политические и иные интересы принимаются во внимание самим журналистом или главой средства массовой информации. Наконец, решение о ценности новостей, т.е. о том, что “подходит для печати”, может исключить информацию, не признаваемую перспективной, содержащую взгляды меньшинства, или которая плохо продается. 110

Решения о том, что опубликовывать, всегда будут спорными. Ориентирами могут быть кодексы хорошей практики. Иначе говоря, цель плюрализма средств массовой информации – обеспечить, чтобы различные мнения могли быть прочтены, услышаны или увидены. Законные ограничения права Согласно ст. 29 Всеобщей декларации прав человека, осуществление прав и свобод каждым человеком может подвергаться установленным законом ограничениям, в частности “с целью обеспечения должного признания и уважения прав и свобод других...”. Ст. 19(3) МПГПП напоминает, что указанные права налагают особые обязанности и особую ответственность. Это показывает, что свобода выражения и средств массовой информации является очень чувствительным правом, с которым надо обращаться с должным вниманием. Обязанности и ответственность не указаны в Пакте, но могут быть найдены в кодексах профессиональной этики или законодательстве государств, которые, однако, не должны ограничивать содержание этого права человека. Типичные обязанности и ответственность связаны с предоставлением объективной информации, то есть действительной или, по крайней мере, допускающей различные мнения и т.д. Некоторые меры ответственности совпадают с причинами ограничений свободы выражения, в то время как не существует законных ограничений свободы мнений. Согласно ст. 19(3), возможно применение трех видов ограничений, которые, однако, должны быть установлены законом и являться необходимыми: • для уважения прав и репутации других лиц; • для охраны государственной безопасности или общественного порядка (ordre public); • для охраны здоровья или нравственности населения. В соответствии с правилами юридического толкования, ограничение прав должно толковаться ограничительно, т.е. не должно подрываться основное право, и ограничение не должно превышать необходимого для защиты прав других и указанных выше основных общественных ценностей. В ст. 10 Европейской конвенции прав человека перечень возможных ограничений еще более обширный, хотя и более конкретный. Она указывает, что осуществление свободы выражения может быть сопряжено с “условиями, ограничениями или санкциями, которые установлены законом и необходимы в демократическом обществе”. Такие ограничения могут быть оправданы: • “интересами национальной безопасности, территориальной целостности или общественного порядка, • для предотвращения беспорядков и преступлений, для охраны здоровья и нравственности, • для защиты репутации или прав других лиц, • для предотвращения разглашения информации, полученной конфиденциально, • для обеспечения авторитета и беспристрастности правосудия”. Ни одно другое право не оговаривается таким длинным списком причин для исключений. Однако, для легитимации ограничения права должны существовать еще и две основные предпосылки: • установленность законом; и • необходимость в демократическом обществе. “Установленное законом” означает, что ограничение должно содержаться в акте парламента, а не в исполнительном акте правительства. Очень важно и условие: “необходимость в демократическом обществе”. Оно связывает свободу выражения и средств массовой информации с концепцией открытого и плюралистического общества, которое управляется демократическими методами. Европейский Суд по правам человека очень строго толкует эти требования, что можно увидеть в деле Лингенса (Lingens). В 1986 году Европейский Суд по правам человека в Страсбурге решил, что политик должен принимать больший уровень критики, чем обычный человек, и не может заставить замолчать журналиста ссылкой на необходимость защиты его репутации. Соответственно, законы о клевете, позволяющие преследовать журналистов, которые критикуют занимающих публичные должности лиц, должны быть сбалансированы со свободой прессы. 3. РЕАЛИЗАЦИЯ И МОНИТОРИНГ Существует много различных инструментов и процедур для реализации права человека на свободу выражения и составляющих его прав. Во-первых, это обязанность государств инкорпорировать свободы в национальное законодательство и предоставлять средства правовой защиты в случаях нарушений. Соответственно, данное право можно найти в большинстве конституций в разделе основных прав и свобод. Минимальные стандарты основываются на международных обязательствах на универсальном и, где они существуют, на региональном уровнях. 111

Различные законы и положения, касающиеся средств массовой информации и коммуникаций, также очень важны. Они детально описывают право и его ограничения в каждодневном применении в соответствии с международными обязательствами и национальными конституционными положениями. Они могут устанавливать национальные органы мониторинга – такие как советы прессы или средств массовой информации – для регулирования именно средств массовой информации. Такие органы часто состоят из экспертов и/или представителей гражданского общества. Государства могут выдавать лицензии, которые должны быть доступны на недискриминационной основе, для регулирования сектора средств массовой информации, для обеспечения стандартов качества и для стимулирования конкуренции. Мониторинг соблюдения государствами международных нормявляется задачей нескольких механизмов контроля и мониторинга. Например, в соответствии с Пактом ООН о гражданских и политических правах (МПГПП), государства обязаны регулярно подавать отчеты (каждые пять лет) о реализации своих обязательств, которые изучаются Комитетом ООН по гражданским и политическим правам. Он дал толкование статьи 19 в 1983 году в Общем комментарии № 10. Комитет также может получать сообщения, т.е. индивидуальные жалобы, если соответствующее государство ратифицировало первый Факультативный протокол к МПГПП 1966 года (по состоянию на конец 2002 года это сделали 104 государства из 149). Региональные механизмы мониторинга, такие как Межамериканская и Африканская системы, предусматривают механизмы подачи индивидуальных жалоб в Комиссии, которые могут издавать заключения и рекомендации. Что касается Европейской и Межамериканской систем, суды могут принимать обязательные для государств решения и присуждать компенсации. Кроме того, существует “процедура мониторинга Комитета Министров”, которая, помимо прочего, распространяется на свободу выражений и информации в государствах-членах. Все конвенции также предусматривают возможность “государственных жалоб”, которая используется очень редко. Кроме договорных процедур, существуют и так называемые уставные процедуры, такие как Специальный докладчик по поощрению и защите свободы мнений и выражения, который отчитывается перед Комиссией ООН по правам человека о ситуации со свободой выражения во всем мире и предоставляет свои заключения, рекомендации и комментарии по элементам этого права человека. Для 55 членов Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе (ОБСЕ) в 1997 году был назначен Представитель по свободе средств массовой информации. В его мандат входит наблюдение за событиями в секторе средств массовой информации в государствахучастниках для развития свободных, независимых и плюралистических средств массовой информации, которые являются важными для свободного и открытого общества и ответственной государственной системы, на основе международных обязательств и стандартов ОБСЕ, принятых на конференциях и встречах экспертов после Хельсинского Заключительного акта 1975 года. Роль профессиональных ассоциаций и других НПО Профессиональные ассоциации, такие как Международная федерация журналистов, Международный институт прессы (IPI), Международная ассоциация писателей (PEN) или Международная ассоциация издателей (IPA), располагают детальной информацией о состоянии свободы средств массовой информации в различных странах или регионах мира и поддерживают своих членов в случаях ущемлений их прав. Они обращают внимание на коррупцию и ситуации, в которых эти свободы игнорируются, осуждают ограничения, проводят кампании или срочные действия по обжалованию и готовят доклады о конкретных проблемах, таких как концентрация средств массовой информации, государственные секреты и прозрачность, в соответствии с положениями о свободе выражения. В этой деятельности им помогают НПО, специализирующиеся на защите свободы прессы и средств массовой информации, такие как “Article 19” или “Репортеры без границ” (см. список организаций в разделе “Дополнительная информация”), а также занимающиеся общими правами человека НПО, такие как “Международная Амнистия” или “Международный совет по политике в области прав человека”. Более того, они сотрудничают с межправительственными организациями и их специальными институтами, такими как Специальный докладчик ООН по свободе выражения и Представитель ОБСЕ по свободе средств массовой информации. 4. МЕЖКУЛЬТУРНЫЕ ТОЧКИ ЗРЕНИЯ И СПОРНЫЕ ВОПРОСЫ Культурные различия приводят к плюрализму в реализации данного права. По сравнению с США, Европа и другие государства занимают разные позиции по отношению к выражениям ненависти, 112

затрагивающим достоинство группы. Европа не терпит призывов к разжиганию национальной, расовой или религиозной ненависти и особенно антисемитизма, нацистской пропаганды или отрицания Холокоста, а также других форм экстремизма правого толка, в то время как на них частично распространяется свобода выражения (первая поправка) Конституции Соединенных Штатов Америки. Подчас очень тонкие различия можно увидеть на примере дела ЕКПЧ Джерсильд против Дании (Jersild v. Denmark), в котором суд пришел к выводу, что наказание журналиста, который передал в эфир интервью молодых расистов, делающих расистские заявления, нарушило свободу информации, закрепленную в ст. 10 ЕКПЧ, в то время как те, кто делал эти заявления, не были защищены ст. 10. В соответствии с “доктриной оценки восприятия” Европейского Суда по правам человека, среди европейских государств также существуют различия. Это особенно касается защиты морали в отношении высказываний, литературы и передач, которые считаются порнографическими. Вопросы благопристойности и защиты несовершеннолетних от тлетворного влияния находятся в компетенции государств, которые часто используют независимые органы, чтобы руководить средствами массовой информации в этом отношении.Различные стандарты также существуют в области общественной критики политиков или религиозных институтов. Например, то, что является свободой искусства для одних, другие могут считать богохульством. Соответственно, свобода выражения и средств массовой информации – это очень “чувствительное” право, которое должно уважать определенные ограничения, но которое также необходимо защищать от стремления государства и других влиятельных лиц скрывать критику в свой адрес. В азиатских странах жесткие ограничения свободы выражения и средств массовой информации долгое время оправдывались необходимостью поддержания стабильности в стране, которой угрожали “безответственные сообщения” прессы, подстрекающие к политическим конфликтам. Однако, как отметил семинар ASEM, проходивший в 2002 году и рассматривающий эту тему в рамках Евро-Азиатского диалога, во многих случаях реакция государства чрезмерна и, как следствие, свобода средств массовой информации ограничивается более, чем это необходимо. Общие проблемы, такие как концентрация средств массовой информации и отсутствие независимости журналистов, оказались гораздо сложнее, чем региональные различия. В случае спора независимая судебная власть обязана провести тонкую черту между свободой выражения и средств массовой информации и законными ограничениями ради стабильности демократического государства и моральной целостности человека, который стал объектом неоправданных обвинений в средствах массовой информации. Например, в г. Банья Лука в Боснии и Герцеговине через несколько лет после окончания войны газета опубликовала списки лиц, которые предположительно совершили военные преступления. Это было законно запрещено властями из-за опасений, что эти люди, которым (пока) не были официально предъявлены обвинения, могут стать объектами личной мести. В деле Проект “Конституционные права”, “Организация гражданских свобод” и “Повестка для прав средств массовой информации” против Нигерии (Constitutional Rights Project, Civil Liberties Organisation and Media Rights Agenda v. Nigeria) Африканская комиссия по правам человека и народов исследовала за-крытие газет исполнительным декретом военного правительства Нигерии, который был направлен против оппозиции. Комиссия пришла к выводу: “Такого рода декреты представляют собой серьезную угрозу праву общественности получать информацию, не соответствующую той информации, которую правительство хочет предоставить обществу. Право на получение информации является важным: ст. 9 (Африканской хартии прав человека и народов), очевидно, не позволяет ограничений, независимо от предмета информации или мнений и независимо от политической ситуации в стране. Поэтому Комиссия пришла к выводу, что закрытие газет нарушило ст. 9 (1).” (Тринадцатый отчет о деятельности Африканской комиссии о правах человека и народов, 19992000, Приложение V, пункт 38). В отношении мер против журналистов после переворота в Гамбии, Африканская комиссияпришла к выводу: “Запугивание и арест или лишение свободы журналистов за опубликованные статьи и заданные вопросы не только отнимает у журналистов их право на свободное выражение и распространение своего мнения, но также и у общественности – право на информацию. Данные действия явно нарушили положения ст. 9 Хартии”. (Тринадцатый отчет о деятельности Африканской комиссии о правах человека и народов, 19992000, Приложение V, пункт 65). 113

Р. Жақсылықбаева, филол. ғ. к., əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің доценті ҚАЗАҚ МƏДЕНИЕТІ МЕН ӨНЕРІНДЕГІ ДƏСТҮР САБАҚТАСТЫҒЫ МЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ ҚИСЫНЫ ЖƏНЕ БҰҚАРАЛЫҚ АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ Мəдениет (араб тілінде «маданият» – қала деген мағынаны білдіреді) – адамдардың əлеуметтік болмысты сақтау мен жаңарту жөніндегі қызметі жəне осы қызметтің жемістері мен нəтижелері [1]. Əлеуметтік болмыс адамсыз тірлік етпейді, оның табиғаттан айырмашылығы да осында. Мəдениет – халықтың мыңдаған жылдар бойындағы шығармашылығы, онда қауым мен жеке адамның рухани ізденісі, халықтың даналығы мен адамгершілік нышандары жинақталады. Адамзаттың рухы мен келбеті, оның ерік бостандығы мен тарихи зейіні, діні мен тілі, мұраты осының бəрі мəдениетпен біте қайнасқан. Қайсыбір мəдениетті алсақ та, ондағы салт-дəстүрлер жүйесіне бірден назарымыз ауады. Дəстүр (латынша, tradition – жалғастыру) – тарихи қалыптасқан қоғам үшін пайдалы ұрпақтанұрпаққа беріліп жəне белгілі бір уақыт аралығында сақталып отыратын адамзат тəжірибесінің жалғасытығы мен жиынтығы, мəдени мұрасы: əдет-ғұрыптар, ырымдар, жүріс-тұрыс қалыптары мен тəртіптері, үрдістер, жөн-жоралғылар, мейрамдар т.б. Адам қажеттілігін өтейтін барлық құндылықтар дəстүрді құрайды. Тамырын тереңге жайып, біте қайнасқан халықтық салт-дəстүр ғана мəңгі жасай бермек. Ол əр кезеңнің ыңғайын қарай өзгеріп, көркемдік пішіні жаңарып отырады. Сыншы В.Г. Белинский: «Əдет-ғұрып өзінің көнелілігімен бекиды, бірақ оған əркез уақыт сəулесі түсіп отырады. Ол ата-бабамыздан қалған мұра есебінде буыннан-буынға, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келеді. Əдет-ғұрып халықтың бітім тұлғасын жасайды, топтастырады, онсыз халық бет-пішінсіз соғылған мүсін тəрізді», - деп жазады. Мəдениет өзінің кең мағынасында бір ұрпақтың келесі ұрпаққа жолдаған өмір сүру тəсілі болғандықтан, осы жалғастықты, мұрагерлікті жүзеге асыратын салт-дəстүрлер жүйесі мəдениет өзегін құрастырады. Əсіресе, жазу-сызу болмаған ерте заманда мəдениет ырымдар мен сəугейлікке, сенім-нанымдарға, дəстүрлі түсініктерге иек артқан. Алғашқы кезеңде адам баласы Көк Тəңіріне, Жер-Ана тəңіріне табынған. Шамандық белгілер көне түркілердің сенімдерінде көп екендігі туралы əсіресе, 19 ғ. жасалған зерттеулерде мол айтылған. Шамандықты зерттеген М. Елмаде шаманның адам емдеушілік қасиеттерін ашып көрсетеді. Оның көрсетуінше, əрбір шын шаман – емші, ал емшінің бəрі шаман емес. Шамандық наным, сенімнен гөрі емшілік, жадылық, сиқырлық сипаттарға көбірек ие. Шаман сөзі үнді, парсы тілдерінде де бар екен. Түркілердің аталар рухына сенуі, құрбандық шалуы, бүркітті кие тұтуы сияқты салттары шамандық жосықтармен де сабақтас келеді. Қазақ халқының тарихына көз жіберсек, сонау Күлтегін, Білгеқаған, Тоныкөктен бастап жерін, елін, тілін, дінін қорғаудағы өшпес ерліктерге толы. Бесік жырынан басталатын ерлікке баулу дəстүрлері түркі халқына тəн негізгі ырымдар. Мəселен, Күлтегін жазбаларында: «Елтеріс қағанның алғырлығы, еліне деген сүйіспеншілігі Күлтегіннің қанына ана сүтімен сіңді», - деген көне жазу бар. Жазу-сызу пайда болмай тұрып-ақ бұрынғы сақ тайпалары тастарға қашап, көптеген мағыналы таңбалық жазулар қалдырған. Көк түріктің дəуірінде түркілер өз тарихнамасын өшпестей етіп, тасқа басып, қалдырып кетті. Оның айқын куəсі – Орхон-Енисей жазбалары. Бұл негізінен біздің қазіргі күнгі ұлттық мəдениетіміздің, жазу тілінің арғы түп-төркіні десек те болады. Таңбалық шығармашылықтың басты түріне тіл жатады. Тіл – мəдени болмыстың бітімі. Ол тек дыбыс пен таңбаның бірлігі емес, ең маңыздысы – мəдени сабақтастықтың құралы. Əлемге əйгілі екінші ескерткіш «Кодекус куманикус» (1303 ж), Орхон, Күлтегін ескерткіштерінің жырлары, «Құтты білік» т.б. терең сезімге толы қазақ халқының нақыл сөздерін кездестіруге болады. Жырауларымыз бен ақындарымыз мысалы, сонау Қазтуған жырау, Асанқайғы (15 ғасыр) немесе өзімізге біртабан жақын кешегі Бұқар жырау (18 ғасыр) Шығыс мəдениетін былай қойғанда Орта Азия мəдениетінен сусындаған. «Дала уалаятының газетінде» «Қазақтардың қамсыз еріншектігі турасында айтылған бірнеше сөз» деген мақалада: «Күдігі жоқ екен, қазақ халқының ақылы бұзылмаған тең халық екендігі. Бұлардың көңіліне Орта Азия халқының ақылсыз шатақ əдеттері кіріп сіңбегені себепті. Бұлардың əрбір мінездері жақтаулы болса да, тағы да бұл халықтың бағзы бір нашарлығы бар. Бұл нашарлығының бір белгілісі қазақтың шаруасын ілгері бастырмайтұғын қамсыз еріншектігі. Қарнын қымызға һəм қойдың етіне тойғызып алып, тағы да жұмыс қылғанның орнына ауылдан-ауылға жүріп, қыр арасындағы хабарларды бір-біріне тасып, жеткізіп жүреді» [2]. 114

Қазақтың этнопсихологиялық портретін Абайдың қарасөздерінде халқымыздың кейбір қылықтарынан жəне ауыз əдебиетінде кездесетін мəтелдерден (өзбек байыса там салар, қазақ байыса қатын алар) байқауымызға болады. Мəселен, «Көкірек толған қайғы кісінің өзіне де билетпейді, бойды шымырлатып, буынды құртып, я көзден жас болып ағады. Қазақтар: «Ə, құдай, жас баладай қайғысыз қыла көр!» деп тілек тілегенін көзім көрді. Онысы – жас баладан көрі есті кісі болып, ескермек нəрсесі жоқсып, қайғылы кісі болғансығаны» (5 қарасөз). «Қазақ та адам баласы ғой, көбі ақылсыздығынан азбайды, ақылдың сөзін ұғып аларлық жүректе жігер, байлаулықтың жоқтығынан азады. Білместігімнен қылдым дегеннің көбіне нанбаймын. Білсе де, арсыз, қайратсыздығынан ескермей, ұстамай кетеді» (14 қарасөз). «Қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретұғынның бір себебі – жұмысының жоқтығы. Егер егін салса, я саудаға салынса, қолы тиер ме еді?» (14 қарасөз). Өнер – өмір шындығын көркем бейнелер жүйесі арқылы жеткізетін қоғамдық сана мен адам іс-əрекеттерінің пішіні. Көркемдік образдар құрылымының ерекшеліктеріне қарай өнер туындылары бірнеше түрге бөлінеді. Кескіндеме, мүсін, графика, көркем əдебиет, театр, кино өнері өмір құбылыстарын тікелей бейнелесе, музыка, би, сəулет өнері оларды суреткердің ішкі идеялық-сезімдік толғаныстары арқылы береді. Археологиялық зерттеулерге қарағанда өнерге оның алғашқы қарапайым түрлері б.з. 40-20 мың жыл бұрын тас ғасырында пайда болған. Бұл іздерден алғашқы өнер туындыларының – тастағы ою-өрнектер мен əр түрлі сурет-бейнелердің тікелей еңбек процесінен туғанын айқын аңғаруға болады. Қоғамдық өндіріс сипаты мен күнкөріс қамының ерекшеліктеріне байланысты əр халықта өнердің əр түрлі салалары дамыған. Мысалы, бұрынғы кезде қазақ халқында сөз өнері ерекше дамыды. Соның нəтижесінде шешендік сөздер, мақал-мəтелдер, жұмбақтар, т.с.с. ауыз əдебиетінің алуан түрлі жанрлары қалыптасты. «Өнер алды – қызыл тіл» өнерпаз қауымның дəстүрлі ережесіне айналды. Қазақтың əн-күйге əуестігі де, оны жанындай жақсы көріп, ерекше дамытқаны да оның осындай тарихи ерекшеліктеріне байланысты болған. Қазақтың дəстүрлі мəдениетінде көркем шығармашылық түрлерінің сөз өнері, фольклор, қолданбалы өнер, əн-күй ерекше дамыған. Қазақтың «Таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді», «Бас кеспек болса да тіл кеспек жоқ», т.б. мақалдар халықтың сөз өнерін қаншалықты қадірлегенін аңғартады. Қазақтың декоративті – қолданбалы өнерінің арғы тегі – сақ мəдениетінің негізгі арқауы болған аң стилі өнері. Бұл стиль əшкейлі өнердің жоғарғы шегіне жетіп қана қоймай, белгілі бір таңбалық жəне мағыналық ақпараттық белгілерді білдірді. Өзге мəдени ортада «аң стилі» бұл белгілерін жоғалтқанымен, тарихи сабақтастыққа орай қазақ мəдениетінде өшпес із қалдырды. Исламның бейнелеуге тыйым салуынан соң қазақтың ою-өрнегінде бұл стильдің жұрнақтары – «қошқар мүйіз», «түйетабан», «жыланбас», «тұйық ою» т.б. үлкен символикалық мəнге ие бола отырып дамыды. Ақселеу Сейдімбеков: «Күй – қазақтың аспапты музыкасы. Күйші – қазақтың аспаптық музыкасын шығарушы жəне музыкалық аспаптарда күй тартушы адам. «Күй» сөзінің «көк» болып қолданылуын орта ғасырдан жеткен жазба мұралардан да кезіктіреміз. Махмуд Қашқаридің «Түркі тілдерінің сөздігі» (ХІ ғ.) атты кітабында көк сөзі күй мағынасында қолданылады» [3]. Күйдің тəңірлік наным-сеніммен байланысты екеніне айғақ боларлық тарихи этнографиялық мысалдар бар. Түркі халықтарының қағандық заманында қағанның алтын үзікті ақ ордасында əрбір атар таңды күймен қарсы алу дəстүрі болған. Дəлірек айтқанда, мұның өзі дəстүрден гөрі тəңірлік наным-сенімнің бір рəсімі ретінде атқарылған. Қаған ордасында тартылатын күйдің саны бір жыл ішіндегі күндердің санына сəйкес 366 болған. Мұны «Тəңірінің 366 тармақ күйі» деп атаған. Күй əдетте Тəңірінің тілдесі болып саналатын бақсының бас аспабы қобызбен тартылатын болған. Қазақ күйлерінің туу себептеріне қарай: «арнау күйлері», «сый күйлері», «тілек күйлері», «хабаршы күйлері», «естірту күйлері», «бəсеке күйлері», «құлақ күй», «еліктеу күйлері» деп саралап танитын дəстүр бар. Ықыластың «Айрауық», Тоқанның «Төрт толғау» сияқты күйлері өлімді естірту, жоқтау үстінде дүниеге келген азалы сарындар. Əйгілі ғалым Шоқанның өлімін əкесі Шыңғысқа қобызшы Қанқожа мен сыбызғышы Тулақ сөзбен емес, күймен естірткен. Бұл мысалдар күй тілінің айтқыштығын, сезім қозғағыштығын аңғартып қана қоймайды. Одан гөрі мəнді қасиеті – күй тілінің өмір-тіршілік құбылыстары туралы нақтылы хабар бере алатындығы. Бұл – музыкалық мəдениет тарихындағы құдіретті құбылыс. Адамзат ақыл-ойының, талғам-сезімінің рухани қымбат қазыналарының бірі – театр, театр өнері. Қайсыбір халық, елдерді алмайық, оның кемелдену дəрежесі, мəдени деңгейі театр өнерімен тығыз байланысты. Қазақ театрының іргесін қалап, оның бүгінгідей деңгейге көтерілуіне зор үлес қосқан Т. Жүргенов, Қ. Қуанышбаев, К. Байсейітов, Қ. Жандарбеков, Е.Өмірзақов, С. Қожамқұлов 115

жəне басқаларының ізденіс істері əрдайым сабақ боларлықтай. Осы тұста 80-ші жылдары Қазақтың мемлекеттік жастар мен балалар театрының бас режиссері əрі директоры болған Райымбек Сейтметов былай деп жазғаны бар: «Театр туралы түсінік адамдардың күнбе-күнгі тіршілігінде толық қалыптасып болған жоқ. Бұл театр маңындағылардың «тіршілігі» деген ұғым басым. Ал театр туралы ұғым-танымымызды ұлғайтпай тұрып, оның қоғамдық-əлеуметтік мəселелерді сахна тілімен бейнелеудегі орасан зор жұмыстары туралы ой кешу, мұны көркемөнердің күрделі тұтқасы ретінде қабылдау, пікір алысу орасан зор қиындықтарға түсірмей қоймайды. Театр дегеніміз – адамды жақсылыққа, ізгілікке, бауырмалдыққа, адамгершілікке ұмтылуға, жамандық, өзімдікі озық болсын дейтін эгоистік, керенаулық, қатігездік, опасыздық, тоғышарлық сияқты мерез мінездерден арылуға тəрбиелейтін қасиетті орын. Театрды сүю деген – елді, халықты сүю, оның өткенін қадірлеу, болашағына көз жіберу» [4]. Қазіргі кезде айрықша көңіл бөлуді қажет ететін мəселенің бірі – театр сыны. Жалпы театр сыны туралы соңғы кезде аз айтылып жүрген жоқ. Театр сынының міндеті қойылып жатқан жаңа спектакльдің жетістіктері мен кемшіліктерін ашып, көрермен қауымға насихаттау ғана емес, сонымен бірге еліміздегі театр өнерінде қазіргі кезде қандай ерекшеліктер, нендей жаңалықтар бар екенін, оның қандай бағытқа бет алғанын, болашақта нендей өзгерістер болуы мүмкін екенін жұртшылыққа жеткізіп отыруға тиіс. Актер Асанəлі Əшімов: «Дүмбілез дүниені жұрт қабылдамайды. Көрерменнің реніш-өкпесі ішінде кетеді. Ендеше осыған тікелей жауапты актерге – сахнада жай ғана роль орындап шығушы біреу емес, қоғамдық үлкен міндет алып жүрген тұлға деп қарап, онан сұралуға тиіс нəрсені сұрап, тіпті, талап ете білуіміз қажет. Актер əлеумет алдындағы жауапкершілігін сезінуі қажет. Бұл орайдағы оның арлылығы мен намысқойлығы, жан-тəнімен берілгендігі қажет. Өз шеберлігін жатпай-тұрмай іздену арқылы шыңдай түсу – актер үшін мамандық мұрат болуға тиіс. Актерге бала сияқты таңқала білу, қуана білу, əдемілікке, əсемдікке тамсану, құбылыстарға, өмірілік жұмбақтарға тəнті бола жүріп, соның шешімін таба білу – өте-мөте керек қасиеттер. Бұлар – сезімнің кілттері» [5]. Бүгінгі күні дəстүрді қайта жаңғырту жəне оны жаңартулармен үйлестіру өзекті мəселеге айналғандықтан өзіндік сара жолды анықтау барысында қазақстандық зерттеушілер ұлттық тарих пен мəдениеттің өте ертедегі қабаттарына дейін үңілуде. Қазақ қоғамының қазіргі қалыптасқан ахуалы мен оның болашақ дамуының рухани бағдарын анықтаудағы бəрін жаңадан бастап «Батыстық жолға түсу» стратегиясы өзін-өзі ақтамайды. Батыс өзінің дəстүрлі еуропалықтық көзқарасынан бас тартып, шығыстық рухани құндылықтарға иек артып жатқан тұста өзінен-өзі жеріген халықтардың ұлттық апатқа ұшырауы сөзсіз. Сондықтан да бүгінгі күннің басты міндеті ұлттық дəстүрді заман талабына асыру болып отыр. Сөйтіп бір ғасырдың ішінде көшпенділікке негізделген қазақ мəдениеті дəстүрлі мəдениеттен социалистік, тоталитарлық мəдениет арқылы, жаппай батыстық мəдени экспансияны бастан кешіре отырып, жаңа өзіндік мəдениетке ұмтылуда. 1. 2. 3. 4. 5.

Əдебиеттер тізімі: Қазақ мəдениеті энциклопедиялық анықтамалық. –А.: Аруна, 2005. 437б. Дала уалаятының газеті. –А.: Ғылым, 1994. 96 б. Сейдімбеков А. Күй жəне көшпелілер мəдениеті // Жұлдыз. 1991. №3. 146-147 бб. Сейтметов Р. Биік талғам өсіреді // Жұлдыз. 1988. №2. 161-162 бб. Əшімов А. Өмірмен өзектес //Жұлдыз. 1988. №4. 172-173 бб.

А. Zholdubayeva, al-Farabi Kazakh National university Doctor of Philosophy, professor «I» IN DIALECTICS OF INTERRELATION OF THE PERSON AND SOCIETY: PROBLEMS, CONDITION AND DEVELOPMENT WAYS Political and economic reforms in Kazakhstan have encountered serious problems of public regulation of social processes. These problems are caused by other principles of the organization of life and activity of people, occurrence of other social phenomens assuming expansion of individual freedom, growth of the importance of the human person, increase of responsibility of the person in definition of own destiny, adequate comforts and to an optimum of its individual life. The changed welfare circumstances do essential a substantiation of variants and possibilities of human individuality in modern conditions. There is a necessity of theoretical judgment of conditions of the 116

reforming, those ways of self-determination of the person which they assumed, and also attempts to think other possible variants of search and individuality finding. Therefore objective public necessity demands qualitative change of character of a modern civilization, its transition to higher step of social progress. For the decision of this problem essential change philosophical World visions understanding of appointment of the person and its place, knowledge of the person, its individual qualities, dialectics of interaction of personal and public interests is necessary, first of all. At last, it is expressed in more weighed approach to the analysis and an individuality estimation in modern conditions. On this basis it is necessary to comprehend laws of human behavior at transition of a society from one condition to another, transformation of social and individual consciousness in the conditions of political, economic, moral and spiritual reforming. Depending on treatment of individuality various theories of historical process, political and economic doctrines are created, the choice of a social ideal, social development prospect is predetermined. In this connection the requirement for researches of dialectics of social and individual ability to live for aspect of a parity of the public purposes and requirements with valuably -target and semantic concepts persons in which formation the important role is played by specific features of the person is satirized. Thus, researches of social and individual ability to live, valuably - semantic co-ordinates of consciousness of the person, a problem of revealing of invariant structures individual and social appear logically interfaced. Thereof search of the theoretical and methodological context, allowing to study these problems, is actual both for the theoretical description of the allocated phenomena, and for overcoming of some isolation of sociallyphilosophical researches. The future of Kazakhstan, variants of its development can be considered and estimated in the most various planes. We will stop only on prospects of development of Kazakhstan from the point of view of evolution of interrelation of the person and a society where as the basic link of process of updating reconsideration of the settled approaches concerning a parity individual and public should act. Assistance to individuality disclosing is a basic condition of development of modern Kazakhstan. In search of the new social and economic and political structures adequately reflecting realities of the changing and updated social validity, the main reference point, on our firm belief, the idea of individuality should act. The practical importance of judgment of possible variants of the decision of tasks in view goes deep character in a modern society of the most spiritual life, where problems of national, civil or legal identity as sharply standing today, are closely connected with, how much refluxed personal search of how much it is stimulated with society how much the individuality problematics, finally, is worked. And only in such context we consider prospects of development of the future Kazakhstan. First of all, it is necessary to notice that the future of the Kazakhstan person in this light sees at all as one road. If social development in general always includes a certain set of variants degree of this plurality, distinguish at different stages of public evolution. There are periods concerning quiet, a sustainable development when the number of these variants is rather limited, and there are periods important-critical when the set of possible forthcoming lines of development sharply increases. As we believe, the today's transition state of the Kazakhstan validity is that that it is fraught just with an abundance of the most various prospects. If with reference to our theme to reduce this set to certain poles they are reduced or to tendencies of restoration of the past, or to cardinal breaks to a new condition. Political programs, economic projects, educational courses can become really useful only when we are guided by the accurate and given reason knowledge of the nature and essence of the person, instead of foggy formulations, abstract descriptions or naive theories of a role and a place of the person, its mission and sense of existence. In other words, attention to the person, its needs and expectations, problems and pleasures - not minor (and consequently unessential) addition to important and serious affairs, and that main basic condition without which any social progress is impossible. Recently there were many works devoted to problems of a humanization of our society, to creation of reliable system of guarantees of social, economic, political and legal security of the separate person. Round these problems disputes do not cease, the points of view face on how to combine a personal freedom and responsibility of the person before a society, equality and dissimilarity of abilities, social justice and encouragement of not ordinary, creative decisions. Meanwhile, in our opinion, movement in this direction is extremely limited by underestimation of a role of individuality in carried out process of modernization of the Kazakhstan society. From our point of view, as the base, a basis of the modern concept of the Kazakhstan society, one of necessary conditions of its construction organic inclusion in it individuality concepts acts. Degree of development of last - here the main thing in the person that, finally, defines, causes and determines all social processes occurring in a society. For this reason the measure of development of individuality of the person represents the major criterion and the form of an estimation of social progress. Such understanding of a place 117

and a role of individuality of the person, reconsideration from this point of view of all primary goals of a science and practice will allow the Kazakhstan society to take a worthy place in the history of a human civilization. In turn, the named positions assume preservation and reproduction of innovative potential in a society, maintenance of a necessary parity of traditions and innovations in social communications, development of poly alternatively and different orientations cultures, tolerance in public relations, attention strengthening to processes of social self-organizing. Inclusion of a problem of individuality of the person in the developed concept of a society, has a number of the major theoretical aspects. First, present position of the person in the theory and practice of a modern Kazakhstan society obviously does not correspond to its basic function and appointment. Time when at the decision of any practical questions of social and economic, political and spiritually-moral character it is necessary to make initial human wants and interests has come. Hence, the reformed society should be the public system to the full working on the person and integrally including it in the structure as actively operating the subject. Methods and means for realization of the program of transition of the person in other structures and forms of the existence it is necessary to search mainly in spirituality sphere, and not just in external displays economic, social, political, etc. for lives. Following major aspect of inclusion of the theory of individuality of the person in the modern concept of a social system is its consideration not only as subject or the factor of development of a society, but also as the main and its higher purpose. Thus person conducting approbation and examination should act as the basic criteria and reference points at acceptance of administrative decisions, in working out of perspective programs, in definition of conditions and preconditions of spiritual revival of the Kazakhstan society. Thirdly, everything, as to basic questions of reforming of existing model of a society, in particular education of the person with new qualities, with new thinking, with new approaches to life, demand constant theoretical judgment of the various changes occurring in structure of the individuality of the person. In this quality it (individuality) acts as the live reality being and operating in system most various social generalities, being the carrier of internal interests of the person and acting as the consumer of the material and spiritual blessings. Working out of the concept including listed positions, acts as a fundamental problem of a modern science and practice for all history of development of mankind is, finally, history of individual development of the person. Without such work and until then while the developed deformations of individuality will not receive the due scientific analysis, all theoretical designs about offered models of a society will appear speculative schemes and the put forward purposes and problems on transformation of the person into the central figure of public progress, will hang in mid-air. Thus given process should be carried out not on the basis of radical revision of basic principles and methods of knowledge of the person, and on ways of their revival and the further development of all positive, saved up in this area by human thought by means of critical judgment of the historical past. Besides told, the clear understanding of individuality is required and for practical need, successful ÂŤamortizationÂť of dangers and the accidents trapping human community in the future. And orientation to humanism with its variety and alternative development of public forms of communications should become the first step in a direction of tasks in view. Opposing destructive tendencies in a society, destructive activity of separate persons, various forms of misanthropic ideology, the humanism becomes more and more active and effective factor of diverse polysystem vision of the world. The humanism allows a society to set a corresponding orientation to all processes, to carry out universal base values, to act as the original shock-absorber of arising pressure, to smooth a sharpness of separate negative tendencies. Methodological character of humanism, its tolerance and internal freedom give to the person a way and a measure allowing it to live by personal preferences and ideals, to fill the private world with the concrete individual maintenance, without fear to enter into the conflict to own principles. There is a question: what means to establish a humanistic society? It means that in a society it is necessary to provide an unconditional recognition of the person as the higher social value. It means, that the purpose of activity of a society, its social institutes there was a person. It means, the appeal to the importance, egoism of individuality, to realization of the individually-personal beginning, display of in selfdisclosing, self-realization, in free orientation and ability to develop in a creative impulse the internal spiritual potential. The new form of humanistic outlook only then can be truly humane if can promote realization of the unique nature of each individual in all completeness that will allow to integrate variety of various individualities in uniform truly human. The correct understanding of problems, an establishment of the purpose and result of human activity, comprehension of an essence of values and meaning of the life, a 118

measure finding between them necessarily conduct (and will result) the person in its complete, intrinsic display and development, to returning to the person of humanity. Thus, than individualities will be more diverse, is especially positive-productive maintenance will fill historical space of the XXI-st century.

А. Жусупова, к.ф.н., КГУ им. А.Байтурсынова, зав.кафедрой журналистики и коммуникационного менеджмента СОВРЕМЕННОЕ ЖУРНАЛИСТСКОЕ ОБРАЗОВАНИЕ В КГУ Журналистским образованием в Костанайском государственном университете занимаются более десяти лет. Опыт не богатый, но для тех, кто занимался им, это были годы постоянного поиска: от внедрения традиционных форм и моделей, отражающих классическое представление о журналистском образовании, до адаптации новаторских идей и подходов к современной системе подготовки творческих специалистов. Насколько успешными были эти поиски можно судить по тому факту, что наши выпускники пополнили редакционные коллективы областных газет «Костанай таны» и «Костанайские новости», областных телерадиокомпаний «Казахстан-Костанай» и «Алау», районных и городских газет «Костанай», «Козқарас», «Маяк», «Айна» и т.д. Гордимся также тем фактом, что многие из выпускников специальности журналистика КГУ им. АП. Байтурсынова трудоустраиваются в республиканских средствах массовой информации, успешно проявляют себя в качестве репортеров, корреспондентов, продюсеров и ведущих популярных телерадиопрограмм. Поиски новых подходов продолжаются. Одной из находок последних двух-трёх лет является работа Попечительского Совета специальности журналистика, созданный по предложению ректора КГУ им. А.Байтурсынова, доктора наук А.М. Наметова. В состав совета вошли руководители областных и городских СМИ, государственных и частных газет, радио и телеканалов, а также пресссужб государственных учреждений. Руководит работой Попечительского Совета доктор социологии, профессор КГУ им. А.Байтурсынова, главный редактор областной газеты «Костанайские новости» С.В. Харченко. Главная задача новой коллектиальной структуры состоит в том, чтобы содействовать повышению качества в системе журналистского образования и эффективному взаимодействию вуза с базами производственных практик. Первым шагом в этом направлении стало введение в график учебного процесса 3 курса «Творческого дня», который студенты проводят в редакциях областных газет «Костанай таны», «Костанайские новости», «Наша газета» и «Костанай», Областных телерадиокомпаний «КазахстанКостанай» и «Алау», а также радио «КН». Таким образом, у студентов появляется возможность соприкоснуться с редакционной жизнью, познать смысл журналистской деятельности в режиме текущей и оперативной работы. Так студентам легче определиться с будущей специализацией: быть им журналистом печатных СМИ или электронных, газет, журналов, радио телепрограмм или Интернет СМИ. Высшая школа учит главному - учиться. А у кого учиться, если не у действующих профессионалов? Так к ведению базовых, профильных дисциплин были привлечены известные в области практикующие журналисты. Это главный редактор областной газеты «Костанайские новости», доктор социологии С.И. Харченко, директор «Медиа центра», кандидат филологических наук А. Шаяхмет, главный редактор областного еженедельника «Наша газета» О. Колоколова, заведующий сектором молодежной политики областной газеты «Костанайские новости» Н. Стадниченко, костанайский поэт, тележурналист Н. Мукатов и т.д. В рамках занятий «Мастер-класс по журналистике» и «Творческая мастерская журналистика» студенты 3 курса вместе с преподавателем обсуждают идеи и темы для материалов молодёжной странички областной газеты «Костанайские новости». Расширяется круг средств массовой информации готовых принять начинающих журналистов для прохождения производственной практики, творческого дня, а затем и стать местом трудоустройства выпускников КГУ. Так пресс-служба ДВД Костанайской области предложила студентам практиковаться в сфере связей с общественностью и получать навыки работы в специализированной газете «Право и порядок». Ежегодно в правоохранительную структуру приглашают на работу молодых журналистов из числа выпускников КГУ. Основное функциональное предназначение Попечительского Совета – содействовать повышению 119

качества в системе журналистского образования. Появление новых медиа требует изменений учебных планов. Чтобы не отстать от тех радикальных перемен, которые происходят в медиа индустрии, преподаватели кафедры понимают, что необходимо поддерживать необходимый баланс теории и практики, своевременно обновлять учебные планы с тем, чтобы они отражали растущее значение мультимедийных СМИ. Так по рекомендации Попечительского Совета в каталоги элективных дисциплин введены дисциплины практического цикла: «Практикум по выпуску газет, журналов, телерадиопередач», «Практикум по Языку и стилю СМИ», «Специфика редактирования журналистских текстов», «Создание телерадиопередач». В целях совершенствования профессионально журналистской подготовки, а также с учётом рекомендаций Попечительского Совета введена новая дисциплина «Риторическая культура журналиста». Практические и студийные занятия по этим дисциплинам сопровождаются теоретическими и практическими курсами, во время которых студенты готовят журналистские материалы для университетской газеты «Былим жарысы», журнала «Жас оркен» и студенческого телевидения «ТВ жастар». Учебная телестудия университета, укомплектованная съёмочным и монтажным оборудованием, стала составной частью материальной базы вуза для получения журналистского образования, инструментом познания студентами технологии журналистского мастерства, приобретения навыков создания простейших форм журналистских материалов. В прошлом году в университете начали производиться работы по техническому переоснащению учебной студии телевидения. В новом помещении размещены три рабочих мест цифрового видеомонтажа, аудиомикшер, оборудование аналоговой телевизионной системы, а также мини съёмочный павильон, который используется как учебная площадка практических, студийных занятий, а также самостоятельной работы студентов, для записи информационных и тематических программ. В целом в переоснащение учебной телестудии было вложено более 7 миллионов тенге. В учебном классе видеомонтажа установлена программа монтажа ADOPE PREMIER, Avid Liguid и Pinacle. С февраля 2011 года студенты специальности журналиста самостоятельно работают над информационным выпуском «ТВ Жастар» на казахском и русском языках с демонстрацией в холлах университета. В перспективе надеемся расширить вовлечение студентов в работу университетского телевидения. Новый учебный год студентыжурналисты начали с реализации творческих идей по созданию программ для студенческого радио эфира. Это также поможет студентам специальности быть более подготовленными к прохождению производственных практик и трудоустройству в средствах массовой информации области. Не секрет, что современное журналистское образование опирается на современные достижения нескольких смежных областей знания: коммуникативистики, журналистиковедения, политологии, педагогики, психологии, культурологии, социологии и т.д. Тем не менее, в качестве концептуальной базы журналистского образования часто рассматривается теория практического подхода. Ее предпочтительность перед другими теориями обусловлена тем, что она «защищает» активный вид медиаобразования, в чем особенно заинтересована журналистика как открытая социальная система [1]. В прошлом году костанайские студенты специальности журналистика приняли участие в третьем Международном фестивале студенческих и школьных средств массовой информации «Жираф-СМИ» (г.Челябинск). Хозяин фестиваля факультет журналистики Южно-Уральского государственного университета продемонстрировал эффективное сочетание теоретического и практического подхода к современному журналистскому образованию. Факультет журналистики ЮУрГУ вылился в площадку, на которой плоды своего творчества смогли показать студенты из Москвы, Перми, Казани, Магнитогорска, Челябинска, Барнаула, Томска, Украины, Азербайджана. В том числе и наши костанайские студенты, материалы четырёх студентов прошли отборочные туры и попали в финал конкурсов. Для того, чтобы представить масштабы студенческого фестиваля в ЮУрГУ отмечу, что только на телевизионный конкурс были представлены более 400 работ. Наших студентов восхитила возможность показать собственные работы, услышать независимое мнение и стать слушателями мастер-классов и конференций, которые проводили метры российской журналистики из Москвы и Челябинска. Сотрудничество с факультетом журналистики Южно-Уральского университета осуществляется на основе межвузовского договора, подписанного в ноябре 2010 года. А договор о сотрудничестве между Гуманитарно-социальным факультетом КГУ им.А.Байтурсынова и факультетом журналистики ЮУрГУ позволяет вести также научно-исследовательскую и образовательную деятельность. В этом году некоторые из наших студентов в рамках академической мобильности летнюю учебнопроизводственную и производственную практику проходили на Телевидении Южно-уральского университета (ЮУрГУ ТВ). Студенты впечатлены прохождением учебной и производственной 120

практики в ТРК ЮУрГУ-ТВ, поэтому кафедра рассматривает российскую ТРК как одну из баз прохождения профессиональной практики и академической мобильности студентов. Другой аспект современного журналистского образования также свидетельствует о взаимопроникновении теории и практики. Относительно журналистики понятие информационные технологии предполагает использование новых нестандартных профессиональных приёмов и способов информационной деятельности, а также достижения в коммуникациях, которые способствуют разнообразию творческих приёмов. Появление и широкое распространение мультимедиа и Интернета позволяет использовать информационные технологии в качестве средства общения, воспитания, интеграции в мировое сообщество, а также инструмента влияния на развитие личности, профессиональное самоопределение и самостановление будущего журналиста. В современных условиях информационные, часто подразумевают цифровые, технологии стали основными инструментами информационной и публицистической деятельности. А в журналистском образовании информационные технологии мотивируют учение, стимулируют познавательный интерес студентов. Так возрастает эффективность самостоятельной работы, реализуется весь потенциал личности — познавательный, морально-нравственный, творческий, коммуникативный и эстетический. Использование современных средств информационных технологий позволяет активизировать деятельность каждого студента в процессе обучения, создавать ситуации для их творческой активности и включения в активный диалог. Такие занятия позволяют студентам успешно развивать образное мышление, овладевать основами телевизионного языка, сочетания аудио и визуальной информации, приобретать навыки работы с электронными носителями информации, реализовывать свои творческие идеи. Видеотворчество сегодня, равно как и владение компьютером для современного журналиста из достояния отдельных профессионалов всё более становится необходимым инструментом творчества. Вот несколько видов работ проделываемых со студентами в часы наших учебных занятий и соответствие им определенных медиатехнологий. Первый видеоматериал. Творческая работа по дисциплине «Телевизионная журналистика»: зарисовка «Мой друг!». Формы и виды работ: написание журналистских текстов, видеосъемки, просмотр съёмочного материала, составление монтажного листа, аудиозапись и видеомонтаж. Информационные и медиа технологии: использование компьютерной технологии аудиовидеомонтажа. Второй видеоматериал. Задание по дисциплине «Выпуск газет, журналов, теле радио передач». Задание: подготовить информационный сюжет на актуальную тему, провести сбор и обработку фактов, интервьюирование, использовать архивные материалы, написать текст, осуществить видеосъемку, записать аудио (текст, музыку, шумы), произвести видеомонтаж по цифровой технологии. Также присутствуют такие медиатехнологии как написание актуального информационного материала, использование ПК, видеотехники, видеоархивов, технологии цифрового монтажа, аудио видео носители. Третий видеоматериал. Задание по дисциплине «Технология создания телерадиопередач»: ролевая игра «Ток-шоу на телевидение». Формы и виды работ: обработка информации, осмысление роли, аргументирование фактов, работа в кадре, с микрофоном, участие в дискуссии, разработка вопросов. Провести запись и осуществить монтаж программы. Эти упражнения основаны на эффективности управления и организации учебного процесса: индивидуализации обучения, коллективного способа обучения, развитие критического мышления, использования групповых методов и компьютерных (новые информационные) технологий обучения, приобретение и совершенствование профессиональных навыков и умений. Список литература: 1 Фатеева И.А. Журналистское образование в России: теория, история, современная практика. Автореферат дисс. на соискание ученой степени доктора филол.наук. Екатеринбург – 2008.


Г. Ибраева, д.п.н., профессор КазНУ им.аль-Фараби ВЛИЯНИЕ ТРЕНДОВ КАЗАХСТАНСКИХ СМИ НА СИСИТЕМУ ЖУРНАЛИСТСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ Два десятилетия независимости Казахстана были насыщены драматическими изменениями во всех сферах жизни, пронизанные глобализацией, информационным плюрализмом, рыночной экономикой, и как следствие всего – развитыми коммуникационными технологиями. Таким переменам подверглась система образования журналистике. Стимулом политических, экономических, образовательных перемен в казахстанской журналистике в начале 90-х прошлого столетия стал международный семинар ЮНЕСКО “По содействию независимых и плюралистических средств массовой информации в Азии”. Принятая на семинаре “Алматинская декларация” позволила наметить пути совершенствования национального законодательства, подготовки специалистов, обеспечения свободного потока информации[1]. Тогда были заложены идеи информатизации страны, несмотря на экономическую постсоветскую разруху, застой и кризис. В середине 90-х появился Интернет, мобильная телефонная связь, кабельное телевидение. Начало 21 тысячелетия ознаменовалось направленностью на цифровизацию, что способствовало радикальному изменению информационного интерфейса страны. В 2010 году Казахстан начал переход на цифровое вещание, в 2012 году появилось интернет-телевидение «OTAU TV», внедряется стандарт сотовой связи третьего поколения 3G, сейчас и 4G. Для реализации крупной международной программы была разработана концепция МСИ РК «Стратегический план Министерства связи и информации Республики Казахстан на 2010–2014 годы»[2], которая определяет единую стратегию развития инфокоммуникаций. Цель - снижение уровня информационного неравенства жителей отдаленных регионов республики. Все прогрессивные перемены в казахстанской журналистике происходят при постоянном внимании правительства РК и Президент Н.А.Назарбаева, который всегда напоминает, что «ХХI век привёл в движение всю мировую архитектуру», что «в ближайшие 10-15 лет мир ожидает новая технологическая революция», что «ключевое направление социальной модернизации – развитие информационного общества». Президент четко сформулировал задачи на будущее: всеобщая компьютеризация общества, цифровизация информационного пространства[3]. К каким изменениям это приведет в области медиа коммуникаций? Как изменится модель образования журналистике, которой потребуются специалисты нового поколения. Здесь будет недостаточно умения писать или снимать, монтировать, брать интервью и т.д. Новому поколению журналистов потребуется знание интернета, технологии коммуникации. На казахстанской коммуникационной оси координат сейчас совместились традиционные и новые медиа, сосредоточив свое воздействие на общество, создав площадку плюрализма, спектр которой оказывает мощное влияние на общественное мнение. Какие мотивы сплетают здесь медиа, какие тенденции возникают на этот стыке? Цель исследования проследить развитие этих трендов в современных постсоветских реалиях, показать их особенности, специфику и перспективы. Вторая часть исследования – раскроет как влияют новые тренды журналистики Казахстана на трансформацию образовательной модели обучения. Это важный ракурс рассмотрения вопроса, так как содержание медиа образования зависит от потребностей практической журналистики, а не наоборот. 1.Глобализация, определяющая информатизацию и компьютеризацию Казахстана. Это развитие новых медиа, переход в интернет – традиционных газет и журналов. Это общемировая тенденция[4]. Динамика развития информационного пространства в Казахстане яркое свидетельство активности этого процесса. Показатели глобального индекса конкурентоспособности по фактору «Уровень технологического развития» открывают следующую картину: если в 2004 году количество абонентов сотовой связи составляло 16.3 на сто человек, то в 2011 году 141.5, то есть возросло почти в девять раз. Количество пользователей Интернетом в 2011 году стало составлять 53.4 на сто человек [5]. Степень активности внедрения информационных технологий в республике впечатляет, поскольку немногим ранее даже телефон был не в каждом отдаленном ауле. Сейчас статистика предоставляет цифры охвата Интернетом в Казахстане до 5 млн абонентов. Эти цифры не просто показатель информационной оснащенности общества, это прежде всего свидетельство нового содержания информационного пространства, которое функционирует по новым правилам. Это не только ежедневная утренняя газета за завтраком, это не только новости по 122

утреннему радио и вечерние новости по телевидению, это совершенно новая временная и географически необъятная информационная среда, которая присутствует теперь практически в каждом доме казахстанца, круглосуточно, с утра до глубокой ночи. 2. Толерантность и политкорректность. Новая система коммуникаций глобального мира создает новые скорости принятия решений, как на уровне правительств, так и на уровне журналистики. Развитие информационных технологий и распространение их по стране создает ситуацию «информационных пожаров». Любое действие власти, любая информация немедленно попадает в сети и становится доступной всему обществу. События с конфликтным содержанием требуют быстрого реагирования власти, поскольку понятия как «общественное мнение», «доверие к власти», «официальные источники» – остались в системе отношений между властью и обществом незыблемыми. Непрофессионализм в этой сфере может стать основой потенциальной конфликтности в самой спокойной общественной среде. Отсутствие грамотной информационной и медиа политики может привести к хаосу, и тогда «повестка дня» может привести к информационному тупику. 3. Активное развитие блоговой журналистики. М. Кастельс на форуме «Медиа будущего» заявил: наша жизнь гибрид виртуального и физического пространства [6]. Сегодня идет полемика по поводу выживаемости традиционных СМИ. Одни считают, что «социальные сети и блоги не убьют профессиональную журналистику[7]». Другие склоняется к тому, что «традиционные печатные СМИ практически исчезнут к концу десятилетия, а их место займут цифровые медиа, что доходы изданий будут за счет читателей, а не рекламы»’[8]. Кто из них прав покажет время. 4. Новая структурная типология казахстанских медиа: “государственные, коммерческие, издания политических партий и движений, региональные СМИ». Печать Казахстана сделала многое для того, чтобы разрушить казарменную идеологию, раскрыть последствия тоталитарного наследия, но главной целью оставалась задача консолидации полиэтнического общества. Во-первых, в информационном поле произошло осознание существования рыночных отношений в издательском и телерадиопроизводстве, и что не всегда этот процесс будет финансового успешен. Во-вторых, территориальный масштаб страны стал фактором усложнения распространения центральной печати, что в свою очередь послужило активному развитию региональной печати. В-третьих, произошло становление свободной и независимой прессы, при чем не только на русском, а на казахском языке. В-четвертых, произошло активное развитие казахской печати, не только при государственной поддержке. Она смогла преодолеть прессинг рыночных отношений и выдержать конкуренцию. 5. Мощное развитие казахскоязычной журналистики. Вызвано во-первых, в противовес навязываемых в последние два десятилетия западных ценностей, в том числе понимание свободы информации в соответствии с американскими и европейскими критериями. Во-вторых, возвращение понимания национальной идентичности и ценностей, традиционно характерных для казахского менталитета. В-третьих, фактор стран, находящихся южнее от нашего государства, (имеется в виду и Афганистан), которые географически и информационно потенциально создают угрозу информационной безопасности деятельностью международных террористических и экстремистских организаций. Впервые в истории независимого государства республиканский телерадиоканал «Казахстан» стал вещать только на казахском языке, открыты также на казахском - телеканал для детей «Балапан», телеканал «Мадениет»-«Культура», в 2012 году – планируется открытие телеканала «Бiлiм»-«Знание», а также с 1 сентября 2012 уже запущен круглосуточный международный информационный канал «24KZ». 6. Развитие СМИ в Казахстане за 20 лет раскрывает еще одну тенденцию, как рост численности негосударственных СМИ, среди которых есть и оппозиционная пресса на казахском и русском языках. год Всего изданий из них: государственных негосударственных Газеты и журналы На казахском На русском Других языках Электронных СМИ Интернет издания На казахском

1992 1057

735 260 395 13 20


1999 1816 55% 45% 1334+280 304 675 60+49 202

2007 7281 22% 78% 3641


2012 7893 7.6% 92.4% 2514 703 7434 426+797 238 7893 703

Показатели приведены из исследований автора, основанных на данных периодической печати и Министерства культуры и информации РК за период с 1992 года по 2012 гг. Теперь вторая часть работы – о журналистском образовании, на модель которой влияет новая информационно-коммуникационная среда и ее тренды. В начале 90-х годов структура образования журналистике соответствовала советской системе. Вопервых, направленность журналистского образования литературному мастерству, так как основным источником работы были газеты, журналы, издательства, в которой ценилось редактирование. Поэтому важную часть программы занимали курсы по стилистике, теории литературы, истории зарубежной литературы, казахской литературы, русской и советской литературы. Во-вторых, идеологическое содержание образование, соответствующее марксистско-ленинской идеологии, и наличие таких предметов как История КПСС, Научный коммунизм, марксистско-ленинская философия, история, теория и практика партийно-советской печати, история зарубежной партийной и рабочей печати и т.д. Фактически на журналистские дисциплины оставалось очень мало часов, они носили теоретический характер, и лишь небольшая доля спецкурсов позволяла соприкоснуться с журналистской практикой. Вместе с тем, уделялось большое внимание производственной практике, и любое издание в областных центрах, районах, даже в крупных городах студентам-практикантам предоставляло все условия для работы в условиях реальной журналистской жизни. В-третьих, образовательная сетка журналистского образования регулировалась из Москвы, лишь определенный процент ( до 15%) составляли предметы, соответствующие местным национальным условиям, как История казахской журналистики и Казахская литература, Казахский язык. В республике был только один факультет журналистики в Казахском государственном университете, основанный на базе Коммунистического Института журналистики, созданного в 1934 году. В период независимости число факультетов и отделений журналистики увеличилось до 28-ми в 2005 году. В каждом областном центре при местном университет было кафедра журналистики или отделение при филологическом факультете. В 2011 году, несмотря на меры ужесточения со стороны МОН РК, численность вузов, готовящих журналистов увеличилась до 32. Однако в то же время в ряде университетов педагогического профиля как КазНПУ им.Абая (2010-2011 уч. г.) и др. эта специальность была закрыта. Важным источником новых стандартов журналистского образования был семинар ЮНЕСКО 1992 года. Во время семинара работали разные секции, на которых с докладами о журналистском образовании делились профессора из Малайзии, Филиппин, Индии, Сингапура, США и Новой Зеландии. Что практически рекомендовала принятая ЮНЕСКО Алма-атинская декларация? Вопервых, проведение национальных и субрегиональных семинаров или курсов подготовки специалистов для преподавателей факультетов журналистики. Во-вторых, предлагались разработанные программы с подробной методикой для студентов факультетов журналистики. Втретьих, была разработана программа обмена для преподавателей/лекторов и специальная программа подготовки инструкторов. В-четвертых, был организован доступ к обучающим программам и пособиям. В-пятых, и это самое важное, была открыта кафедра ЮНЕСКО в Казахстане на базе КазНУ им. Аль-Фараби. При поддержке ЮНЕСКО на факультете журналистики были впервые созданы профессиональная телестудия, радиостудия, офис кафедры. Все они были оснащены современным оборудованием, торжественно открыты. Почетным профессором КазНУ на Ученом совете университета был избран Мартин Хэдлоу. Самым важным стала организация учебнометодического комплекса кафедрой ЮНЕСКО для факультета журналистики. Другим проектом была программа по созданию учебных пособий для дистанционного обучения по ведущим курсам факультета журналистики. Еще один проект ЮНЕСКО – обучающие программы для создателей общественного телевидения для казахов Монголии. Таким образом, Алматинская Декларация ЮНЕСКО явилась важным документом, сформулировавшим стратегию журналистского образования в условиях независимого государства. Другим важным фактором, повлиявшим на журналистское образование стало присоединение Казахстана к Болонской Декларации. Основное содержание ее заключается в следующем. Во-первых, это трехуровневое образование: бакалавриат, магистратура, докторантура. Во-вторых, возможность выбора элективных дисциплин, то есть предметов, которые ранее вообще не считалось возможным изучать на факультете журналистики, как макро-микроэкономика, криминалистика, банковское дело или любой другой предмет, который представлен на факультетах университета. В-третьих, это академическая мобильность, то есть возможность в течение семестра изучать журналистику в любом зарубежном университете. 124

Как изменилась программа обучения? Во-первых, были исключены из программы обучения такие курсы как История КПСС, История марксистко-ленинской философии, научный коммунизм. Из курса журналистских дисциплин такие как «История партийно-советской печати», «История русской журналистики», «История зарубежной коммунистической печати» и др. Какие дисциплины были введены? Расширился курс «Истории казахской журналистики», впервые был введен курс «Связей с общественностью», «Дизайна СМИ», «Он-лайн журналистики», «Современной зарубежной журналистики» и др. Программа была сопоставлена и скорректирована с моделями журналистского образования, которые предлагала ЮНЕСКО. В связи с введением академической мобильности студентов стандарты обучения журналистике в КазНУ подвергались экспертизе по сопоставимости с программами зарубежных вузов-партнеров, куда предполагалось посылать студентов факультета журналистики на односеместроевое обучение. В частности, образовательная программа КазНУ была максимально приближена к программе журналистского образования одной из ведущих школ журналистики Чаппел Хилл, Северная Каролина, США. Это позволило ввести в программу обучения курсы, которые имели практическую направленность обучения. Таким образом, была сформирована программа, которая позволяет координировать последовательность изучаемых предметов по курсам обучения, заимствовать методику обучения у лучших обучающих центров США и других стран. Болонская Декларация содействует сближению и унификации систем образования европейских стран, а также присоединившихся к Декларации стран, как Казахстан. Возникает вопрос, насколько востребовано журналистское образование в условиях становления информационного общества? С одной стороны возникают мнения, что журналистика не востребованная специальность, и потребности в ней в будущем не будет. С другой - отстаиваются традиционные медиа, следовательно, и методы образования для таких медиа структур. Например, в мае 2006 года в Колумбийском университете в Колумбийской школе журналистики было проведено совещание, на котором обсуждали, как улучшить процесс подготовки журналистских кадров в соответствии с развитием новых технологий. Была поднята проблема универсализации журналистского образования, которая базировалась на принципах конвергенции информационных процессов в связи с цифровизацией СМИ. В том же году в Тарту (Эстония) состоялась встреча членов Европейской ассоциацией преподавателей журналистики, которая приняла один из новейших документов в области журналистского образования Тартускую декларацию. В ней были определены 10 основных задач по обеспечению компетентности, получающего журналистское образование. Это было важно поскольку в странах Европы журналистское образование ведется по разным стандартам и направлениям. С июня 2007 года уже неоднократно проводится Конгресс по журналистскому образованию в Сингапуре, потом в Южно-Африканской республике, Лондоне - (Ассоциации по образованию в области журналистики США, Азиатский центр медийной информации и коммуникации и др.), а в 2012 году вновь в Сингапуре. Были рассмотрены вопросы журналистского образования и принята Декларация универсальных принципов журналистской профессии, выработанная представителями ассоциаций преподавателей журналистики разных стран. На этой встрече обсуждалась Модульная программа журналистского образования, предложенная ЮНЕСКО для развивающихся стран. Модульный принцип построения основных образовательных программ заключается в следующем, предлагаются несколько типов модулей. Первый тип модуля включает следующие разновидности модулей: группу социальнопрофессиональных модулей, историко-профессионального модуля, филолого-профессионального модуля, теоретико-профессионального модуля, профессионально-тематического модуля, языкового модуля, профессионально-теоретического модуля, технико-технологического профессионального модуля, коммуникативно-рекламного модуля. Модули второго типа больше ориентированы на практическое содержание журналистского образования. Стандарты журналистского образования – тема, которая волнует не только все мировое сообщество преподавателей факультетов журналистики. В частности, особое внимание уделяется методам преподавания, в частности кейс-стади по журналистике. Например, в Колумбийском университете на факультете журналистике выпущены ряд новых учебных пособий, в которых внимание студентов акцентируется на реальных примерах, которые требуют не только детального понимания сути вопроса, но способов их журналистского расследования и анализа. Мы в Казахстане тоже неоднократно обсуждаем эту тему, потому что правительство действительно очень много делает для создания технической базы, новой технологии производства медиа продукта. Но готовы ли соответствовать этим стратегическим установкам наши выпускники – важный 125

вопрос. Думаю, что найти готовый ответ не просто. Это и делает наш семинар особенно востребованным, потому что в течение этих дней мы будем вместе идти к одной цели – совершенствованию журналистского образования. Желаю, чтобы возник продуктивный диалог между вами, преподавателями журналистики, потому что от вашего понимания актуальности данной темы зависит будущее журналистского образования, которое в свою очередь зависит от современных тенденций развития СМИ. Таким образом, можно резюмировать следующее. 1.Государство продемонстрировало, что способно осуществить инновационную политику в области распространения и внедрения цифрового телерадиовещания, проводить эффективную информационную политику. 2. СМИ – это инструмент политики, ресурс государства и политических элит, поэтому в условиях цифровизации СМИ для общества и для государственной системы важная сфера, требущая модернизации законодательных механизмов. 3. На этапе становления цифрового вещания в области телевидения, радиовещания, интернет журналистики важно создать модель сотрудничества государства и институтов гражданского общества как модель партнерства. 4. Тренды современной журналистики Казахстана определяют модель обучения, а не наоборот. Потребности современной медиа системы требуют специалистов конвергентной журналистики, для которых в рамках вопросов профессионального мастерства, на первом месте должны стоять вопросы профессиональной этики. Закон об этике, принятый в Казахстане в осенью 2012 года яркое свидетельство этой потребности. 5. Инновации в сфере информационной политики могут иметь и скрытые механизмы воздействия на общество. К примеру, с цифровизацией ТВ будет ли соблюдаться процентное соотношение каналов на казахском и других языках, будут ли включены в социальный пакет и в каком объеме отечественные каналы, будет ли их контент конкурентоспособным с западными и российскими телеканалами. Возникает дилемма между инновациями, которых требует технология информационных преобразований эпохи информатизации и вопросами национальной информационной безопасности, национальной идентичности информационно-коммуникационного процесса, которые вплетены в процесс журналистского образования. Решать этот вопрос следует своевременно, чтобы не породить новые противоречия и конфликты. Список литературы: [1] [2] Стратегический план Министерства связи и информации Республики Казахстан на 2010 – 2014 годы», [3] Выступление Президента Республики Казахстан – Лидера Нации Н.А.Назарбаева на торжественном собрании, посвященном 20-летию Независимости Республики Казахстан.15.12.2011г.) [4]Медиаэксперты констатировали неизбежность перехода СМИ в цифровой формат [5] подробнее «Развитие интернет-сферы в Центральной Азии InternetCA-2012”, Грань между Интернетом и традиционными СМИ стирается.// Панорама, №22, 8 июля 2012., Исследование “Интернет в Казахстане. Казахстанский контент, 1 1 1 1Казахстанская Интернет-экономика, Казахстанское Интернет-право, Казахскоязычный сегмент/-Алматы, 2010.-400 с., 6 Кастельс М.: Наша жизнь гибрид виртуального и физического пространства 7 Иван Засурский: Журналистам все равно, о чем рассказывать 8 Кен Доктор СМИ перейдут на цифровой формат к концу десятилетия

Мамырова К., əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің оқытушы ИМИДЖ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ БАҚ-ТЫҢ РӨЛІ Имидж қалыптастыруда бұқаралық ақпарат құралдарының ролі орасан зор. Сөзіміз дəлелді болу үшін мына бір жайға тоқтала кетсек артық болмас. Кез-келген ірі компанияны алып қарасаңыз, оларда қоғаммен байланыс бөлімі жұмыс істейді. Қоғаммен байланыс бөлімі компания немесе 126

компания өндіретін өнімнің жарнамасымен айналысады деген сөз. Жарнама оқырманға жету үшін баспасөзге немесе радио-теледидардан берілуі керек. Бұл компанияның имиджіне тікелей əсер етпегенімен жанама əсер ететіні сөзсіз. Имидж қалыптастырудағы БАҚ-тың ықпалын айтпастан бұрын аз-кем шегініс жасап, имидж дегеніміз не соған тоқтала кетсек артық болмас деп ойлаймын. Имидж термині өткен ғасырдың 90 жылдарының ортасында белсенді қолданыла бастады. Басында негізінен саясат төнірегінде (саяси ортады) «саясаткер имиджі», «ақылды саясаткер имиджі», «мына саясаткердің имиджі жақсы», «мына саясаткердің имиджі жақсылық тілеуге лайықты», «сайлау алды компаниясы жұмысы басталмай тұрып, оның имиджімен жұмыс істеу керек» деген сөз тіркестер газет-журнал беттерінен, радио- теледидарлардан жиі айтыла бастады. Бүгінде «имидж» термині тек саясатқа немесе адамға қатысты қолданылмайды, сондай-ақ басқа обектілерге («Өнім имиджі, «Банк имиджі») жəне құбылысқа («Қазақстан білім беру жүйесінің имиджі»), қолданыла бастады. Алайда бірқатар авторлар: «Имидж тек қана жеке тұлғаларға тəн деп санайды. Сондықтан да жансыз заттардың имиджі туралы айту дұрыс бола қоймас»,- деген қорытындыға келеді. Имиджді тек саясатпен, тұлғалармен ғана байланыстыру ол өткен кезеңнің жаңғырығы деп санауымызға болады. Бүгінде кез-келген адам немесе тауар өтімділігін аттыру үшін міндетті түрде имиджімен жұмыс істеуімізге тура келеді. 1998 жылы жарық көрген Шет тілдер сөздігінде келесі анықтама беріледі: «Имидж мақсатты бағыт ретінде қалыптасқан (Бұқаралық ақпарат құралдары, əдебиет жəне т.б.) танымалдылық жəне жарнамалау арқылы эмоционалдық жəне психологиялық əсер ететін- қандай да бір тұлғаның, заттың, құбылыстың образы». Осы салада еңбектеніп жүрген отандық мамандардын көпшілігі имидж сөзін образ деп аударады. Сондықтан болар бүгінгі күні образ сөзі мен имидж сөзі қатар қолданыста жүр. Көркем образ ұғымын басшылыққа ала отырып, «образ»сөзін, «имидж» сөзімен алмастыруға бола ма? «көркемдік образ» сөзін «көркемдік имидж» сөзінде қолдансақ, құлаққа түрпідей тиетіні аңғарылады. Сондықтан имиджді образ мағынасында қолданудың қажеті жоқ. Ал образдың баламасы ретінде «имидж» сөзін жиі кездестіруге болады. Мысалы «Бұл имидж қалыптастыратын салон», «Бұл салонда имидж қалыптастыратын мамандар қызмет көрсетеді», «...біздің бутикке келсеңіз сіздің имиджіңізді өзгертеміз» сынды жарнама мəтіндерін кездестіреміз. Яғни тек, саясаткерлердің ғана емес қарапайым адамдардың да сыртқы келбеті, образы ретінде де қолдануға болатындығын көреміз. Егер «имидж» терминін адамдардың сыртқы келбеті ұғымында қолдансақ, онда имиджді образбен алмастыруға əбден болады. Алайда, «имидж» сөзін затқа немесе кейіпкерлерге қатысты қолдансақ, бұл термин өз мағынасынан алшақтайды. Ағылшын тілді елдерде имиджді қалыптастыру проблемаларына арналған кəсіби əдебиеттерде «image» термині «адам жаратылысының нысан жəне құбылыс түріндегі образынының көрінісі» деген мағынаны білдіреді. Имидж материалдық жəне идеялық тұрғыдан сипатталады. Мəселен: «меніңше ол əдемі көрінеді» дегенде адамның көзге көрініп тұрған сипаттамасы; «меніңше ол ақылды көрінеді» дегенде, адамның көзге көрінбейтін, бірақ іс-əрекетінен, сөз саптауынан байқалатын құндылықтары. Имидж – пікір қалыптасқан нысан немесе құбылыс образы. Сондай-ақ, образ негізінде қалыптасқан нысан немесе құбылыс жайлы пікір, көзқарас. Имидж əрдайым анық немесе анық емес адамдар тобында туындайды. Нысан немесе құбылысқа берілген ішкі немесе сыртқы мінездеме немесе тікелей қабылдау нəтижесі имидж болып табылады. Адам имиджі дегеніміз- ол адам жайлы басқа адамдар тобының пікірі. Ол пікір, адаммен тікелей қарым-қатынас жасау немесе басқа адамдардың ол жайлы көзқарасы арқылы қалыптасуы мүмкін. Фирма имиджі – осы фирма образы негізінде қалыптасатын белгілі бір адамдар тобының пікірі, көзқарасы. Бұл пікір фирмамен тікелей байланысқа түскенде немесе басқа ақпараттар негізінде қалыптасуы мүмкін. Тауар имиджі- тауар образы негізінде қалыптасқан адамдар тобының пікірі. Бұл пікір тауарды сатып алып, пайдалану негізінде қалыптасады. Алайда тауар имиджіне оның сыртқы сипатымен сапасы əсер етеді. Имидж сөзінің біздің күнделікті өмірімізге дендеп енгені соншалық, бүгінде елдің, аймақтың беделі, имиджі негізгі фактор ретінде жеңіске жетуіне немесе жеңіліске ұшырауына ықпал етеді жəне мемлекет ішінде істің оң шешімін табуына да əсер етеді. Бұл тұрғыдан келгенде газет-журнал беттерінде жарияланған жарияланымдарға қарағанда, радиотеледидар материалдарының əсері күштірек болатынын мойындауымыз керек. Газет-журнал материалдарын көзбен оқып, қабылдайтын болсақ, радио мен теледидар хабарларын көзбен көріп, құлақпен естиміз. Бұл радио мен теледидар 127

хабарларының бір сəттік қана адамның қабылдауына əсерінің күштірек болатындығын көрсетсе керек. Имидж қалыптастыру мақсатында жазылатын мақалалардың жарыса жазылатын, жарық көретін кезі көбінесе, сайлау алды науқаны кезінде. Кандидаттарды бірінен-бірін асырып, əр қырынан көрсетуге тырысамыз. Көбінесе, қол жеткен жетістігі айтуға тырысамыз. Сондай-ақ, бүгінгі күні жас өнерпаздарды елге таныстыру мақсатында да жазылады. Бүгінгі күні ақпараттық нарық қалыптасты, өзгерістер, қазақстандық үдерістер байқалады. БАҚ глобальды тарихи үдерістің нəтижесінде жылдан-жылға арта түсті, əр түрлі деңгейдегі мəселелерді шешу үшін олардың мүмкіндіктерін қолдану аясы кеңейді. БАҚ қоғамға өзгеріс енгізе алатын орган деп қарасақ, онда, олар (БАҚ) ең тиімді басқару жүйесі болып табылады. Өкінішке орай, бұл қоғамды аз ойландырады. Бүгінгі күнде бұзатын немесе қалыптастыратын баспасөз сияқты күшті қару жоқ. Қоғамдық пікір əлеуметтік оқиғаларға, фактілерге жəне шынайылығына байланысты əртүрлі топтағы адамдардың бірігуі. Əр жылдары мемлекет дамуына БАҚ рөлі қоғамдық пікір құрылуына жəне пікір айтуына айрықша рөл атқарцы, əсер етуі мүмкін жəне жалпы көпшілік аудиторияға əсер етуі мүмкін. Сөзімізді түйіндей келе айтпағымыз бұқаралық ақпарат құралдарының жеке адамның немесе бір мекеменің, сондай-ақ жансыз заттардың (Мысалы: банктің имиджі, мекеменің имиджі) болсын имиджін қалыптастыруда ықпалы орасан зор. Бұл, əрине, тек жағымды имиджіін қалыптастырады деген сөз емес. Оны жағымсыз етіп те көрсетуі бек мүмкін. 1. 2.

Əдебиттер тізімі: Портер М. Имидж для страны.- М.,2000. -С.75 Почепцов Г.Г. Имиджелогия: теория практика. – Киев., 1998

Қ. Мысаева, əл –Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің оқытушысы ИННОВАЦИЯЛЫҚ ƏДІСТЕРДІ ДƏСТҮРЛІ ЖƏНЕ ҚАШЫҚТЫҚТАН ОҚЫТУДА ҚОЛДАНУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ Инновациялық əдістер дəстүрлі жəне қашықтықтан оқыту технологиясында да қолданылады. Сонымен қатар, модуьдік-кредиттік жəне модульдік-рейтингілік оқыту жүйесі мен білімді бағалау болашақ мамандардың дербес тұлға ретінде қалыптасуы мен жауапкершілігін арттыруға мүмкіндік береді. Инновациялық білім беру əдістерін жүзеге асыру барысында оқыту үрдісінің белсенді жəне интерактивті формасын кеңінен қолдану қарастырылған: • компьютерлік симуляциялар; • іскерлік жəне рөльдік ойындар; • нақты жағдайды талқылау. Кəсіби дағдыларды қалыптастыру мен дамыту мақсатында аудиториядан тыс жұмыстарды тиімді қолдану үшін психологиялық жəне басқа да тренингтер өткізу. Интерактивті формада өткізілетін сабақтардың үлес салмағы: • негізгі мақсатымен; • білім алушылар контингентінің ерекшелігімен; • нақты пəндер мазмұнымен анықталады. Жалпы алғанда оқыту үдерісінде олар аудиториялық сабақтың 20%-дан кем болмауы тиіс. Білім беру бағдарламаларын игеру нəтижелеріне қойылатын жаңа талаптар (білім беру нəтижелеріне) оның мазмұны мен құрылымын жетілдіру • Білім беру қызметінің (оқыту/сабақ беру) жаңа əдістері мен технологияларын пайдалану; • Бақылау формалары оның нəтижерін жақсарту (білім беру сапасына мониторинг жүргізу); • Білім беру бағдарламаларын игеру нəтижелеріне қойылатын жаңа талаптар (білім беру нəтижелеріне) оның мазмұны мен құрылымын жетілдіру; • Білім беру қызметінің (оқыту/сабақ беру) жаңа əдістері мен технологияларын пайдалану; • Бақылау формалары оның нəтижерін жақсарту (білім беру сапасына мониторинг жүргізу). 128

Білім беру мақсатына қарай оқыту технологиясының тəуелділігі Оқытудың мақсаты Білімді игеру деңгейіне сəйкес беру

Қызметтердің негізгі меңгеруге негізделген


Іздестіру қызметінің тəжірибесін қалыптастыруға бағытталған Ғылыми мамандарды бағытталған


Оқыту түрлері • оқытушының түсіндіруін тыңдау; • оқу құралымен жұмыс істеу • зерттелетін объектіні бақылау; тəжірибелерді нұсқаулыққа сəйкес орындау. • Оқу материалдарын конспектілеу жəне рефераттар дайындау; • Пікірсайыстарда баяндама жасау; • Типтік тапсырмаларды орындау; Дидактикалық ойындарға қатысу. • Проблемалық оқыту; • Ойындық оқыту; • Шынайы жобалау; Типтік емес өндірістік жағдайларды қарастыру. • • Проблемалық міндеттерді қарастыру бойынша пікірталастар; • Нақты зерттеулерді дайындау жəне жүргізу; • Олардың нəтижелерін талдау; Шығармашылық қызмет тəжірибесін дамытудың • кешенді əдістері.

Инновациялық білім беру технологиялары Инновация – ғылым жетістіктері мен тиімді тəжірибелерді пайдалануға негізделген техника, технология, еңбекті ұйымдастыру жəне басқару саласындағы жаңалықтар енгізу. Инновациялық қызметтің қорытынды нəтижесі: • Сатуға шығарылатын жаңа немесе жетілдірілген өнім; Тəжірибеде қолдануға арналған жаңа немесе жетілдірілген технологиялық үдерістер. Инновациялық технологиялар – жаңадан енгізілгендерді жүзеге асыру кезеңдерін қолдайтын əдістер мен құралдар. Журналистік білім беруде инновациялық қызметті қолдану ерекшелігі: Оқыту үдерісіне журналистика білімі мен ғылымы саласындағы ғылыми зерттеулерді енгізу Əдістемелерді инновациялық ретінде қарастыру қағидалары: • Инновациялық əдістер оқытудың кез-келген жағдайында қолданыла бермейді. Сондықтан бұрыннан тəжірибедегі тиімді əдістемелерге нақты педагогикалық жағдайға сəйкес бейімдеу қажет. Жаңашылдық оқыту үрдісінің тиімділігін арттырып, оқыту нəтижесінің сапасына ықпал етеді деуге негіз бар. Осылайша инновациялық білім беру технологиялары: - Əдістемелік, ұйымдастырушылық, техникалық жəне т.б. сипаттағы жаңашылдықтан құралған белгілі бір педагогикалық жағдайда ұқсас нəтижелерді қайта қалпына келтіруді кепілдендіретін нормативті құжат деңгейінде бейнеленген оқыту үдерісін ұйымдастыру формасы. Оқытудың дəстүрлі жəне инновациялық технологияларына салыстырмалы сипаттама Негізгі сипаттама Мақсатты акцент

Оқытудың дəстүрлі моделі Оқыту нəтижесі (бағдарламада белгіленген ақпарат көлемін меңгеру) Жүргізуші (ақпараттың қайнар көзі)

Оқытудың инновациялық моделі Оқыту үдерісі (оқуға үйрету)

Кеңес беруші (менеджер, режиссер) формалар (ойындық, Білім беру формалары «Дайын материалды пайдалану», Белсенді үлгі бойынша, вербальдық əдістер проблемалық, өз бетімен іздеу жəне мен мəтіндік формалар бойынша материалды дербес қызығушылығына оқыту сəйкес меңгеру) Оқытушы рөлі


Негізгі сипаттама Алған білімді пайдалану Оқыту қызметінің негізгі формалары Оқытудың инновациялық моделі Контекстік оқыту

Оқытудың дəстүрлі моделі Типтік тапсырмалардағы басымдылық Фронтальдық (дəрістер) жəне тұлғалық (семинарлар мен бақылауларға дайындық) Ең басты ерекшеліктері

Оқытудың инновациялық моделі Білімді нақты жағдайда қосымша пайдалануға назар аудару Оқытудың топтық жəне ұжымдық формаларын кеңінен пайдалану

Оқытудың дəстүрлі моделін дамыту сипаттамалары əр түрлі Студенттің тəжірибелік жұмыстары оқудың, ғылыми үлесін арттыру (қолданбалы интеграциялануы. тəжірибеге негіздеу) сəйкес келетін

Студенттердің қызметтерінің: тəжірибенің Шынайылыққа жағдай жасау. жəне имитациялық Оқытудың белсенді əдістерін арттыру Имитациялық оқыту Ойындық формаларын пайдалану (имитация жəне имитациялық ойындар) Ең басты ерекшеліктері Оқытудың дəстүрлі моделін дамыту Оқытудың сипаттамалары инновациялық моделі Оқу материалдарын оқытушының Оқыту еңбегі мен оқыту міндеттері Проблемалық оқыту проблематизациясы арқылы сипаттамаларының өзгеруі студенттің өз бетінше іздеуіне (репродуктивтіден продуктивті, бастама көтеруі шығармашылыққа бейімдеу) Оқыту материалдарының мазмұнын Оқу материалдарын арнайы Модульдік оқыту оны толығымен игеру мақсатында ұйымдастыру – студенттерге түсінікті қатаң құрылымдау, əр блоктің жəне қысқа түрде беру соңында міндетті түрде жаттығулар мен бақылау сұрақтарын беру Ең басты ерекшеліктері Оқытудың дəстүрлі моделін дамыту Оқытудың сипаттамалары инновациялық моделі Қабілеттері əр түрлі студенттерге Оқыту нəтижелеріне назар аудару Білімді толығымен арналған оқу нəтижелерінің əр түрлі игеру варианттарын жасау Қашықтықтан оқыту Білім беру ресурстарына толық қол Жаңа ақпараттық-коммуникативтік жетімділік, оқытушының жəне технологиялық құралдарын түсіндірмелік рөлі жəне студенттің пайдалану жеке рөлі Оқытудың кең таралған бірнеше модельдері бар:  пассивті – білім алушы оқытудың басты «объектісіне» айналады (тыңдайды, қарайды);  активті – білім алушы оқытудың «субъектісіне айналады (дербес тапсырмалар, шығармашылық тапсырмалар);  интерактивті –өзара байланысты.  Интерактивті оқытудың қағидалары:  тұлғалану;  икемділік;  элективтілік;  мазмұндық тəсіл;  ынтымақтастықты дамыту;  белсенді оқыту əдісін пайдалану.  Материалды игеру  Материалды дəріс түрінде берген жағдайда ақпараттың 20-30% игеріледі,  Өз бетінше əдебиетті пайдалану кезінде — 50%-ға дейін,  Өз бетінше дербес дайындықта — 70%-ға дейін,  Оқыту үдерісіне қызығушылығымен қатысу барысында (мысалы іскерлік ойынға қатысуда) — 90%-ға дейін. Электрондық интерактивті оқыту – желілік технологияның көмегімен білім беру технологиясын қолдау жəне бағалау (Интернет жəне корпоративтік желілер). 130

Электрондық оқыту əдістері мен құралдары:  Интерактивті ресурстар мен материалдар,  Электрондық кітапханалар мен электрондық кітапханалық анықтамалықтар,  Оқыту материалдары мен курстары,  Нақты уақытта талқылау,  Чаттар мен бейне чаттар,  Электронды пошта,  Видеоконференциялар,  Видеокеңестер мен бірлесе пайдалануға арналған мбағдарламалық қосымшалар (бөлек жұмыс кеңістігі).  Электрондық интерактивті оқытудың құралдары:  Веб-конференциялар  Онлайн-семинарлар  Вебинар  Жағдайды зерттеу əдісі (case study) Бұл студент пен оқытушылардың (instructors) мəселелер мен жағдайларға (cases) дербес қатысуы. Нақты жағдай əдісі қарастырады: • БАҚ тəжірибесінен жазбаша дайындалған үлгі; • Студенттердің дербес ізденуі мен талқылауы; • Оқытушының басшылығымен дағдайды бірлесе талқылау; • «шешімнен гөрі талқылау үдерісі маңызды» қағидасы . Проблемалық оқыту [грек тілінен аударғанда problēma – міндет, тапсырма] — проблемалық жағдай тудыру жəне проблеманы шешуді басқару есебінен нақты шығармашылық үдерісті молелтдеу негізіндегі оқыту қалы жəне əдістер жүйесі. Прооблемалық оқытудың кезеңдері: • Ақпараттық, тұлғаның шығармашылық белсенділігін талап етпейтін жаттығушы, • іс əрекеттің орындалуы мен қайталануын бақылау. Проблемалық оқытудың формалары: • Проблемалық баяндау – проблеманы оқытушы өзі ұсынады жəне шешімін өзі табады; • Бірлесе оқыту –оқытушы проблеманы өзі ұсынып, шешімін студенттермен бірлесе шешеді; • Шығармашылық оқыту – студенттер проблеманы өздері табады жəне шешімін өздері шешеді. Проблемалық оқытудың жалпы қызметі:  Студенттердің білім беру жүйесін жəне саналы тəжірибелік қызметке қабілеттілікті игеру;  Студенттердің өз бетінше танымдық жəне шығармашылық ққабілетін дамыту;  Студенттерде диалектік-материалистік ойлауын қалыптастыру (негіз ретінде). Проблемалық оқытудың арнайы қызметі:  Білімді шығармашылық игеру дағдыларын тəрбиелеу (жеке логикалық тəсілдерді қолдану жəне шығармашылық қызметін қалыптастыру);  Білімді шығармашылық пайдалануға үйрету жəне оқу мəселелерін шешу мүмкіндігі;  Шығармашылық қызмет тəжірибесін қалыптастыру жəне жинақтау. Жалпы алғанда, оқытудың инновациялық əдістерін қолдану оқыту сапасын арттыруға бағытталған. Сондықтан журналистік білім беруде жаңа технологиялар мен инновациялық əдістерді кеңінен пацдалану ақпараттық ғасыр талабына сай кəсіби маман даярлаудың кепілі болмақ. Əдебиеттер тізімі: 1. Гузеев В.В. Планирование результатов образования и образовательная технология. - М.: Народное образование, 2000. 2. Жуков Г.Н. Основы общей профессиональной педагогики: Учебное пособие. -М.: Гардарики, 2005. 3. Глоссарий современного образования (терминологический словарь) // Народное образование, 1997, № 3. 4. Маликова Н.Р. О некоторых инновационных методах преподавания социологии // Социс, 2002, № 2. 5. Сорокин Н.Д. Об инновационных методах в преподавании социологических курсов // Социс, 2005, № 8. 6. Педагогика и психология высшей школы: Учеб. пособие для вузов / М.В. Буланова7. Топоркова. – Ростов-на-Дону: Феникс, 2002.


Т. Михайдаров, студент факультета журналистики и политологии ЕНУ им. Л.Н.Гумилева РАЗВИТИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОГО ПОТЕНЦИАЛА СТРАНЫ-ОСНОВНОЙ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ПОЛИТИКИ В современном обществе Казахстана где информация превратилась в коллективный продукт человечества,ставшим основным вектором его развития.Основным ресурсом в наше время является знания и умения, пользоваться правильно своими навыками. Интеллектуальный потенциал-сила в умственном,духовном развития.Это умственный запас и источник разума. Интеллектуальный потенциал-совокупность интеллектуальных качеств которая может быть использована системой для решения стоящих перед ней задач по самосохранению и развитию. Интеллектуальный потенциал характеризуется интеллектуальной деятельности общества. Состояние дел в сфере интеллектуальной деятельности Казахстана является на настоящий момент развитым. Если заметить,то в Казахстане отмечается стремление к развитию интеллектуального потенциала.В Казахстане прослеживается тенденция развития и правильного использования интеллектального потенциала. В Казахстане необходимо создать инновационному систему,основанную на принципах рыночной экономики.Такого рода системы показали и доказали свою эффективность в экономически развитых странах и преимущество перед инновационной системой.Система будет функционировать ,если у общества имеется постоянный спрос на технологические инновации. В обшественном сознании понижается престиж научно деятельности.Это весьма опасная тенденция.В наше время в постиндустриальном мире ведущую роль играют страны с интеллектуальным потенциалом. Несмотря на все трудности Казахстан имеет развитый интеллектуальный потенциал.В стране есть определенный уровень культуры и образования всего населения,делающий его способным существовать в обществе,насыщенном современной технологией. Богатство Казахстана-ее прекрасная культура,духовный потенциал пока еще развитый интеллектуальный потенциал,природные ресурсы.Если общества сумеет использовать эти богатство и обратит их в силы и средства развития страны,она поднимется на новый уровень и найдеть путь на широкую дорогу современного йивилизионного развития. Последние десятилетия ярко выявили ведущую роль интеллектуального потенциала в развитии производства, повышении уровня и качества жизни людей. Изучение результатов и темпов глобальных изменений в прошлом столетие. позволяет с определенной долей условности констатировать, что традиционные институты и факторы общественной жизни, наука и производство в целом вооружения и военная техника развиваются высокими темпами. Интеллектуальный потенциал характеризует способность того или иного народа, страны или отдельного человека создавать нечто новое, особенное в науке и технике, в культуре и искусстве, в духовно-нравственной сфере.Это, с одной стороны, индивидуальное, уникальное лицо каждой нации, которое делает ее своеобразной, отличающейся от других, вносящей свой особый вклад в сокровищницу мировой культуры. Интеллектуальный потенциал является фактором национального развития, международной конкурентоспособности, показателем своего рода «продвинутости» нации. В Послании Президента Республики Казахстан «Социально-экономическая модернизация главный вектор развития Казахстана» особое место уделяется развитию человеческого капитала. Качественный рост человеческого капитала в Казахстане в Послании главы государства обозначен как одно из направлений реализации комплекса задач по развитию страны. Формирование интеллектуальной нации признано одной из стратегических целей развития Казахстана, при этом главными векторами являются качественное образование и поддержка подрастающего поколения. Согласно отзывамси пециалистов в сфере образования, а также показателям олимпиад, конкурсов, тестирований казахстанская молодёжь обладает высоким интеллектуальным потенциалом. Нужно только уметь правильно его использовать. На мой взгляд, важно не просто дать будущему специалисту хорошее образование, но и помочь раскрыть талант и возможности, создать условия для умелого использования полученных знаний, обеспечить формирование конкурентоспособных работников. Молодёжь, как правило, с юношеским максимализмом относится ко всем вызовам и потребностям общества, поэтому выявить и рационально использовать их требования сегодня является стратегической задачей Казахстана. 132

Нынешнее экономическое положение в эпоху кризиса диктует тенденции, которые требуют некоторого изменения подхода при построении экономической политики государства в сфере эффективного использования интеллектуального потенциала общества. В этих условиях происходят изменения в характере межпоколенческих взаимодействий, в содержании внутрисемейных, внутри групповых отношений, норм, регулирующих личностные и профессиональные ориентации, жизненные планы, поведение молодых людей. По-новому встают вопросы воспитания, социализации, становления и развития молодого поколения, социально-трудового мотивирования в рыночной экономике. Перед молодёжью сегодня открыты все пути в жизни, выбор одного из которых должен определить будущее человека. Далеко не все делают правильный выбор, но всегда были, есть и будут те, кто достоин быть интеллектуальным потенциалом нации. Сколько бы мы не говорили про распущенность и безнравственность молодёжи, среди них всегда есть гармонично развитые личности. С другой стороны, сегодняшнее молодое поколение воспитано на новой почве, и поэтому именно за этим поколением стоит задача сделать Казахстан сильной нацией с образованным и материально обеспеченным населением. Именно принципиально новая политика сможет показать миру Казахстан с новой стороны. Но если мы хотим получить современного качества общество, которое будет способно взять на свои плечи управление страной, то именно сейчас пора позаботиться о воспитании молодёжи. Проблема сохранения и развития интеллектуального потенциала Казахстана-это из основных проблем ее выживания и сохранения в 21 веке как самостоятельной цивилизации,равновеликого Евразии,на что указывали многие казахские мысляющие люди,начиная от слов назидания Абая и кончая произведениями великимиучеными. Список литературы: 1.Интеллектуальный потенциал молодежи 21 века 2. Интеллектуальный потенциал молодежи необходимо развивать

Г. Мельник, Санкт-Петербургский государственный университет ИНТЕРНЕТ В МЕДИАРИЛЕЙШНЗ: ПРЕИМУЩЕСТВА И НЕДОСТАТКИ В современных условиях существует определенная тенденция смещения акцента от традиционных медиарилейшнз, как главной задачи PR-специалистов, к прямому общению с массовыми аудиториями при помощи корпоративных СМИ и сайтов. [5, с. 64-65.]. Лауреат Пулитцеровской премии и специалист в области компьютерных технологий в журналистике Пат Смит так характеризует эту ситуацию: «Те, кто использует эти инструменты, вырвутся вперед. Те, кто не делает этого, останутся позади, а может быть, даже и не выживут…». /8, С. 9/. Корпоративные вэб-сайты являются универсальным источником отраслевых знаний. Яркие тексты, нестандартное оформление (ролики, слайд-шоу, презентация), продуманная концепция корпоративного сайта, новостные поводы создают удобную интерактивную площадку для установления новых деловых контактов и поддержания, упрочнения старых, для налаживания обратной связи не только с целевыми группами потребителей, но и журналистами. Даже самое минимальное обновление корпоративного сайта может создать у пользователей сайта впечатление о прогрессивности, современности и успешности данной компании на рынке. Удобство Интернет в том, что в виду отсутствия ограничений на объем информации открывается множество возможностей для осуществления коммуникаций: участие в электронных конференциях и дискуссиях; поиск информации и данных, хранящихся на удаленных компьютерах; копирование файлов с удаленного компьютера на местный компьютер; выполнение программ на удаленных компьютерах; апробация современных информационных супермагистралей /7/. Сайт может включать в себя массу таких дополнительных сервисов как, например, общественно-политические новости, электронную почту, поисковую систему, услуги хостинга, курсы валют и т.п. /2/. Для журналистов на главной странице сайта обязательно указывается прямая ссылка на пресс133

офис, чтобы любой журналист, вышедший на сайт компании, мог легко найти необходимую ему информацию. Типичный раздел для прессы корпоративного сайта включает в себя набор базовых элементов /10, с. 123/. Элементы раздела для прессы на корпоративном сайте Элемент Краткое описание Новости

Информация о недавно прошедших событиях, представленная в виде прессрелизов, стенограмм пресс-конференций, видео- и аудио-отчетов

Список контактов

Контактная информация сотрудников PR-отдела организации

Календарь событий

План мероприятий, имеющий определенный интерес для журналистов


Общая информация об организации, топ-менеджменте, товарах и услугах


Специальные подборки информации по конкретному вопросу

Позиционные заявления

Заявления топ-менеджеров организации по конкретным проблемам

Программные речи

Речи ключевых лиц организации о стратегии развития организации

Архив пресс-релизов Новостная информация утратившая свою актуальность Вэб-кольцо

Ссылки на альтернативные сетевые источники информации

Дополнительные ресурсы

Фото- и видео-материалы, пресс-клиппинг, он-лайн пресс-брифинги, личный сайт руководителя организации

Кроме общей информации об истории и профиле компании, описания и характеристик товаров и услуг, условий сотрудничества - сайт может включать: архивы пресс-релизов и других прессдокументов (в том числе и в виде аудио- и видеофайлов), а также бланки запросов с дополнительной информацией (фотографии, интервью с конкретным лицом). В первую очередь при создании корпоративных сайтов следует обратить внимание на подготовку текстовой информации. С экрана Интернета не столько читают, сколько просматривают тексты Некоторые /9, с.52, с. 108/ авторы называют этот феномен «синдромом зудящего пальца» Поэтому первое требование заключается в том, что необходимо писать коротко, практически телеграфным стилем /1/ отдельными небольшими блоками, связанными между собой гиперссылками, не стоит размещать материал по общей теме на нескольких разных страницах, каждый раз заставляя пользователя переходить по новой ссылке. Страницы не должны долго загружаться, их «вес» должен быть оптимальным. Серьезные проблемы с кодировками, а также сложная процедура отказа от рассылки, вызывали раздражение и недоумение пользователей /6, с.28/. Журналисты с удовольствием «скачивают» фотографии официальных лиц или фото-отчеты о прошедших мероприятиях. При этом достигается значительная экономия средств. К презентации PRматериалов предъявляются и другие технические требования, например, по оформлению шрифтов: не рекомендуется применять их большое количество, делать многочисленные выделения. Навигация должна быть простой и понятной. Сайт должен иметь простое имя, в котором при наборе вручную не сделаешь ошибок. Для того чтобы адрес выглядел солидно, имя должно быть зарегистрировано как домен второго уровня (www.имя.ru, www.имя.com и т.д.). Другая возможность повышения эффективности медиарилейшнз, которую предоставляет Интернет, – постоянный мониторинг СМИ, в том числе on-line-изданий, позволяющий PRменеджеру находиться в курсе событий и искать возможности для установления и поддержания контактов с журналистами. Специалистам по связям с общественностью также следят внимательно следить за такими формами, а также оперативно реагировать, публикуя официальную точку зрения и опровергая нелепые слухи. Интернет-коммуникаций, как конференции, форумы и чаты. Сайты – источник непрерывных комментариев о предприятии, организации информации от анонимных комментаторов. Журналисты в поисках сенсационных новостей используют сообщения, появившиеся в таких источниках, как сайты для своих репортажей /3, с.134/ Чат – это сервис обмена текстовыми сообщениями в режиме реального времени. Специалист по 134

медиарилейшнз позиционирует чат под интересы СМИ и контролирует его (модерирует, убирает рекламу и нецензурные выражения). Форум – иногда, чтобы спровоцировать интерес к проблеме, компания организует обратную связь, запуская определенную информацию в сеть от выдуманного персонажа, часто конфликтного содержания, тем самым вызывая бурные дебаты и привлекая внимание к компании/5,с. 68/. Затем ответственные от компании отслеживают резонанс и опровергают слухи с помощью документов и фактов. Блог (веблог, weblog, blog) – это персональный интернет-дневник. Понимая важность новых технологий в государственном управлении, президент РФ Д. А. Медведев, президент США Б. Обама, премьер-министра Великобритании Д. Кэмерон открыли свои микроблоги в Твиттере. Следуя их примеру, ряд российских губернаторов и чиновников различного уровня (от областных администраций до Правительства РФ и Администрации президента РФ) сформировали подобные блоги. Корпоративные блоги должны быть под контролем специалиста по медиарилейшнз, т. к. от них можно получить не только пользу, но и вред Сотрудник компании, высказывая свое частное мнение, может бросить тень на своего работодателя, исказить имидж организации. Следующее средство медиарилейшнз в Интернете – электронная почта – при очевидных достоинствах, есть недостатки электронной почты: а) она имеет ограниченные возможности передачи эмоций или тональности сообщений; б) не все журналисты хотят ее получать, принимая информацию, идущую от организаций как рекламу или «спам» /4, с.370/. Журналисты могут получить дополнительную информацию, зарегистрировавшись на сайте, указав персональные данные, средство массовой информации, в котором работает журналист и контактную информацию (чаще всего в виде электронной почты) [4, с.405]. Однако журналисты не любят тратить время на заполнение анкет, ждать пароля и разбираться, как им пользоваться. Регистрация позволяет выявить количество журналистов получивших контактную информацию на сайте, количество тех, кто разрешил присылать электронные письма, регулярность обращений, а также отследить количество публикаций, появившихся в прессе по предоставленным в Сети материалам. Интернет - максимально технологичный инструмент медиарилейшнз для сотрудников PR-служб, но, отдавая должное возможностям Интернет в медиарилейшнз, журналисты все-таки предпочитают «живую» работу с людьми, личные контакты, возможность получения эмоциональной информации. Список литературы: 1. Быков И. А. Корпоративный сайт: PR-технологии создания и развития [Электронный ресурс]. – Режим доступа: 2. Быков И. А. Медиарилейшнз в стиле он-лайн. М., 2005. [Электронный ресурс]. – Режим доступа: // 3. Горкина М., Мамонтов А., Манн И. PR на 100%: Как стать хорошим менеджером по PR. - М.: Альпина Бизнес Букс, 2004. С. 134. 4. Кеглер Т., Доулинг П., Тейлор Б., Тестерман Дж. Реклама и маркетинг в Интернете. М.: Альпина Паблишер, 2003. С. 370. 5. Назайкин А. Использование интернет-ресурсов в медиарилейшнз // Журналист. Социальные коммуникации. 2011. № 1С. 64-65. 6. Назайкин А. Использование Интернет-ресурсов в медиарилейшнз // Журналист. 2009. № 1. C. 26-28. 7. Пашенцев Е. Н. Паблик рилейшнз: от бизнеса до политики. 2-е изд. М.: Финпресс, 2000. 8. Рэддик Р., Кинг Э. Журналистика в стиле он-лайн: Использование Internet и других электронных ресурсов. М., С. 9. 9. Хейг М. Электронный public relations. – М.: ФАИР-ПРЕСС, 2002. С. 108. С. 52. 10. Holtz S. Public Relations on the Net: Winning Strategies to Inform and Influence the Media, the Investment Community, the Government, the Public, and More! N.Y.: AMACOM, 1999. P. 119-126.


М. Мырзагулов, к. пол. н., доцент, заведующий кафедрой периодической печати факультета журналистики КНУ им. Ж. Баласагына ТРАНСФОРМАЦИЯ КЫРГЫЗСКОЙ МЕДИА СФЕРЫ В КОНТЕКСТЕ ДЕМОКРАТИЧЕСКОЙ МОДЕРНИЗАЦИИ ОБЩЕСТВА Историческая ретроспектива свидетельствует, что процесс трансформации медиа сферы, в какой бы то не было стране, имеет свои специфические аспекты, формируя индивидуальные очертания в контексте тех традиционных и национально государственных колоритов политической конъюнктуры данного государства. Нынешняя тенденция развития медиа пространства Кыргызской Республики также представлена по этой системе, сопровождая эволюционный цикл развития демократической модернизации страны. Современный процесс воздействия аппарата государственного управления республики кыргызским медиа каналам определяется заранее планированными действиями чиновников. Иными словами, определенные круги кыргызской политической элиты заранее вырабатывают теоретический план влияния на передовые массовые коммуникации уже сразу после того, как приходят к власти. Как это уже было в начале этого тысячелетия в Кыргызстане. Современная конъюнктура медиа демократической республики по информациям местных СМИ также проходит по похожему сценарию. К примеру, относительно вопроса правомерности учредительства экс руководителя кабинета министров республики Омурбека Бабанова над телерадиокомпанией НТС заявленного по одному из радио транслирующей в Бишкеке. Смысл выступления лидера передовой политической партии страны представлял о необходимости процесса проверки законности экс премьер министром его СМИ НТС известным до этого названием ТРК ВОССТ. И, не имеется ли здесь процесс рейдерского захвата со стороны Омурбека Бабанова [1]. На фоне быстро развивающихся политических развитий в Бишкеке, на сегодня названное электронное СМИ все же выступает наиболее перспективным и многообещающим каналом медиа республики. Поскольку из-за имеющихся его финансовых возможностей в сетке вещания телеканала начали функционировать несколько телевизионных проектов. Процесс влияния политического фактора на деятельность отечественных СМИ становится очевидной сразу же в послекризисном политическом периоде. Так было в Кыргызстане и в октябре 2005 года, когда на фоне первого общественно-политического кризиса определялись, контуры нового медиа пространства страны. Тогда властьимущие настроенные на кардинальное изменение в стране и, конечно же, в структуре СМИ, обратили внимание на «Кыргызское общественное образовательное радио и телевидение» (КООРТ). Поскольку это СМИ принадлежало «акаевской семье». Эксперты и представители медиа и тогда подтверждали что это политический мотив [2]. Последние события в первой половине 2012 года относительно определения собственников вокруг этого же, но уже «5 канала» в свете демократизации нашего общества, которые сопровождались влиянием представителей имеющих уже более широкие властные полномочия, также наводить на мысль о продолжения известного нам сценария о переделе собственников медиа в современном демократическом Кыргызстане в ХХ1 веке. Тенденция современного взаимоотношения медиа с государством и его институтами, на территории Кыргызской Республики, с одной стороны, унаследовало организационные принципы Гостелерадио, и показывает якобы современные продукции, тому пример деятельность ОТРК, программы которой, к сожалению, не в полной мере вызывает интерес у местного населения. А, с другой, она развивается примерно по тому же сценарию, что и, например российские электронные СМИ на рубеже столетий. Примерно так же метод функционирования и работа коммерческих телекомпании Кыргызстана. В свое время республиканский телеканал Киргизской ССР выполнял не только функцию распространения информации, но и в качестве нового средства общения осуществлял культурнопросветительские функции, реализовывая пропагандистские и организаторские задачи. А деятельность нынешних отечественных телеканалов в основном сопровождается накоплением финансовых сбережений, участвуя при этом в бессмысленной политической «чехарде». В настоящее время в Бишкеке насчитывается около десяти активно функционирующих местных телеканалов. Это: ОТРК, ЭлТР, МГТРК Мир, НТС, 5 канал, НБТ, Пирамида и Манас жаңырыгы (Эхо манаса). Все эти медиа имея в эфирной сетке вещания необходимые телевизионные продукции, все 136

же не могут представить для кыргызстанской аудитории необходимый контингент выбора. Доказательством тому выступает наличие телевидения представляющие Казахстан, Узбекистан, Россию и, конечно же, европейские электронные СМИ, распространяемые в Бишкеке через кабельные сетевые компании как «Ала ТВ». История советской эпохи телевидения Кыргызстана имеет факты, когда например 1960-е гг. Фрунзенская телестудия с помощью спутникового телевещания смогла расширить диапазон деятельности, впервые ретранслировав телепрограммы соседних республик. Именно тогда у телевидения тогдашней Киргизской ССР появляется возможность показывать передачи АлмаАтинской и Ташкентской телевизионной студий. Объем программ, транслируемых из соседних с Кыргызстаном республик, тогда было увеличено от 2 тыс. до 500 тыс. часов. Кроме того, в этот период времени увеличилось количество ретрансляционных станций, к началу 1980-х гг. их стало 7 с общим объемом вещания более 50 тыс. часов [3]. С этой точки зрения можно сказать, что отчасти история повторяется. Анализируя состояние медиасистемы Кыргызстана и, в особенности ее негосударственного телевизионного сектора, приводит к выводу об онтологической схожести двух моделей организации телевещания (советская и современная кыргызская), которая опирается на разные экономические фундаменты. Выявленный парадокс объясняется как объективными, так и субъективными причинами в первую очередь политического составляющего республики. Среди них наличие единого информационного советского пространства в те времена, когда СМИ тогдашней Киргизии являлись частью политической системы советского общества. Кроме этого моментом, определяющим типологическую близость вышеупомянутых моделей, является организационная схожесть принципов наполнения эфирного контента. В новейшей исторической ретроспективе Кыргызстана и государственные и частные электронные СМИ решали эти проблемы и продолжают применять эту методику, если не все то некоторые, по сей день за счет ретрансляции программ из-за пределов республики. К примеру, НТС ретранслирует НТВ. В советский период это были передачи двух каналов ЦТ. В постсоветское время это методика сменилось на программный продукт федеральных российских каналов. Субъективным моментом, определяющим значительную долю присутствия сторонней продукции в телеэфире Кыргызстана выступает: в первую очередь, минимальное наличие творческих сил и производственных мощностей, а во-вторых, серьезная финансовая и идеологическая зависимость от центральных органов управления отрасли. Необходимо учитывать, тот немаловажный аспект, что отечественное телевидение Кыргызстана, хотя и развивалось при солидной поддержке всесоюзных структур, но создавалось практически с нуля. В период социализма телеканалы Союзных республик, в том числе и в Средней Азии, функционировали как часть практически изолированной социалистической системе, несмотря на то, что составляли единую советскую систему. Современный же медиа рынок Кыргызской Республики в настоящее время так же находится в изолированной ситуации. Поскольку для выхода из изолированности медиа пространства необходимо соответствующая инфраструктура. К примеру, ни одна передовая кыргызстанская телекомпания на сегодня не имеет индивидуального корреспондентского пункта за пределами республики, что является аргументом отсутствия инфраструктуры. Не спасает ситуацию и рассмотрение парламентариями республики вопроса возврата областных электронных СМИ нынешнему ОТРК, когда то принадлежащих к нему же, т.е. первому монополисту аудиовизуальных СМИ. В настоящее время все областные ТРК являются самостоятельными хозяйствующими субъектами. Фактический материал деятельности телевидения Кыргызстана с его формирования и до его современного этапа позволяет сделать вывод о том, что данный вид СМИ, как в Кыргызстане и в Среднеазиатском регионе, так на всем постсоветском пространстве, функционируют в условиях зависимости к «властьимущим». И это несмотря на происходившие общественно-политические трансформации на территории страны. А тенденция передела собственников СМИ в условиях демократической модернизации кыргызского общества на медиа рынке Кыргызской Республики объясняется закономерностью очевидных процессов. Верхушка политически дееспособной конъюнктуры республики стремиться в новых политических условиях решить вопрос о собственниках и учредителей действующих СМИ в свою пользу. Как показывает отечественная историческая ретроспектива, формирование Фрунзенской студии телевидения в конце 1950-х гг. послужило показателем коренных общественных изменений, которые имели место быть в тогдашней Киргизии. Нынешний же процесс формирование «новых» телеканалов в контексте демократических модернизации общества на территории Кыргызской Республики с измененными наименованиями показывает передел собственности в цивилизованной манере. 137

Список литературы: 1. Радио «Азаттык» информационный выпуск 5.10.2012. и 8.00. Выступление лидера политической партии «Ата Мекен» О. Текебаева. Повтор программы. 7.10. 12. в 13.00. 2. Коллектив телекомпании КООРТ стал жертвой передела собственности. 2005.17окт 3. «ТЕЛЕВИДЕНИЕ КЫРГЫЗСКОЙ РЕСПУБЛИКИ В КОНТЕКСТЕ ФОРМИРОВАНИЯ И ТРАНСФОРМАЦИИ СИСТЕМЫ СМИ СРЕДНЕАЗИАТСКОГО РЕГИОНА». Мырзагулов М. М. Дисертация на соискание ученой степени кандидата политических наук. Санкт-Петербург 2007. Стр. 40.

Г. Муканова, к.и.н., доцент, КазНУ им. аль-Фараби А. Даден, У. Койшыманова, студенты факультеат журналистики АЛАШ И ЖАНР ЖУРНАЛИСТСКОГО РАССЛЕДОВАНИЯ. ИЗ ИСТОРИИ МЕДИАКУЛЬТУРЫКАЗАХСТАНА И ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИПЕРВОЙ ТРЕТИ ХХ В. (к постановке проблемы) В мировой практике жанр журналистского расследования имеет особую ценность; в методологическом плане он рассматривается как проявление зрелой этничности и идентичности.Примером может служить известный альянс датских и арабских репортеров – ARIJ. Соответственно, изучение истории становления, современного состояния и перспектив указанного жанра в Независимом Казахстане позволит выявить роль и место его в интеллектуальном развитии нации и, помимо этого, вести сравнительный анализ по всему региону Центральная Азия. Зарубежные авторитеты в мире медиапространства наполняют конкретным содержанием термин «журналистское расследование». For example: University of Missouri journalism professor Steve Weinberg defined investigative journalism as: “Reporting, through one’s own initiative and work product, matters of importance to readers, viewers or listeners”. British media theorist Hugo de Burgh (2000) states that: “An investigative journalist is a man or woman whose profession it is to discover the truth and to identify lapses from it in whatever media may be available. The act of doing this generally is called investigative journalism and is distinct from apparently similar work done by police, lawyers, auditors and regulatory bodies in that it is not limited as to target, not legally founded and closely connected to publicity”. Заявленная тема междисциплинарна, т.к. располагается на стыке ряда социогуманитарных дисциплин: истории, журналистики, права, социологии, экономики, политологии. Все они пересекаются посредством СМИ. Актуальность изучения «белых пятен» формирования отечественной интеллектуальной среды безусловна. В данном контексте обращает на себя внимание слабая изученность журналистского расследованияво-первых, как жанра и во-вторых, источника истории Казахстана и Центральной Азии первой трети ХХ столетия, т.е. времени появления первых национальных периодических изданий. Соответственно, практически не рассматривался исследователями вклад лидеров Алаш в развитие медиакультуры региона Казахстан и Центральная Азия. Изучение опубликованных материалов Алаш и сочувствующих им (А.Букейханов [10], А.Байтурсынов, М.Дулатов [4], М.Жумабаев, С.Садвокасов [19], Г. Караш [1], С. Торайгыров [15], С.Мендешев [5], Т.Рыскулов [3], М.Шокай, Ж.Аймауытов) на страницах отечественной периодики указанного периода - «Айқап» [13], «Қазақ»[12], «Бостандықтуы» [9], «Кедей сөзі», «Еңбекші қазақ»[8] показывает, что жанр журналистского расследования уже в то время был средством интелектуального воспитания. Даже занменитая «Каркаралинская петиция», если разобраться, основывалась на расследовании реальных фактов социального притеснения «инородцев». Яркие запоминающиеся выступления Бакытжана Каратаева, Алихана Букейханова, Шаймердена Косшыгулова в Государственной Думе России, деятельность юриста Жакыпа Акпаева базировались на журналистских расследованиях. Все названные харизматические личности так или иначе выразили себя в национальной периодической печати. Так, Магжан Жумабаев расследовал плохую практику преподавания в сельских школах рядом мугалимов и приводил неопровержимые факты [9]. Смагул Садвокасов активно критиковал оппонентов, ратовавших за командное администрирование в экономике региона и бездумную ломку традиционных укладов [14]. Ряд художественных произведений, первых романов М. Дулатова, С.Муканова, пьес С.Садвокасова, Ж.Аймауытова, К.Кеменгерова основаны на авторском расследовании реальных событий. 138

Проблемы калыма, похищения девушек, суицидов среди молодежи притягивали внимание общества и становились темой для публикаций. Преодолевать социальные пороки, невежество, учиться - призывали молодые авторы, поднимавшие животрепещущие проблемы социокультурного развития, одинаково волновавшие казахов Алтая, Монголии, Синьцзяна, Средней Азии. Наиболее известные материалы и публикации увидели свет в Ташкенте, где до середины 20-х гг. до переноса столицы автономии в Алма-Ату сосредоточивались первые казахские вузы (Казпедвуз) и редакции журналов («Ак жол» и др.). Основоположники и последователи Алаш, первой политической национальной партии, заложили основы не только периодической печати на всем пространстве Центральной Азии, но и поддерживали традиции сотрудничества с коллегами – журналистами и публицистами сопредельных регионов (следует выделить казанский вектор), а также способствовали становлению и развитию разнообразных жанров профессии как возможности реализовать таланты. Не имея специального образования, большинство из них учились, что называется, «на ходу», в практике, «в поле», горячо сопереживая социальным переменам и воспринимая с огромным желанием опыт других. Известно, что труды российских литераторов, публицистов, риторов и политиков того времени были источниками для подражания. Все это перерабатывалось в творческой лаборатории казахских авторов и направлялось ими на пробуждение соотечественников – на преломление ментальности на покорение новых вершин. Именно в первой трети ХХ века были реализованы права на получение светского, в том числе высшего образования, разработку и издание не только национальной периодики, сборников и литературных альманахов, но и учебной литературы. Газеты и журналы стали рупором для постановки ряда социальных проблем, коммуникационным средством для многомиллионной читательской аудитории, «школой жизни» для будущих педагогических кадров, актива молодежи. Оттачивая перо в переписке с редакциями, публикуя первые поэтические опыты, увлекаясь расследованиями, росла молодая поросль вдумчивых интеллектуалов. Увы, многие из них стали жертвами политических репрессий последующего периода [18]. Принципиальное отличие публицистов Алаш, творивших в первой трети прошлого столетия, заключается, на наш взгляд, в выраженной индивидуальности и приверженностинациональным и государственным интересам [20]. Они владели родным языком в совершенстве, встречаются тексты на русском и братских тюркских языках. Будь у них в руках такой действенный инструмент как Интернет, они бы взорвали медиапространство удивительными по содержанию и форме шедеврами. – К примеру, ЖусипбекАймауытов создал уникальный роман в стихах «Ақ білек», в основе которого лежит журналистское расследование, были реальные прототипы [6]. Живые прототипы легли в основу биографической трилогии Сабита Муканова «Мои мектебы». Благодаря информированности и личнойсмелости Габита Мусрепова было составлено известно письмо самому Сталину о голоде в Казахстане [7]. Его коллега и земляк Жакан Сыздыков написал поэму о тех страшных годах. Разумеется, как жанр журналистское расследование формировалось постепенно [21], а позднее, вследствие жестких тисков цензуры - в тоталитарный период обрело искаженный вид, будучи направлено против «врагов народа», на «разоблачение кулаков и феодально-байских элементов» в конце 20-х – 30-е, 50-е и против «расхитителей госсобственности» в годы «застоя». Среди персонажей медиа-расследований зачастую оказывались честные труженики. Исключением являются политические памфлеты, основанные на журналистских расследованиях Мустафы Шокая в «Яш Туркистан» [11]. В настоящее время данный жанр также имеет свои особенности: нередко увлечение погоней за сенсациями, «жареными» фактами уводит журналистов от сути проблем. Отсюда, нередко нарушение профессиональной этики, судебные тяжбы, что не всегда «работает» на интеллектуальную копилку нации. На наш взгляд, стиль журналистского расследования в Казахстанеи ЦА пока не достиг апогея и немногонаберется имен современных мастеров этого увлекательнейшего жанра, со знанием дела и хладнокровно умеющих расставить все точки над «i» и подвести к бесспорным выводам самого критически настроенного читателя или пользователя Интернета. В этом плане выгодно отличаются кинодокументалистика АяганаШажимбая («АЛЖИР»), мемуары потомков жертв репрессий (Гульнар-апайДулатова, СрымБукейханов и т.д.), хроникальные романы МухтараШаханова«Желтоқсан эпопеясы» [22], Жаксыбая Самрата «Өшпес жара» о декабрьских событиях 1986 г. и некоторые др. Содержание медиаконтентаволнует сегодня в целом профессионалов Содружества и мира [23].


1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12.

Список литература: Очерки истории журналистики Казахстана. (Козыбаев С.К. и др.) – А.: Казахстан, 1988. Козыбаев М.К. Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски. – Кн.1. – Алматы, 2000. Нұрпейісов К. Алаш һəм Алашорда. – Алматы, 1995. Есмағамбетов К.Л. Əлем таныған тұлға: М.Шоқайдың дүниетанымы жəне қайраткерлік болмысы. – Алматы, 2008 Омарбеков Т.О. 20-30-шы жылдардағы Қазақстан қасіреті. - Алматы: Санат, 1997. Койгельдиев М.К. Сталинизм и репрессии в Казахстане 1920-1940-х гг. – А., 2009. – 448 с Насильственная коллективизация и голод в Казахстане в 1931-1933 гг. Сб. док.и мат. – Алматы, 1988. Центральный государственный архив Республики Казахстан (ЦГА РК). – Фонды периодики 20-30-х гг. Государственный архив Северо-Казахстанской области (ГАСКО). – Фонды периодической печати 20-30-х гг. Букейхан А. Таңдамалы. – Избранное. – Алматы, 2002. Шоқай Мұстафа. Таңдамалы. – Т.1. – Алматы, 1998. «Қазақ». Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 бет.«Айқап». Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. – 368

бет. 13. Сəдуақасұлы С. Таңдамалы. 2 том. – Алматы: Алаш мурасы, 1993. 14. Еспенбетов А. Сұлтанмахмұт Торайгыров. Алматы: Ғылым, 1992. 15. Мендешев С. Освобождение от калыма. Киргизские женщины // «Советская Киргизия». – 1925. № 1. – сс. 12-15. 16. Рыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х томах. – Т.2. – Алматы, 1997 17. Алдажуманов К.С. Қазақстанның 1917 - 1953 жылдар кезеңіндегі тарихын зерттеу мəселесіне // Халық. ғылымитəж. конф. материалдары «Қазақстан тарихы: зерттеу нəтижелері». – Алматы, 19 сəуір, 2012. - СС. 50-57 18. Муканова Г.К. Смагул Садвокасов о ходе национально-территориального размежевания в ЦАР 20-х гг. ХХ в. В своей статье-манифесте «Новая эпоха в Средней Азии». – Там же. – СС. 210-217. 19. Аманжолова Д.А. На изломе. Алаш в этнополитической истории Казахстана. – А., «Таймс», 2009. 20. Смағұлова С. Қазақ мерзімді баспасөзі: шығу тарихы мен деректік маңызы (ХХ ғ. 20-30 жж.). – Алматы, 2011. 21. Шаханов М. Желтоқсан эпопеясы (деректі роман). 1 Том.- Алматы, 2006. - 624 бет. 22. Пуля В. Современный медиаконтент и его упаковка // «Журналист» (Москва). – 2012. - № 8, август.

Мухамадиева Л. И., ст. преп. КазНУ имени аль-Фараби ВЕРБАЛЬНАЯ СВОБОДА СОВРЕМЕННЫХ: КУЛЬТУРНАЯ РЕВОЛЮЦИЯ Исследование феномена языковой культуры современного информационного общества надо рассматривать с учетом того показателя, что в наше время повседневной речевой коммуникации средств массовой информации литературный язык испытывает, с одной стороны, серьезное давление ненормированной речевой стихии. С другой стороны, отмечается наплыв иноязычной лексики, преимущественно английского и американского происхождения, немотивированное и неумеренное использование такого рода слов главным образом из сферы финансов, торговли, шоу-бизнеса, спорта, политики больше всего в текстах СМИ и рекламы. Принципиально важно, проводя систематические наблюдения над языковой жизнью современного общества, выявить тенденции в использовании языковых средств, в их функционировании в повседневной речевой коммуникации, в различных ее сферах - социокультурных, функционально-стилистических, жанрово-тематических /1/. И конечно, прежде всего - в рамках литературного языка, организуемого системой общелитературных и стилевых норм, глубокими традициями национальной речевой культуры. Не менее существенно выяснить, на базе анализа «поведения» языковых средств в реальной речевой коммуникации проявления, действие эволюционных процессов, присущих языку вообще и конкретному национальному языку. Состояние русского языка в социальной структуре общества за последние десятилетия резко изменилось. Существенные изменения происходят и в деятельности звучащих и печатных средств массовой информации, вектор динамики их развития значительно либерализирован, снизилась ответственность за выпускаемый в эфир и в тираж информационный продукт. Отсюда - лавина ошибок, стилистических, синтаксических и прочих. Язык таков, каким является общество, на нем говорящее. Оно изменилось. Во многом - под влиянием средств массовой информации. Здесь уместным будет предположить, что зеркало состояния русского языка - это коммуникативные возможности языка и речи средств массовой информации. Язык существует в языковом сознании говорящих, а речь существует в звуковой или письменной форме. Вербальная свобода современных СМИ проявляется в выборе словесных форм, выражений, ключевых слов, вариативности ранее бесспорных норм и правил. Своеобразная культурная революция на рубеже веков произошла не только в политическом смысле, но и на мировоззренческом, ментальном уровне. Журналист перестал 140

быть представителем интеллигенции, превратился в «своего парня», не безгрешного, как в мыслях, так и в выражениях. Например, ведущий «Авторадио» весело шутит над неправильным ударением в слове «феномен» и честно признается, что не знает значения многих слов. По мнению исследователя Л. Д. Реймана, тот факт, что среди наших современников много безграмотных людей, очевиден. Человек, который постоянно пересыпает свою речь иностранными словами или нецензурными выражениями, канцелярскими оборотами или словами-паразитами, засоряет именно свою речь, делает ее неприятной или невразумительной, но язык здесь не при чем, пока есть другие люди, умеющие им пользоваться. Язык - явление социальное, а не индивидуальное /2/. Однако именно звучащие средства массовой информации, особенно электронные, создают «благодатную» почву для неуважительного отношения к литературному языку. В политику, во власть, в СМИ пришли новые люди, которые по-новому устанавливают планку нормативности (литературности) использования языковых средств. Очевидно, единственным способом соблюдения разумного баланса между необходимым и допустимым в условиях действия обоих факторов остается целенаправленная работа по формированию нового уровня феномена языкового сознания тех, кто говорит с нами с телеэкрана, в радиоэфире /там же/. Однако нельзя умолчать о том, что под знаком неосознанного протеста против жестко предписываемых нормой правил словоупотребления и построения речи произошло снятие запретов на использование в средствах массовых коммуникаций стилистически сниженных, эстетически безобразных слов и выражений. Насыщение публичной речи вульгарными выражениями превратилось в признак доверительного общения, языковая раскованность приблизилась к языковой распущенности. Многие журналисты, комментаторы и ведущие, пришедшие на смену профессиональным дикторам, слишком смело «обогащают» русский язык новой лексикой и фразеологией, произношением, ударением и интонацией. Но соблюдение культуры языка и речи главный вектор позитивного развития СМИ. Развитие казахстанских СМИ в ХХ веке и особенно в начале XXI века сделало их главным каналом распространения социальной информации в современном обществе. Центр тяжести потоков социальной информации все более смещается в область электронных СМИ. До 80% массовой социальной информации потребители получают по каналам радио- и телевещания и лишь 20% - через печатные периодические издания. В Казахстане смещению интереса потребителя в сторону электронных СМИ способствовало подорожание периодической печати, доступность и вездесущность электронных СМИ. Электронные СМИ, в отличие от печатных, получили возможность во всех возрастных слоях миллионных масс людей формировать языковое сознание, словарный запас языка и языковые нормы. Ряд специфических особенностей, «имманентных электронным средствам массовой коммуникации невозможность приостановить поток информации с целью осмыслить непонятное, переспросить неясное, выборочно получать лишь желательное из потока информации и т.п., вплоть до преемлемости или непреемлемости диктора или ведущего, - еще в большей мере превращают электронные СМИ в доминирующий инструмент в процессе формирования языка, «диктующий» свои условия и ставящий потребителя в безвыходное подчиненное положение» /3/. Почему исследователи с большим вниманием относятся к качеству языковой культуры электронных СМИ? Степень «пленения» радиослушателя и телезрителя языковыми нормами в электронных СМИ значительно выше, чем нормами языка печатной периодики, поскольку потребитель получает не только понятие, термин, но и его звучание, мелодику фразы, акцентацию, манеру произношения. Таким образом, нельзя отрицать человеческий фактор в снижении языковой культуры – другие люди пришли в СМИ. Развал экономики Казахстана в первые годы перестройки привел к росту безработицы, особенно среди молодежи, в том числе и получившей образование. Значительный контингент такой молодежи, не имеющей высшего журналистского образования, хлынул в средства массовой информации. Новые кадры принесли в электронные, да и в печатные СМИ свой язык, свой уровень понимания культуры речи, свою лексику, иногда механически заимствованную из иностранных языков, в первую очередь, англо-американского. К факторам отрицательного влияния на языковую культуру современных электронных СМИ надо отнести стремительную смену кадров в этих органах СМИ, что было вызвано как политическими причинами, так и бурным ростом числа органов СМИ. В настоящее время в Казахстане зарегистрировано более тысячи образований различного типа и в радио-, и телевещании, их число увеличилось примерно в 6 - 7 раз. К этому следует добавить и возникновение большого числа отделов рекламы и служб по связям с общественностью в сфере частного предпринимательства, которые также нуждаются в профессиональных журналистах. 141

Важным фактором влияния на формирование языковой культуры электронных СМИ стало также внешнее, зарубежное влияние. Распад СССР, перестройка экономики на рыночной основе привели к неконтролируемому государством культурному обмену. А в условиях коммерциализации отечественных средств массовой информации, в том числе и электронных, этот неконтролируемый обмен сочетался с заинтересованностью органов электронных СМИ в получении оплачиваемой рекламы из западных стран. В результате культурный обмен превратился в «улицу с односторонним движением», по которой в Казахстан хлынул поток «непереводимых» слов, преимущественно из английского языка, сформировавшегося в США. Однако «свободное движении людей и идей» привело лишь к выплеску проблем, связанных с негативным формированием языкового сознания общества. Язык СМИ, прежде всего, отражает нашу жизнь, поэтому он находится в постоянном развитии и обогащается новыми словами и терминами. Например, политическая сфера – яркий пример идеологизации и политизации языка. Значительная часть общественно-политической лексики общелитературные слова, англицизмы и различные термины (науки, военного дела, искусства, спорта): диалог между странами, брифинг, военные круги, дружеская атмосфера, очередной тур переговоров и т.д.). В начале века в язык СМИ гармонично проникают словоформы казахского и арабского языков - мажилис, аким, маслихат. Определенные трудности возникли с новыми написаниями названий городов, областей, приведением их в соответствие с правилами казахского языка. Например, Алма-Ата – Алматы; Джамбул – Жамбыл; Медео - Медеу. Некоторые газеты долгое время допускали двойной стандарт написания. Путались и русскоязычные дикторы. Этим изменения в газетно-журнальном языке не ограничиваются. Кроме лексики, новых тем, изменилась форма подачи материалов. Равнение на Запад, Россию, выработка собственных образцов рождало дикую смесь рассудка, эмоций и равнодушия. Казахстанская пресса за период новейшей истории пережила немало: от полной вседозволенности до трезвой оценки своей вербальной свободы. За это время пришло осознание того, что произвол в выборе слова – не самое действенное средство в борьбе за читателя. Появились первые судебные иски за клевету и оскорбления, ответственность за которые несли журналисты. Сегодня казахстанская пресса в языковом и стилистическом плане активно развивается. Появляются новые авторы, обновляется лексический состав, публицистический стиль приобретает новые черты. Хотя очень часто свобода слова оборачивается свободой брани. Вербальную свободу журналистов ограничивают не только мораль, воспитание, образование, но и статьи закона «О СМИ», а также статьи Уголовного кодекса РК. Показательным примером использования новых языковых выражений, вербальной свободы может служить еженедельник «Караван»: «лупасили сотовым телефоном; вылизываете ж…; идите на фиг, прикалываемся, пописали, выкатил иск, умаслить честь и достоинство; поднялось у нашего рупора достоинство. Да не просто поднялось, а прямо-таки выстрелило. И оказалось оно весьма впечатляющим, размером…». Не менее впечатляющи: «золотопогонный негодяй», «подонок», «говно продажное и бесталанное», «фиголог», «кинопупея», «телефил», «полные мустанги», «стебовое кино», «драйв», «прессуха» и т.д. Интересно использование журналистами просторечных слов и выражений: «сие невыносимо», «шибко обиделся», «так вы, батенька, враг народа!». Так борются за читателей казахстанские газеты «Караван», «Мегаполис» и «Время». На сегодняшний день каждое издание выработало свой «кодекс чести». Кто-то позволяет себе больше, кто-то меньше. Но в целом становление вербальной свободы в СМИ Казахстана произошло. Языковые и стилистические предпочтения определены. Наряду с официальной формой подачи информации соседствует так называемая неофициальная, порой недостоверная. Свежую струю в языковой арсенал современной журналистики вносит пишущая молодежь. Пафосный стиль старшего поколения уходит в прошлое, молодые полны иронии, издевки над всем и вся, так называемого стеба, который часто подменяет серьезную аргументацию в споре ерничеством и циничностью. Казахстанские издания «Караван», «Время», и даже оппозиционная «Свобода слова» охотно пользуются «молодежной мовой». Причем для них это не только языковая форма, но и в значительной степени жизненная философия. Молодые журналисты, ее исповедующие, порой ведут себя бесцеремонно и вульгарно, но возможно это также защитная маска, стремление прикрыть свою растерянность, отсутствие новых идеалов. Из вышесказанного следует вывод, что язык СМИ стал персонифицированым. Идет перенасыщение языка СМИ американизмами и обилием в нем жаргонной, «блатной» и даже матерной лексики, а также новой особенностью столетия - стебом. Понятия «правило» и «норма» в русском языке СМИ все же присутствует, однако не в должной степени. В большей части виновники 142

сложившейся ситуации не столько СМИ, сколько отсутствие правил игры в соотнесении стиля с нормой. Язык меняется, но его искажение не тотально в СМИ. У нас еще много мастеров образцовой русской речи и их усилиями, а также проявлением политической воли власти и общественных институтов, ситуации нынешнего беспредела может быть поставлен надежный заслон. 1. 2. 3.

Список литературы: Киселева Т. В. Русский язык. Опорные схемы. М., 1997. С.14. Рейман Л.Д. Практические исследования лингвиста. М., 2001. С.21. Леонтьев А.А. Слово звучащее. М., 2003. С.84.

Жұртбай Н., əл-Фараби атындағы ҚазҰУ журналистика факультетінің PhD докторанты ИНТЕЛЛЕКТУАЛДЫ ƏЛЕУЕТТІ АРТТЫРУ АЯСЫНДАҒЫ ТҰРМЫСТЫҚЭКОЛОГИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМА ҚЫРЛАРЫ Қазақстан экономикалық даму жолында Тəуелсіз мемлекет ретіндегі өзінің 20 жылдық тарихында Қазақстан нарықтық реформадан, инновациялық дамуға бейімделген аралас экономиканы қалыптастыру үшін, экономикалық құлдыраудан экономикалық өсу мен қоғамның əлеуметтік тұрақтылығына жетуде қиын жолдан өтті. Бүгінгі таңда Қазақстанның экономикалық саясаты əлемдік тəжірибие, теориялық шешімдер мен кеңестерді есепке алып, сəтті нəтижеге бағытталған. ТМД елдерінің ішінде Қазақстан ашық нарықтық экономикалы мем