__MAIN_TEXT__

Page 1

‘Ik was erbij’ 1940 - 1945

Een selectie van artikelen over de Tweede Wereldoorlog geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief Alkmaar.


zijn van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811MA Alkmaar o.v.v. Ik was erbij. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er een reconstructie van de gebeurtenis tot stand.

Op streek

1) Demonstratie voertuigen Op een open terrein aan de Ferdinand Bolstraat werd op 25 mei 1945 een grote demonstratie gehouden door Canadese legeronderdelen.

2) Beschieting gasfabriek De gasfabriek aan de Helderseweg werd tijdens de oorlog meermalen beschoten vanuit de lucht. In het nog laatst staande gebouw is in een metalen balk nog een overblijfsel van zo’n beschieting te zien.

Ik was erbij

1900

1910

1920

1930

1940

Opmerkelijke regionale verhalen uit de vorige eeuw

3) Hongerwinter Tijdens de Hongerwinter van 1944 werden veel bomen in Alkmaar gekapt om gebruikt te worden als brandstof. Ook op het Scharloo werden bomen omgezaagd. FOTO J. F. GODIJN

4) V voor Victory Een bijzondere ’graffiti’ op een huis in de Anjeliersstraat. Op de muur staat namelijk een ’V’. Het schijnt dat deze letter rond mei 1945 op deze muur is geschilderd en staat voor de V van Victory.

5 + 6) Interneringskampen Na de oorlog werden gearresteerde NSB’ers geplaatst in interneringskampen. De vrouwen verbleven in een kamp aan de Westerweg (5) en de mannen in het kamp ’Rochdale’ aan het FOTO P. J. BOSMAN Doctor Schaepmanplein (6).

1950

1960

1970

1980

1990

2000

Op streek

7 t/m 10) Spermuren 11) Schuilkelders Aan het begin van de Kanaalkade (7) en bij de Bergerbrug (8), Al voor de Tweede Wereldoorlog kregen de St. Agnesschool en Heilooërbrug (9) en de Emmabrug (10) kwamen spermuren te de St. Aloysiusschool aan de Koornlaan ieder een schuilkelder liggen. Hiermee kon men de toegang tot de binnenstad af- op het schoolterrein. FOTO P. J. BOSMAN sluiten d.m.v. grote betonnen rollen.

’40 - ’45: wat gebeurde er in Alkmaar? 19) Bezoek van Mussert 26 juni 1942 bezocht NSB-leider Mussert Alkmaar. Hij bezichtigde de restauratiewerkzaamheden aan de Grote Kerk en bracht ook een bezoek aan de kaasmarkt .

12) Huize Saint Louis In 1940 vorderden de Duitsers Huize Saint Louis aan de Nassaulaan. Zij vestigden hier o.a. de Veldpost (postkantoor).

20) Feestversiering Op verschillende gebouwen in de binnenstad werden na mei 1945 feestversieringen aangebracht. Zo ook aan het gebouw van Vroom & DreesFOTO P. J. BOSMAN mann.

13) Prins Bernhard bezoekt Alkmaar 29 juni 1945: op zijn verjaardag bracht Prins Bernhard een bezoek aan Alkmaar en schudde de hand van burgemeester Van Kinschot op de trap van FOTO A. RIS het stadhuis.

24) Bominslagen Op 15 januari 1942 raakten verdwaalde Engelse vliegtuigbommen huizen aan het Zeglis en een huis aan de Oudegracht. Totaal vielen er zeven doden en acht gewonden.

21) Gewestelijke radiozender In 1944 kreeg de illegale radiozender, die in contact stond met het hoofdkwartier van de Binnenlandse Strijdkrachten, tijdelijk een nieuw onderkomen: een badcel in het St. Elizabethziekenhuis.

15) Monument Harddraverslaan Op de Harddraverslaan werden op 17 november 1944 de verzetsstrijders Arie Kapitein, Pieter Booij, Marinus Post, Pieter van Velzen en Frans van der Zeijden, als vergelding door de bezetter, gefusilleerd.

Meer punten

23) Bevrijdingsfeest In Alkmaar werden net na de oorlog meerdere bevrijdingsfeesten gehouden. Deze foto, van 31 augustus 1945, laat feestvierende mensen in de Lyceumstraat FOTO P. J. BOSMAN zien.

22) De familie Drukker De Joodse familie Drukker woonde tot en met 1941 aan het Luttik Oudorp op nummer 68 (nu 80a/82) en later op nummer 41 (nu 55). Hierna verbleven zij op verschillende onderduikadressen in Nederland. Uiteindelijk zijn ze opgepakt en in oktober 1944 vermoord in Auschwitz.

18) Drakentanden Aan beide zeiden van de Munnikenweg werden Höckerhindernisse aangebracht. Deze piramidevormige betonnen obstakels waren bedoeld om tanks tegen te houden. Deze obstakels liggen er nog steeds.

Mark Alphenaar van het Regionaal Archief Alkmaar heeft de foto's en teksten verzorgd. De nummers bij de foto's (allemaal via het Regionaal Archief) corresponderen met de nummers in de kaart. Kijk op www.alkmaaropdekaart.nl, bij het thema Tweede Wereldoorlog, voor nog meer opvallende punten en gebeurtenissen in Alkmaar.

17) Hoofdkwartier Wehrmacht Huize Voorhout was tussen 19 mei 1940 en 8 mei 1945 het hoofdkwartier van de Wehrmacht met aan het hoofd OrtskommanFOTO N. GEEL dant A. Schausz.

14) Telefoonbunker R 617 Een in opdracht van de Duitsers gebouwde bunker. In deze bunker was ruimte voor acht man. Zij moesten verbindingen binnen het Duitse telefoonnetwerk onderhouden.

16) Telefoonbunker R 616 Een in opdracht van de Duitsers gebouwde bunker. Hij was ingericht voor de reparatie van Duitse telefoonlijnen. In de bunker was ruimte voor een telefoonherstelploeg van zes man.


10

Regionaal

Op Streek

Regionaal Archief. In ’Ik was erbij’ zijn foto’s uit de collecties van het archief te zien van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto’s wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811 MA Alkmaar. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er met uw medewerking een reconstructie van de gebeurtenis tot stand. Vandaag: Het hoofdkwartier van de Wehrmacht aan de Kennemerstraatweg.

1942, Duitse soldaten marcheren over de Kennemerstraatweg tegenover Huize Voorhout.

Werk- en slaapkamer in Huize Voorhout van een Duitse officier.

Huize Voorhout 1940-1945

8 mei 1945, Ortskommandant Schausz aan de praat met iemand van de Binnenlandse Strijdkrachten. De prikkeldraadafzetting rondom Huize VoorFOTO R.P. JONKER hout is goed te zien.

Mark Alphenaar

Regionaal

Op Streek

Ortskommandant Arthur Schausz, de man die heel veel ellende op zijn geweten had, werd nooit schuldig bevonden aan de aan hem FOTO R.P. JONKER toegeschreven oorlogsmisdaden. 1945.

Officieren van de Wehrmacht genieten van een zonnetje in de tuin van de Wehrmachtkommandantur. Juli 1942.

Twee officieren in de tuin aan de kant van de Kennemerstraatweg. Juli 1942.

Zetel van het kwaad

Op 14 mei 1940 capituleerde Nederland. Heel het land hield zijn adem in wat er nu zou gaan gebeuren. Op een zonnige donderdag 16 mei verschenen dan uiteindelijk de eerste Duitsers in Alkmaar. Militairen van de 25e infanteriedivisie van de Wehrmacht reden via de Kennemerstraatweg de stad binnen. Enkele Duitse commandanten en officieren werden op het stadhuis ontvangen. Het college van b &w kreeg te horen dat ze hotels en schoolruimten beschikbaar moest stellen aan Duitse soldaten en officieren. Ook werd meegedeeld dat het hoofdkwartier van de Wehrmacht (Wehrmachtkommandantur) gevestigd zou worden in Huize Voorhout aan de Kennemerstraatweg. Het gebouw was in 1939 uitgebreid en verbouwd tot tehuis voor 60 bejaarden. Hierdoor was er genoeg ruimte om officieren en ondersteunde diensten onderbrengen. Ook de ligging aan de Kennemerstraatweg en doorlopende telefoonlijnen was voordelig. Misschien kozen de Duitsers ook wel voor het pand omdat het zo imposant was. De Feldgendarmerie (de Duitse militaire politie) vestigde zich ook in het gebouw. In 1944 kwam daar ook nog een eenheid van de Sicherheitsdienst bij. Op 19 mei 1940 nam Ortskommandant Steger effectief het civiele gezag over en drie dagen later kon de bevolking van Alkmaar in de krant lezen dat de ’publieksbalie’ van de Ortskommandantur op de eerste verdieping van Huize Voorhout maandag tot en met zaterdag

Boven: Soldaten aan de noordkant van de Huize Voorhout. Circa 1942.

Overduidelijk de ingang tot de Wehrmachtkommandantur. Het grote bord boFOTO N. GEEL ven de ingang kwam er pas rond 1943.

geopend was van 9.00 tot en met 17.00 uur. Tussen 12.00 en 15.00 uur was er pauze en op woensdagmiddag en zaterdagmiddag was de balie gesloten. Voor de ingang van de tuin van Huize Voorhout kwam een wachtpost te staan waar een soldaat de toegang tot het terrein bewaakte. Rondom het hele gebouw verrees een prikkeldraadversperring. De Ortskommandanten volgden elkaar snel op. Na Steger, kwam Hauptmann Jeska en daarna Hauptmann Dr. Hövelhaus. In augustus 1942 werd majoor Arthur Schausz tot Ortskommandant benoemd. Hij zou de rit uitzitten tot het einde van de oorlog. Schausz woonde privé aan de Kennemerstraatweg 73, schuin tegen-

over Huize Voorhout. Dit huis was eerder gevorderd van Dr. Hofstee. Kijk op www.archiefalkmaar.nl/voorhout voor bewegend beeld van Schausz. Vanuit Huize Voorhout werden bevelen gegeven tot de vordering van radio’s, fietsen en dekens, razzia’s en het afbranden van woningen en boerderijen. Ook het wrede bevel tot het fusilleren van vijf gevangenen kwam uit Huize Voorhout. Deze gebeurtenis vond plaats op 17 november 1944 aan de Harddraverslaan, net achter de Ortskommandantur. Het was een represaille voor het neerschieten van landwachter Meijer door het verzet. Dat Schausz er speciale verhoormethoden op nahield kun-

11

Op de zoldertrap in Huize Voorhout is nog een ingekraste swastika te zien. Achtergelaten door een verveelde Duitser?

FOTO’S REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR

nen we lezen in het Nieuwe Noordhollandsch Dagblad van augustus 1945. In een rondleiding voor journalisten door majoor Bokhorst van het Militair Gezag, die nu z’n intrek in Huize Voorhout had genomen, demonstreerde deze de karwats (zweep) van Schausz. Volgens verhalen werden ondervraagden die niet wilden spreken aan een verwarmingsbuis in het kantoor van de Ortskommandant vastgebonden en met zwepen geslagen.

Begin 1945 voelde ook de bezettingsmacht in Alkmaar aan dat het einde van de oorlog naderde. In de verzetskrant ’De Vrije Alkmaarder’ van 27 maart kunnen we lezen dat een ooggetuige had gezien dat in Huize Voorhout de Duitsers druk aan het inpakken waren en dat de Ortskommandant voor niemand te spreken was. Van een overhaast vertrek was echter nog geen sprake. Nog in april 1945 gingen er vanuit Huize Voorhout bevelen uit waarin mannen werden opgeroe-

pen om mee te helpen met graafwerkzaamheden en een razzia werd aangekondigd. Op 5 mei was het dan eindelijk zo ver. In Hotel de Wereld in Wageningen tekende Generaal Blaskowitz de Duitse capitulatie. Op 6 mei hadden afgevaardigden van de Binnenlandse Strijdkrachten en Ortskommandant Schausz overleg over de overgave van de Duitsers in Alkmaar en omgeving. Opvallend genoeg vond dit gesprek niet plaats in Huize Voorhout, maar op het adres Em-

Rechts: Het gedeelte van Huize Voorhout waar o.a. de werkkamer van Schausz was en het terras waar bij mooi weer regelmatig officieren te vinden waren, zoals op deze foto te zien is. Circa 1942.

mastraat 33, het huis van zenuwarts dr. G. Hoeneveld. Het duurde nog tot 8 mei voordat de Canadezen Alkmaar binnenreden. Een grote mensenmassa stond inmiddels de bevrijders op te wachten langs de Kennemerstraatweg en bij Huize Voorhout. Tijdens het wachten kwam Schausz zelfs nog even een praatje maken met enkele mensen op de straat. Vrij snel daarna verlieten de Duitsers Huize Voorhout. Zij vonden een tijdelijk onderkomen in het slachthuis aan

de Helderseweg. Hier zouden de voormalige bezetters blijven tot 16 mei voordat ze via Den Helder richting Duitsland vertrokken. Ook Schausz vertrok uit Alkmaar. Pas in 1949, na veel speurwerk door de geallieerden, werd hij opgepakt in Duitsland en overgeleverd aan de Nederlandse autoriteiten. Eind 1949 werd hij echter alweer vrijgelaten, omdat niet kon worden aangetoond dat hij zich schuldig had gemaakt aan de aan hem toegeschreven strafbare handelingen.


10

Regionaal

Op Streek

zien van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto’s wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811 MA Alkmaar. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er met uw medewerking een reconstructie van de gebeurtenis tot stand. Vandaag: Duitse soldaten op de Algemene Begraafplaats Alkmaar.

De plek waar tot 1950 het Ehrenfriedhof zich bevond, tegenwoordig vak K. De twee grote bomen in het midden van het vak zijn de enige overblijfselen aan het ereveld. FOTO REGIONAAL ARCHIEF

Regionaal

11

Op Streek

Waarschijnlijk heeft de toegangspoort tot het Ehrenfriedhof er ongeveer zo uitgezien.

FOTO E-BAY

Het Marine Lazarett in Heiloo. De meeste soldaten op de begraafplaats overleden hier aan hun verwonFOTO E-BAY dingen.

Sinds 1950 liggen de soldaten en landwachters op de Duitse militaire begraafFOTO J. KOPPES plaats Ysselsteyn bij Venray.

Het Ehrenfriedhof van Alkmaar Simpele graven met houten kruis, swastika en naam

Mark Alphenaar

Zo nu en dan stuit je in het archief nog eens op een relatief onbekend stukje Alkmaarse geschiedenis. Zo weten bijvoorbeeld maar weinig mensen dat er op de Algemene Begraafplaats tot 1950 ruim 200 Duitse soldaten lagen begraven. Op het Ehrenfriedhof lagen soldaten die waren omgekomen in NoordHolland door gevechtshandelingen of ongelukken. Ook lagen er elf Nederlandse leden van de Landwacht. Soldaten die waren geëxecuteerd of zelfmoord hadden gepleegd lagen op een aparte plek achter het ereveld. De eerste Duitse soldaat op de Algemene Begraafplaats was Rudolf Wilhelm (23 jaar), hij werd op 16 mei 1940 begraven nadat hij op 13 mei in het Centaal Ziekenhuis van Alkmaar was overleden aan de verwondingen die hij opliep tijdens een noodlanding met zijn Messerschmitt 109 in Anna Paulowna. In eerste instantie werden de soldaten begraven op een andere plek op de begraafplaats. Later werd er op de plek van het tegenwoordige vak K een Ehrenfriedhof gemaakt. Het waren simpele graven met een houten kruis, waarop een swastika en meestal een naam stond. Er waren ook 13 graven waarop een fez (hoofddeksel) stond afgebeeld. De soldaten die daar begraven lagen kwamen vaak uit Centraal-Azië en de Kaukasus.

Foto boven en onder: Eind april 1943, begrafenis van Oberfeltwebel Von der FOTO H. NAUTA Linden. Omgekomen op 21 april 1943 in Schagen.

Het grafregister van 1940 laat de eerste begraven Duitser zien: Wilhelm Rudolf, FOTO ARCHIEF ALGEMENE BEGRAAFPLAATS ALKMAAR vliegofficier, 23 jaar oud.

Bijna allemaal waren ze onderdeel van het Turkestanisches InfanterieBataillon 787. De jongste begraven Duitse soldaat was 17 jaar, de oudste 65 jaar. Uit bronnen uit het Archief is op te maken dat de meeste soldaten zijn overleden in Heiloo (64), Alkmaar (9), Hoorn (11) en Petten (12). In Heiloo bevond zich in de Sint Willibrordusstichting het Marine Lazarett. Hier werden veel gewon-

de soldaten naartoe gebracht. Velen die daar stierven, werden begraven in Alkmaar. De grootste groep die in een keer werd begraven op het Ehrenfriedhof, bestond uit soldaten die na een ongeluk met mijnen leggen in Petten op 3 juli 1944 waren omgekomen. Tien soldaten kwamen daarbij om het leven, onder wie twee Italiaanse krijgsgevangenen die moesten meehelpen. Na deze explosie was er weinig

Toen-en-nu montage van de begrafenis van Oberfeltwebel Von der Linden eind april 1943.

meer over van de soldaten en zijn de gevonden resten verdeelt over tien kisten die daarna wel op naam begraven. De ’pompeuze’ (zoals de Alkmaarsche Courant het in 1950 noemde) toegangspoort tot het Ehrenfriedhof werd vrij snel na de bevrijding verwijderd en de begroeiing doorgetrokken. Ook werden soldaten die zelfmoord hadden gepleegd of waren geëxecuteerd, herbegraven

tussen de andere soldaten. De laatste Duitse soldaat vond op 4 juni 1945 zijn rustplaats op het ereveld. In 1950 bleek dat de Algemene Begraafplaats te weinig graven in voorraad had voor de komende tien jaar. Er was dus ruimte nodig. Uitbreiding bleek erg lastig te zijn omdat de gemeente de grond rondom de begraafplaats niet in bezit had. Tuingronden zouden dan onteigend moeten

NIEUWE FOTO REGIONAAL ARCHIEF, OUDE FOTO H. NAUTA

worden en op die procedures zat men niet te wachten. Besloten werd de Duitse soldaten te laten opgraven en over te brengen naar de speciaal daarvoor bestemde Duitse militaire begraafplaats in Ysselsteyn bij Venray. Militairen van de Dienst voor Identificatie en Berging van de Koninklijke Landmacht verrichtten de opgravingwerkzaamheden en het transport naar Ysselsteyn. Voor het transport

werden nog wel alle kisten van de opgegraven soldaten opengemaakt en wat men aantrof werd opgeschreven in zogenoemde exhumatierapporten. In deze rapporten is te lezen dat bij veel soldaten ledematen (armen, benen en hoofden) ontbraken. Ook waren van sommige soldaten niet meer dan enkele botresten begraven. Het meest opvallende is dat er in een kist geen mensenresten werden gevon-

den, maar vermoedelijk botten van een kalf. De meesten van de overgebrachte soldaten en Landwachters liggen nog op de militaire begraafplaats in Ysselsteyn. In totaal 32.000. Elk jaar, op een zondag in november, is er een herdenking tijdens de Volkstrauertag, de Duitse nationale herdenkingsdag voor alle Duitsers die omkwamen in gewapende conflicten.


10

Regionaal

Op Streek

zien van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto’s wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811 MA Alkmaar. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er met uw medewerking een reconstructie van de gebeurtenis tot stand. Vandaag: De bezetting op Duitse foto’s.

1941, soldaten in Alkmaar op het plein voor het overdekte zwembad.

Regionaal

11

Op Streek

1941, een soldaat op de Spekbrug (na de oorlog de Bathbrug) kijkende naar een jongen die iets uit het water lijkt te vissen.

1942, soldaten liggen in de zon bij het zwembad in de Hout.

1942, officieren zitten in de tuin van Huize Voorhout. Tijdens de bezetting was dit het hoofdkwartier van de Wehrmacht in deze regio.

De Duitse bezetting door Duitse ogen Mark Alphenaar

Foto’s van Alkmaar en omgeving uit de Tweede Wereldoorlog? Er zijn er niet veel bewaard gebleven. Men kent misschien de foto’s die gemaakt zijn tijdens de dagen rond de bevrijding. Op die beelden zie je bijvoorbeeld mensen aan de Kennemerstraatweg, die vol spanning staan te wachten op de komst van de Canadezen of blije mensen tijdens de bevrijdingsfeesten in 1945. Schaarser zijn de foto’s die gemaakt zijn tijdens de bezettingsjaren. Dat is natuurlijk logisch, want het kon gevaarlijk zijn om met je fototoestel rond te lopen, laat staan als je foto’s maakte van Duitsers of hun bouwwerken. Soms werden er wel stiekem foto’s

1942, een toen-en-nu montage bij Huize Voorhout (het hoofdkwartier van de Wehrmacht). FOTO’S REGIONAAL ARCHIEF

1943, soldaten en officieren luisteren naar een concert in de tuin van de R.K. meisjesschool aan de Laat.

1941, vier soldaten drinken koffie in Lunchroom Modern in de Langestraat.

1941, soldaten wachtend op de stoomtram naar Alkmaar of Bergen aan Zee.

en films gemaakt vanuit zolderramen of vanachter half open gordijnen. Wil je echter meer van Alkmaar en omstreken tussen 1940 en 1945 zien, dan moet je het hebben van de foto’s die de bezetters zelf hebben gemaakt. Het Regionaal Archief heeft de afgelopen jaren steeds meer foto’s en fotoalbums verworven die gemaakt zijn door Duitse soldaten die hun diensttijd doorbrachten in onder meer Alkmaar, Bergen en Callantsoog. Deze laten de bezetting door andere ogen zien. Zo zien we soldaten bijvoorbeeld met Bello naar Alkmaar en Bergen aan Zee reizen, Kerstmis vieren, op een zomerse dag een zwembad bezoeken of naar een concert luisteren. Kijk voor meer foto’s en toen-en-nu montages op archiefalkmaar.nl/wo2.

1941: een toen-en-nu montage van een soldaat bij de hertenkamp in Bergen.

1941, soldaten op het strand bij Bergen aan Zee. Op de achtergrond het nog niet afgebroken Hotel Nassau. De foto is ingekleurd door Jecinci.

1943, soldaten vieren Kerstmis in hun barak in Callantsoog.

1944, uitreiking van het erekruis op het plein voor de hervormde kerk in Broek op Langedijk.


10

Regionaal

Op streek

van het archief te zien zijn van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811 MA Alkmaar. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er met uw medewerking een reconstructie van de gebeurtenis tot stand. Vandaag: de verdedigingswerken van Alkmaar

Festung Alkmaar Alkmaar ✱ Tussen 1940 en 1945 was Alkmaar een belangrijke plek voor de Duitse bezetter in Noord-Holland. De stad was een knooppunt van telefoonlijnen en diende als tweedelijns verdediging (samen met het Noordhollands Kanaal) voor het geval er een geallieerde landing plaats zou vinden aan de kust. Aan de hand van kaarten uit het ’bunkerarchief’ van het Nationaal Archief hebben we nu een redelijke compleet beeld gekregen van de verdedigingswerken rondom Alkmaar. Op de ondergrond van een kaart van Alkmaar uit 1936 zijn de werken ingetekend. Rondom de kaart vindt u verdere uitleg. Meer foto’s en kaarten zijn te vinden op www.blikophetverleden.nl Mark Alphenaar

16, 17, 18, 19 en 20) Schuilkelders In 1942 werden door de gemeente vier scherfvrije schuilplaatsen gebouwd voor burgers die op straat waren tijdens een luchtaanval. Iedere schuilkelder beschikte over 36 zit- en 14 staanplaatsen. Ze lagen in het Victoriepark, bij het Waagplein (foto), Bergerhout en begin Kennemerstraatweg. In 1944 werd er nog een schuilkelder (16) gebouwd voor medewerkers van de gasfabriek.

Regionaal

11

Op streek

4) Munnikenweg Naast de tankversperring (Höckerhindernisse) met zogenaamde ’drakentanden’ en mitrailleursnesten, bevonden zich bij de Munnikenweg ook een woonschuilplaats, een privaatgebouw en twee munitieopslagplaatsen. De tankversperring is nog steeds aanwezig, ter hoogte van het Zwijnsmeerpad.

6) De Omval Aan de Schermerweg, op het terrein van Scheepswerf Nicolaas Witsen, lag een communicatiebunker, een gemetselde woonschuilplaats en een munitieopslagplaats. Deze werden allemaal gesloopt in 1981 toen de scheepswerf ging uitbreiden.

8, 9, 10 en 11) Wegversperringen binnenstad Bij de Texelse Barrière, de Bergerbrug, de Heilooërbrug en de Emmabrug (foto) was het mogelijk de weg af te sluiten met grote betonnen rollen. Ook bevonden zich hier enkele ondersteunende betonnen bouwwerkjes en spermuren.

1) Kazerneterrein Bergerweg Op het terrein van een nooit afgebouwde kazerne tussen de Berger- en Hoeverweg werden uitgebreide verdedigingswerken aangelegd. Deze waren de grootste rondom Alkmaar door de nabijheid van vliegveld Bergen en de verwachte route die de geallieerden troepen zouden nemen na een eventuele landing op het strand. Er waren hier o.a. mitrailleursnesten, (weg)versperringen van beton en prikkeldraad en antitankgrachten.

12) Kennemerstraatweg De zuidelijke toegangsweg naar Alkmaar kon worden afgesloten ter hoogte van Kennemerstraatweg 178. Er waren daar mitrailleursnesten, mangaten, tankversperringen (’drakentanden’), antitankgrachten en prikkeldraadversperringen. Deze verdedigingszone bevond zich tussen de Zandersweg, Regulierslaan en een stuk weiland ten oosten van de Kennemerstraatweg. Bron: J. Smit

2) NACO garage / Rekerdijk Rondom de NACO garage (tegenwoordig Connexxion) en aan de andere kant van het kanaal bevonden zich o.a. (weg)versperringen van beton en prikkeldraad, antitankgrachten, mitrailleursnesten en munitieopslagen. Ze dienden om de verbindingen naar Den Helder en Bergen en de scheepvaart op het Kanaal te kunnen blokkeren. Op het NACO terrein waren zo'n 20 bunkertjes aanwezig, waarvan de laatste in 1970 gesloopt werd.

13) Bunker Ritsevoort Deze bunker is van het type 617 en diende voor het veilig kunnen uitvoeren van onderhoud binnen het telefonisch netwerk van de Duitsers. Er waren ruimtes voor materiaalopslag en er konden acht manschappen verblijven. Tegenwoordig in gebruik als opslag voor de bloemenwinkel.

3) Spoorlijn/Rekerdijk Rondom de spoorlijn naar Den Helder en de Rekerdijk waren diverse mitrailleursnesten ingericht. Op het spoor, de Rekerdijk en de Frieseweg waren betonnen versperringenmuren aangebracht. Langs de Molenkade stond ook een licht luchtdoelgeschut. Langs de Molenkade is tegenwoordig nog een klein bunkertje te vinden.

14) Bunker Kennemerstraatweg Deze bunker is van het type 616 en diende voor de reparatie en onderhoud van de telefoonlijnen en -verbindingen in en rond Alkmaar. Ook was het een centraal punt waar alle telefoonlijnen uit de hele omgeving samenkwamen. Zaterdag 7 mei is deze bunker tussen 11.00 en 15.00 uur tijdelijk geopend voor publiek.

De Duitse verdedigingswerken in Alkmaar

7) Heilooërdijk Op de hoek Mauritskade/Heilooërdijk bevonden zich drie mitrailleursnesten, een woonschuilplaats en een betonnen telefoonpost. 15) Bunker aan het kanaal Op het terrein van de Gemeentelijke Reiniging heeft een bunker gestaan. Het is niet bekend welk type dit was. De bunker diende waarschijnlijk ter controle en verdediging van het Noordhollands Kanaal. 21) Antitankgracht Aan de westkant van Alkmaar waren tussen de punten 1, 2 en 12 verschillende ’grachten’ te vinden die oprukkende tanks en andere voertuigen moesten tegenhouden. Veelal werden voor dit doel bestaande sloten (Rekerdijk en langs het spoor) uitgegraven, maar ze werden ook wel nieuw aangelegd, zoals rond de punten 2 en 12.


Op streek

In ’Ik was erbij’ zal steeds een foto uit de collecties van het archief te zien zijn van een opmerkelijke gebeurtenis uit het verleden. Het verhaal bij de foto wordt geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief. U wordt gevraagd om uw herinneringen aan die gebeurtenis naar ons toe te sturen: redactie.ac@nhd.nl of Voordam 11, 1811MA Alkmaar o.v.v. Ik was erbij. Reacties zullen op deze pagina’s worden afgedrukt. Zo komt er met uw medewerking een reconstructie van de gebeurtenis tot stand.

Ik was erbij

1900

1910

1920

1930

1940

Opmerkelijke regionale verhalen uit de vorige eeuw

1950

1960

1970

1980

1990

2000

Op streek

Italiaanse onderduikers in Egmond-Binnen

Rode bietjes en macaroni Paul Post

De twee Italianen met de twee broers Gert (l.) en Herman (r.) Admiraal die hen in eerste instantie geholpen hebben.

Het inmiddels verdwenen huis van de familie Admiraal aan de Boonakkerssteeg.

De Italianen met de twee dochters Admiraal, Marie (l.) en Mien (r.).

Op het boek ’Heiloo, een dorp in oorlogstijd’ (2011) kwamen zoveel reacties dat de auteurs Jaap en Josta de Graaf-Gieltjes onlangs een tweede deel hebben laten verschijnen. Hierin wordt ook uitgebreid aandacht besteed aan een onlangs teruggevonden archief, het zogenaamde ’Dossier Dekker’. Dit is het archief dat de leider van het verzet in Heiloo en de Egmonden, de Heiloose zaadhandelaar Jac. Dekker, in de periode 1944-1945 bijhield. Het is een belangrijke bron voor de geschiedenis van het verzet, en in het boek wordt er dan ook uitvoerig aandacht aan besteed. Door de omvang konden niet alle archiefstukken uitgebreid behandeld worden. Zo ook de hier afgebeelde brief, geschreven door Dekker als Plaatselijk Commandant (P.C.) aan de districtscommandant. Deze is bijzonder omdat in de brief de onderduikadressen, namen en gegevens zijn opgenomen van zes Italiaanse soldaten, die de laatste maanden van de oorlog ondergedoken zaten in Egmond-Binnen. Theo Admiraal, de jongste van de tien kinderen van het gezin Admiraal waar twee van die Italianen ondergedoken hebben gezeten, is nu 81 jaar maar kan het zich allemaal nog goed herinneren. De Italiaanse soldaten waren na de capitulatie van Italië in 1943 als krijgsgevangenen tewerkgesteld bij de Duitse troepen. Zij kwamen terecht bij de 347e infanteriedivisie van het Duitse leger, die hier langs de kust gelegerd was. In het najaar van 1944 werd duidelijk dat dit onderdeel overgeplaatst zou worden naar het oostfront. Tientallen soldaten, waaronder deze Italianen, besloten dit niet af te wachten en doken onder. Theo vertelde dat Louis Gariblo in Grote Keeten gelegerd was en vlak voor het vertrek naar het Oostfront (eind augustus 1944) naar de Abdij in Egmond-Binnen vluchtte. Ook Antonio Loizzo dook onder, geholpen door twee broers Admiraal, die hem naar de abdij brachten. De abdij was al grotendeels ontruimd, maar het handjevol broeders dat was achtergebleven nam de deserteurs op. In november dook er ook nog een Duitse soldaat, Willy Kramer, onder in de abdij. Toen op 10 februari 1944 twee Duitse soldaten die gelegerd waren in de bunkers bij de vijver aan de Zeeweg het terrein van abdij opkwamen, was Kramer daar net aan het werk. In de mouw van zijn overall zat een scheur, waardoor zijn Duitse uniformjas te zien was. De soldaten herkenden hem daardoor als deserteur en wilden hem meenemen, maar

De barakken van het jeugdwerklozenkamp in Egmond-Binnen waar tijdens de oorlog de Duitsers en Italianen gelegerd waren.

De familie Admiraal poseert daags na de bevrijding met de twee Italianen. Theo leunt tegen zijn vader, linksonder Louis Gariblo en rechtsonder Antonio Loizzo.

Theo (r.) en Willem (m.) Admiraal op bezoek in Italië bij Louis Gariblo (l.) (1957). Op de voorgrond diens dochtertje.

De twee Italianen die bij de familie Admiraal ondergedoken zaten. Links Antonio, recht Louis.

omdat zij alleen met handgranaten bewapend waren wist Kramer te ontsnappen. Hierdoor was wel de abdij als schuilplaats ontmaskerd, en moesten de overgebleven broeders en onderduikers vluchten. Louis en Antonio kwamen toen bij de familie Admiraal terecht. Daar was in de kruipruimte van het huis een schuilplaats uitgegraven, die zij ’de bunker’ noemden. Sinds de razzia van 17 december 1944 in Egmond brachten de zonen Admiraal daar de nacht door. Ook een Amsterdamse onderduiker deelde

de schuilplaats, en daar moesten dan ook nog de twee Italianen bij. De Italianen zaten altijd binnen, de broers werkten overdag gewoon op het land. Er was niet veel eten, maar ze konden het redden, alhoewel sommige broers volgen Theo Admiraal de rest van hun leven geen rode bietjes meer hebben gegeten. Twee andere Italianen, Guiseppe Fossin en Broyno Louise zaten bij Jan Swart aan de Doelen ondergedoken. De twee kregen echter ruzie en zes weken voor de bevrijding moest Fossin ondergebracht wor-

Theo op de Vespa van Louis tijdens diens bezoek aan Egmond-Binnen in 1956. Links Herman Admiraal en rechts moeder Admiraal.

De brief van de Plaatselijke Commandant van Heiloo en de Egmonden (P.C.3), Jac. Dekker, aan de districtscommandant van de Binnenlandse Strijdkrachten (23 mei 1945). FOTO’S REGIONAAL ARCHIEF

den bij Jan Liefting op De Krijt. Luigi Alveri zat al langer bij Nico Zuurbier, op boerderij Vredesteijn, vlak bij het jeugdwerklozenkamp waar Duitsers waren gelegerd. Giovanni Sartor, tenslotte, zat ondergedoken bij de familie De Wit aan de Herenweg. Toen op 8 mei de eerste Canadezen werden gesignaleerd in Heiloo, kwamen de Italianen voor het eerst weer naar buiten. Kort daarop vertrokken de Italianen na een emotioneel afscheid van hun redders naar Alkmaar. Van daaruit vertrokken ze naar Hamburg, waar

alle krijgsgevangenen gescreend werden op oorlogsmisdaden. Pas in september konden ze weer naar Italië. Ook Willy Kramer, die onderdook bij zijn vriendinnetje in Alkmaar maar alsnog opgepakt werd, zou de oorlog overleven. De familie Admiraal hield contact met de dankbare Italianen. Zo is Gariblo in 1956 samen met zijn vrouw op de scooter vanuit NoordItalië in Egmond-Binnen geweest, waarbij ze de familie Admiraal kennis lieten maken met macaroni. Het jaar erna is Theo met zijn broer Willem afgereisd naar Loano

aan de Italiaanse Rivièra, op bezoek bij Louis. Tot aan de dood van Gariblo is het contact gebleven. Antonio Loizzo emigreerde naar Amerika. In 1989 is er nog een dochter van hem op bezoek geweest in Egmond-Binnen, die op dat moment in Duitsland studeerde. Heeft u nog herinneringen aan de Italiaanse onderduikers? Laat het ons weten!

Met dank aan Theo Admiraal en Rob Leijen. De meeste foto’s zijn van Theo Admiraal. Paul Post is directeur van het Regionaal Archief Alkmaar.

Het toenmalige huis van Jan Liefting aan De Krijt, tegenwoordig Kapsalon Afra, waar Guiseppe Fossin de laatste weken van de oorlog ondergedoken zat.


reconstructie van de gebeurtenis tot stand.

Opmerkelijke regionale verhalen uit de vorige eeuw

Op streek

an Schuurman.

EGIONAAL ARCHIEF

met g’

ophielden. De n die hen ten het sokkenbal pdat de vloer zou worden. van het onderoneel, de erden gedronvan een binpick-up, Pretty en Rolling muziek afgeRoad Runner. ie gedeeltelijk en. De direcman, bestuurmrijwiel. En ik op deze oorbrengen, k in het toenan Heemskerk voor een en slaagde. en middening... Waar aak, Zaadbosch, Fielen dikke Pijeen rol in ouw Tops, de ar weer boven De feesten van

terdagochksfluit kond aan. Wij alf een van ent mejufMeulen. Zij tend Engels Is in het af, bijgenaamd udder met ng’, waarmee elagestraat en an rijdt. simpelweg anslaan. De

De Langestraat tijdens één van de feestweken net na de bevrijFOTO(MONTAGE) REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR ding.

Juni 1945, de spermuur bij het Ritsevoort is er nog maar men kan nu wel ongehinderd de stad in. FOTO(MONTAGE) REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR

Op 15 januari 1942 worden enkele huizen aan het Zeglis getroffen door een verdwaalde vliegtuigbom. FOTO(MONTAGE) REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR

Met ’Timewarp’-fotomontages komt verleden heel dicht bij het heden

WO2 en Alkmaar, toen en nu Mark Alphenaar

Er is al veel geschreven over Alkmaar in de Tweede Wereldoorlog, maar aan de hand van ’toen en nu’ fotomontages komt het verleden nu wel heel dicht bij het heden. In deze kleine serie ’Timewarp’ foto’s laten we zien hoe op plekken waar wij nu wonen, werken en winkelen bijna 70 jaar geleden hele andere dingen gebeurden. Meer ’toen en nu’ foto’s over Alkmaar in de Bevrijdingsdagen van 1945? Kijk dan eens hier: http://bit.ly/WO2timewarps

Komende vrijdag ’oorlogsmiddag’ bij het Regionaal Archief Alkmaar

Vragen over WO2?

Net na de oorlog werden zo snel mogelijk de Duitse militaire versperring, zoals hier bij de Emmabrug, opgeruimd. OUDE FOTO: COLLECTIE P.J. BOSMAN. FOTOMONTAGE REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR

Op vrijdag 2 mei tussen 13 en 15 uur kan men bij het Regionaal Archief Alkmaar (Bergerweg 1, Alkmaar) terecht met alle vragen over de Tweede Wereldoorlog. Wie bezig is met een onderzoek of vragen heeft over bepaalde zaken zoals de Arbeitseinsatz of het verzet kan terecht bij de WO2-experts van het archief. Ook kunt u langskomen met spullen of foto’s uit de oorlogsjaren en waarvan u wilt weten of het iets speciaals is. Het archief is ook blij met spullen of foto’s uit WO2 die mensen misschien van de hand willen doen. De

medewerkers vertellen over de schenkingsmogelijkheden aan het archief.

Themawebsite Op http://bit.ly/AlkmaarWO2 is veel te vinden over Alkmaar en de regio in de Tweede Wereldoorlog. Er is een grote foto- en documentencollectie te zien maar er zijn ook interviews te beluisteren met oud-verzetsstrijders en andere oorlogsgetuigen.

Mei 1940, Duitse soldaten marcheren bij de Emmabrug. Later is hier een betonnen spermuur gebouwd.

FOTO(MONTAGE) REGIONAAL ARCHIEF ALKMAAR


Profile for Regionaal Archief Alkmaar

'Ik was erbij' 1940 - 1945  

Een selectie van artikelen over de Tweede Wereldoorlog geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief Alkmaar.

'Ik was erbij' 1940 - 1945  

Een selectie van artikelen over de Tweede Wereldoorlog geschreven door medewerkers van het Regionaal Archief Alkmaar.

Advertisement