Issuu on Google+


Nederland Notaland

Bij het maken van deze krant, met het ruimtelijk (rijks)beleid als onderwerp, telden we 21 nieuwe nota's, notities en beleidsbrieven van adviesorganen. Tenminste, voor zover te achterhalen. Sommige nota's zijn bij het ter perse gaan van deze krant in het stadium van voorbereiding, zoals de Architectuurnota, de Cultuurnota en de nota Nationaal Verkeers- en Vervoers Plan, de Derde Kustnota en de Perspectievennota Verkeer en Vervoer. De Nota 8elvedere is zojuist getekend door de vier bewindslieden van OCenVll, VROM, LNV & VWS. Andere nota's zijn een stapje verder. Zo werd de Houtskoolschets inmiddels de Startnota Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening, vooruitlopend op de Vijfde Nota zelf, en verscheen ook de Startnota Wonen in de 21ste eeuw. Architectuur Lokaal. is, op initiatief van het rijk, opgericht om opdrachtgevers te stimuleren bij hun culturele opdrachtgeverschap en in ons dagelijks werk gaat het vooral om de beleidsontwikkeling, de fase die vooraf gaat aan het bouwproces. Beleidsontwikkeling is niet hetzelfde als nota-productie, maar natuurlijk zijn nota's belangrijke documenten om greep te krijgen op de toekomstige planvorming, om overeenstemming tussen de betrokken partijen te bereiken, en inderdaad: om de verschillende beleidsterreinen op elkaar af te stemmen. We hebben inmiddels een aantal jaren ervaring met het architectuurbeleid op gemeentelijk en regionaal niveau en stuiten telkens weer op gebrekkige afstemming tussen de beleidsplannen van de verschillende afdelingen in de lokale bestuurlijke organisatie. Langzamerhand worden goede resultaten geboekt, en zijn er gemeenten die het ruimtelijk beleid en het cultuurbeleid stevig op elkaar afstemmen in één beleidsplan. In opgaven die de landelijke schaal raken, ligt het gemeentelijk

beleid in het verlengde van de voornemens van de rijksoverheid. Het zal met al die rijksnota's nog een hele klus gaan worden voor gemeenten, en natuurlijk ook voor andere partijen op de bouwmarkt, om door de bomen van het komende notabos de relevante beleidslijnen te kunnen onderscheiden. En vervolgens de eigen plannen te ontwikkelen. Het rijk zou in de omgekeerde volgorde wellicht de resultaten van de lagere overheden ten voorbeeld kunnen stellen. De gemeente Eindhoven heeft afgezien van een nieuwe architectuurnota en in plaats daarvan zeven regels voor architectuur uit een evaluatie gedestilleerd. In de provincie Drenthe zijn het streekplan, het milieubeleidsplan en het waterhuishoudingsplan van de baan: er werd een eerste provinciaalomgevingsplan gemaakt. Wanneer het rijk de regie op hoofdlijnen voert, mogen geïntegreerde nota's op hoofdlijnen worden verwacht, afstemming van beleidsterreinen, versterking van de samenwerking tussen de departementen. En daaraan vooraf uiteraard de vraag: waaróm moet er in ieder van de bovengenoemde voorbeelden een aparte nota komen? Welke vraagstukken waren indertijd niet aan de orde, maar zijn nu van belang? En vooral: zijn er bij de verschillende departementen vraagstukken aan de orde die eerst intern kunnen worden afgestemd, voordat er afzonderlijke nota's worden geschreven? Is er altijd wel sprake van een werkelijke behoefte aan een beleidsnota op een deelgebied? Is het niet goed eerst zorgvuldig te kijken wat het bestaande beleid de afgelopen jaren allemaal heeft uitgehaald? De conclusie? Meer interne afstemming, meer regie op hoofdpunten en minder nota's op deelgebieden. Cilly lansen


~

Derde architectuurnota? Vooruitlopend op het verschijnen van een derde architectuurnota blikt Kees de Graaf (ERA Bouw bv) terug op de eerste twee nota's: 'Een analyse van wat niet lukte is vaak leerzamer dan wat wel is gelukt'.

.6.

In de provincie Drenthe is sinds begin dit jaar een strategisch plan voor de gehele fysieke omgeving van kracht. Een trendbreuk op weg naar één planvorm, en een trendbreuk bij de provinciale overheid. Bernhard Hanskamp (projectleider provincie Drenthe) en Henk van Laar (projectsecretaris) stonden aan de wieg van dit proces •

Inhoud

Netwerksteden De 'verblijfswereld' en de 'wereld van onderweg' worden steeds meer met de rug naar elkaar gezet. In de komende rijksnota's Nationaal Verkeers- en Vervoers Plan en Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening zal dit moeten worden onderkend. De ontwikkeling van een raamwerk van netwerksteden kan wellicht een oplossing bieden. Cees van Trieht (strateeg sector Stadsontwikkeling 's-Hertogenbosch).

s.

17 Trendbreuk in Drenthe

20 Coördinatie van het rijksbeleid De beleidscyclus van de rijksoverheid is veel korter dan de uitvoeringsperiode van bouwprojecten. De VINEX programma's zijn nog niet gerealiseerd of er wordt in de de Startnota Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening alweer overgestapt naar binnenstedelijke herstructurering als panacee. Andersom is de landelijke planning van infrastructuur vaak een vertragende factor voor het gemeentelijke bouwprogramma. Piet Jonkman (wethouder ruimtelijke ordening en volkshuisvesting Amersfoort) pleit voor een betere ruimtelijk-economische coördinatie op rijksniveau.

Nieuwe voorzitter Neprom Sinds 20 mei 1999 is drs. G.H. Hoefsloot, directeur van HBG Bouwen Vastgoed BV, de nieuwe voorzitter van de vereniging van Nederlandse Projectontwikkeling Maatschappijen. De leden van de Neprom realiseren gezamenlijk 33% van de nieuwe woningen, 60% van de nieuwe kantoren en 90% van de winkelcentra, met een totaal investeringsvolume van 12 miljard per jaar. Ton ldsinga (Architectuur Lokaal) sprak met de nieuwe voorzitter over de rol van het rijk, architectuur, het particulier opdrachtgeverschap en de corridors.

22 Daniel· Libeskind in Almere De gelaagdheid van de stedelijke machinerie en de paradoxale positie die de architectuur in het politieke, financiële en sociale netwerk inneemt is onderwerp van het werk van de kunstenaar Daniel Libeskind. Esther Agricola over het landart-project Polderland Garden of Love and Fire.

Uitgave Architectuur Lokaal verschijnt 4x per jaar Tussen de Bogen 18 1013 JB Amsterdam tel. 020-5304000 fax 020-5304004 e-mail: arch.lokaal@wxs.nl http://www.arch-Iokaal.nl Redactie 8. productie Cilly Jansen (eindredactie) Hélène de Bruine Vormgeving Els Scholtes, Amsterdam Druk Rob Stolk bv, Amsterdam

10 Regels voor architectuur De verleiding is groot om architectuurnota's te schrijven, maar het effect ervan is vaak gering wanneer de houding van opdrachtgevers en de gemeente niet uitstraalt dat men echt verbeteringen wil. In Eindhoven werd het gemeentelijk beleid geëvalueerd, met zeven regels voor architectuur als resultaat. Ronaid Rijnen (hoofd stedenbouw gemeente Eindhoven).

12 Kwartaalbericht ontwerpwedstrijden Steunpunt Ontwerpwedstrijden 2e kwartaal 1999, José van Campen (Architectuur Lokaal).

13 Grotestedenbeleid Hans Spaans,(senior adviseur stedelijke ontwikkeling bij ARCADIS Heidemij Advies) introduceert het grotestedenbeleid en verkent de implicaties van de opgave voor de ontwerpende disciplines. Grotere aandacht van ontwerpers voor het maatschappelijk functioneren van een project zou geen overbodige luxe zijn.

14 Belvedere als opmaat De nota Belvedere passeerde medio juni de ministerraad. Dit gezamenlijk project van de ministeries OCenW, VROM, LNV en VWS, waarme wordt beoogd cultuurhistorische kwaliteit in te passen in de ruimtelijke ordening. Fred Schoorl, (projectgroep Belvedere).

23 Ordeverstoren in De Balie In het afgelopen seizoen organiseerde het politiek-cultureel centrum De Balie een reeks debatten onder de noemer Ordeverstoorders. Over de dynamiek tussen het verstoren en aanbrengen van de orde in de ruimtelijke ordening. Fred Feddes en Katrien de Klein (De Balie).

24 Landschap als spiegel van de maatschappij Het NIROV, de bnSP en de NVTL maakten het boekje Het lage(n) land, als advies aan de Haagse beleidsmakers om goed om te gaan met de toekomstplannen op het terrein van ruimtelijke ordening in Nederland. Rode draad door Het lage(n) land is de boodschap dat 'Den Haag' rekening moet houden met wat er op de lagere bestuurlijke niveaus aan ideeën leeft. Provincies en gemeenten zijn zeer wel in staat hun eigen visie op hun ruimtelijke toekomst te geven. Joost Klaverdijk.

26 leen gebouw is nooit af Waar architectonische kwaliteit borg staat voor duurzame continuïteit, biedt het interieur kansen om vorm te geven aan duurzame verandering. Interieurarchitectuur en de relatie tussen de gebruiker en de binnenruimte. Kees Spanjers, voorzitter Beroepsvereniging van Nederlandse Interieurarchitecten (BNI).

27 Internetnieuwsbrief #2Keuze uit de sites over ruimtelijke ordening. Jurgen van der Wal (Architectuur Lokaal).

15 Aan de rand van de Randstad Nieuwe woonlandschappen: verplaatsen en verblijven was het thema van Europan 5. In Almere en in de Haarlemmermeer werden elk drie prijzen gewonnen en was er in beide gemeenten een bijzondere vermelding. Het aanstormend Europees ontwerptalent ontdekt een nieuw werkterrein in de kwaliteiten van de Randstadsrand. Tjerk Ruimschotel (gemeente Almere).

28 Adressen architectuurcentra

Oplage 2500 ISSN 1385-0482 Platform Architectuur Lokaal Stichting Archiprix Beroepsvereniging van Nederlandse Stedebouwkundigen en Planologen bnSP Stichting Europan Nederland Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur NVTL Federatie Welstandstoezicht FW Nederlands Architectuurinstituut NAi Rijksdienst voor de Monumentenzorg RDMZ Vereniging van Nederlandse Gemeenten VNG Waarnemers Ministerie VROM, bureau Rijksbouwmeester Ministerie OC&VII, afdeling bouwkunst Stimuleringsfonds voor Architectuur Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst Bestuur Architectuur Lokaal dr P.G.J. Zelissen, voorzitter drs P'Ph. Dordregter, VNG H. Meindersma, FW irM. Kloos ir C.E. C. de Reus drs A. Wolting Abonnement Architectuur Lokaal wordt kosteloos verspreid onder de Nederlandse gemeenten. Voor andere belangstellenden is een jaarabonnement te verkrijgen door overmaking van f. 50,00 op postbankrekening 5510706 ten name van de stichting Architectuur Lokaal, Amsterdam, onder vermelding van 'abonnement krant'. Abonnementen worden automatisch verlengd, tenzij opgezegd vóór 1 december. Foto omslag: Gert Schutte Architectuur Lokaal 24

3


Architectuurruimte of ruimtearchitectuur? De derde architectuurnota is in aantocht

Kees de Graaf

In het voorjaar van 2000 moet de derde architectuurnota, opvolger van Ruimte voor architectuur (1991) en De architectuur van de ruimte (1996), het licht zien. Verdere spelingen met deze twee woorden zullen resulteren in nieuwe begrippen als architectuurruimte en ruimtearchitectuur. Los van de naam van de nieuwe nota is het verschijnen ervan reden genoeg om eens terug te blikken op ruim acht jaar architectuurbeleid van Rijkszijde. Wat stond er ook alweer in de eerste twee nota's? Waarom is een derde nota noodzakelijk en wat zou er in moeten staan? Een terug- en vooruitblik.

Nota nr. 1 De facts & figures van nummer 1. In april 1991 verschenen, een kloek boekwerk met in totaal 186 bladzijden, voorzien van fotografie van negen fotografen die hun visie op architectuur mochten etaleren. Voorwoord van Hedy d' Ancona en Hans Alders, inmiddels beide verbannen naar de buitengewesten van de Nederlandse democratie (Brussel en Groningen). Afzenders waren de ministeries van WVC en VROM. Een stevige commissie van deskundigen begeleidde de totstandkoming. Verder werden maar liefst veertien voorbereidende onderzoeken uitgevoerd. Het eerste hoofdstuk is meteen het meest essentiële. Hier vindt de beleidsmatige inkadering plaats, oftewel in bedrijfsmatige termen: de productdefinitie. Wat wil het Rijk met dat vage begrip architectuur? Welnu, beleid erop maken en wel met de volgende doelstelling: 'Het scheppen van gunstige voorwaarden voor de totstandkoming van architectonische kwaliteit'. Dat gebeurt zowel direct als indirect; direct waar het rijk zelf opdrachtgever is en indirect in de sfeer van regelgeving en dergelijke. De aanleiding voor een geïntensiveerd rijksbeleid lag overigens in een actievere opstelling van de lokale bestuurders. Zij ontplooiden nieuwe initiatieven op het vlak van stedenbouw en architectuur, gedenk bijvoorbeeld de roemruchte 5x5 manifestatie eind jaren tachtig. Het Rijk kon daar niet bij achterblijven. In de eerste nota werd qua eindproduct, 'alleen alom praktische redenen' (p.14), vooral gemikt op het exterieur van (ver)nieuwbouw. De nota redeneert sterk vanuit de rol van de rijksoverheid, met de nadruk op rijks. Het rijk is zelf opdrachtgever en het rijk stelt de voorwaarden voor een gunstig klimaat. Het rijk is bovendien vooral WVC en VROM; de andere ministeries komen er elk met een summier paragraafje vanaf. AI met al is de eerste architectuurnota te beschouwen als een ondernemingsplan van een startende onderneming, waarbij 'architectuurbeleid' het product is dat in de markt moet worden gezet. Het feitelijke eindproduct dat het rijk wil bereiken is hoogwaardige architectuur, maar dat product wordt door opdrachtgevers en ontwerpers geleverd aan de eindgebruikers, dus dit bevindt zich buiten de reikwijdte van vadertje Staat. En zoals het elk goed nieuw bedrijf betaamt, begint de eerste nota met een uitgebreide marktanalyse (hoofdstuk 2 en 3). Hierin worden actuele maatschappelijke ontwikkelingen geanalyseerd, alsmede de 'stand van het gewas': de kwaliteit van de gebouwde omgeving. Deze hoofdstukken zouden met wat goede wil als de eerste aanzet voor de bekende SWOTanalyse (Strengths & Weaknesses, Opportunities & Threats) kunnen worden beschouwd. In de verdere uitwerking (hoofdstuk 4 en verder) worden vier speerpunten geformuleerd voor het nieuwe beleid: voorbeeldfunctie Rijk, verbeteren architectuurkli4

Architectuur Lokaal 24

maat, onderwijs en internationalisering. In de sfeer van de instrumenten ook een kwartet: stimuleringsfonds, informatiepunt voor opdrachtgevers, publiek en de instellingen. Hoe zat het met de centjes? Voor de lancering van het nieuwe product architectuurbeleid was per jaar zo'n dertien miljoen gulden uitgetrokken, zowel oud als nieuw geld. Nota nr. 2 Een goed bedrijf maakt na enkele jaren een nieuw bedrijfsplan, aangepast aan de veranderde marktomstandigheden. Zo ook het Rijk. Architectuurnota 2 verscheen in september 1996 en was in kwantitatief opzicht een slap aftreksel van nummer 1, met slechts 66 pagina's en sombere VINEX-impressies van twee fotografen. In kwalitatief opzicht echter een stevige verbreding, met maar liefst drie ministers en één staatssecretaris in het voorwoord en hun ministeries als afzender. Twee van hen (Nuis en De Boer, OCenW en VROM) zijn van het toneel verdwenen, Jorritsma (V&W) en Van Aartsen (LNV) bezetten, in ieder geval tot de val van het tweede kabinet Kok, bij andere ministeries het pluche (EZ en BuZa). Terwijl nota 1 vooral een ambitie & missienota was, is nota 2 veel praktischer en instrumenteler van aard. Het afgeleide eindproduct wordt verbreed van nieuwbouwarchitectuur naar het ontwerp van de gehele gebouwde omgeving: architectuur, stedenbouw, landschap en infrastructuur. Daarnaast moet onderzoek worden gestimuleerd naar de mogelijkheden om marktpartijen te motiveren om te investeren in architectonische kwaliteit. De onderzoeken die deze twee keuzes zouden moeten ondersteunen ontbreken evenwel; geen uitgebreide marktanalyses zoals in nota 1 wel het geval was. Nota 2 is daarmee een stuk minder contextueel dan zijn voorganger. Nota 2 heeft ook een geheel andere toonzetting en insteek. Die zijn in het voorwoord al merkbaar, wanneer naast de eigen voorbeeldwerking en het bevorderen van het architectuurklimaat het 'stimuleren van marktpartijen' als derde pijler van het beleid wordt geïntroduceerd. Ineens zijn ook lokale overheden en marktpartijen medeverantwoordelijk voor de gebouwde omgeving. De discussie over de terugtredende overheid heeft ook in deze nota haar uitwerking niet gemist. Het Rijk trekt zich terug, de markt moet het doen. Ook dekt men zich bij voorbaat al in voor het eventueel uitblijven van architectonische kwaliteit; architectuur blijkt een 'langzame kunst' en architectuurbeleid 'een heel langzaam beleid'. Wie in nota 2 had gehoopt op een stevige evaluatie van vijf jaar architectuurbeleid komt bedrogen uit. Het ware interessant geweest om alle instrumenten uit nota 1 systematisch langs te lopen, maar dat gebeurt niet. Wat dan wel? In een zeer beknopte opsomming (p. 14) worden de vruchten van het eerste seizoen geplukt, te weten: twee nieuwe instellingen (Stimuleringsfonds voor Architectuur en Architec-


tuur Lokaal), 23 nieuwe lokale architectuurcentra, grotere publieke belangstelling, een stimulans voor het architectuuronderwijs en belangstelling voor het Nederlandse architectuurbeleid in het buitenland. Een cynicus zou deze 'vruchten' ook aan anderen dan het Rijk kunnen toeschrijven. De Dag van de Architectuur en de Monumentendag komen bijvoorbeeld bij de BNA en de RDMZ vandaan, en de lokale architectuurcentra worden vooral door lokale partijen opgezet en betaald. Je kunt er dan ook over discussiëren in hoeverre je deze wapenfeiten op het conto van het Rijk mag schrijven. Ook ontbreekt de bekende 'hand in eigen boezem'. Het Rijk constateert dat de toegenomen belangstelling voor architectuur bij publiek en opdrachtgevers zich vaak op visuele aspecten heeft gericht. Dat het Rijk in de eerste architectuurnota mede de basis voor deze aandacht heeft gelegd, door het 'exterieur van de nieuwbouw' als speerpunt te benoemen, wordt evenwel verzwegen! Na de korte evaluatie en accentbepaling volgen vooral veel instrumenten. Daarbij worden zowel oude koeien (welstand, informatie- en documentatiepunt, beeldkwaliteitplannen) als nieuwe koeien (tijdelijke ontwerpplatforms voor infrastructuur, diverse stimuleringsprogramma's) uit de sloot gehaald. Zelfs voor een beetje branchevervaging draait men de hand niet om; het Stimuleringsprogramma Intensief Ruimtegebruik van de RPD wordt hier opgevoerd, terwijl architectuur bij de meeste Stir-projecten echt pas op de laatste plaats komt. Intensief ruimtegebruik is in de eerste plaats vooral een programmatischlfinanciële opgave. Daarnaast vinden merkwaardige omissies plaats; de Dag van de Architectuur, toch het meest succesvolle publieksinstrument, wordt onder het kopje 'Publiek' niet genoemd. In 1998 trok de Dag 120.000 bezoekers, alweer 20.000 meer dan het jaar daarvoor. Daar kun je toch niet omheen? Nota nr. 3 Moet de derde Architectuurnota er komen? Ja, om de simpele reden dat er verantwoording kan worden afgelegd over het eerste decennium van expliciet Rijksarchitectuurbeleid. Nota 3 mag vooral retrospectief en contextueel van aard worden. De retrospectie: loop eerst maar eens alle instrumenten na die in de twee voorgaande nota's zin genoemd. Wat is er wel en niet terecht gekomen van bijvoorbeeld de stimuleringsprogramma's uit nota 2? En van het Informatieen Documentatiepunt? Publiek is dat goed geregeld met Architectuur Lokaal, maar privaat komt er nog maar weinig van de grond. Wat kun je doen voor de diffuse markt met 350.000 gulden per jaar? Het Steunpunt Ontwerpwedstrijden bij Architectuur Lokaal is wel een succesnummer. Een analyse van wat niet lukte is overigens vaak leerzamer dan wat wel lukte. En zet en passant eens de kosten en baten op een rij.

Wat is er precies uitgegeven, aan wie en wat heeft dat opgeleverd? In de eerste nota ging het per jaar om zeven tot negen miljoen aan nieuw beleid, in de tweede nota om dertien miljoen. Tel daar de oude, vaste klanten (NAi, Berlage Instituut, het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst, het Stimuleringsfonds voor Architectuur etc.) bij op, en we hebben het over een slordige 175 à 200 miljoen gulden over een periode van acht jaar: een kleine 25 miljoen jaarlijks. Vergelijk zo'n bedrag ook eens met andere Rijkscampagnes; is dat bedrag dan hoog of juist laag? Nog een tip: laat ook de eindgebruiker eens meepraten over architectuur & architectuurbeleid. Een Brede Maatschappelijke Discussie is wat te veel van het goede, maar verbreek het ambtelijke kringetje waarbinnen de nota tot stand komt en laat, net als veel bedrijven dat doen, de eindgebruiker/consument meepraten over de ontwikkeling van nieuwe producten. Moet je je sowieso in het beleid niet veel meer richten op de eindgebruiker? De verkooprecords van een boek als Nat en droog over de geschiedenis van 200 jaar Rijkswaterstaat doen een groeiende schare aan geïnteresseerden vermoeden, waarop ingespeeld kan worden. Beleidsdenken is nu vooral aanboddenken, maar wat willen de vragers eigenlijk? Andere cruciale vragen die in dit kader beantwoord moeten worden: was er zonder het rijksbeleid minder architectonische kwaliteit tot stand gekomen? Kan de hausse aan architectuur eenvoudigweg niet aan de economische hoogconjunctuur worden toegeschreven? Wat is de rol van het directe en indirecte rijksbeleid geweest? Je zou bijvoorbeeld de stelling kunnen verdedigen dat het bouwbeleid van de Rijksgebouwendienst meer heeft betekend voor het aanzien van Nederland dan het creëren van de nieuwe instellingen. Allemaal leuke vragen waar een McKinsey-achtig bureau de tanden op stuk mag bijten. Oftewel: onderzoekt voordat u begint. Over het contextuele karakter van nota 3: de markt waarin opdrachtgevers, ontwerpers en eindgebruikers van architectuur zich bewegen is sterk aan het veranderen. Een nieuwe architectuurnota moet daar oog voor hebben. De bouw- en vastgoedmarkt van 1991 is een andere dan die in 2001. In deze markt zijn private opdrachtgevers aan de macht, zowel professionals als incidentele opdrachtgevers (het Wilde Wonen!). Nota 3 moet dus opnieuw de markt voor architectuurbeleid analyseren, wellicht rolt daar een geheel nieuwe productdefinitie uit. Daarnaast mogen de instrumenten tegen het licht gehouden worden. Vooral voor de doelgroep opdrachtgevers kan nog de nodige productontwikkeling plaatsvinden. Stimuleringsprogramma's in de vorm van congressen en leuke boekjes kennen we nu wel. Waarom geen architectuuronderwijs voor opdrachtgevers, een heuse opdrachtgeversopleiding?

Informatie Ruimte voor Architectuur. Nota Architectuurbeleid, SOU Uitgeverij, Den Haag 1991, ISBN 90-399-0025-6. De architectuur van de ruimte. Nota over het architectuurbeleid 1997-2000, Ministeries van OCenW; VROM, LNV, VenW; Den Haag 1996, ISBN 90-346-33411. Foto's: Kees de Graaf Architectuur Lokaal 24

5


,

Vormgeven aan een nieuwe schaal Verknopen van steden aan infrastructurele netwerken

Cees van Tricht

In 's-Hertogenbosch werd vorig najaar een tweedaags congres gehouden over een zeer actueel thema: Stad+Snelweg. Tijdens dit congres werd een poging gedaan om twee steeds onverzoenlijker lijkende werelden met elkaar te verbinden: de verblijfswereld en de wereld van onderweg. De grens tussen beide werelden wordt, als we niet oppassen, steeds verder met dijken en schermen dichtgetimmerd. Als gevolg hiervan worden beide meer en meer met de rug naar elkaar gezet. Er ligt een belangrijke planologische, stedenbouwkundige en architectonische opgave om dit tij te keren. De ontwikkeling van een stevig raamwerk van netwerksteden kan hiervoor de basis leggen. Zowel stedelijke dynamiek als landschappelijke kwaliteit zijn daarmee gediend. In de in voorbereiding zijnde rijksnota's NWP (Nationaal Verkeersen Vervoers Plan) en Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening zal dit moeten worden onderkend. Projecten in steden aan de A2 maken zichtbaar hoe kansen in deze richting kunnen worden benut.

Van compacte stad in een netwerk van steden ...

... naar 'complete' netwerkstad met behoud van grote laagdynamische gebieden

Tekeningen: Cees van Tricht 6

Architectuur Lokaal 24

Schaalvergrotingsprocessen Steden en dorpen vormden van oudsher de kralen in een netwerk van hart-op-hart-verbindingen over water en land. Die verbindingen waren de economische levensaders van deze leefgemeenschappen. Ze maakten integraal onderdeel uit van het leven en de bedrijvigheid in die steden en dorpen en daarmee van de ruimtelijke structuur, maar ook van het landschap rondom. Het reizen van dorp tot dorp en van stad tot stad bood veel gelegenheid om de couleur locale op te snuiven. De sterke groei van steden en dorpen en van de (auto)mobiliteit hebben dit wat idyllische beeld sterk veranderd. Hart-op-hart-verbindingen bestaan natuurlijk nog wel, maar hebben een meer lokale betekenis gekregen. Er zijn infrastructurele netwerken van hogere orde ontstaan die snellere verbindingen tussen grotere steden, regio's en landsdelen mogelijk maken. Deze netwerken zijn een wereld op zich geworden en vervreemden zich steeds meer van hun omgeving. Steden en dorpen hebben zich ter verbetering van het leefmilieu zoveel mogelijk 'bevrijd' van de steeds grootschaliger verbindingen die van deze netwerken deel uitmaken. Dit 'opschalingsproces' gaat nog steeds door. Op grotendeels bestaande verbindingen worden superstructuren ontwikkeld als hogesnelheidslijnen en hogesnelheidstransport-assen tussen grootstedelijke gebieden. De ruimtelijke gevolgen hiervan zijn groot, want tussenliggende regio's willen deze grootschalige economische levensaders niet missen. Zij zoeken letterlijk en figuurlijk de aansluiting en vinden deze ook door het ontwikkelen van lintbebouwingsachtige 'corriddors'. De historisch gegroeide structuur van herkenbare steden en dorpen in een omringend landschap wordt hiermee geweld aangedaan. De samenhang van beide wordt erdoor bedreigd; vooral daar waar de verstedelijking nog niet zover is voortgeschreden dat sprake is van een stadslandschap.

ons meer op de ontwikkeling van 'complete steden'. De steeds verder gaande differentiatie in woonkwaliteiten, werkgebieden, groenstructuren en voorzieningenpakketten leiden er echter toe dat de complete stad zelf een netwerk gaat vormen van een meer regionale schaal. In deze 'netwerkstad' moet zich een samenhangend patroon van woon-, werk- en recreatievoorzieningen ontwikkelen met samenballingen van functies in meerdere centra. Door de economische dynamiek voor een belangrijk deel in de netwerkstad te concentreren - en daarvoor voldoende ruimte te reserveren - kan het gebied daarbuiten een meer laagdynamisch karakter krijgen. Het denken in een stedelijk netwerk op landelijk niveau en netwerksteden op regionaal niveau biedt zicht op een betere koppeling tussen stad en infrastructuur. Om de ontwikkeling van twee gescheiden werelden te voorkomen zijn immers forse ingrepen nodig. Een goede inbedding van grootschalige infrastructuur vergt meer dan 'inpassingsmaatregelen'. Een breder gebiedsgericht beleid is nodig waarin de kwaliteit van de regionale ruimtelijke structuur een belangrijke plaats krijgt. Om dit te kunnen bereiken zal aan een tweetal voorwaarden moeten WOfden voldaan. In de eerste plaats moet letterlijk de tijd worden genomen om een schaalsprong (in denken en handelen) te kunnen maken. Toekomstvisies voor een langere termijn zullen een alternatief moeten bieden voor het alsmaar blijven doorborduren (of -breien) op bestaande patronen. In de tweede plaats zullen de verschillende overheidsniveaus moeten 'parallelschakelen'. Grootschalige ingrepen in de landschappelijke en stedelijke structuur vergen immers een gezamenlijke investeringsstrategie waarbij zaken van regionaal niveau gezien moeten worden als onderdeel van een herstructureringsopgave die van belang is voor een hoger schaalniveau.

De vorming van een sterk netwerk Als antwoord op deze dreigende ontwikkeling moet zorgvuldig worden gezocht naar mogelijkheden om de groei van steden en infrastructurele netwerken beter aan elkaar te koppelen. Nederland is voor haar internationale positie als handels- en dienstenland immers aangewezen op een sterk netwerk van veelal middelgrote steden. De grote dynamiek die ons land in deze tijd (nog steeds) kenmerkt vraagt daarbij om oplossingen die passen bij de graad van verstedelijking die we langzamerhand bereiken. Nu de compacte stad een onhaalbaar ideaal is gebleken richten we

Multimodale knooppunten In het bijzonder geldt het voorgaande voor de vorming van (nieuwe) multifunctionele stedelijke centra op multimodale knooppunten. Deze vorm van koppeling tussen stad en infrastructuur sluit goed aan bij marktontwikkelingen met betrekking tot de voorzieningenstructuur en biedt goede kansen om stad en infrastructuur ruimtelijk te integreren. Bij een groeiende omvang van het stedelijk gebied is het bovendien belangrijk om door ontwikkeling van nieuwe centra die multimodaal ontsloten worden, de kwaliteit van het openbaar vervoersnet en het fietsnet te


verbeteren. Tijdens het genoemde congres Stad + Snelweg bleek dat in ons land, maar ook elders in Europa, meerdere steden multimodale knooppunten rondom snelwegen tot ontwikkeling willen brengen. Belangrijke doelstellingen zijn daarbij integratie van stedelijke functies, intensief ruimtegebruik (bereiken van stedelijkheid), koppeling van stadsdelen, opvang van de groeiende ruimtebehoefte aan stedelijke voorzieningen en kantoren, het ontwikkelen van hoogwaardige stedelijke woonmilieus en het bevorderen van openbaar vervoer en langzaam verkeer. Van de steden aan de A2 wordt vooral in Amsterdam en 's-Hertogenbosch hieraan gewerkt. Het initiatief in 's-Hertogenbosch is voor een stad van deze schaal opmerkelijk. Hier wordt met een tweede stedelijk knooppunt - complementair aan de historische binnenstad - gepoogd om op termijn een brug te slaan tussen stadsdelen ter weerszijden van de A2 en een herordening te realiseren van (boven)stedelijke functies waardoor deze beter multimodaal bereikbaar worden. Nut en noodzaak van dit plan zijn inmiddels duidelijk aangetoond in een ontwerp-structuurvisie voor de A2/kanaalzone. Steden onderweg Ter gelegenheid van het congres Stad + Snelweg is een boekje samengesteld over projecten in de A2-corridor waaraan door de steden Amsterdam, Utrecht, 's-Hertogenbosch, Eindhoven, Maastricht en Luik is meegewerkt. Dit boekje illustreert de ambities die steden hebben om tot een betere integratie van de verblijfswereld en de wereld van onderweg te komen. Luik is bezig om zich van de knellende verkeersader langs de oevers van de Maas dwars door de stad te verlossen door aanleg van nieuwe snelwegverbindingen langs de rand van de stad met aansluiting via een transferium op de nieuwe hogesnelheidsspoorlijn Brussel - Keulen. Hierdoor zal het stadscentrum tot nieuwe bloei kunnen komen met daarin een centrale plaats voor de voetganger. Ook Maastricht wil zich bevrijden van een knellende A2-traverse. Hier moet een kostbare ondergrondse oplossing uitkomst bieden maar het rijk staat nog niet klaar met financiële middelen. In Eindhoven worden ideeën ontwikkeld om zowel stad als landschap beter met een uit te bouwen A2 te verweven door te kiezen voor een parkway-achtige inrichting en het creëren van adressen aan de A2. In 's-Hertogenbosch vormen de uitbouwplannen van de A2 tot 4x2 rijstroken en de omlegging van de Zuid-Willemsvaart aanleiding tot het ontwikkelen van een structuurvisie voor de gehele A2-zone met bed rijventerreinen, woonlocaties en als bijzondere kwaliteiten de ontwikkeling van een nieuwe koppeling tussen Maas en beekdalenstelsel van Dommel en Aa en van een tweede stedelijk centrum boven en rondom deA2. Plannen om in Utrecht de A2 deels te verleggen en in een 'grootstedelijk duinlandschap' op te nemen zijn inmiddels vergevorderd. Plaatselijk zal de A2 worden overbouwd en als binnenstedelijke ruimte worden ingericht. Vernieuwende oplossingen worden gezocht voor de geluidsproblematiek. Amsterdam tenslotte, wil aan de Zuidas een kantoorlocatie ontwikkelen van Europese schaal en kwaliteit, aangevuld met woningen en voorzieningen. Om de gewenste kwaliteit te bereiken wordt geopteerd voor het ondergronds brengen van de reeds aanwezige brede infrastructuurbundel. Een uitdagende opgave De projecten in de A2-steden tonen hoge ambities om tot een hernieuwde integratie van de stad en haar boven lokale verbindingen te komen. Daarbij worden waar mogelijk kansen benut om het stedelijk netwerk te versterken. De projecten maken tevens duidelijk dat een nieuwe schaal van stedelijke opgaven aan het ontstaan is. Het streven naar ruimtelijke

Verblijfswereld en wereld van onderweg gescheiden

Foto: Slagboom & Peeters luchtfotografie, Teuge

Verknoping van verblijfswereld en de wereld van onderweg

Tekeningen: C. van Aalst

integratie, identiteit, intensivering, functiemenging en daarmee meer duurzame ruimtelijke kwaliteit houdt in dat stedenbouwkundige en architectonische opgaven zich meer moeten gaan richten op een planologisch wensbeeld (of 'welstands'-beeld) voor de lange termijn. De steeds groter wordende schaal van de netwerkstad noopt hiertoe. Zeer complexe, maar ook uitdagende opgaven liggen daarmee in het verschiet. Ze vergen een lange voorbereidingstijd (en incubatietijd), veel organiserend vermogen, grensverleggende ontwerpen en een vasthoudende koers. Inspirerende beelden kunnen een belangrijke rol vervuilen om het hiervoor benodigde draagvlak te bereiken en te behouden. Zeker in een dichtbevolkt en -bebouwd land als Nederland zal de handschoen moeten worden opgepakt om steden op deze wijze (groot)stedelijker te maken en de gebieden daarbuiten meer open en landschappelijk te houden. De steden mogen daarin niet alleen staan maar hebben hard de ondersteuning nodig van een rijks- en provinciale overheid die wegen zoekt om steden in staat te stellen de schaalsprong naar een netwerkstad te maken. Daarbij gaat het niet alleen om het op de juiste manier inzetten van financiële middelen maar ook om het ontwikkelen van vormen van publiek-private samenwerking die voor beide partijen interessant zijn. Een aanzet hiertoe in het NWP en de Vijfde Nota Ra is hiervoor van vitaal belang.

Informatie Projecten in steden in de A2-corridor is, zolang de voorraad strekt, gratis te bestellen bij de gemeente 's-Hertogenbosch. Gemeente 's-Hertogenbosch Postbus 12345 5200 GZ 's-Hertogenbosch Markt 1 5211 JV 's-Hertogenbosch tel. 073-6155670 fax 073-6155284 Architectuur Lokaal 24

7


'Er zijn geen ideale systemen in deze wereld' Ton Idsinga

Sinds 20 mei dit jaar is drs. G.H. (Guus) Hoefs/oot (48) directeur van HBG Bouwen Vastgoed bv, de nieuwe voorzitter van de vereniging van Nederlandse Projectontwikkeling Maatschappijen (Nep rom). De leden van de Neprom realiseren gezamenlijk een derde van dé nieuwe woningen, 60% van de metrage nieuwgebouwde kantoorruimte en 90% van de winkelcentra. Met een totaal investeringsvolume van 12 miljard per jaar vormen de aangesloten projectontwikkelaars een geduchte partij bij de totstandkoming van de gebouwde omgeving. Reden genoeg voor de beleidsadviseur van Architectuur Lokaal, Ton Idsinga, voor een gesprek met de nieuwe voorzitter. Over de rol van het Rijk, architectuur, het particuliere opdrachtgeverschap, en - natuurlijk - de corridors.

De Neprom, die in 1974 is opgericht, heeft niet alleen als doel het professionalisme in de eigen branche te verbeteren maar ook om de samenwerking met de overheid te bevorderen. En als gevolg van het grotere beroep dat de overheid de laatste jaren doet op 'de markt' is het belang van de Neprom als maatschappelijke factor dan ook navenant gestegen. De Neprom mengt zich dus ook actief in het Nationale Debat over de inrichting van Nederland. In een reactie op de Startnota Ruimtelijke Ordening, voorheen de houtskoolschets, werd onder meer zorg uitgesproken over de positie van de stedelijke centra en gewezen op het gevaar van het weglopen van investeerders uit bestaand stedelijk gebied als concurrentie valt te verwachten van 'de veel beter bereikbare en eenvoudiger te ontwikkelen locaties in de corridors'. Maar is deze ontwikkeling niet allang gaande? TI:

'Is bij 'het nieuwe idee' van de corridors niet gewoon sprake van 'if you can't beat them, join them?' , GH:

'Dat zit er inderdaad wel een beetje in, ja. Het gevaar van het Nederlands ruimtelijk beleid is dat men altijd achter de feiten aanloopt. Dat tot beleid wordt verheven wat in de werkelijkheid al gebeurd. Het verklaren van de werkelijkheid achteraf. Maar dat hoeft om die reden nog niet onverstandig te zijn. Wat gebeurd is, kan natuurlijk niet meer worden weggegumd. Ik vind dat de ontwikkelingen, zoals langs de snelwegen, beheersbaar moeten blijven. Dus moet dit in de planvorming worden opgenomen. Als Neprom ondersteunen we de opvatting dat het bestaande stedelijk gebied moet worden ondersteund. Maar er zijn een paar functies die in het stedelijk gebied moeilijk zijn onder te brengen, en dan is het goed na te denken over mogelijkheden hoe deze op een weloverwogen wijze bij vervoersassen kunnen worden gesitueerd. Waarbij we lintbebouwing natuurlijk afwijzen. Ik had graag gehad dat de startnotitie daar duidelijker over was geweest. Ik vind de startnotitie sowieso een vaag stuk. De kool en de geit worden gespaard. Mij bekroop vaak het gevoel: wat zit ik hier eigenlijk te lezen. Wat ik een interessante discussie vind, is die over de netwerkstad. Ik zie de corridors, hoe die er ook uit zullen zien, meer als een afgeleide van de netwerkstad. Hebben we het dan over de randstad als geheel, of over vier of vijf grote stedelijke agglomeraties? En wat is dan de consequentie van een dergelijke keuze voor het Nederlandse vervoersnetwerk. Laten we duidelijk kiezen voor vervoer en mobiliteit als één van de 8

Architectuur Lokaal 24

dragers van de ruimtelijke ordening.' 'Zit de rijksoverheid niet gevangen in het klemmende dilemma van flexibiliteit en duidelijkheid? Er is de roep om een duidelijke regiefunctie van de overheid, maar tegelijkertijd moet er maximale ruimte worden geboden aan de marktwerking en de veelbezongen netwerksamenleving. ' 'Als je marktbewegingen wilt laten meetellen dan is het eerste probleem: wie heeft er het goede zicht op deze ontwikkelingen? Waar zit de intelligence? De tweede vraag is: hoe kan de overheid hierin sturen? Want de overheid moet wèl een kader stellen en belangrijke keuzes maken. En er moet ruimte komen voor regionale differentiatie, maar die moet wel getoetst worden. Het klinkt misschien wat abstract, maar misschien moet dit bepaald worden door vast te stellen kwaliteitsniveaus. Door middel van kwaliteitskaarten, of iets dergelijks. Ik besef dat het lastig is. Er zijn namelijk geen ideale systemen in deze wereld. De sturingsproblematiek is misschien wel het lastigste probleem van deze materie. Want het beleid moet natuurlijk ook in voldoende mate consistent zijn, want we doen grote investeringen. Wat de overheid de afgelopen jaren overigens ook sterk gestimuleerd heeft. Ik vind het één van de grote uitdagingen van deze 5de nota dat we ruimtelijk beleid formuleren die op een juiste wijze durft te anticiperen op marktbewegingen. Want als de markt in zijn brede betekenismet ontwikkelingen van het bouwen, de kantoorbehoefte, het vervoer, de voorkeur van de woonconsument etc. - teveel wordt ontkend, dan gaat deze markt zijn eigen ontsnappingsmogelijkheden zoeken. Er moet dus een beleidsinstrumentarium ontwikkeld worden die ons in staat stelt dit soort dingen te beheersen.' 'Het Wilde Wonen, het veelbesproken idee van Carel Weeber, is een voorbeeld van aan aanpak waar de invloed van de overheid tot het hoogst noodzakelijke is teruggebracht. Hier wordt een haast maximale vrijheid voor de woonconsument en de architect gecreëerd. Hoe kijkt u tegen deze gedachte aan?' 'Het is goed je dan eerst even te bedenken wat op dit moment populaire wijken zijn in Nederland. Opvallend is dan de revival van de jaren dertig vormgeving, zowel wat de architectuur betreft als de traditionele, heldere wijkaanleg. In Dierdonk bij Helmond is gestreefd naar een grote mate van harmonie tussen openbaar en privaat gebied, en de vormgeving is aan strenge stijlregels gebonden. Het is de sfeer die ook geweldig aanspreekt. Je zou bijna zeggen: het is het tegenover gestelde van Het Wilde Wonen. Dus ik


denk dat bij de consument die wilde-wonengedachte niet echt leeft. Mensen zoeken op de een of andere manier toch naar harmonie.' 'Ziet u het succes van Dierdonk, ook wel een 'Van Meegeren jaren dertig wijk' genoemd, als een motie van wantrouwen jegens de huidige architectuur?' 'Het is heel legitiem om uit de lessen van het verleden te leren en dit te vertalen naar de huidige situatie. Maar ik wil zeker niet beweren dat het goed zou zijn overal in Nederland van deze wijken neer te zetten. Ik ben van mening dat moderne inzichten bij de ontwikkeling van architectonische en stedenbouwkundige concepten de ruimte moeten krijgen. Anders verstilt de architectuur. Er moet toch ook spanning aanwezig zijn.' 'We hadden het meermalen over de woonconsument. Maar wat als deze nu eens zélf opdrachtgever werd. Wat vindt u met andere woorden van de plannen van Adri Duivesteijn, lid van de Tweede Kamer voor de PvdA, om het eigen opdrachtgeverschap voor de eigenaar/bewoner te stimuleren?' 'Men moet zich bij de beantwoording van deze vraag allereerst realiseren dat we door de sterke rentedaling en het grote aantal tweeverdieners in een bijzondere tijd leven. De koopkracht van de consument is werkelijk enorm gestegen. Bovendien hebben de specifieke woonwensen zich hierdoor sterk ontwikkeld. Er zullen zeker mensen zijn die het avontuur aandurven alles zelf naar eigen hand te zetten en als opdrachtgever te gaan optreden. Maar ik denk eerlijk gezegd dat dit een zeer beperkte groep zal zijn. Want de ondernemers zitten niet stil, en gaan zich op de verlangens van deze categorie mensen richten. En ik denk dat het voor particulieren heel moeilijk zal zijn een kostenniveau te bereiken dat vergelijkbaar laag zal zijn als een te ontwikkelen product. Want je kan veel zeggen van de Nederlandse woningbouwers, maar ze behoren tot de meest efficiënte woningbouwers ter wereld. Dat is de vrucht van het decennialang tegen zeer lage buçlgetten produceren van zeer acceptabele woningen. Het plan van Duivesteijn is voor de projectontwikkelaars wèl een prikkel om zich nog meer op de individuele wensen van de eigenaar/bewoner te richten.' 'Zijn de ontwikkelaars daar voldoende voor geëquipeerd?' 'Het imagoprobleem van de projectontwikkelaars stamt nog uit de jaren zeventig, en is mijns inziens

grotendeels verleden tijd. En terecht. Want ik zie haast overal grote aandacht voor kwaliteit. Er wordt gewerkt met de bloem van de Nederlandse, maar ook buitenlandse architectuur en stedenbouw, en bij de planvorming wordt de hulp ingeroepen van adviserende experts op tal van terreinen. Veel bedrijven hanteren een eigen kwaliteitssysteem, zowel voor het proces als het eindproduct. Ook volgen ze de meningsvorming over het vakgebied steeds intensiever. Ik heb ervaren dat bij ontwikkelaar-ontwerper wedstrijden de projectontwikkelaars voor de kwaliteit van een plan gaan, maar de gemeenten vaak alleen voor de prijs. Dus wie is zich nu hier nu bewust van de maatschappelijke verantwoordelijkheid?' 'Laatste, en logische vraag: wat wilt u als voorzitter in drie jaar bereiken?' 'De Neprom, dus ik bepaald niet alleen, wil op een effectieve manier onze mening in de discussies naar voren brengen en hopen dat dit zal bijdragen aan het officiële beleid. De 5de nota neemt daarbij een essentiële plaats in, omdat dit een middel zou moeten zijn om uiteindelijk eens tot een echt geïntegreerd beleid te komen. Maar overheid, kom toch met een visie. Daar is het wachten op. Een ander punt is het grondbeleid. Dit is weer een zeer actueel onderwerp aan het worden en daar willen wij graag ons standpunt over uitdragen.'

Informatie

Neprom, Vereniging van Nederlandse Projectontwikkeling Maatschappijen Postbus 620 2270 AP Voorburg Parkweg 162 2271 AM Voorburg tel. 070-3866264 fax 070-3874089 e-mail: bureau@neprom.nl Foto: Company Fotoproductions, Den Haag Architectuur Lokaal 24

9


-~----~-~----------------~------------------------------------------------------------------------------

Zeven regels voor architectuur in Eindhoven Ronaid Rijnen 'De lat moet hoger gelegd worden voor architectuur.' Dat is één van de doelstellingen uit het Programma van Samenwerking (dit is het lokale 'regeerakkoord' anno 1998) van het college van burgemeester en wethouders in Eindhoven. Dit is een 'trendy' uitspraak, aangezien veel gemeenten deze uitspraak doen, waarschijnlijk omdat goede architectuur gezien wordt als belangrijk middel voor imagoversterking van een stad. De uitspraak doen is gemakkelijk, er inhoud aan geven is een stuk lastiger. De verleiding is groot om hierover nota's te schrijven. maar het effect hiervan is vaak gering als de houding van opdrachtgevers en/of de gemeente niet uitstraalt dat men echt verbetering op dit gebied wil. Bovendien bestaat in Eindhoven reeds de nota Ruimte voor Architectuur (Dienst Stadsontwikkeling, 1992). Er is daarom thans gekozen voor een evaluatie van het architectuurbeleid. Daarbij gaat het niet om het herschrijven van de nota maar veeleer om te kijken of het daarin geformuleerde beleid ook gestalte krijgt. Deze evaluatie mondt uit in een zevental regels voor architectuur.

Foto's: Ronaid Rijnen, gemeente Eindhoven

Het Dorint-hotel (voormalig Cocagne) aan de Vestdijk uit 1962 van architect C. Bakker

Binnenstedelijk nieuwbouwcomplex Don Boscohof van Diederen en Schutgens

Om de lat hoger te leggen voor architectuur dient er vooral een klimaat geschapen te worden waarin architectuur een kans krijgt. Het gaat hierbij om het verhogen van het cultureel besef en de culturele slagkracht in het algemeen en die van de architectuur in het bijzonder. Dit kan de gemeente zeker niet alleen. Wel kan de gemeente actief bijdragen aan het scheppen van een gunstig klimaat. Op dit vlak is veel gebeurd: manifestatie Stadsbeeld, Q-café, oprichting van het Architectuur Centrum Eindhoven (ACE), architectuurprijs, etc.

tieve en commerciële functies, naar een ontwerp van Dirrix & Van Wylick. Dit is beloond met de nationale renovatieprijs. Ook de reconstructie van de voormalige concertzaal van het Eindhovens mannenkoor tot Grand Café 'Mijnheer Van Dijk' aan het Stratumseind (architect Aartsen en Partners) en de huisvesting van het Zuidelijk Toneel in de oude loods van Van Gend en Loos (eveneens van Aartsen en Partners) laten zien dat er prachtige resultaten geboekt kunnen worden met het renoveren van panden. Op dit moment kunnen het voormalige GGD-gebouw aan de P.e. Hooftlaan en de Catharinaschool worden genoemd als voorbeeld waar dit beleid wordt voortgezet.

Architectuurinstellingen Eindhoven is gezegend met een aantal instellingen die een belangrijke rol (kunnen) spelen in het creëren en het handhaven van een gunstig architectuurklimaat. Dit betreft met name de Technische Universiteit (faculteit Bouwkunde), The Design Academy, het Van Abbemuseum, het Architectuur Centrum Eindhoven (ACE) en de kring Zuidoost Brabant van de Bond van Nederlandse Architecten (BNA). Hierbij kan het gaan om de instellingen zelf, maar vaker nog het met deze instellingen samenhangende (informele) netwerk. Geconstateerd wordt dat deze instellingen de voor de hand liggende contacten met elkaar vaak vergeten en connecties aangaan met instellingen ver-van-huis. Er zijn echter aanwijzingen (met name de activiteiten in het kader van Eindhoven 2000+) die erop duiden dat er een kentering gaande is. Regel 1

De gemeente dient gezamenlijke activiteiten van bovengenoemde instellingen, voor zover deze betrekking hebben op architectuur en stedenbouw, optimaal te stimuleren en hierin te participeren, als een eerste mogelijkheid om de doelstelling uit het Programma van Samenwerking te realiseren. Er zijn meer gunstige ontwikkelingen reeds gaande. Herbestemming Het college heeft onder het motto 'Niet slopen, tenzij' beleid ingezet om van vrijkomende gebouwen eerst te onderzoeken of deze voor hergebruik in aanmerking komen en dit ook te stimuleren alvorens een besluit tot sloop te nemen. Vaak blijkt dat herontwikkeling van gebouwen tot interessantere opgaven en uitkomsten leidt dan de combinatie sloop-nieuwbouw. Hèt voorbeeld hiervan in Eindhoven is uiteraard De Witte Dame aan de Emmasingel. Deze 75 jaar oude Philipsfabriek - destijds ontworpen door architect D. Roosenburg - is herontwikkeld tot een multifunctioneel gebouw met onder andere culturele, educa10

Architectuur Lokaal 24

Regel 2 Voortzetting van het ingezette beleid 'Niet slopen, tenzij' draagt vaak bij tot een hogere kwaliteit architectuur. Architectenselectie Binnen een gunstig architectonisch klimaat is er zowel ruimte voor (inter-)nationaal vermaarde architecten, als regionale architecten, als jonge architecten. De gemeente kan hier vaak een positieve rol in spelen, zonder direct met de vermaledijde 'architectenlijstjes' te werken. Voor jonge architecten bestaat reeds het Jonge Architecten Initiatief. Hierin wordt een prijsvraag uitgeschreven voor de doelgroep, waarbij nadrukkelijk gestreefd wordt naar realisatie van het winnende ontwerp. Momenteel wordt nog onderzocht of er naast deze prijsvraag ruimte is voor een tweede prijsvraag die de gemeente in samenwerking met de BNA (kring ZuidOost Brabant) en het ACE zou kunnen organiseren. In Tilburg is hiermee goede ervaring opgedaan in inmiddels vijf (ook gerealiseerde) prijsvragen. Hierdoor krijgen ook andere bureaus dan de gevestigde orde een kans om plannen te realiseren. Ook buiten de prijsvragen om kan de gemeente opdrachtgevers aanmoedigen om met zorg architecten te kiezen en plannen te ontwikkelen. Het is evident dat de plaats in de stad (meer of minder beeldbepalend) in belangrijke mate dient mee te wegen bij de keuze voor de architect. Gemeentelijke betrokkenheid mag er overigens nooit toe leiden dat een opdrachtgever met een door hem ongewenste architect wordt opgezadeld, aangezien dat de gewenste kwaliteit zeker niet zal bevorderen.

Regel 3 Ondersteun als gemeente een gunstige architectenselectie, waarbij diverse categorieën architecten aan bod komen.


" /1. ,,4~ 1f

'De Witte Dame' aan de Emmasingel, oorspronkelijk uit 1922, gerevitaliseerd in 1997 naar een ontwerp van Bert Dirrix

Grand cafĂŠ 'Mijnheer van Dijk' aan het Stratumseind, gereconstrueerd door Marco Aartsen

Gemeente als bouwheer Bij de bouw van gemeentelijke gebouwen dient de gemeente zich te verplichten tot een goede architectenkeuze. Hierbij spelen twee zaken een rol. Allereerst de aard van het gebouwen de plaats van het gebouw in de stad. Aan de ingrijpende verbouwing van het stadhuis mogen hogere eisen gesteld worden dan aan de uitbreiding van een basisschool in een woonwijk. Echter ook voor dergelijke projecten geldt als absolute ondergrens dat de te kiezen architect als zodanig geregistreerd dient te zijn in het Architectenregister. Ten tweede dient de gemeente als bouwheer haar rol goed te spelen. Ook bij de beste architect is kwaliteit immers afhankelijk van budget en tijd. Het vragen van het onmogelijke binnen gegeven prijs en planning leidt zelfs bij de beste architect niet tot kwaliteit. Bij gemeentelijke gronduitgifte is het de verantwoordelijkheid van de ontwikkelende partij om een architect te kiezen. Ook hier kan de gemeente echter sturend optreden, opnieuw tegen de achtergrond van de stedenbouwkundige impact van de locatie (sturen is overigens ook hier niet hetzelfde als dwingen). Regel 4 Indien de gemeente zelf bouwheer is dient een verantwoorde architectenkeuze te worden gedaan (gerelateerd aan de aard van de locatie). Tevens dient de gemeente zich als bouwheer zodanig op te stellen dat kwaliteit een kans krijgt. Tenslotte kan de gemeente een sturende rol spelen bij de gronduitgifte, waarbij ontwikkeling door derden gebeurt.

gemeente-supervisor-architect(en)-welstand dient helder te zijn gedefinieerd en geaccepteerd door alle betrokkenen. Specifiek over de afstemming tussen de supervisor en de welstandscommissie is de volgende werkwijze gangbaar: - de supervisor stelt een masterplan of beeldkwaliteitplan op, waarin regels zijn vastgelegd waaraan toekomstige gebouwen en hun omgeving dienen te voldoen; - de supervisor legt dit plan voor aan de welstandscommissie, waarna het al dan niet gewijzigd wordt vastgesteld; - bouwplannen worden door de supervisor getoetst aan deze regels. Indien akkoord stuurt hij het bouwplan - voorzien van zijn commentaar - door naar welstand; - de welstandscommissie toetst vervolgens aan redelijke eisen van welstand, voor zover deze eisen niet zijn opgenomen in het masterplan of beeldkwaliteitplan. Regel 5 Informeer en consulteer de welstandscommissie bij belangrijke projecten vroegtijdig. Indien er sprake is van een masterplan of beeldkwaliteitplan, leg dit dan voor aan de welstandscommissie zodat hierover later geen discussie meer zal ontstaan. Rege/6 Besluit weloverwogen voor een supervisor, waarbij zowel de persoon als de spelregels goed zijn gekozen, echter alleen indien de opgave hierom vraagt. Bepalend hierbij zijn complexiteit en omvang van de opgave.

Supervisor en welstand In de zin van toezicht houden dienen nog twee fenomenen te worden besproken: de welstandscommissie en de supervisor. De welstandscommissie dient bij belangrijke projecten vroegtijdig te worden geĂŻnformeerd, zodat ze behalve een toetsende ook een sturende rol kan vervullen. Dit is overigens steeds vaker de geldende praktijk. In een aantal gevallen heeft de gemeente gekozen voor het aanstellen van een supervisor, met name voor Smalle Haven (Jo Coenen), Stationsdistrict (Teun Koolhaas), Kennedy Business Centre (Kees Christiaanse) en Churchililaan/Montgomerylaan (Erick van Egeraat). Dit kan zonder meer een gunstig effect hebben op de architectonische kwaliteit en met name op de afstemming van verschillende onderdelen (gebouwen) op elkaar. Hierbij is echter geen sprake van een automatisme. De supervisor dient weloverwogen te worden gekozen en de onderlinge rolverdeling

Draagvlak Tenslotte: draag ook uit dat kwaliteit je aan het hart gaat. Dit dient te gebeuren door het gemeentebestuur, maar zeker ook door haar ambtenaren. Er kunnen nog zoveel nota's worden geschreven en regels worden vastgelegd, indien er geen draagvlak is voor een gemeenschappelijk streven naar kwaliteit, dan zal er geen kwaliteit ontstaan. Hierbij zijn vele partijen van belang: behalve gemeentebestuur en ambtenaren, de projectontwikkelaars, de woningbouwcorporaties en uiteraard de architecten en stedenbouwkundigen. De zevende regel is daarom belangrijker dan de eerste zes regels samen. Regel 7 Laat het credo 'de lat hoger leggen voor architectuur' meer zijn dan een loze kreet. Zowel bestuur als ambtelijk apparaat dienen zich hier met woord en daad voor in te spannen! Dan zijn nieuwe architectuurnota's overbodig.

Informatie Ronaid Rijnen Gemeente Eindhoven Dienst Stadsontwikkeling, afdeling RO, moduul Stedenbouw Postbus 235 5600 AE Eindhoven p.c. Hooftlaan 2 5611 NV Eindhoven tel. 040-2386252 fax 040-2386661 e-mail: dsoro@iae.nl http://www.eindhoven.nl Architectuur Lokaal 24

11


Steunpunt ontwerpwedstrijden José van Campen

Gemelde wedstrijden tweede kwartaal 1999

Volgens Kompas:

Niet volgens Kompas:

Vinex informatiecentrum Haarlemmermeer Meervoudige opdracht aan vier ontwerpers met als opgave het maken van een schetsontwerp en een maquette voor een informatiecentrum en de drecte omgeving daarvan, in het plangebied van de Floriande in Hoofddorp. Het informatiecentrum moet het visitekaartje vormen van Vinex Haarlemmermeer en aansprekend, open en laagdrempelig zijn. Uitschrijver is de gemeente Haarlemmermeer. Half juli moeten de inzendingen binnen zijn, in september wordt het besluit omtrent de vervolgopdracht medegedeeld. Informatie: gemeente Haarlemmermeer, D. Evers, tel. 023-5676772.

Energie Landschap Een meervoudige opdracht, bedoeld als onderzoek naar mogelijke toepassingen van kunst bij het Energie Centrum Nederland en aandacht voor een nieuwe benadering van kunst in de openbare ruimte. Uitschrijver is de Stichting Wasteland. Er zijn 8 kunstenaars en (landschaps)architecten uitgenodigd om een concept in te dienen. De inzendingen moeten eind augustus worden ingeleverd. De presentatie en tentoonstelling vinden plaats in oktober. Informatie: Stichting Wasteland, T. Karremans, tel. 010-4771008.

Parkkwartier Katendrecht Meervoudige opdracht aan vier ontwikkelaar/ontwerpercombinaties gericht op het ontwerpen en ontwikkelen van een nieuwe woonbuurt met o.m. aandacht voor het thema 'bouwen in eigen beheer'. Uitschrijver is de gemeente Rotterdam. Er zijn 4 teams uitgenodigd. Inleverdatum is 30 augustus, eind november wordt de definitieve opdrachtgever geselecteerd. Informatie: gemeente Rotterdam, A.J.5.M. LushtakuSmedts, tel. 010-4897332. Duurzaam Veilig Leven 2000 Samengestelde wedstrijd met als doel de integratie tussen verkeerskunde en stedenbouw. De eerste fase is een open ideeënprijsvraag waarin een oplossingen worden gevraagd voor 'duurzaam veilig leven' in wijk en binnenstad; dorpskom of buiten de bebouwde kom. Maximaal twaalf deelnemers worden geselecteerd voor de tweede fase, een meervoudige opdracht waarin de ingezonden ontwerpen worden uitgewerkt. Het streven is om meerdere inzendingen tot uitvoer te brengen. Uitschrijvers zijn de Regionale Organen Verkeersveiligheid in Friesland, Groningen en Drenthe en Rijkswaterstaat directie Noord Nederland. Deelname staat open voor ontwerpers in de betreffende disciplines. De uitslag van fase 1 werd eind juni bekend gemaakt, de uitslag van fase 2 wordt half november bekend gemaakt. Het totale prijzengeld bedraagt f.160.000,00. Informatie: Diepens en Okkema, M. van Oers, tel. 015-2147899. Informatie

Het melden van wedstrijden Een wedstrijduitschrijver kan een wedstrijd of aanbestedingsprocedure melden door het insturen van het (concept)wedstrijdprogramma of de (concept)uitnodigingsbrief naar het Steunpunt Ontwerp wedstrijden. Het Steunpunt Ontwerp wedstrijden Bij het Steunpunt kan men terecht voor algemene informatie, ondersteuning bij de voorbereiding van een wedstrijd en bestelling van Kompas (prijs: f. 24,50 excl. verzendkosten). Het steunpunt is ondergebracht bij: Architectuur Lokaal (zie p.3). De prijsvraag Individueel en duurzaam van de gemeente Hengelo heeft 92 inzendingen opgeleverd. Uit de inzendingen werd een catalogus samengesteld met ontwerpen voor particuliere woningen met duurzame en architectonische kwaliteit. Deze catalogus zal worden uitgereikt aan de particuliere kopers die een optie op een kavel in een nieuwe uitbreidingswijk krijgen. Bovendien worden tien genomineerde ontwerpen daadwerkelijk gebouwd. Daaronder uiteraard het winnende ontwerp van Bouwbedrijf Lammersen & zn. en Architectenbureau ir. Peter van Gerwen en ir. Ingeborg Kleijnjan uit Amersfoort. Illustraties ontleend aan de catalogus Prijsvraag Individueel en Duurzaam. Bekroonde en geselecteerde ontwerpen van vrijstaande woningen, gemeente Hengelo. 12

Architectuur Lokaal 24

.

Mens en milieubewust transformeren van kantoren en scholen Open ideeën prijsvraag met als doel het bevorderen van de kennis over mens- en milieubewuste herbestemming van bestaande utiliteitsbouw. De opgave van de prijsvraag is het ontwikkelen van oplossingen voor milieubewuste herbestemming van een scholencomplex in Amsterdam. Uitschrijver is de Stichting Vi ba-prijsvraag. De prijsvraag staat open voor architecten, anderen kunnen meedoen via samenwerking met een architect. Uiterste inschrijfdatum was 15 juni, inzenddatum is 25 oktober en de uitspraak wordt bekend gemaakt op 12 november. Het prijzengeld bedraagt f. 50.000,00. Informatie: Bouwwijzer, Cora Gijswijt, tel. 075-6356699 of ttp://www.bouwwijzer.nl Utrechtse stadsbank Open projectprijsvraag gericht op het ontwerpen van een standaardbank die zowel reageert op de verschillende sferen in Utrecht als een duidelijk herkenbaar object is in de stad. Uitschrijver is de gemeente Utrecht. Deelname staat open voor ontwerpers in de relevante vakgebieden. Deelnamekosten bedragen f.150,00. Beoordeling vindt plaats door een vakjury en een publieksjury. Inschrijven kan tot 31 juli, inleveren van de inzendingen vóór 31 augustus, de uitspraak wordt medio oktober bekend gemaakt. Het prijzengeld bedraagt f. 40.000,00. Informatie: gemeente Utrecht, Dienst Stadsbeheer, tel. 0302864002.

Watersportgebouw de Haai Besloten projectprijsvraag voor het ontwerp van een nieuw watersportgebouw op het Visserseiland in Hoorn. Uitschrijvers zijn de gemeente Hoorn en Scholtens Projecten BV. Er zijn 4 architecten uitgenodigd, waarvan er 3 hebben meegedaan. Het winnend ontwerp werd eind juni bekend gemaakt. Informatie: Scholtens Projecten BV, H. Dekker, tel. 0228-592110. Eerder gemelde, nog lopende wedstrijden Volgens Kompas: Stationseiland Meervoudige opdracht voor een ontwerpstudie naar de programmatische en stedenbouwkundige mogelijkheden van het Stationseiland in Amsterdam, en de mogelijkheden om aan de IJ-zijde van het Centraal Station een levendige een aantrekkelijke situatie te creëren. De meervoudige opdracht wordt uitgeschreven door de gemeente Amsterdam en NS Vastgoed. Er worden drie architecten uitgenodigd. Naar aanleiding van de inzendingen en de resultaten van de beoordeling zal bestuurlijke besluitvorming plaatsvinden. Informatie: Projectmanagementbureau gemeente Amsterdam, Eileen van Stam, tel. 020-6214227. Overige wedstrijden: Architectuur zonder gevels, een ondergronds Leidseplein Open ideeënprijsvraag met als opgave zowel het programma als het ontwerp voor een ondergronds Leidseplein in Amsterdam. Uitschrijver is de Grafische Cultuurstichting. Deelname staat open voor studenten in de relevante vakgebieden. Uiterste inzenddatum was 30 juni. De winnaar ontvangt in het najaar Studentenprijs, beschikbaar gesteld door de Vereniging Repro Nederland, bestaande uit een oorkonde en een bedrag van f.1 0.000,00. Informatie: Grafische Cultuurstichting, tel. 020-5435675 of http://www.grafischecultuur.nl Verkoop panden Markt 13 tot en met 16 Roermond Open projectprijsvraag voor het opstellen van een schetsplan voor de herbestemming van historische panden vergezeld van een biedprijs. Het beoordelen van de ontwerpen zal anoniem plaatsvinden en wordt vervolgens gekoppeld aan de door de inzender geboden prijs. Uitschrijver is de gemeente Roermond. Deelname staat open voor architecten. Er is geen prijs beschikbaar. De beslissing tot verkoop wordt genomen op basis van het juryrapport en de biedprijs. Besluitvorming vindt plaats in september. Informatie: gemeente Roermond, dhr. M.Buurman. tel. 0475-359620. Hoogwaardig Openbaar Vervoer Utrecht Meervoudige opdracht voor het maken van een schetsontwerp voor de integrale aanpak van hoogwaardig openbaar vervoerstations in Utrecht. Uitschrijver is het Planbureau GVU/Midnet in opdracht van het Opdrachtgeversberaad. Informatie: Planbureau GVU/Midnet, dhr. c.G.F. Spiekman, tel. 0302363620.


Grotestedenbeleid biedt uitdagingen, maar je moet ze wel zoeken In 's-Hertogenbosch werd vorig najaar een tweedaags congres gehouden over een zeer actueel thema: Stad+Snelweg. Tijdens dit congres werd een poging gedaan om twee steeds onverzoenlijker lijkende werelden met elkaar te verbinden: de verblijfswereld en de wereld van onderweg. De grens tussen beide werelden wordt, als we niet oppassen, steeds verder met dijken en schermen dichtgetimmerd. Als gevolg hiervan worden beide meer en meer met de rug naar elkaar gezet. Er ligt een belangrijke planologische, stedenbouwkundige en architectonische opgave om dit tij te keren. De ontwikkeling van een stevig raamwerk van netwerksteden kan hiervoor de basis leggen. Zowel stedelijke dynamiek als landschappelijke kwaliteit zijn daarmee gediend. In de in voorbereiding zijnde rijksnota's NVVP (Nationaal Verkeersen Vervoers Plan) en Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening zal dit moeten worden onderkend. Projecten in steden aan de A2 maken zichtbaar hoe kansen in deze richting kunnen worden benut.

Met een aparte staatssecretaris ondernam het kabinet Kok-I een poging te komen tot een integrale aanpak van de problemen van de grotere steden. Deze aanpak was gericht op projecten, die in wijken en buurten concrete resultaten moest afwerpen. Het nieuwe grotestedenbeleid, nu met een eigen minister, is ambitieuzer. Het is aan de gemeenten om te komen met ontwikkelingsprogramma's, die gedurende de periode 2000-2003 de basis moeten zijn voor gemeentelijke projecten. Hiertoe maakt het rijk met elk van de G25 gemeenten afzonderlijke afspraken, waarbij de gemeente een budget voor deze vier jaar periode ontvangt. Bedoeling is dat financieringsbronnen van diverse ministeries worden samengebracht, opdat een integrale resultaat gerichte aanpak daadwerkelijk gestalte kan krijgen. Trendy maar onduidelijke begrippen als 'leefbaarheid', 'complete stad', 'sociale cohesie' etcetera moeten aanduiden waartoe deze aanpak leidt. Als voorwaarde voor het krijgen van budgetten verplicht het rijk de G25 gemeenten tot het maken van stedelijke visies. Deze visies bestaan uit twee componenten: een soort parapluvisie met een doorkijkje tot 2010, en de eerder genoemde ontwikkelingsprogramma's. Hoewel een integrale aanpak doelstelling is, wordt gespecificeerd dat de ontwikkelingsprogramma's moeten stoelen op drie pijlers: fysiek, economie en sociaal. Uiterlijk 1 november moeten deze stedelijke visies in het bezit van de minister zijn. Als hij van oordeel is dat de ontwikkelingsprogramma's voldoen omdat de parapluvisie daarin voldoende doorklinkt en de betrokkenheid van derde partijen is aangetoond, dan sluit hij nog voor 1 januari een contract met de betrokken gemeente. Spiritualiteit Achtergrond van het grotestedenbeleid is dat in sommige wijken gesignaleerde (of vermeende?) problemen door departementale verkokering onvoldoende worden geadresseerd. Gemeenten worden tezamen met andere partijen beter in staat geacht tot een integrale aanpak die in wijken en buurten voor bewoners tot concrete resultaten leidt. Het grotestedenbeleid ontmoet veel scepsis. Om verschillende redenen moeten gemeenten inmiddels een heel scala aan altijd maar weer integrale visies, of hoe ze ook mogen heten, maken. Aanvankelijk bedoeld als spirituele beschouwing van de gewenste toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen, worden de plannen steeds meer tot een plichtmatige exercitie om te voldoen aan een bureaucratische verplichting. Iets waar ambtelijke organisaties zichzelf oprecht en langdurig mee bezig kunnen houden, maar wat haaks staat op de oorspronkelijke extroverte aanleidingen voor veel van deze visies en plannen. Voor het grotestedenbeleid is niet opeens veel extra geld beschikbaar. De verwachting is eerder dat de integrale aanpak en samenvoeging van verschillende fondsen meerwaarde genereert. Maar de belangrijkste kritiek is wellicht dat juist van die samenvoeging van fondsen op rijksniveau weinig terechtkomt. De staatssecretaris van economische zaken heeft bijvoorbeeld laten weten slechts 50% van zijn Stirea-gelden te willen inbrengen. Het ministerie van LNV heeft

geen vertrouwen in het groene gehalte van lokale plannenmakers en heeft besloten het voor lokale groenprojecten beschikbare budget niet in te brengen. In de praktijk zullen veel ontwikkelingsprogramma's sectoraal tot stand komen. Het ontwikkelingsprogramma zal dan het meeste effect hebben op de kwaliteit van de omgeving. Binnen deze sector is in ieder geval bij de G25 gemeenten de laatste jaren sprake van een toenemend besef dat een plezierige en aantrekkelijke fysieke omgeving begint bij een goed opdrachtgeverschap. Met een flinke dosis cynisme en scepsis zijn nieuwe beleidsinitiatieven altijd makkelijk af te branden nog voordat zij goed en wel zijn opgestart. Een kritische analyse is wel noodzakelijk om nieuw beleid te (willen) zien als aanleiding om de professionele ontwerpopgave te verdiepen en beter te begrijpen. In het geval van het grotestedenbeleid betekent dit een nadruk op de maatschappelijke context en het maatschappelijk functioneren van het project. Een benadering die op dit moment niet bepaald salonfähig is in ontwerpend Nederland. Betrokkenheid Ter illustratie kunnen dienen 'venster- (of brede) scholen' en 'toerisme en recreatie'. In welke vorm dan ook, komen zij in de meeste stedelijke visies in het kader van het grotestedenbeleid aan de orde. De gedachte achter de vensterscholen is dat de school echt het centrum van de buurt moet zijn, waar mensen van allerlei pluimages om verschillende reden iets te zoeken hebben. De vensterschool moet betekenis hebben voor de persoonlijke ontwikkeling van elke buurtbewoner, waardoor deze de ontmoetingen en kontakten (aldaar) met anderen ervaart als verrijking en niet als bedreiging. De programmatische invulling van deze vensterscholen en hun situering binnen een wijk is een enorme professionele uitdaging voor ontwerpers: hoe er voor te zorgen dat deze gebouwen een culturele statement worden, waar een buurt trots op is en identiteit aan ontleent. Het belang van toerisme en recreatie als duurzame generator van laaggekwalificeerde arbeid kan niet genoeg benadrukt worden. Het is juist dit soort werkgelegenheid waar de aandacht in het kader van het grotestedenbeleid op gericht is. Bovendien betrekt het sociaal zwakkeren zo actiever bij hun stad en woon- en leefomgeving. Het is goed voor het imago en vestigingsmilieu van de stad. Het gevaar dat op de loer ligt bij het benadrukken van toerisme en recreatie is dat het een proces in gang zet in de richting van een exclusieve en ontoegankelijke museumstad. De professionele uitdaging is enorm: hoe te zorgen dat die stad 'levend' blijft, toegankelijk en niet exclusief, met betekenis voor iedereen. En dat het centrum niet verwordt tot toeristische bestemming sec, maar een onderdeel blijft van het gehele stedelijke systeem. Het grotestedenbeleid biedt absoluut aanknopingspunten voor hen die professioneel betrokken zijn bij de kwaliteit van de omgeving. Die aanknopingspunten vragen wel betrokkenheid en emotionele oprechtheid. En dat is wat anders dan de afstandelijke projectmatige benadering die zo veel ontwerpopgaven de laatste jaren kenmerken.

Hans Spaans

A

B

c A. Op het niveau van de gehele stad vervuIlen bibliotheken een vergelijkbare functie als vensterscholen in buurten. Het zijn ontmoetingsplaatsen voor jong en oud, arm en rijk, wit en zwart. deze openbare voorzieningen moeten een symbool worden van democratische vitaliteit waar de lokale samenleving zich mee identificeert. Een goed voorbeeld, de naar een ontwerp Frank Gehry voor US$ 6Sm. vernieuwde bibliotheek van Denver. B. In samenwerking met derden wil het grotestedenbeleid concrete resultaten boeken in de wijken. In New Orleans sponsort een keten van lokale koffiehuizen jaarlijks een 'clean up event' in de buurten. C. De revitalisering van de oude haven van Baltimore heeft de binnenstad getransformeerd in een toeristisch recreatieve bestemming sec. Er is weliswaar veellaaggekwalificeerde werkgelegenheid gecreĂŤrd, maar voor het overige is het een no-go area voor de overwegende zwarte lokale onderklasse. In plaats van de stad als geheel te versterken, heeft het tegenstellingen vergroot: Baltimore is de enige grote Amerikaanse stad die nog steeds te kampen heeft met dalende bevolkingsomvang als gevolg van wegtrekkende hogere inkomensgroepen,

Foto's: Hans Spaans Informatie Hans Spaans Adviesgroep Stedelijke Ontwikkeling\Arcadis Heidemij Advies BV Postbus 264 Utrechtseweg 68 6800 AG Arnhem tel, 026-3778266 fax 0264457549 Architectuur Lokaal 24

13


Cultuurhistorie als kwaliteitsimpuis

Fred Schoorl

Nota Belvedere als opmaat voor de 5de Nota Ruimtelijke Ordening Het is even wennen voor sommigen, maar de cultuurhistorie klopt op de deur van de ruimtelijke ontwikkeling. Nadat decennialang de bijdrage vanuit vooral de monumentenzorg bij planologen, architecten en vooruitstrevende bestuurders kippenvel deed ontstaan door de zweem van behoudzucht en nostalgie, is er de afgelopen tijd iets fundamenteel veranderd. Cultuurhistorici - of dat nu monumentenzorgers, archeologen of historischgeografen zijn - schuiven aan bij het debat over de ruimtelijke inrichting en ontwikkeling van Nederland. Ze brengen de kennis over tal van historisch-ruimtelijke kwaliteiten mee en - als de schijn niet bedriegt - gaan meedenken over de vraag hoe je die kwaliteiten beter kunt benutten als inspiratiebron voor de ruimtelijke opgaven.

Foto: Jan Wijchers

Informatie Fred Schoor! Ministerie OCenW Directie Cultureel Erfgoed Project 8elvedere Postbus 25000 Europaweg4 2700 LZ Zoetermeer tel. 079-3234699 fax 079-3233996 e-mail: f.f.j.schoorl@minocw.nl 14

Architectuur Lokaal 24

Nadat vanuit provincies en gemeenten al diverse goede initiatieven zijn ontwikkeld, komt nu ook het rijk met een eerste rijksnota, de Nota Belvedere, waarin de regering een integrale visie geeft op de rol en betekenis van de cultuurhistorische kwaliteit voor onze leefomgeving. Na Natuurbeleidsplan, Nationaal Milieubeleidsplan en Architectuurnota is er nu ook een rijksnota over het integrale cultuurhistorisch beleid als eerste stap op weg naar een volwassen beleidssector. Voorgeschiedenis De cultuurhistorie is als sector in het ruimtelijk beleid langzaam tot wasdom gekomen. Het is hier niet de plek die hele geschiedenis te memoreren, maar de reeks Monumentenwet, Beschermde Stads- en Dorpsgezichten, Verdrag van Malta, Herziening Natuurbeschermingswet (Beschermde Landschapsgezichten) en het UNESCO-Werelderfgoedverdrag licht wel een tipje van de sluier op. Voeg daarbij de inspanningen van tal van individuen, verenigingen en stichtingen - alsmede de ca. 150.000 vrijwilligers - en het beeld wordt duidelijk. Geleerde mensen zouden zeggen dat er zoiets als een 'paradigma' is gegroeid, met alle toebehoren. In de cultuurhistorische wereld is het besef gegroeid dat het streven naar duurzaam behoud van cultureel erfgoed één ding is, maar dat tegelijkertijd ook belangrijker is om draagvlak, steun en samenwerking te zoeken. Cultuurhistorie is niet langer een 'belemmering', maar een 'kans' voor kwalitatieve ontwikkeling. Dat is overigens geen nieuwe gedachte. De kiemcel daarvoor zat al in aanpak van bijvoorbeeld de stadsvernieuwing (onder andere Maastricht, Stokstraatkwartier) en van sommige landinrichtingsprojecten sinds cultuurhistorie in de Landinrichtingswet 1985 als doelstelling is opgenomen. Maar nog niet eerder is die gedachte zo breed uitgedragen. Met het interdepartementale project Belvedere hebben de betrokken bewindspersonen van LNV, OCenW, VROM en V&W de cultuurhistorie letterlijk op de kaart van de toekomst gezet. De nota past soepel in een aanzwellende stroom publicaties en adviezen die de afgelopen jaren het licht zagen en waarin vanuit een culturele invalshoek naar onze omgeving wordt gekeken. Opmerkelijk was de rol van culturele identiteit als één van de uitgangspunten van het ruimtelijk beleid in het VROM-raad advies Stedenland-Plus, dat richtinggevend is geworden voor de zogenaamde Startnota Ruimtelijke Ordening 1999. Deze Startnota werd in januari 1999 door minister Pronk gepresenteerd. In dat document, hoezeer ook bekritiseerd, wordt de culturele dimensie van de ruimtelijke ordening eigenlijk voor het eerst zo expliciet op de beleidsagenda gezet. De opmaat hiervan klonk al eerder door in het advies van de Raad voor Cultuur over Nederland 2030. Recent voegde de Raad voor het Landelijk Gebied met Made in Holland hier een gelijkgestemd geluid aan toe, daarbij voortbordurend op de belangrijke rol die de Natuurbeschermingsraad reeds had voor de cultuurhistorie. In deze nota- en adviezenstroom komt de Nota Belvedere bepaald niet te vroeg. Ruim drie jaar geleden is het project vanuit OCenW voorbereid door de Directie Cultureel Erfgoed en door de toenmalige staatssecretaris Nuis in zijn nota Pantser of Ruggengraat opgenomen. Er is een interdepartementale projectgroep gestart die zich heeft ingespannen om zowel inhoudelijk als procesmatig het onderwerp naar een goed einde te brengen. De 8elvedere nota Het Belvedere-project zet cultuurhistorie op de agenda voor de toekomst. Door het organiseren van discussies, het uitgeven van publicaties en het stimuleren van de interdepartementale samenwerking zijn al belangrijke resultaten bereikt. Pièce de resistance is uiteraard de nota zelf, die in juni inmiddels de Tweede Kamer en de ministerraad is gepasseerd. In de nota wordt het accent gelegd op de betekenis van de cultuurhistorische identiteit en regionale diversiteit voor de ruimtelijke inrichting van Neder-

land en hoe hieraan in het ruimtelijk beleid en in de ontwerpopgaven vorm kan worden gegeven. Net als voor het architectuurbeleid geldt dat een belangrijk deel van het beleid toch vooral op lokaal en regionaal niveau tot uitvoering moet komen. Dat blijkt ook uit de voortrekkersrol die sommige provincies en gemeenten hebben. 'Lokaal ligt het verhaal' is vanuit cultuurhistorisch oogpunt niet ver bezijden de waarheid. De nota geeft daar dan ook verschillende inspirerende voorbeelden van. De hoofddoelstelling van Belvedere luidt als volgt: 'de cultuurhistorische identiteit wordt sterker richtinggevend voor de inrichting van de ruimte, en het rijksbeleid zal daarvoor goede voorwaarden scheppen.' Dit wordt uitgewerkt in een aantal inhoudelijke en operationele doelen, zoals: - het erkennen en herkenbaar houden van cultuurhistorische identiteit in zowel het stedelijk als landelijk gebied, als kwaliteit en uitgangspunt voor verdere ontwikkelingen (algemeen ruimtelijk beleid); - het versterken en benutten van de kwaliteiten van de meest waardevolle gebieden, de zgn. Belvederegebieden (specifiek ruimtelijk beleid); - voorwaarden scheppen voor initiatieven van derden gericht op thematische versterking van de cultuurhistorie; - het verspreiden en toegankelijk maken van kennis over cultuurhistorie, en tevens het stimuleren van kansen voor cultuurhistorie als inspiratiebron voor de ruimtelijke inrichting en het ontwerp; - het bevorderen van samenwerking tussen burgers, organisaties en overheden; - het verbeteren van de gebruiksmogelijkheden van het bestaande instrumentarium.

Nieuw Wat is er nieuw aan Belvedere? Kort en goed kan het worden samengevat met de volgende punten: 1. er is voor het eerst één breed en interdepartementaal gedragen beleidskader, met een accent op het strategisch en ontwikkelingsgericht omgaan met cultuurhistorie, teneinde duurzaam behoud mogelijk te maken; 2. er is een kaartbeeld ontworpen als inzet voor gebiedsgericht beleid en als randvoorwaarde voor ruimtelijke ontwikkelingen. Dit kaartbeeld vormt input voor onder andere de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening en andere grote ruimtelijke nota's; 3. voor één kansrijk project, de Nieuwe Hollandse Waterlinie, is een specifieke regierol voor het rijk voorgesteld; 4. kennis en informatie van de verschillende disciplines worden beter en integraal toegankelijk gemaakt; 5. het maatschappelijk debat over culturele identiteit en cultuurhistorie wordt gestimuleerd; 6. provincies, gemeenten en het particulier initiatief worden uitgenodigd tot samenwerking; 7. er komt periodiek een Belvedere-monitor als rapportage aan de Tweede Kamer, waarin de regering rapporteert hoe het rijk binnen zijn projecten met cultuurhistorische waarden is omgegaan; 8. onderzocht gaat worden in hoeverre een fondsconstructie à la Nationaal Groenfonds of het Nationaal Restauratiefonds soelaas kan bieden voor het realiseren van (een deel) van de doelstellingen van Belvedere. Voor het uitvoeren van bovenstaand programma is door de regering een extra budget beschikbaar gesteld. Met ingang van het jaar 2000 wordt een bedrag van 11 miljoen beschikbaar gesteld, oplopend in 2003-2010 tot 18 miljoen jaarlijks. Ook zitten er in de nota garanties opgesloten om de doorwerking naar vooral de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening en het provinciaal en gemeentelijk beleid te garanderen. Dit alles met als oogmerk om de ruimte van Nederland weer kwaliteit en identiteit te geven, die geïnspireerd is op het verleden, maar klaar staat voor de toekomst. 'We kunnen ons nooit zoveel toekomst voorstellen als we verleden hebben', schrijft Cees Nooteboom in Allerzielen. Als de Nota Belvedere door alle betrokkenen met hart en ziel wordt uitgevoerd is het voorstelbaar dat Nederland een rijkere toekomst tegemoet gaat.


Europan-Iocatie Almere: Tussen Spoor en Evenaar Architectuur tussen droom en daad

Met twee eerste prijzen, één tweede prijs en een bijzondere vermelding won Almere demedalllerace met nipt (maar significant) verschil van Haarlemmermeer (1x1, 2x2en 1 vermelding). Deze twee snel verstedelijkende agrarisch ogende gemeenten lieten daarmee traditionele broedplaatsen voor .r:nodeme architectuur als Am~terdam en Rotterdam ver achter zich, terwijl Amersfoort, ondanks een ICic~tie in het stedenbpuwkcmdig plan van het onwaarschijnlijke ontwerpkoppel Bhalotra/Geuze, geen ... enk..le winnElar.~pleverde. Het lijkt erop dElt het aanstormend Europees talent (in Almere waren twee ·/~u~eaten uit llf3t buitenl;md) in de kwaliteiten van de stadsrand van de Randstad een nieuw werkterrein begint te ontdekken; De komende tijd ;s het ambtelijk en politiek apparaat van de gemeente aan zet om de fantasie van de Europan~plannen om te zetten in de realiteit van alledag; een tussenstand. bedriegt ~ gaan meedenken over de vraag hoe je die kwaliteiten beter kunt benutten als inspiratiebron voor de ruimtelijke opgaven.

Tjerk Ruimschotel


1

I

POP in Drenthe

8ernhard Hanskamp en Henk van Laar

Het eerste provinciaalomgevingsplan Sinds 4 januari 1999 is in de provincie Drenthe het ProvinciaalOmgevingsPlan (POP) van kracht. Dit plan is het provinciaJe strategische plan voor de gehele fysieke omgeving van Drenthe. Het streekplan~ milieubeleidsplan en het waterhuishoudingsplan zijn daarmee van de baan. Meer dan een trendbreuk op weg naar één planvorm, gaat het hier om een trendbreuk bij de provinciale overheid. De auteurs stonden aan de wieg van dit proces.

De meerwaarde van een POP Het POP voor Drenthe dient vanuitverschil.lende invalshoeken te worden bezien. Deze komen in dit artikel achtereenvolgens aan de orde, waarbij het motto telkens is: 'Drenthe door één bril bekeken'. Zowel bij de planvoorbereiding, besluitvorming als bij de doorwerking van het POP op de korte- en op langere termijn. Het initiatief voor het POP is uitgegaan van de provincie Drenthe. Het rijk, de gemeenten of het Interprovinciaal overleg hebben hier niet om geVraagd. Met name bij ministeries staat de aanpak van de verkokering door een samenhangende planfiguur laag op de agenda. Wel kwam af en toe in maatschappelijke discussies binnen de provincies de vraag naar voren of één plan voor de fysieke leefomgeving niet de voorkeur had boven al die afzonderlijke provinciale plannen. Afzonderlijke plannen met aparte procedures en telkens weer andere benamingen voor zaken die toch met elkaar verband houden of elkaar overlappen. Drenthe heeft de andere overheden en maatschappelijke instanties overtuigd van de toegevoegde waarde van een POP, wat enige tijd duurde omdat het verschijnsel tot dan toe onbekend was. Aanleiding voor een POP is de toegevoegde waarde ten opzichte van afzonderlijke provinciale plannen zoals die nu bij andere provincies en overheden nog in het algemeen gebruikelijk zijn. Redenen om tot één plan over te gaan zijn samenhang, consistentie in besluitvorming, duidelijkheid naar buiten, doelmatigheid en doeltreffendheid. Eén procedure, eenmalige keuzes in onderling verband en één bestuurlijk-juridisch kader. Overlap en competentie wordt tegengegaan; planverdunning is het resultaat. Juist de provincie heeft bij uitstek de taak om een samenhangende visie te geven op de ontwikkeling van de fysieke omgeving van haar grondgebied voor zowel de korte, middellange als de lange termijn. Voor de doorwerking en uitvoering zijn een samenhangend beleid en één kader wezenlijk. Tal van zaken op het gebied van water, verkeer en vervoer, milieu en ruimte overstijgen de gemeentegrenzen. Den Haag staat ver van de regio en denkt erg sterk in termen van 'elk directoraat zijn eigen nota en beleid'. Om vele redenen dient de overheid hi.er meer lijn in te brengen. De provincie heeft bij uitstek de rol van voortrekker en dient zich op dit punt in positieve zin te onderscheiden van ministeries, EU en gemeenten. Nieuwe planfiguur Het POP is een nieuwe planfiguur, maar borduurt voort op de meer traditionele planvormen. Vanuit het huidige wettelijke kader kan dit niet anders. Het is overigens de vraag of het huidige, niet toegesneden wettelijk kader, wel zo'n probleem vormt voor een POP. In feite beantwoordt het POP aan de afstemmingsbepalingen van de te onderscheiden wetten en vormt het summum van de bedoelingen van de wetgever. Het POP is echter ook een nieuw fenomeen wat betreft werkwijze en cultuur, en voor het bestuur en de verdieping van de problematiek. De consequenties van een POP zijn in beginsel dezelfde als een streekplan, waterhuishoudingplan, milieubeleidsplan en een verkeers- en vervoersplan gezamenlijk. Maar de gevolgen veel groter. De keuze om een POP op te stellen is gedaan door provinciale staten van Drenthe, en voorbereid door gedeputeerde staten (GS) voorbereid na overleg met andere betrokken instanties en overheden. De aanpak, het proces, resultaat, tijdpad, procedure en dergelijke werden vastgelegd in een bestuursopdracht.

Het spoorboekje voor het proces om tot een POP te komen. Er was toen al het nodige voorwerk verricht om de mogelijkheden van een POP na te gaan. De gezamenlijke statencommissies voor de fysieke omgeving hebben de bestuursopdracht besproken in september 1996 en groen licht gegeven voor de start van het proces. Provinciale staten (PS) werden in een vroegtijdig stadium bij het proces betrokken door middel van een statencommissie ad. hoc. Aan de hand van het visiedeelbesloten de gezamenlijke statencommissies in maart 1997 om het complete voorontwerp-POP op te stellen. Bij deze voorbereiding werd de statencommissie ad hoc opnieuw betrokken. Na 8 werkvergaderingen van deze commissie uit PS lag het gehele voorontwerp-POP op tafel. Het was toen eind 1997. Volgens de koers die was uitgezet, was GS' verantwoordelijk voor vorm, inhoud en aanpak op weg na de vaststelling. GS zijn wettelijk gezien degene die het ontwerp voorbereiden en ter visie leggen. Daarna nemen PS het stokje over. Zij bepalen uiteindelijk de inhoud bij de vaststelling. In de reguliere statencommissies voor de fysieke omgeving is het POP in de loop van 1998 enkele malen is besproken. De fracties wisselden in dat stadium de politieke standpunten en waren niet gebonden aan de in de statencommissie ad hoc aangeboden informatie. De resultaten van inspraak, bestuurlijk overleg, wettelijke adviezen en ingediende zienswijzen werden door de statencommissies op hoofdlijnen en van commentaar voorzien. Zo ontstond de uiteindelijke voordracht van GS aan PS. Het POP werd, met enkele amendementen, eind 1998 vastgesteld. Zowel de politieke als bestuurlijke aspecten hebben in de voorbereiding als de vaststelling dus een grote rol gespeeld. Minder papier en meer beleid Het resultaat is een provinciaal beleid voor de fysieke omgeving dat meer richting geeft dan alle afzonderlijke plannen voordien. De hoeveelheid papier, plannen en procedures is echter maar een fractie van de werkwijze zoals die bij overheden vaak gebrUikelijk is. De omvang van eerdere wettelijke provinciale plannen is aanmerkelijk teruggebracht in omvang. Het POP bevat 5 bijlagen en een map met 16 kaarten. Wezenlijk in dit proces is de afbakening. Wat gaat de provincie in het algemeen aan? En in dit geval, wat de provincie Drenthe in het bijzonder? Ter wille van afstemming en overeenstemming is een weinig zeggend plan een groot gevaar. E.en POP dat een globaler beleid zou opleveren, dan een provincie voorheen voerde, heeft weinig zin. In zo'n geval is het de vraag of een POP de goede weg is. Ook een POP is uiteindelijk maar een middel voor een bestuur. Wezenlijk is ook het benoemen van de zaken waar het in de provincie om moet gaan: om integratie van zaken die in en bij de provincie samenhang hebben, en om het benoemen.van aspecten van de fysieke omgeving die ook meer eigenstandig kunnen zijn, maar onder provinciale bevoegdheden en of het provinciale beleid vallen. Het is erg heilzaam om ambtelijk, bestuurlijk en politiek te bespreken wat er juist allemaal niet in een POP thuis hoort. De vraag die ook veel gesteld wordt is waarom dan niet meteen alle provinciale beleidsterreinen worden opgenomen? En liefst allemai;ll nog geïntegreerd. Want het gaat toch om mensen? Het antwoord kan helder zijn. Een apart samenhangend provinciaal plan voor zorg, welzijn en cultuur als tussenstap is eerst op zich al de moeite van het overwegen waard. Iets als een sociaalomgevingsplan Architectuur Lok ..... 24

17


(SOP). Tussen een POP en een SOP kunnen ook beter verbanden worden gelegd. Een ander antwoord is dat zonder enige duidelijke afbakening vooraf het proces van integratie van beleidsterreinen in een SOP of een POP bij voorbaat tot mislukken gedoemd is. Het onderscheiden van eigenstandige delen in een POP is geen gebrek aan integratie. Integratie is geen doel op zich en dient niet te leiden tot een onnavolgbaar beleid. Ook al lijkt het dan om één plan te gaan, het resultaat zal niet zijn toegesneden op de beoogde werking. De mate van integratie en eigenstandigheid heeft ook te maken met de bevoegdheidsverdeling tussen gemeente, waterschap, provincie, Den Haag en Brussel als gegeven van dat moment. Structuur van het plan Het POP bestaat uit 6 delen met elk deel een specifieke bedoeling. De verschillen zitten in de termijnen, gewicht, juridische betekenis, het regiospecifieke en de werking naar de toekomst. De opbouw is als volgt. - Deel A omvat de positionering van het plan: het waarom, de status, systematiek, karakter, plantermijnen en de functies die het POP heeft worden uiteengezet. - In deel B wordt een visie tot 2020 neergezet en betreft zowel de positie van Drenthe binnen het noordelijk landsdeel als Drenthe ten opzichte van het aangrenzende Duitsland en de rest van Nederland. De inhoud van dit deel stemt overeen met het Langman-advies voor Noord-Nederland en met de noordelijke afspraken met de kabinetten Paars 1 en 2 hieromtrent. Bestuurlijke samenwerking en financiële afspraken lopen hier 1 op 1 met het POP. In deel B worden ook de drie grondslagen voor het omgevingsbeleid: de watersystemen, de basiskwaliteit die overal aanwezig is en het zuinig ruimtegebruik, gevolgd door een visie op de uitvoering en de bedoeling van het plan als een ontwikkelingskader. . - Deel C bevat het toetsingskader en de gewenste ontwikkeling, het 'hart' van het POP. Het bevat integrale hoofdstukken (de kernenstructuur en de kwaliteit van het landelijk gebied door een integrale functietoekenning) en specifieke onderwerpen (afvalverwijdering, zandwinning, de onttrekking van het diepe grondwater en militaire terreinen). - Deel D bevat de inhoud van de ontwikkelingskaart. Dit deel is zo genoemd omdat de gewenste ontwikkeling van de provincie ook in de delen C en E aan de orde komt. - Deel E bevat een toespitsing per regio binnen Drenthe. Voor 6 subregio's zijn regiospecifieke onderwerpen en keuzes toegevoegd. De grenzen van deze regio's zijn bepaald aan de hand van de grenzen van watersystemen, de aard van de regio's, de nieuwe gemeentegrenzen en indelingen bij programma's vanuit Den Haag en Brussel. - Deel F bevat het kader voor doorwerking en uitvoering. Het besluitbegrip en de afwezigheid van zgn. wezenlijke beslissingen in wettelijke termen, evenals de marges voor afwijking en uitwerking binnen de hoofdstructuur van het POP komen aan de orde. Daarnaast het POP als kader voor vergunningverlening, handhaving, bestemmingsplannen, milieuprogramma's, waterbeheersplannen, landinrichtingsplannen, begrenzingenplannen en natuurbeheersplannen. Ook wordt ingegaan op meer samenhang in de uitvoering (samenhangende programmering, gebieds- en sectorprogramma's als kader voor financiering, de beleidsmonitoring en het stimuleringsbeleid). Inhoud Het POP is niet alleen een ruimtelijk plan zoals een streekplan, maar óók het waterhuishoudingplan en het milieubeleidsplan voor Drenthe. Het bevat de ruimtelijke keuzes van en voor de provincie. Water, milieu, infrastructuur, mobiliteit, landschap, landbouw, cultuurhistorie en beeldkwaliteit hebben allemaal met de ruimte te maken, en daarom ligt een samenhangend voor de hand. De inhoud kan aan de hand van 4 schijven worden uiteengezet. Eerder zijn de grondslagen van het POP al genoemd, waaronder de watersysteembenadering 18

Architectuur LOkaal 24

als eerste schijf. Dit heeft te maken met de kwaliteit, ontwikkelingsmogelijkheden en duurzaamheid van de onderscheiden ecosystemen binnen Drenthe als tweede schijf. De derde is de bestaande hoofdinfrastructuur die uitgangspunt vormt voor de planinvulling en de vierde bestaat uit de verdere invulling van de programmering voor wonen, werken, verzorging, recreatie en toerisme, glastuinbouw, andere vormen van landbouw, bebossing, delfstofwinning en militaire terreinen. Dit is één werkwijze, maar een andere aanpak kan wellicht even goed leiden tot de noodzakelijk geachte integratie. Misschien is een benadering via stofstromen, ketenbeheer, energiegebruik ook bruikbaar. In het POP is de zogeheten 'externe integratie van het milieubeleid' in enkele stappen vormgegeven. De algemene omgevingskwaliteit (AOK) geldt voor heel Drenthe. De provincie werd daartoe ingedeeld in bijna 300 deelgebieden die tezamen alle zones bij de functietoekenning in het plan omvatten. Voor elk van de gebieden werd de situatie in 3 gradaties voor 11 afzonderlijke kenmerken (zoals fosfaatbindend vermogen, nitraatdoorslag, verzuring, kwel, openheid, cultuurhistorische gaafheid en stilte). De bijzondere omgevingskwaliteit (BOK) omvat een deel van de zones bij de integrale functietoekenning, waardoor de milieukwaliteitseisen scherper zijn en een relatie wordt gelegd met aangeduide gebieden zoals genoemd in de Wet Milieubeheer. Dat gaf geweldig veel discussie met de landbouw, dat het POP hardnekkig bleef vergelijken met het vroegere Streekplan Drenthe. Elke wijziging van het streekplan werd gevoeld als verzwaring en daardoor afgewezen. Maar de insteek vanuit water en milieu is wezenlijk voor het POPcen dat heeft GS heeft dit telkens stevig toegelicht. Het POP bevat ook een duurzaamheidstoets die bij allerlei ontwikkelingen gebruikt kan worden. Gevolgen voor planning, het ontwerp en de realisatie De inhoud van het POP heeft veel gevolgen voor gemeenten, ondernemers en particuliere opdrachtgevers. Een voorbeeld daarvan is het afgrenzen van de ontwikkelingsmogelijkheden van alle 180 kernen door contourlijnen. Hoe strakker de contour, des te meer is ontwikkeling van tevoren vastgelegd. Bij een groot aantal kernen ontbreekt echter een contour aan een of alle zijden. Deze contourlijnen dienen altijd in samenhang te worden gehanteerd met de programmering van wonen en bedrijvigheid. Naast aantallen woningen gaat het daarbij ook om categorieën van bedrijventerreinen. Afhankelijk van de omgevingskwaliteit van de kernen, zoals die in het POP is vermeid, zijn er afwijkingen mogelijk die meer ruimte bieden of is juist een strakke tweejaarlijkse fasering in bestemmingsplannen vereist. Een ander aspect is de cultuurhistorische hoofdstructuur van Drenthe (CHS). De archeologische aspecten, de cultuurhistorische gaafheid van de verschillende landschapstypen, maar ook het gezicht van de dorpen in het Drentse landschap is in het POP tot uiting gebracht. Deze aspecten zijn met behulp van aanduidingen op de functiekaart en enkele ondersteunende kleine plankaarten weergegeven. Het POP is tegelijk het plan als bedoeld in artikel 4a van de Wet op de Ruimtelijke Ordening, artikel 7 van de Wet op de Waterhuishouding en artikel 4.9 van de Wet Milieubeheer. Tevens is gehandeld in de geest van de Planwet verkeer en vervoer. De genoemde wettelijke kaders bieden veel ruimte voor de provincie, zowel wat betreft vorm als inhoud. Tevens is gelet op de relatie met Algemene Wet Bestuursrecht en de drempelwaarden in het MER-besluit. Communicatie Tijdens de voorbereiding is veel communicatie geweest. Er werd ruim aandacht gegeven aan het voorontwerp van het plan, en dat leidde op tal van bijeenkomsten tot discussie. De gedeputeerden milieu, ruimtelijke ordening en water waren bij de discussies aanwezig, en dat hun portefeuilles bovendien cultuur, beeldkwaliteit, economische zaken, landbouw, delfstofwinning, militaire zaken, recreatie,


verkeer en vervoer en financiën bevatten was alleen maar goed voor het proces van 'Drenthe door één bril bekeken'. Er kwamen honderden op het voorontwerp binnen (waaronder veel vanuit de landbouw), die vaak tegengestelde voorstellen bevatten. Sommigen vroegen om meer vrijheid en ruimte voor economie, terwijl anderen juist pleitten voor meer aandacht en consequenter beleid voor natuur, milieu, landschap, beeldkwaliteit van dorpen, historisch-geografische structuren als het Drents eigene. Het POP proces is een dynamische onderneming en vraagt een grote inspanning van alle betrokkenen, bestuurders, ambtenaren en de buitenwacht - zowel in de voorbereiding, tijdens de besluitvorming als in de uitvoering. In zo'n proces wordt een groot beroep gedaan op samenwerking. AI met al is het de inspanningen meer dan waard geweest. Het resultaat mag er zijn en ontmoet veel waardering van bestuurders en, wat misschien belangrijker is, van de buitenwacht. De aankondiging dat met het starten van het POP een open discussie over de inrichting van de fysieke leefomgeving zou worden gestart en afgesloten bin-

nen de lopende staten periode is waar gemaakt. En dat slaat aan, een overheid die zijn beloften nakomt. Nu wordt het belangrijk hoe deze planvorm zich verder ontwikkelt. Andere provincies zijn inmiddels ook bezig of gaan dat doen. De een gaat hierbij verder dan de ander, maar de afzonderlijke plannen hebben hun tijd gehad. Daarnaast is het interessant op welke wijze gemeenten en waterschappen gezamenlijk komen tot afstemming van water en ruimtelijke ordening. En wat het rijk gaat doen. Wetgeving volgt op maatschappelijke ontwikkelingen. Een wijziging van de planprocedures van de verschillende wetten, en afstemming van regelgeving ligt voor de hand. Blijft de verkokering doorgaan of wordt ingezien dat er een meerwaarde valt te behalen met een rijksnota voor de fysieke leefomgeving? Die meerwaarde kan dan zitten in zowel het beleid, de inzet met mensen als middelen. Drenthe is trots op het POP en zal het in de komende jaren hanteren om de kwaliteit van het Drentse landschap in relatie met de activiteiten die er plaatsvinden te bewaken, te behouden en te bevorderen.

Informatie Het ProvinciaalOmgevingsPlan (POP) van Drenthe, met de kaarten, is te bestel/en bij de afdeling communicatie van de provincie Drenthe, tel. 0592-365265. Nadere informatie is verkrijgbaar bij: 8ernhard Hanskamp en Henk van Laar Provincie Drenthe Productgroep Ruimte en Water Postbus 122 Westerbrink 1 9400 AC Assen tel. 0592-365467; 0592-365868 fax 0592-365490 e-mail: hlaar@drenthe.nl http://www.drenthe.nl Architectuur Lokaal 24

19


De gemeente als bouwpastoor

Piet Jonkman

In de tijd dat er nog kerken in nieuwbouwwijken werden gebouwd, kende de Rooms Katholieke Kerk het fenomeen 'bouwpastoor'. Nog voordat ook maar de eerste contouren van de wijk in het veld zichtbaar werden - laat staan van de nieuwe parochie - had hij de opdracht financiële bronnen aan te boren om een nieuwe kerk te realiseren. Resultaat was dat met het tot ontwikkeling komen van de wijk de kerk (reeds) aanwezig was. Niet gehinderd door prognoses, te/data en bekostigingsstructuren, om maar wat te noemen, creëerde de voorziening de behoefte waar het men om te doen was, in plaats van dat de behoefte uiteindelijk na lang wikken en wegen leidde tot een voorziening.

Deelplan Velden I

Landschap Vathorst

20

Architectuur Lokaal 24

We hebben een tijdlang geloofd in een 'maakbare samenleving', niet in de laatste plaats op het gebied van de ruimtelijke ontwikkeling. Beleid, op rijksniveau vastgesteld, diende uitgevoerd te worden door de lagere overheden. Op het gebied van de ruimtelijke ordening kreeg vooral de gemeente een belangrijke taak. Daar ligt immers het zwaartepunt van de planologische toelaatbaarheid van ruimtelijk relevante projecten. Mochten gemeenten niet van harte meewerken, dan is daar de aanwijzingsbevoegdheid van 'hogere' overheidsorganen. Van die aanwijzingsbevoegdheid is echter weinig gebruik gemaakt. Wel heeft de wetgever allerlei parallelwetgeving ontworpen, waarmee de Wet Ruimtelijke Ordening is uitgehold. Tal van vergunningsprocedures lopen nu naast elkaar. Het valt niet mee om in alle gevallen aan te geven welke vergunningsprocedures en ontheffingsaanvragen nodig zijn voor een bepaald voornemen en wie daarbij de bevoegde instantie is. Daarmee hangt samen dat verschillende ministeries hun eigen beleidskader hebben, met de daaraan gekoppelde financieringsstructuur. Dit verhindert de gemeente nogal eens, zeker bij grote projecten, om slagvaardig als een bouwpastoor aan het werk te gaan. En als er dan eindelijk aangepakt kan worden, komt de kritiek los. Want inmiddels is er 'nieuw beleid'. Vathorst De voorgaande opmerkingen wil ik wat breder uitwerken - overigens zonder naar volledigheid te streven - voor de Amersfoortse nieuwbouwwijk Vathorst. Sinds het begin van de jaren tachtig is Amersfoort een snelgroeiende gemeente. Nieuwbouwwijken als Zielhorst, Kattenbroek, Nieuwland en straks Vathorst zorg(d)en voor een groei van de bevolking van ca 85.000 inwoners in 1980, tot naar verwachting 150.000 in 2010. In het provinciale streekplan van 1994 is Vathorst aangewezen als woningbouwlocatie voor 6700 woningen. Een locatie-MER was mede basis voor deze keuze, die ertoe leidde dat Vathorst ontwikkeld gaat worden als een zogenaamde stadsgewestelijke VINEX-Iocatie. In de loop van het planproces kwam de VINAC. De gemeente was bereid een extra taakstelling van 2500 woningen te aanvaarden, overigens niet zonder diepgaande politieke discussie. De provincie houdt zelfs rekening met een mogelijke uitbreiding van die taakstelling, hoewel de gemeente hier tot dusver niet warm voor loopt. Vathorst ligt geïsoleerd van de bestaande stad. De rijkswegen A 1 en A28 vormen wezenlijke barrières voor het streven naar 'de ongedeelde stad' die het Amersfoortse gemeentebestuur voor ogen staat. Dat betekent dat van meet af ingezet moet worden op een goede infrastructuur, met name voor de fiets (Amersfoort is een echte fietsstad) en het openbaar vervoer. Bewust is voor de samenhang met de bestaande stad gekozen en niet in de eerste plaats voor een op zichzelf staand 'nieuw dorp'.

VINEX-discussie Hoewel de eerste paal voor de VINEX-Iocatie Vathorst nog de grond in moet, hebben ook wij te maken met de landelijke discussie over de kwaliteit van de plannen op dergelijke locaties. Weliswaar voelen we ons niet echt aangesproken, maar toch! Zelfs is de opmerking gemaakt dat in sommige gevallen VINEX-contracten opengebroken zouden moeten worden, terwijl op basis van die contracten nu juist het in de Vierde Nota RO bedoelde beleid vorm begint te krijgen. Deze 'overheidscontracten' zijn gevolgd door langjarige ontwikkelingscontracten tussen gemeente en private partijen. Die zijn niet zonder grote gevolgen open te breken. Daarnaast hangt ook de VINAC nog steeds boven de markt, omdat de definitieve besluitvorming daarover is aangehouden, hoewel door verscheidene gemeenten, waaronder Amersfoort, daarop is geanticipeerd. De Startnota voor de Vijfde Nota RO sluit niet aan op de Vierde Nota. Zonder hier de discussie te willen voeren over de verschillende RO-visies, lijkt het me toch noodzakelijk dat de Vijfde Nota zich confronteert met het VINEX-beleid. De overstap van groeikernen naar binnenstedelijke herstructurering als panacee is nogal fors. En de sleutel projecten uit de Vierde Nota kun je in de Vijfde Nota niet zomaar vergeten. Want op basis van de status van 'sleutelproject' zijn niet alleen ontwikkelingen ingezet en verwachtingen gewekt, maar ook planvorming en planuitwerking ter hand genomen. Probleem is dat de beleidscyclus van de overheid inmiddels veel korter is dan de uitvoeringscyclus. Door allerlei regelgeving en inspraakmogelijkheden, niet zelden tot en met de bestuursrechter, duurt het jaren voordat beleid vertaald is in uitvoering. Inmiddels heeft een nieuwe regering recht op nieuw beleid, waardoor de gesignaleerde kritiek vanuit het beleid op de uitvoering (van het vorige beleid) verklaarbaar is. Iets dergelijks zien we naar mijn mening met rekeningrijden of destijds met de carpoolstrook, maar dit terzijde. Infrastructuur Andersom komt ook voor. Waarschijnlijk omdat de planning van infrastructuurprojecten nog langer duurt dan die van (nieuwe) woningbouwlocaties is Verkeer en Waterstaat niet zo snel met aanpassing van beleid. Waarbij nog komt dat Rijkswaterstaat zelf opdrachtgever voor de uitvoering is. In Vathorst gaan wij uit van onze VINAC-taakstelling van 9200 woningen in 2010, met een afwijkingsbevoegdheid tot 10.900 woningen. Daarbij gevoegd nog het binnen het plangebied liggende dorp Hooglanderveen (ca. 600 woningen), moet rekening worden gehouden met een ontsluiting op de rijkswegen van 11.500 woningen, nog afgezien van de 45 ha. bedrijventerrein en de 15 ha., gereserveerd voor kantoren. Echter Rijkswaterstaat gaat tot dusver uit van de in de VINEX vastgestelde 6700 woningen. De VINAC is nog niet vastgesteld, nietwaar? Daarom kan volstaan worden met één aansluiting op de rijkswegenstructuur, terwijl de gemeente twee en bij voor-


Vathorst

keur drie aansluitingen noodzakelijk acht. Inmiddels is de visie van RWS ingehaald door de Startnota en het MIT, waarin de aandacht voor het knooppunt Amersfoort marginaal is. Maar Amersfoort zit inmiddels wel met een 'plan in uitvoering', dat aanzienlijk omvangrijker is en een groter beslag op de aanwezige infrastructuur legt. En voor de ruimtelijke uitwerking van die plannen is het ook bitter nodig nu de toekomstige ruimtebehoefte voor de rijkswegen te kennen, waaronder de vormgeving van het knooppunt Hoevelaken. Nog steeds is dat niet duidelijk. Nog steeds is geen helder perspectief aanwezig voor de A 1 en de A28, in mijn ogen belangrijke achterlandverbindingen, die dat al jaren zijn en zullen blijven, maar in het (nieuwe) rijksbeleid vooralsnog niet als zodanig worden erkend. Openbaar Vervoer Een belangrijk speerpunt, niet alleen in het gemeentelijk beleid, is de stimulering van het Hoogwaardig Openbaar Vervoer, als drager van de stedelijke netwerken. Ook op het niveau van de stad Amersfoort is het belang van HOV voor de snelle verbinding tussen het nieuwe stadsdeel en de bestaande stad van groot belang. Ingezet wordt op een station, dat minimaal via een halfuursdienst verbonden is met de stad. Maar nog liever zagen wij Randstadspoor, dat hoogfrequent Vathorst (en Amersfoort) met Utrecht (en verder) verbindt. Inmiddels is de tak naar Amersfoort op de lange termijn geschoven .... En het station? Mijns inziens zou hier ook het beginsel van de bouwpastoor moeten gelden! Willen we de (auto)mobiliteit echt terugdringen, dan zal in een vroeg stadium een aantrekkelijk alternatief moeten worden geboden en niet pas als 5000 woningen zijn gerealiseerd en 3000 arbeidsplaatsen. Hetzelfde geldt voor de bekostiging van het gewone Openbaar Vervoer. Amersfoort maakt ernst met het inzetten op fiets en OV. Daarom heeft ze, naast de aanleg van goede fietsverbindingen ('fietssnelwegen'), voor 'eigen rekening' in de nieuwbouwwijk Nieuwland vanaf het begin de bus laten rijden. Ook voor Vathorst heeft de raad deze intentie uitgesproken, want in Nieuwland hebben we gezien dat het werkt. Laat de mensen niet eerst wennen aan de auto, want daar krijg je ze later met geen stok meer uit! Doorbreken van de departementale verkokering Dit verhaal wekt de suggestie dat er niet veel deugt. En dan heb ik het nog niet gehad over de verkokering van de rijksdepartementen en -diensten. Het is mijns inziens de verdienste van staatssecretaris Remkes (en zijn voorganger TommeI) dat geprobeerd wordt om allerlei specifieke subsidiestromen te bundelen. En niet alleen binnen VROM, maar ook EZ en LNV zijn in beeld. Het is mijn wens dat ook VenW hierbij betrokken raakt, zodat gekomen kan worden tot een gecoördineerd ruimtelijk-economisch beleid, zowel beleidsmatig als qua financiering. Dit weegt mijns inziens royaal op tegen het 'nadeel' dat met meerdere subsidiegevers en (deels) verschillend beleid en instrumentarium meerdere ijzers in het vuur zijn

te houden! Ook de versnippering van de wetgeving op het ruimtelijk terrein moet worden teruggedrongen. Verschillende wetten houden zich bezig met het ruimtelijk beleid, zoals bijvoorbeeld de Tracéwet. Ook worden grote projecten als de Deltawet Grote Rivieren en Schiphol in eigen kaders geregeld. Dat vereist weer projectcoördinatie, waarbij ook nog de afstemming met de milieuwetgeving valt te noemen. De voorstellen om die verbrokkeling grondig te herzien van A.G. Bregman in zijn dissertatie verdienen dan ook alle aandacht (1, 2). Deregulering Ondanks alle aanwijzingen van het tegendeel (3), wordt deregulering nog steeds geprezen als instrument voor de 'terugtredende' overheid. Helaas gaat de overheid hier mijns inziens uit van een te optimistische mensvisie. Want de mens kan niet leven zonder strikt geformuleerde grenzen voor zijn handelen. Hij is er veelal op uit de grenzen van het gebod te naderen in plaats van de intentie van het gebod na te leven. We kunnen daarom niet zonder een Bouwbesluit, waarin eenduidige regels zijn neergelegd. Wel zou het mijns inziens de moeite waard zijn om ons meer te richten op die intentie, en die ook helder aan te geven, in plaats van op een minutieus stelsel van maatregelen waarachter de intentie verdwijnt. Wanneer (terecht) in dat laatste geschrapt wordt, dreigt de mogelijkheid dat tegelijkertijd met het badwater het kind, de intentie om kwaliteit te handhaven in bouwen openbare ruimte, wordt weggegooid. Een Bouwbesluit met dergelijke intenties zal ruimte bieden om bij de toetsing van bouwaanvragen maatwerk te leveren. Niet de maatvoering of de materiaalkeuze speelt daarbij de hoofdrol, maar wat de gemeente in haar ontwikkelingsplan wil bereiken met de wijk of buurt wat betreft de inrichting van de openbare ruimte. De gemeente als bouwpastoor Ik ben me ervan bewust dat het voorgaande wat fragmentarisch is. Maar mijn bedoeling moge duidelijk zijn. Evenals de bouwpastoor zijn opdracht van 'hogerhand' ontving, zal de gemeente de kaders krijgen van andere overheden. Maar kaders mogen geen ondoorzichtig keurslijf worden, of onderhevig zijn aan op korte termijn wisselende beleidsvisies. Want anders is de gemeente niet in staat haar opdracht in vrijheid en naar eigen inzicht uit te voeren, namelijk het zorgen voor een gemeentelijke samenleving waarin wonen, werken, weten en welzijn in goede samenhang ontwikkeld worden. Noten 1. Binnenlands Bestuur (20) 21 mei 1999, p. 42.43. 2. Toekomst voor de stad, Prof. dr. P. Nijkamp, De Vuurbaak, 19S4, p.7S-S0. 3. Help! De wetgever verzuipt, artikel in FEM/De Week van 1 mei 1999, p. 20 e.v.

Informatie Gemeente Amersfoort Cl. Offereins Afdeling Ruimelijke Ontwikkeling Postbus 4000 3800 EA Amersfoort Stadhuisplein 1 3811 LM Amersfoort tel. 033-4694651 fax 033-4617470 e-mail: offc@amersfoort.nl http://www.amersfoort.nl

Foto's: Ontwikkelingsbedrijf Vathorst Beheer BV Architectuur Lokaal 24

21


----~--------------------------------------------------------------------~~-----------------------------------------------------------------------------------------------

Polderland Garden of Love and Fire

Esther Agricola

Daniel Libeskind in Almere Tot voor kort bekleedde Daniel Libeskind vooral als theoreticus een prominente positie in het hedendaagse architectuurdebat. Hij doceerde overal ter wereld aan de meest gerenommeerde instituten. Talloze prijsvragen zijn door hem gewonnen, vele installaties en beeldend werk zijn tentoongesteld, maar gebouwen van zijn hand werden tot nog toe nauwelijks gerealiseerd. Sinds hij de prijsvraag voor het Joods Museum in Berlijn won, stromen de opdrachten echter binnen. De komende jaren zal niet alleen dit spraakmakend ontwerp worden opgeleverd, maar ook het Felix Nussbaum Museum in Osnabrück en de nieuwe vleugel van het Victoria & a/bert Museum in Londen. Libeskinds werk getuigt van een grote interesse in de gelaagdheid van de stedelijke machinerie en de paradoxale positie die de architectuur in het politieke, financiële en sociale netwerk inneemt. In Nederland realiseerde Libeskind inmiddels drie projecten.

gen scheppen tegelijkertijd helderheid én verwarring. Voor Libeskind is deze paradox een bron van creativiteit en bewustwording. Ook in Dordrecht greep Libeskind terug op het element van het schijnbaar tegenstrijdige. De 22 meter hoge reclamezuil die hij maakte voor de Maasplaza fungeert én als afweermiddel (schild) én als uithangbord (wapen). Geïnspireerd op de heraldiek bracht hij als emblemen de logo's van bedrijven uit Dordrecht op de zuil aan. Op de achterzijde schilderde hij een mysterieus patroon van lijnen, dat het midden houdt tussen tekst en tekening.

Foto: Gert Schutte

Informatie Stichting Almeers Centrum Hedendaagse Kunst - De Paviljoens Odeonstraat 3-5 1325 AL Almere tel. 036-5450400 fax 036-5450800 e-mail: info@achk-depaviljoens.nl http://www.achk-depaviljoens.nl De tekst van dit artikel is ontleend aan de brochure: Landschapskunst, uitgave Almeers Centrum Hedendaagse Kunst De Paviljoens.

Overige fandschapskunst in Flevoland: De Groene Kathedraal, Marinus Boezem (1987-1996), Tureluurweg Almere. Informatie: Stichting ACHK- De Paviljoens. Observatorium, Robert Morris (1970-1977), locatie halverwege de Swifterringweg (N307) ten noordwesten van Lelystad. Informatie: Kunstcentrum Flevoland, Zeewolde, tel. 036-5227037. Aardzee, Piet Slegers (1982), locatie halverwege de Vogelweg (N706) ten noordwesten van Almere. Informatie: Kunstcentrum Flevoland, Zeewolde, tel. 036-5227037. Sea Level, Richard Serra (1996), locatie op het talud van de Wetering, Zeewolde. Informatie: De Kunstbaan, Zeewolde, tel. 0365227037. 22

Architectuur Lokaal 24

Voor Libeskind ligt de essentie van architectuur niet in het bouwen of ontwerpen, maar in de kennisoverdracht: architectuur herinnert aan het menselijke bestaan en de menselijke kennis. Voor de Biënnale van Venetië (1985) ontwierp Libeskind drie machines. Deze 'machines van de herinnering' verbeelden de mogelijkheid om ideeën, teksten en gedachten uit het verleden te verwerken, net zoals een architect fragmenten uit het arsenaal van de geschiedenis gebruikt, bewust of toevallig, om tot een ontwerp te komen. In Libeskinds optiek ligt de noodzaak van de architectuur niet in haar stabiliteit of duurzaamheid. Architectuur kan nooit worden gefixeerd of in categorieën worden gevangen. Zij leidt in de eerste plaats tot vragen over 'het waarom, het waartoe en het waarvandaan', in plaats van dat zij oplossingen of antwoorden geeft. Twee werken die Libeskind in Nederland voltooide, geven blijk van deze opvatting. In Groningen ontwikkelde hij het project The Books of Groningen (1990). In het kader van dit project ontwierpen vertegenwoordigers van verschillende disciplines 'bakens' om de grenzen van de stad te markeren, zoals vroeger poorten en wallen dat deden. Volgens Libeskind wordt de identiteit van de hedendaagse stad namelijk niet meer alleen gecreëerd door architecten en stedenbouwers, maar ook door schrijvers, cineasten en wetenschappers. In onze steeds sneller uitdijende en steeds onoverzichtelijker wordende steden, is grote behoefte aan houvast en aan een herkenbare identiteit. De paradox van de Groningse stadsmarkeringen is kenmerkend voor Libeskind; enerzijds sluiten stedelijke complexiteit en identiteit elkaar uit, anderzijds kunnen ze niet zonder elkaar. De stadsmarkerin-

Met de voltooiing van het landart-project Polderland Garden of Love and Fire (1992-1997) in Pampushout bij Almere is Nederland een bijzonder werk van Libeskind rijker. Hij ontwikkelde dit project naar aanleiding van een, in de Nieuwe Kerk van Amsterdam georganiseerde, groepstentoonstelling met kunstwerken geïnspireerd op het werk van de Spaanse mysticus Juan de la Cruz. Polderland Garden of Love and Fire is opgebouwd uit vijf lijnen: drie kanalen van vijf meter breed, die steeds twee punten in Europa met elkaar verbinden: Almere (de locatie van het kunstwerk), Salamanca (de woonplaats van Juan de la Cruz) en Berlijn (de huidige woonplaats van Juan de la Cruz). Dit stelsel van kanalen wordt doorklieft met een vierde betonnen strip waarop een sculptuur is geplaatst. Een vijfde lijn bestaat uit een voetgangerspad, dat door middel van bruggen een oversteek over de kanalen vormt. Zoals in al het werk van Libeskind, speelt de lijn ook in Polderland Garden of Love and Fire een belangrijke rol. De lijn staat voor een grens, maar ook voor een verbinding. De lijn markeert een oppervlakte en een tracé. De lijn is concreet en absoluut, maar ook mystiek en oneindig. De lijn verbeeldt, aldus Libeskind, de onderlinge relaties tussen mensen en instituties in onze moderne samenleving, evenals de ruimtelijke structuren die eruit resulteren. De heldere structuur van het polderlandschap wordt versterkt door de abstracte geometrie van het werk, terwijl de complexiteit ervan ruimte biedt aan bespiegeling over mogelijke andere betekenissen. Libeskind spreekt bijvoorbeeld over een' tuin van meditatie', waar het samenspel tussen natuur en constructie duidelijk moet maken dat we zijn omgeven door een wereld vol van wonderlijke en indrukwekkende codes, waarvan de betekenis hooguit wordt gesuggereerd, maar vaak niet kan worden ontrafeld. Ook het thema van bevreemding en onthechting maakt onderdeel uit van de betekenis van Polderland Garden of Love and Fire. Geboren in Polen, een land dat steeds van grenzen en ma<tlthebbers veranderde en lange tijd niet eens op de kaart voorkwam, voelt Libeskind zich een thuisloze. Zijn joodse afkomst bracht hem naar Israël, Amerika en tenslotte naar Berlijn. Het gevoel van ontheemding is volgens Libeskind in ons tijdperk universeel want 'uiteindelijk komt niemand ergens vandaan en hoort niemand ergens thuis'. Zo krijgt in het geschied loze Almere, Polderland Garden of Love and Fire, met zijn verwijzingen naar ontheemding, bewustzijn en herinnering, een bijzondere dimensie.


Ordeverstoorders Fred Feddes, Katrien de Klein

"'

De ruimtelijke geschiedenis van een land kan, net als die van een huishouden of een leven, in twee gebaren worden samengevat: orde aanbrengen en orde verstoren. Ze wisselen elkaar af of buitelen over elkaar heen. Elk van de twee kan plezier en ongemak verschaffen, pijn doen en beloften inhouden, beklemmen en bevrijden. Beide hebben dan ook in beginsel een neutrale lading; je kunt niet categorisch vóór orde of vóór verstoring zijn. Wie een huis inricht, brengt orde aan. Wie er daarna in leeft, kranten en kleren verspreidt en opruimt, eet en servies afwast, die verstoort en herstelt de orde in voortdurende afwisseling. Wie zich een extra meubelstuk aanschaft of een muurtje doorbreekt, verstoort de oude orde blijvend maar kan ook een nieuwe orde tot stand brengen. Zo vergaat het ook de ruimtelijke ordenaars van een land. Soms lijkt alles een tijdlang op zijn plaats te staan in mooie en bruikbare samenhang, maar vroeg of laat duikt een nieuw verschijnsel op dat de bestaande orde ontwricht. Het zoeken naar een andere orde kan beginnen, waarin de oude kan zijn opgenomen en de verstoringen niet langer verstoringen zijn. De grote welvaart tijdens de Gouden Eeuw, bijvoorbeeld, was zo'n verstoring van de toen bestaande ruimtelijke orde, en tevens de drijfveer tot een nieuwe inrichting van Nederland. De dynamiek van orde verstoren-aanbrengen-verstoren is er ook nu. Ze blijkt voor wie er middenin zit behoorlijk duizelingwekkend. De pogingen van overheidswege tot het aanbrengen en bewaren van orde, de ruimtelijke ordening, /ijken moeizamer en de verstoringen manifesteren zich krachtiger dan ooit. Met dit beeld van een dynamische spanning tussen orde en verstoring belegde De Balie het afgelopen seizoen een reeks debatten onder de titel Ordeverstoorders. Uit de aankondiging: 'We starten vanuit loyaliteit aan het idee van ruimtelijke ordening. Het lijkt ons nog altijd een goed idee, omdat een zekere orde de belofte biedt van helderheid, rechtvaardigheid en integratie. Evenzeer voelen we sympathie voor het idee van de verstoring, omdat het de belofte biedt van uitzonderlijkheid, verscheidenheid en ontwikkeling. We kennen ook beider schaduwzijden. Gezegend met deze dubbele loyaliteit stellen we actuele en/of prangende casus aan de orde.' Zo gebeurde. In de reeks kwamen uiteenlopende 'verstoorders' aan bod, zoals het koekoeksjong Schiphol, de digitale revolutie, demografische verrassingen, de grillen van de recreërende mens en de toenemende macht van het geld. De attractiewaarde van de discussies fluctueerde en de opzet werd een paar keer bijgesteld. Steeds speelde op de achtergrond ook een andere vraag. Ruimtelijke ordening is de laatste jaren een booming onderwerp voor debatten, symposia, workshops, opinie-artikelen, manifesten en wat niet al. Maar het zijn ook volop gelegenheden om langs elkaar heen te praten. Terwijl de een borrelt van geestdrift over sublieme oplossingen voor de opgaven van de toekomst, rouwt de ander bitter om de teloorgang van de landschappen van zijn kindertijd. Er zijn doeners en dromers, er zijn apologeten en critici van overheidsplanning, en zo zijn er vele scheidslijnen waarlangs de communicatie kan afketsen. Is het mogelijk, zo luidde de achterliggende vraag van Ordeverstoorders, om dit mechanisme te doorbreken en de zeer verschillende sferen of toonsoorten bij elkaar te brengen? Moeten we daarvoor misschien een nieuwe manier van praten introduceren? Op piepkleine schaal stelde De Balie zich dus een zelfde soort vragen als bijvoorbeeld de Rijksplanologische Dienst die het ruimtelijke ordeningsbeleid van de regering moet uitdenken, en die zich voor de taak geplaatst ziet om gemeenschappelijke noemers te ontdekken in een onwaarschijnlijk bonte verzameling belangen, wensen, ideeën en visioenen. Niet alleen de ruimte zelf, ook de kakofonie aan gesprekken erover is een zaak van ordening en storing. De vergelijking van de ruimtelijke ordening met het huishouden moest een begin maken met zo'n nieuw model voor het debat. Iedereen is immers bekend met de sores van het huishouden. Voor regelneven en sloddervossen, toekomstgerichte doeners en ongeneeslijke nostalgici, top down- en bottom up-adepten, pragmatici en onhandige dichters, en voor ieder ander, zou het huishouden dus een verbindende beeldspraak kunnen bieden. Althans, dat was het idee. De praktijk blijkt weerbarstig. De concrete thema's, zoals Schiphol en ICT, slepen elk hun eigen conventies met zich mee over hoe, vanuit welke posities en in welk jargon erover wordt gesproken. We zijn eraan gewend om over Schiphol te praten in termen van voor en tegen, economisch profijt en milieuschade,

huidige locatie en eiland in zee, passagiersaantallen en kosten-eenheden. Die vertrouwde verhalen en argumenten laten zich niet eenvoudig in een totaal andere vorm gieten, zelfs niet in de fraaie huiselijke vorm van Ordeverstoorders. AI was het maar omdat de argumentaties in een andere vorm gegoten ineens onwennig en minder zeker kunnen lijken. Met Ordeverstoorders wilde De Balie dus ook de conventionele orde van de gesprekken verstoren, maar dat lukte slechts af en toe. De serie leverde een aantal boeiende debatten op, of debatten met boeiende momenten. Met de mogelijkheden die de beeldspraak van orde en verstoring, leven, wonen en huishouden in zich heeft, is af en toe voorzichtig gespeeld, maar deze zijn nog lang niet uitgeput.

Informatie

In het kader van Ordeverstoorders verscheen bij Uitgeverij De 8alie de bundel 360°, Album van de Nederlandse ruimte. Het kan worden besteld bij De 8alie en is ook te koop in de boekhandel. Tijdens de slotmanifestatie van de serie op 20 juni onder de titel De verstoorde orde is een samenvatting van de gevoerde debatten aangeboden aan minister Jan Pronk van VROM en aan de aanwezige opstellers van de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening van de Rijksplanologische Dienst. De samenvatting is te bestellen bij: De 8alie Katrien de Klein Kleine-Gartmanplantsoen 10 1017 RR Amsterdam tel. 020-5535151 fax 020-5535155 e-mail: katrien.de.klein@balie.nl De samenvatting is ook te vinden op de website van Ordeverstoorders: http://www.balie.nllordeverstoorders Foto: Hélène de Bruine Architectuur Lokaal 24

23


,-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Het landschap als spiegel van de maatschappij

Joost Klaverdijk

Op 11 maart presenteerden het NIROII, de bnSP en de NVTL op een congres het boekje Het lage(n) land, als advies aan de Haagse beleidsmakers om goed om te gaan met de toekomstplannen op het terrein van ruimtelijke ordening in Nederland. Zo moet eind dit jaar de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening verschijnen, maar het 'regent' ook beleidsnota's over economische kansen, natuur en landschap, wonen, stilstaan en bewegen, milieu. Rode draad door Het lage(n) land is de boodschap dat 'Den Haag' rekening moet houden met wat er op de lagere bestuurlijke niveaus aan ideeĂŤn leeft; provincies en gemeenten zijn zeer wel in staat hun eigen visie op hun ruimtelijke toekomst te geven.


Een gebouw is nooit af...... Veel tijd en aandacht wordt besteed aan het proces dat voorafgaat aan de totstandkoming van de gebouwde omgeving. Dat is terecht; we gaan er immers meestal van uit dat de gebouwen die we nu neerzetten ons zullen overleven, en daarmee in belangrijke mate de kwaliteit van onze leefomgeving voor langere tijd bepalen. Ruimtelijke ordening, stedenbouwkundige inrichting, infrastructuur en landschapsarchitectuur en niet in de laatste plaats architectuur mogen zich verheugen in de warme belangstelling en zorg van overheid èn publiek. Helaas houdt die collectieve zorg vaak bij de voordeur op; de inrichting van gebouwen is een zaak van de individuele gebruiker en daar hebben wij met z'n allen ons niet mee te bemoeien.

Openbare bibliotheek Ede 1997. Foto: Zaanen en Spanjers cs Architecten BNAI BNI

Foto: Robbert Fels

Foto: Budding & Fels, architecten en interieurarchitecten

Informatie Beroepsvereniging van Nederlandse Interieurarchitecten BNI Falekstraat 53 1017 VV Amsterdam tel. 020-4233233 fax 020-4233122 e-mail: info@bni.nlofbni@open.net http://www.bni.nl

26

Architectuur Lokaal 24

Of toch wel? 'Het ontwerpen van onze leefomgeving vormt een belangrijke culturele opgave' luidt de eerste zin van De architectuur van de ruimte, de nota over het architectuurbeleid 1997 - 2000. Maar speelt het grootste deel van onze leefomgeving zich niet juist binnen vier muren af? Waar het ons eigen wonen betreft zijn we meestal best in staat die leefomgeving zo aangenaam mogelijk te maken, al dan niet geholpen door de vele woonbladen, woonprogramma's en life-style-rubrieken in de media. Lastiger wordt het al in onze werkomgeving, waar individuele inbreng vaak minimaal is en de 'kwaliteit' wordt bepaald door heel andere factoren dan culturele. 'De regering benadrukt dat het bij architectonische en ruimtelijke kwaliteit niet slechts om esthetische kwaliteit gaat maar om een integraal kwaliteitsbegrip waarin gebruikswaarde, culturele waarde en toekomstwaarde onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden: Hoe zit het met de verblijfswaarde achter de Nederlandse voordeur? Hoe wonen en werken we in al die zorgvuldig ontworpen gebouwen? En hoe doen we dat over pakweg 10 jaar? Geen luxe Er zijn in Nederland nogal wat mensen die zich met het interieur bezighouden. Interieurarchitecten vormen daar een deel van. Ze houden zich bezig met vele aspecten van onze leefomgeving: de inrichting van woningen, kantoren, ziekenhuizen, tentoonstellingen of bijzondere projecten zoals Schiphol. Maar er zijn er ook die bijvoorbeeld meubels vormgeven. De bezigheden van een interieurarchitect verschillen op belangrijke punten van die van een architect. Interieurarchitectuur richt zich op de relatie tussen de gebruiker en de binnenruimte. Daarbij zijn de gebruiks- en de belevingswaarde van evenredig belang. Interieurarchitectuur specificeert gebruiksfuncties, en maakt ze geschikt voor menselijk verblijf en functioneren, op een wijze die recht doet aan menselijke affecties en beleving. Daarbij is het van belang te beseffen dat de levencyclus van een gebouw vele gebruikers kent, en daarmee voortdurend aan veranderende inzichten onderhevig is. Interieurarchitectuur is dus een dynamisch proces, een voortdurende interactie tussen gebouwen gebruiker. Als dat een bewust proces is, dan draagt het in belangrijke mate bij aan het duurzaam gebruik van gebouwen. Redenen genoeg dus om al in een vroeg stadium van een bouwplan zorgen te maken over het interieur. En om dat te blijven doen als het gebouw er eenmaal staat. De eisen die we aan onze leefomgeving stellen houden immers niet op bij de oplevering, maar beginnen dan pas. Over interieurarchitectuur bestaan vreemde vooroordelen. Zo wordt het vaak als een luxe gezien, waar je alleen gebruik van maakt als je te veel geld hebt. Er zijn nogal wat disciplines betrokken bij het ontstaan van gebouwen. Voor het gebruik en hergebruik ervan is de interieurarchitect de professional die meerwaarde inbrengt en behoedt voor verkeerde beslissingen. Zo is het interieur het middel om ruimtelijke ordening aan te brengen in een organisatie, werkprocessen te sturen en simpelweg te zorgen voor optimale functionaliteit. Een goed ingerichte ruimte stimuleert het (werk-)plezier en geeft zelfvertrouwen. Wie rekening houdt met alle toekomstige ontwikkelingen en behoeften, maakt een ontwerp dat zichzelf terugverdient in het gebruik. Recente ontwikkelingen op het gebied van bijvoorbeeld kantoorinnovatie zijn daar een voorbeeld van. Maar ook op andere terreinen, in zowel private als publieke interieurs, inspireert, integre,ert en coördineert de interieurarchitect de wensen en belangen van de gebruikers, en geeft daar met creativiteit vorm aan.

Kees Spanjers

Opdrachtgevers Er zijn in Nederland zo'n 1500 geregistreerde interieurarchitecten. Een groot deel daarvan is aangesloten bij de BNI, de Beroepsvereniging van Nederlandse Interieurarchitecten. Het doel van de vereniging is het bevorderen van de interieurarchitectuur in de breedste zin. De BNI ondersteunt interieurarchitecten bij hun beroepsuitoefening. Niet alleen voor interieurarchitecten, maar ook voor opdrachtgevers is de BNI van belang. Het heeft veel voordelen om met een BNI interieurarchitect te werken. De BNI kan opdrachtgevers helpen bij de keuze van een interieurarchitect, en bij de BNI kunt u terecht met vragen over alles wat met het inschakelen van een interieurarchitect te maken heeft. Alle praktiserende leden van de BNI zijn ingeschreven in het wettelijke register van interieurarchitecten. Dat betekent dat ze voldoen aan de opleidingseisen die de Wet op de Architectentitel stelt. Deze opleidingseisen zijn ook in Europees verband vastgelegd. Daarnaast moeten BNI-Ieden over ten minste drie jaar praktijkervaring beschikken. BNI-Ieden hebben afspraken gemaakt over de wijze waarop ze hun vak uitoefenen. Die afspraken zijn vastgelegd in de Gedragsregels, die alle leden moeten respecteren. In de Gedragsregels is bepaald hoe de leden beroepsmatig handelen, en zich tegenover de samenleving, hun opdrachtgevers en hun collega's gedragen. Naleving van de Gedragsregels wordt gecontroleerd door een Ereraad, die wordt voorgezeten door een onafhankelijk jurist. Interieurarchitecten BNI moeten er voor zorgen dat ze hun deskundigheid en vakbekwaamheid op peil houden. De BNI zorgt er voor dat er voor de leden informatie beschikbaar is over nieuwe ontwikkelingen in het vak, laat opleidingen en cursussen verzorgen, en stelt handleidingen en richtlijnen op. Een aantal werkgroepen van BNI leden verdiepen zich voortdurend in bepaalde aspecten van het vakgebied, en informeren collega's daarover. Als een opdrachtgever vindt dat een interieurarchitect zich niet aan de regels houdt kan hij terecht bij een commissie van bemiddeling. Deze commissie wordt gevormd door BNI-Ieden. Tegen uitspraken van de commissie is beroep mogelijk bij het scheidsgerecht van de vereniging. BNI-interieurarchitecten behartigen de belangen van hun opdrachtgevers naar beste weten en kunnen, en staan hen als deskundige en adviseur terzijde. Als u met een interieurarchitect BNI in zee gaat, dan wordt een overeenkomst gesloten op basis van de SR 1997. Deze Standaardvoorwaarden voor de Rechtsverhouding Opdrachtgever-Architect worden ook door BNA architecten gehanteerd. In de SR 1997 is onder meer aangegeven hoe een opdracht tot stand komt en over welke onderwerpen afspraken moeten worden gemaakt. Opdrachtgevers weten daardoor wat ze van hun interieurarchitect mogen verwachten en tegen welke voorwaarden. Is een opdracht op basis van de SR 1997 tot stand gekomen, dan houdt dat mede in dat de interieurarchitect zich verplicht verzekerd heeft tegen de gevolgen van beroepsaansprakelijkheid. Mocht er dus ondanks alle waarborgen en voorzorgen iets mis gaan, dan betekent dat de opdrachtgever er op kan vertrouwen dat onverhoopte schade door de verzekering wordt gedekt. Duurzame verandering 'Terwijl architectuur een langzame kunst is, worden de voorwaarden waaronder ze kan ontstaan beïnvloed door maatschappelijke, economische en culturele krachten die snelle wisselingen kunnen ondergaan' citeer ik opnieuw uit de nota De architectuur van de ruimte. Snelle veranderingen, die wij doorgaans als eerste ervaren in onze directe leef- en werkomgeving. Waar architectonische kwaliteit borg staat voor duurzame continuïteit, biedt het interieur kansen om vorm te geven aan duurzame verandering. Met de gebruiker als uitgangspunt en het gebouw als gegeven bevordert de interieurarchitect de capaciteit om bij de tijd te blijven. Samen met stedenbouwkundigen, landschapsarchitecten, ontwerpers en architecten werken interieurarchitecten aan de architectuur van de ruimte.



Architectuur Lokaal #24