Issuu on Google+

Vertrek Elco

Brinkman Innovatiedeal verduurzaming huurwoningen

Opheffing

TU Bouwtechniek

bouw

uitvoering

Bereikt ruim 68.600 lezers

jaargang 45 - 5 2013

het vakblad voor rijk, provincie en gemeente

in nederland en belgie

Naamloos-1 1

07-10-13 11:29


Lees B+U, Bouw en Uitvoering nu ook op de iPad Blader snel en intu誰tief door nieuws, vakinformatie en wetenswaardigheden.

VERTREK ELCO

BRINKMAN

Download de gratis B+U app in de App Store of Google Play.

INN OV AT IED EA L VERDUURZAMING HU URWO NIN GEN

OPHEFFING

TU BOUW TECHNIEK

BOU W UIT VOE BEREIKT RUIM 68.60 RIN G 0 LEZERS JAARGANG 45 - 5 2013

HET VAKBLAD VOOR RIJK, PROVINCIE EN GEMEENTE

IN NEDERLAND EN BELGIE Naamloos-1 1

07-10-13 11:29

Adv B+U 210x297.indd 1

07-10-13 11:31


B+U 5 2013 1

Hypo theek rente daalt Banken schroeven de extra 足winst足marge op de hypotheekrente 足langzaam terug, zo bericht Vereniging Eigen huis. In januari 2013 bereikte de overwinst een recordhoogte van 1,06 procentpunt. In juli was deze winstopslag gedaald naar gemiddeld 0,67 procentpunt. Dat blijkt uit de Rentebarometer die de Universiteit van Amsterdam maandelijks opstelt in opdracht van Vereniging Eigen Huis.

2%

1%

juli 2013 Deze barometer geeft aan hoeveel overwinst de banken maken op de hypotheekrente ten opzichte van een normale winst.

variabel

0,67 %*

5 - 10 jaar

> 10 jaar

2%

2%

2%

2%

1%

1%

1%

1%

0%

0%

1 - 5 jaar

0,52 %*

0%

0,61 %*

0%

0,88 %*

0%

0,92%*

Bekijk de barometers van de afgelopen jaren Bekijk de achterliggende berekening

* Dit is een prijsopslag van 20,3%

* Dit is een prijsopslag van 20,6%

* Dit is een prijsopslag van 25,6%

* Dit is een prijsopslag van 22,9%

* Dit is een prijsopslag

Bekijk de rentestanden van de afgelopen jaren

Bekijk de rentestanden van de afgelopen jaren

Bekijk de rentestanden van de afgelopen jaren

Bekijk de rentestanden van de afgelopen jaren

van 22,3%

01 - Artikel - Eigen huis rentebarometer.indd 1

07-10-13 09:33


‘Den Haag, kom in actie. De mensen in het land wachten al zo lang.’ Elco Brinkman zwaait na achttien jaar af als voorzitter van Bouwend Nederland. Hij noemt het niet zozeer een moment om een traantje weg te pinken. Maar vooral een mogelijkheid om te benadrukken dat er echt nog toekomst is.

4

een kloof om te overbruggen Schades en calamiteiten als gevolg van geotechnisch falen krijgen veel media-aandacht bij projecten met een grote maatschappelijke waarde. Maar het probleem komt heel vaak ook op kleinere bouwplaatsen voor. Naast forse imagoschade kunnen forse budgetoverschrijdingen en uitlopende planningen het gevolg zijn. Een deel van de oplossing zit hem in een betere samenwerking tussen de geotechnisch adviseur en de uitvoerder.

16

Opheffing TU Bouwtechniek ‘onomkeerbaar’ De opheffing van de mastertrack bouwtechniek/uitvoeringstechniek aan de TU Eindhoven per 1 september is ‘onomkeerbaar’. Dat heeft de universiteit duidelijk gemaakt in gesprekken met onder andere de ­studievereniging SUPport en branche­ organisatie Bouwend Nederland.

22

25

Essent levert. www.essent.nl/bouw

02-03 - Inhoud.indd 2

Uw groen is onze zorg www.heijmanssportengroen.nl

Waarmaken van ambities www.prinsenwaterbouw.nl

07-10-13 09:41


B+U 5 2013 3

Innovatiedeal van 6,5 miljard euro voor verduurzaming huurwoningen Enkele bouwers en woningcorporaties tekenden, in het bijzijn van de minister van Wonen, Stef Blok, de deal ‘Stroom-versnelling’, voor de eerste 11.000 woningen. Dit initiatief moet uiteindelijk resulteren in een degelijke renovatie van 111.000 woningen, terwijl voor de huurders de woonkosten in de meeste gevallen gelijk kunnen blijven.

40

Financiële gevolgen voor bouw en woningbezit In 2014 Het kabinet heeft op Prinsjesdag een aantal financiële maatregelen bekend gemaakt die de woningbezitter raken. In deze uitgave een kort overzicht, waarbij nadrukkelijk opgemerkt moet worden dat de Tweede en Eerste Kamer deze maatregelen later dit jaar nog moeten goedkeuren. Aanpassingen, veranderingen en wijzigingen zijn dus mogelijk.

1 miljard euro aan investeringen in energiezuinige- en duurzame techniek 53

48

‘Niet langer praten over duurzaamheid, maar doen!’

En verder Hypotheekrente daalt... 1

Dat was de boodschap die Movares-directeur Jacco Buisman zijn gehoor voorhield tijdens een inspriatiebijeenkomst over duurzaamheid op 17 oktober. Advies- en ingenieursbureau Movares organiseert traditiegetrouw in september een duurzame week waarbij met stakeholders uit de bouw wordt gezocht naar zinvolle toepassingen van duurzaamheid.

Bouwend Nederland..... 39 Kindcentrum.................. 47 VARIA................................ 61 Bedrijfsinfo................... 67 Colofon..........................68

54

Uw logo ook op deze positie?

Uniek in gevelisolatie www.caparol.nl

02-03 - Inhoud.indd 3

Less energy, more comfort www.ubiflex.nl

Ruimte voor uw bedrijf info@aprmediagroep.nl

07-10-13 09:41


Oproep Elco Brinkman

‘Den Haag, kom in actie. De mensen in het land wachten al zo lang.’

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 4

07-10-13 10:03


B+U 5 2013 5

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 5

07-10-13 10:03


6 B+U 5 2013

Elco Brinkman zwaait na achttien jaar af als voorzitter van Bouwend Nederland. Hij noemt het ‘niet zozeer een moment om een traantje weg te pinken. Maar vooral een mogelijkheid om te benadrukken dat er echt nog toekomst is.’ Hij voorziet een sector waarin de wens van de individuele klant bepalend is. Maar in het hier en nu maant hij Den Haag opnieuw te investeren in de bouw en de economie . ‘Ik weet dat het eng is om besluiten te nemen, maar de mensen wachten al lang.’ Podium van Bouwend Nederland deed het volgende interview. 04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 6

07-10-13 10:03


B+U 5 2013 7

heeft alles te maken met de politieke ruimte die wordt geboden. Vijf jaar geleden spraken we over de verbetering van de achterstandswijken en over de aanpassing van woningen aan de vergrijzing. Nu zie je dat er domweg weer een woningvraag is ontstaan en dat de wachtlijsten enorm groeien. En dat vragen over financieringen, garanties en risicoregelingen de boventoon voeren. Dat is iets wat voor een deel door de maatschappij zelf moet worden opgelost, maar in onze zeer verweven maatschappij speelt de overheid wel een belangrijke rol. Als de minister van bouwzaken dat niet ziet, dan denkt hij wel heel minnetjes over zijn eigen portefeuille.

De Commissie Huizenprijzen wilde juist een sterke regierol voor het Rijk. Is dat de weg? Als je

dat rapport van de parlementaire commissie leest, dan zie je tussen de regels door ook wel de ideologische verschillen die er altijd zijn geweest zijn over woningbouw en ruimtelijke ordening. Wat we nu zien, is dat de helft van onze wederopbouwhuizen, riolering of bruggen na zestig jaar aan een opknapbeurt toe zijn. Je kunt er over discussiëren wie wat precies moet doen, maar daarbij zijn ook instituties voor nodig. Blok kan absoluut niet op een bankje op het Binnenhof gaan zitten kijken wat er gebeurt. Dat vind ik een te beperkte opvatting van zijn ambt.

Hoe zou u die overheidsinbreng idealiter zien?

de regio’s van Bouwend Nederland afscheid te nemen. Maar een afscheid is toch ook een evaluatiemoment. Ik wil niet alleen stilstaan bij het verleden van ‘das war einmal’, maar ook kijken naar de toekomst. Voor mij is het echt niet een moment waarop je alleen maar je tekeningen inpakt.

Wij hebben ook vanuit Bouwend Nederland gezegd dat er in Nederland wel erg veel mensen in een sociale huurwoning zitten. En dat huurbeleid ten onrechte altijd met inkomenspolitiek is vermengd. Onze stelling is: daar heb je een belastingdienst voor. Die kan prikkels inbouwen waardoor mensen die het financieel wat minder hebben toch goed kunnen wonen, en voorkomen dat mensen die het breed genoeg hebben een sociale woning bezet houden . Volgens ons moet je die inkomenspolitiek buiten het verhaal over de woningmarkt houden. Als je voor bepaalde groepen beschermde huurwoningen wilt bouwen, dan is dat een politiek besluit. Maar wij denken dat ook particulieren voor die mensen een huurwoning kunnen bouwen. Dat kon in vroeger tijden, toen pensioenfondsen en verzekeraars en beleggers betrekkelijk gemakkelijk en tegen renderende prijzen huurwoningen aanboden. Ik denk dat daar de komende jaren ook belangstelling voor komt, maar dan niet voor een standaardwoning, waarbij de staat bepaalt hoe groot die wordt, waar hij mag liggen en hoe hij er uit moet zien. Dat moet veel meer aan de markt worden overgelaten. Daar horen dan verschillende prijzen bij. Wat ons betreft is het huidige corporatiebezit zeker niet de maat van alle dingen.

Over die toekomst. Minister Blok van Wonen stelde onlangs dat de nationale bouwproductie niet zijn zaak is. Hij wil die aan de markt overlaten. Is dat een goed perspectief? Ik denk dat Blok

Nog zo´n stelling. Er wordt gezegd dat alle prognoses over nieuwbouw te hoog zitten. Dé uitdaging voor de komende tijd zou eerder verbouw dan bouw zijn. Er is nog altijd een grote onderliggende

Is het niet moeilijk om na achttien jaar weg te gaan? Het was zeker emotioneel om bijvoorbeeld in

de plank misslaat. Natuurlijk zullen bouwers en iedereen in de keten nieuwe dingen bouwen, nieuwe materialen gebruiken en nieuwe procedures hanteren. Maar de randvoorwaarden waaronder dat gebeurt en zeker de vraag: hoe kom je aan het geld voor dat woonproduct,

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 7

vraag aan woningbouw. Er worden meer baby’s geboren. We leven langer en er zijn meer echtscheidingen. Veel woningen uit de jaren ‘50 en ‘60 zijn te klein. Ook moet je de woningen onderhouden die in de decennia daarna zijn gebouwd.

07-10-13 10:03


Bruggen Kademuren Viaducten Tunnels

de Stille Voeg Tandversterking Voorspanningen Tui-systemen

Cultuurtechnische werken Grondverzet Riolering

11142

11142 Colijn.indd 04-15 BU - Artikel - Vertrek1 Eelco Brinkman.indd 8

23-08-11 10:03 13:51 07-10-13


B+U 5 2013 9

Je kunt twisten over het tempo waarin dat wilt doen, maar bij een woningvoorraad van 7,2 miljoen woningen is 1 procent vernieuwing nog altijd 70 duizend woningen. Als je minder bouwt, dan krijg je daar later een keer de rekening voor gepresenteerd. Datzelfde geldt ook voor de rioleringen, bekabeling, de infrastructuur eromheen. Je kunt dus niet zeggen dat de woningmarkt als zodanig aan het eind van zijn verhaal is gekomen. Ik geloof ook niet dat het debat met Den Haag over krimp of groei gaat, maar over hoe je in die markt opnieuw beweging krijgt onder wat minder gunstige financiële voorwaarden. Maar om nu te zeggen: ‘Jongens, jullie zijn nu wel uitgebouwd - dat is echt een sprookje.

Bouwend Nederland heeft de afgelopen maanden ‘De Bouw maakt het’ campagne gevoerd om de aandacht van bestuurders en publiek te vestigen op de diepe crisis. Dringt dat besef door? Onze

boodschap was altijd dat wij voor een maatschappelijke vraag bouwen. Als er een brug wordt gebouwd over een rivier, dan doen we niet omdat we dat leuk vinden, maar omdat mensen naar de andere kant van het water willen komen. En die vraag is er op menig terrein. Minder bij kantoren en dus willen wij meedenken over de herbestemming van kantoren. Er is één element bijgekomen, dat door het regeringsbeleid de boel helemaal vast raakte. We hebben tegen Den Haag gezegd: ‘Zie je niet dat de economie ontzettend lijdt onder het huidige beleid, dat er grote werkeloosheid is ontstaan, dat het consumentenvertrouwen ver beneden peil is? Overheid, wat zit je te doen?’ Dat hebben we niet alleen in de krant en op de televisie gezegd, maar ook achter de schermen in de Kamer. Ons geluid wordt gehoord. Het grote politieke debat gaat nu over hoe we de investeringen in het binnenland weer op gang krijgen. Links en rechts ziet in dat de bouw daarvan een zeer essentieel onderdeel uitmaakt. Maar natuurlijk heeft iedereen weer zijn eigen oplossing. Daarom zeggen wij: ‘Ga daar niet weer tot na de gemeenteraadsverkiezingen over praten, omdat je het zo eng vindt om besluiten te nemen.’ De mensen zitten al veel te lang te wachten.

Welke stappen kan Den Haag dan morgen nemen? Er ligt gewoon geld op de plank voor zorg,

onderwijs, infrastructuur en energiebesparing. Daar hoef je geen moeilijke procedures voor in gang te zetten. Dat geld kan Blok morgen vrijgeven. Daarnaast zeg ik tot Den Haag: ‘Zorg dat dat gesprek over financiering met banken, pensioenfondsen en de Nederlandsche bank afgerond wordt. En hou op met steeds nieuwe ideeën binnen te brengen. Niet weer beginnen over die hypotheekrenteaftrek. Dat helpt natuurlijk niet.’ Ten slotte moeten we stoppen met die hele risicoanalyse die nu wordt gemaakt, dat het allemaal eng is om je geld in woningen te investeren. Die is echt onzinnig. We hebben in Nederland geen woningmarkt zoals in Spanje of Portugal.

In uw achttien jaar heeft u de verhouding politiek - bouw op en neer zien gaan. Hoe ziet u die? Het is een beetje een haat-liefdeverhouding. Op zichzelf heb-

Meer en meer zegt de individuele klant hoe hij het wil: binnen zijn budget, met meer variatie, ook qua locatie. ben bouwers de laatste jaren gezegd: ’Laat het meer een gewone markt worden.’ Maar de politiek vindt dat eng, terwijl zij ook ziet dat er minder geld voor de bouw is. Daardoor ontstaat er een behoorlijke patstelling. Ik pleit niet voor nieuwe prijsafspraken, maar voor vrijheid, waarbij gelden uit de particuliere markt weer kunnen gaan rollen. Dat daar minder lucht in zal zitten, dat is uiteindelijk ook markt.

Het kabinet zegt voor meer vrijheid en beweging te zijn in de woningmarkt. Klopt dat? Wat ons ont-

zettend bedreigt, is dat de politiek selectief winkelt in wat zij goed en minder goed vindt aan de woningmarkt. En dan kijkt men vooral naar de woning, zowel de huurals de koopwoning, als een belastingobject. Die verhuurdersheffing komt er op neer dat de staat als eerste de huurverhoging incasseert. De hypotheekrenteaftrek wordt wel beperkt, maar via zaken zoals de onroerendezaakbelasting worden miljarden afgeroomd van het eigen huis. Bij infrastructuur blijft de auto een enorme melkkoe voor de staat. Ik blijf mijn stem verheffen tegen dat selectief winkelen van de politiek.

Spelen bouwbedrijven goed genoeg in op wat de consument wil? Nee. We zijn al enige tijd bezig - en

dat zal alleen nog maar meer worden - om ons niet alleen op de klant, maar op de individuele klant te richten. De tijd is voorbij dat de directeuren van de corporatie, van gemeentewerken en van het aannemingsbedrijf

11142

11 13:51

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 9

07-10-13 10:03


We l k o m b i j. . .

P. van ‘t Wout Vijzel en Funderingstechnieken Uw vraag: Hoe onlosmakelijk is de Euromast met Rotterdam verbonden? Ons antwoord: niet! Want P. van ‘t Wout verplaatst alles wat los en vast zit.

VIJZEL EN FUNDERINGSTECHNIEKEN

www.pvantwout.nl

Exportweg 50 Waddinxveen Postbus 431 2740 AK WADDINXVEEN T +31 (0) 182 61 77 67 F +31 (0) 182 61 13 76

Funderingstechnieken

Vijzeltechnieken

Funderingspalen

• Constructietekeningen berekenen • Funderingsherstel • Funderingsonderzoek • Geotechnische berekeningen • Verplaatsingen • Vijzeltechnieken

• Boorbuizen • Consoles • Gezaagde en getrompte buizen • Mechanische vijzels • Voetplaten • Wapening

• Betonpalen • Buispalen • Funderingspalen • Houten palen • Trekpalen • Trillingsvrije palen

I www.pvantwout.nl E info@pvantwout.nl

13095

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 10

07-10-13 10:04


aan de tekentafel een wijkje ontwierpen en de bank zei: ‘Hier hebt u het geld, bouwen maar.’ Meer en meer zegt de individuele klant hoe hij het wil: binnen zijn budget, met meer variatie, ook qua locatie.

Een grote uitdaging voor de toekomst is de verduurzaming van de honderdduizenden bestaande woningen. Zijn de bouw en de samen­ leving daar klaar voor? Technisch is er geen probleem. Het gaat er om dat die verduurzaming van de bestaande woningen versneld wordt opengelegd en hoe je dat financiert. Wij hebben steeds gezegd: het Rijk hoeft dat niet te subsidiëren. Als je voordelige leningen voor eigenaars mogelijk maakt, dan kun je meerdere doelen tegelijk bereiken. Je helpt het klimaat, je zorgt voor energiebesparing, zodat huishoudens meer geld overhouden, en je geeft een ongekende stimulans aan de bouw en de economie.

Over die verduurzaming wordt binnen de SER gesproken. Denkt u dat er een akkoord uit de bus komt dat huizeneigenaars echt stimu­ leert? De onderhandelingen zijn een heel moeizaam

vrijpartijtje tussen alle belanghebbenden. Ik denk dat heel veel mensen met het stijgen van hun energierekening belangstelling hebben voor ‘groen’. Maar niet iedereen heeft genoeg euro’s op de plank liggen. Ik zou willen dat mensen dat in hun hypotheek mee zouden kunnen nemen. Maar daar willen de banken nog niet aan. Omdat

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 11

de staat zegt: ‘Dat vinden wij eng, want dan moet je die leenpercentages naar beneden brengen’. Zo houden we elkaar gevangen in een patstelling.

Vernieuwing en verjonging in de bouw: gaat dat proces snel genoeg? In het politieke debat ligt de

nadruk vooral op het feit dat we zoveel mensen kwijt raken en zo weinig aan nieuwe mensen kunnen komen. Dat is op zichzelf een belangrijk thema, maar tegelijkertijd zie ik nieuwe belangstelling voor techniek, verduurzaming en innovatie. De ‘witte boorden periode’ is over. De ‘blauwe boorden’ krijgen het weer meer voor het zeggen. Dat geeft mij hoop. De kunst is om die belangstelling ook echt in te zetten. Daar ligt een grote uitdaging.

Onlangs werd in de pers beweerd dat bij die vernieuwing Bouwend Nederland remmend optreedt. Ach, natuurlijk is er altijd iemand, een aan-

nemer of een werknemer, die het nog niet begrepen heeft. Maar laten we niet doen of we niet weten hoe er gebouwd moet worden naar de huidige eisen. Het probleem is dat we in een tijdgeest leven, waarbij alles voor een koopje klaar moet. Dat is niet alleen in aanbesteding. Kwaliteit en vernieuwing moeten ergens van betaald worden. Zo simpel is het.

In verband met die vernieuwing werd het nut van Bouwend Nederland zelfs in twijfel getrokken. We zijn niet heilig, maar in een grote markt als de onze

07-10-13 10:04


12 B+U 5 2013

zitten nu eenmaal gezamenlijke belangen. Je kunt die samenwerking op meerdere manieren organiseren, maar die komt echt niet tot stand door alleen een virtual community een paar keer te laten twitteren.

Mankeert het de bouw aan trots? Verkoopt zij zich te slecht? Ik vind dat wij hoger moeten opgeven over wat we doen. Wij leveren maatschappelijke producten die de samenleving nodig heeft. Maar het wordt altijd intern in de keten van ontwerpers, installateurs, toeleveranciers en bouwers besproken en bepuzzeld. We moeten die buitenwereld er bij betrekken en meer betrokkenheid bij de sector creëren. Het is niet alleen een kwestie van een boegbeeld van de organisatie een interview laten geven, maar ook de aaibaarheid van het product aan de man brengen, zoals je een consumentenproduct neerzet. We definiëren een woning nu als een investering en niet als consumentenproduct, terwijl het dat bij uitstek is.

Toen u uw vertrek aankondigde, stelde u dat 2013 daarvoor zo geschikt was, omdat het het jaar van de ommekeer in de crisis zou zijn. Gaat dat lukken? Ik hoop het. Wat ik hoor in de kringen van de

cijferaars, bij het Bouwbureau, bij De Nederlandsche Bank, het IMF, SER, is dat er een soort van uitbodeming aan de gang is. Dat is niet allemaal positief. Er zullen, denk ik, nog meer faillissementen komen. We zitten nog

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 12

in een poel van ellende. Tegelijkertijd zie je dat er door de groeiende wachtlijsten voor een woning en de maatschappelijke druk van de toenemende werkeloosheid beweging in de zaak komt. Iedereen ziet nu in dat als je zestig- tot zeventigduizend man hebt moeten laten gaan als bedrijfstak, je straks problemen krijgt. Er ontstaat weer een gevoel van urgentie. We hebben intensief gewerkt om de crisis in de bouw en de noodzaak om te investeren op de agenda te krijgen. Dat begint allemaal zijn werking te krijgen. Ik ben niet somber voor het tweede deel van het jaar.

Uw opvolger komt ook uit de politiek. Is dat verstandig? Ik heb me niet bemoeid met mijn opvolging.

Ik heb later uit het bestuur gehoord dat er intensief is gesproken over het profiel en dat er in overgrote meerderheid is gezegd: ‘Wij blijven als sector toch zeer betrokken bij het politieke gebeuren’. Niet alleen in Den Haag, in Brussel, maar zeker ook in de regio’s met waterschappen en ook met veel maatschappelijke organisaties. Iemand die daar de weg weet, heeft onze voorkeur. Daar is discussie over geweest. En er zijn mensen die een andere opvatting hebben. Dat mag. Maar ik zeg wel: ‘Denk niet dat de komende jaren allemaal van een leien dakje gaat met de versplintering van onze politiek. Dan heb je iemand nodig die de goochelarij daar een beetje kan inschatten.’

07-10-13 10:04

85139 L 11133a


11133a

B+U 5 2013 13

85139 advertentie TU Delft A4_5 11133a Leven op Daken.indd 1 outline.indd 04-15 LOD - BU Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 13 1

11:16 17-08-11 10:04 12:10 07-10-13


14 B+U 5 2013 13003e

R

Een smartex -Monitoringsysteem controleert het dak van Zuidpark Amsterdam op lekkage. Betrouwbaarheid en duurzaamheid zijn doorslaggevend om te kiezen voor de toepassing van de PROGEO-Monitoring-Technologie - ook voor uw dak!

Smartex Monitoring Postbus 1206 3600 BE Maarssen

&

Straatmeubilair Openbare verlichting

Tel. +31 (0) 30 244 1404 E-Mail: info@smartex.nl www.smartex.nl

GHM ECLATEC B.V.

Stabanken

Brabantsestraat 16, 3074 RS Rotterdam T 010 4321132 F 010 4324148

Led verlichting

www.ghm-eclatec.nl

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 14

Fonteinen

Boom korsetten

Zuilen

Autonome verlichting

Banken Plantenbakken

Hekwerk

Terrein verlichting Signalisatie Houten lichtmasten Openbare verlichting Lichtzuilen

Standbeelden/Kunst

Kiosken Boomroosters Afzetpalen

Fietsenrekken Klassieke lichtmasten

12173

07-10-13 10:04


B+U 5 2013 15

‘Ik wil leven in een land waarin ondernomen wordt en waar we niet permanent allemaal onze hand ophouden.’ U bent enthousiast over Verhagen? Ik heb hem in

allerlei rollen zien functioneren. Op Economische Zaken heeft hij laten zien dat hij weet waar de boterham gesmeerd wordt.

Hij staat goed getraind aan de start? Ik heb hem de laatste weken binnen de sector meegemaakt. Hij is een vlotte leerling.

Heeft u er geen last van gehad dat u geen ondernemersachtergrond bezat? Dat leer je gaandeweg.

Ik had ik mijn politieke leven al laten zien dat ik wilde leven in een land waarin ondernomen wordt en waar we niet permanent allemaal onze hand ophouden.

Achttien jaar is lang. U moet andere aanbiedingen hebben gehad. Waarom bleef u de bouw trouw?

De bouw heeft altijd mijn passie gehad. Dat heb ik niet zomaar gezegd om aan dit baantje te komen. Wie mij en mijn historie kent, weet dat ik in mijn jonge jaren eigenlijk best naar Delft had gewild. Maar omdat ik nu eenmaal een alpha ben, werd dat lastig. Ik wilde altijd burgemeester worden. Ik heb daar aanbiedingen voor gekregen uit grote steden als Rotterdam en Den Haag. Maar ik voelde me in de bouwwereld als een vis in het water. Ik vond het beter om me daarin verder te bekwamen in plaats van als een soort spring in het veld van hot naar her te gaan. Ik heb er geen seconde spijt van gehad. Ik ben bij die familie gaan horen.

Andersom, heeft u de trouw van de bouw gevoeld? Ik heb het zeer gewaardeerd dat in het half

jaar dat ik eruit ben geweest omdat ik ernstig ziek was, men mij trouw is gebleven. Het was voor mij toen uiterst belangrijk dat je je dan niet afgeschreven voelt.

Hoe is die cultuur in de bouw- en infrasector? Doe-

nerig. Bij mijn allereerste vergadering met het bouwbestuur sprak ik wat wijdlopig. Toen zeiden ze: ‘Elco, het zijn onze centen en onze tijd, dus even concreet.’ Dat is ook de sfeer. Als het niet rond kan, maken we het vierkant. En als het niet voor twee uur kan, dan doen we het voor een uur. Maar opschieten, want het beton

04-15 - Artikel - Vertrek Eelco Brinkman.indd 15

wordt hard buiten. Die praktische oriëntatie spreekt mij aan.

Wordt er ook gedroomd in de bouwsector? Geen aannemer of bouwvakker vindt het leuk om alleen dunne laminaatvloeren te plakken of tegels te zetten. Uiteindelijk willen ze allemaal een paleis bouwen. Voor een ander en voor zichzelf. Met variatie aan materialen, met doorkijkjes en een park. Mooi is hun ambitie en hun droom. Maar te vaak worden huizen door gebrek aan geld in nauwe steegjes gedrongen en leggen we wegen aan met rijstroken waar auto’s elkaar amper kunnen passeren. Dat is niet de droom van een bouwer. Wat is uw droom voor de sector over tien, twintig jaar? Dat zit vooral in een abstract woord: verschil,

verscheidenheid, variatie. Wij wonen in een land vol gelijkheid. Een huis is veel meer dan een jurk, een auto of een horloge. Iets waar de eigenheid van mensen, de identiteit, waar je je happy voelt. Ook waar je je ongelukkig in kan voelen. Dat heeft niets met bezit te maken, maar met ‘de een wil het raam zus en de ander wil de badkamer zo’. Variatie is een droom en hét trefwoord voor de komende tijd.

Heeft u een heel concreet project voor ogen, waar u zelf heel enthousiast van wordt? Daar ga ik een boek over schrijven.

Kunt u vast een tipje van de sluier oplichten? Ik

weet precies hoe het eruit ziet, maar dat moet ik eerst nog uitschrijven.

De bouw is, ondanks uw vertrek, nog niet met u klaar? Ik blijf als president-commissaris bij RABO

Vastgoed en bij APG heel betrokken bij de sector. Ik blijf nieuwsgierig. Maar ik ga Verhagen niet voor de voeten te lopen. Nu is een ander aan zet. BOUW+ UIT VOERING Bron: www.bouwendnederland.nl

Voor meer infor­m atie www.bouwendnederland.nl

07-10-13 10:04


16 B+U 5 2013

een kloof om te

overbruggen Ontwerp en uitvoering

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 16

04-10-13 14:59


B+U 5 2013 17

Schades en calamiteiten als gevolg van geotechnisch falen krijgen veel media-aandacht bij projecten met een grote maatschappelijke waarde. Maar het probleem komt heel vaak ook op kleinere bouwplaatsen voor. Naast forse imagoschade kunnen forse budgetoverschrijdingen en uitlopende planningen het gevolg zijn. Een deel van de oplossing zit hem in een betere samenwerking tussen de geotechnisch adviseur en de uitvoerder.

Geotechniek - een andere tak van sport

Geotechniek onderscheidt zich van andere vakgebieden als staal en beton, omdat geotechniek in principe meer onzekerheden en risico’s meebrengt. Bij fouten zijn de effecten doorgaans groter. Er wordt wel eens beeldend geschetst dat staal- en betonconstructeurs werken in millimeters, ontwerpers in centimeters en geotechnici in meters. Meer dan andere vakgebieden heeft de geotechniek te maken met de fysieke omgeving, die voor een belangrijk deel bepaalt hoe de constructie zich gedraagt. Dit alleen al onderscheidt de geotechnisch adviseur van bijvoorbeeld de staalconstructeur of betonconstructeur en vereist ander gedrag. Dat andere gedrag heeft vooral te maken met communicatie en het claimen van de juiste rol in het ontwerp- maar zeker ook in het bouwproces. De geotechnisch adviseur is zich vaak onvoldoende bewust van het noodzakelijke andere gedrag. Er zijn echter ook omstandigheden die de adviseur beperken in zijn mogelijkheden om z’n rol te claimen. In de communicatie met de klant of de uitvoerder wordt de geotechnisch adviseur niet meegenomen en ‘vergeten’ de verantwoordelijken kennis en bijzondere risico’s die zijn opgedaan in de onderzoeksfase met voldoende nadruk over te dragen. Een voorbeeld. In een ontwerp zijn zware damwandplanken van ruim twintig meter lang voorzien. De toegangsweg naar de bouwlocatie blijkt echter niet geschikt voor de aanvoer van lange objecten. Het is hierdoor onmogelijk de voorgeschreven damwandplanken en de kraan die nodig is om de damwandplanken in de grond te brengen, op de bouwplaats te krijgen. Deze situatie is wel bekend ten tijde van opstellen van het ontwerp, maar de consequenties hiervan zijn er niet in meegenomen. Uiteindelijk moet de constructie aan­ gepast worden aan de lokale omstandigheden, waardoor meerkosten en vertraging ontstaan. Deze situatie had voorkomen kunnen worden wanneer de ontwerpleider had overlegd met de uitvoerders over de mogelijkheden voor aanvoer van materiaal en materieel. Op basis daarvan ontstaan randvoorwaarden voor de toe te passen palen. Pas dan kan de geotechnisch specialist

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 17

07-10-13 10:24


18 B+U 5 2013

EcoVision creëert ruimte voor afval

EcoVision is dé leverancier van slimme, ruimtebesparende perscontainersystemen, zowel ondergronds als bovengronds. De logistieke voordelen die door verdichting van het afval behaald kunnen worden zijn zeer groot. Daarnaast maakt EcoVision bij de productie van haar producten gebruik van de meest moderne technieken, zowel voor de hardware als software. Bent u geïnteresseerd in onze producten. Wilt u weten wat er voor u mogelijk is? Wij staan u graag te woord.

www.ecovision.nl Kajuitweg 1

1041 AP Amsterdam

tel: 020 - 4476670

info@ecovision.nl

www.ecovision.nl 12092

Groen...

...is ons streven Voor het ontwikkelen van een duurzaam dak is ervaring en kennis nodig, wij zijn zover..... U ook?

Voor vragen of informatie verwijzen wij u naar onze website www.dakbalans.nl of bel naar 013 - 522 08 86 Postbus 226 5060 AE Oisterwijk 013 - 52 20 886 info@dakbalans.nl 11200

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 18

04-10-13 14:59


B+U 5 2013 19

aan het werk met zijn berekeningen. Juist in compacte omgevingen (stedelijk) is dit van het grootste belang.

Uitvoerder - grond vol verrassingen

Pas als er daadwerkelijk gegraven of gewerkt wordt in de ondergrond weet je waar je aan toe bent. Deze onzeker­ heden zijn voor een groot deel te vermijden door een degelijke voorbereiding en onderzoek. De uitvoerende partij krijgt soms een zeer uitvoerige beschrijving van de ondergrondsituatie. Die informatie is dusdanig uitput­ tend, dat belangrijke passages over het hoofd worden gezien. De keten van geotechnisch falen lijkt dan te wor­ den ingezet. De juiste informatie wordt bijvoorbeeld niet of te beperkt doorgespeeld aan mensen op de werkvloer of de specialisten van de onderaannemers. De boodschap komt niet over. Vanuit ervaring wordt veel gecorrigeerd, maar dat gaat altijd goed. Ook worden correcties of wijzigingen niet altijd teruggekoppeld met de geotechnisch adviseur. Vaak omdat de adviseur niet meer betrokken is bij het project, partijen elkaar niet kennen en de drempel om contact te zoeken te groot is. Een voorbeeld. Het ontwerp van een ondergrondse parkeergarage schrijft voor dat de bouwkuip gelijkmatig moet worden ontgraven om het evenwicht in de kuip in stand te houden. Deze voorwaarde is beschreven in

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 19

hoofdstuk 3, paragraaf 6 van het geotechnisch ontwerp­ rapport. Zowel de opdrachtgever als de uitvoerder van het werk hebben dit rapport gekregen. In de werkvoor­ bereiding is geen werkplan voor de ontgraving gemaakt, want de onderaannemer die de kuip ontgraaft, heeft daar veel ervaring mee. Het loonbedrijf start in één hoek van de kuip met het direct op diepte brengen. Al snel signaleert de monitoring dat er veel te grote vervormin­ gen optreden. Sterker nog, er treden bij naastgelegen panden al scheuren op. Het is dermate belangrijk dat de bouwkuip gelijkmatig ontgraven moet worden, dat de ontwerper dit onderdeel uit het rapport had moeten bespreken met zowel de voorbereiding als met de uitvoerders. Die partijen willen het werk tenslotte zo snel mogelijk klaar hebben zonder fouten te maken.

Miscommunicatie en grondgerelateerde problemen

Geo-Impuls heeft een onderzoek uit laten voeren naar de belangrijkste oorzaken van geotechnisch falen. Daarin blijkt dat miscommunicatie tussen de adviseur en de uitvoerder een van de belangrijkste oorzaken is. Stel je de vraag waarom er iets fout is gegaan in een project dan blijkt dat de uitvoerders vooral het beeld hebben

07-10-13 10:24


12110

20 B+U 5 2013

Gespecialiseerd in het aanleggen van merkonafhankelijke Verkeersen Vervoersmanagementsystemen, Communicatie- en Energietechniek.

Bovenstraat 132 A

T 088 - 011 16 00

3077 BH Rotterdam

E info@compass.nl

Postbus 9199

I www.compass.nl

3007 AD Rotterdam

Compass_CIN

12111

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 20

04-10-13 14:59


B+U 5 2013 21

dat ze onvoldoende of slecht zijn geïnformeerd door de adviseurs en de adviseurs vinden veelal dat de uitvoerder zich onvoldoende verdiept heeft in hun advies of dat het de verantwoordelijkheid van de uitvoering is. De twee uiterste partrijen in de bouwketen zijn de geotechnisch adviseur en de uitvoerder. Het is dus logisch dat ze elkaar in de praktijk weinig tegenkomen. Het is echter van groot belang dat dat ze elkaar weten te vinden als het gaat om het overdragen van de geotechnische risico’s, desnoods door elkaar fysiek op te zoeken. Deze ruimte dient weer door de andere partijen in de keten, zoals constructeurs, projectleiding en de klanten, geboden te worden. Uit de praktijk hebben werkgroepleden van Geo-Impuls (en hun collega’s in het bedrijf)

16-21 - Artikel - Kloof om te overbruggen.indd 21

allerlei voorbeelden bijeengebracht in het boekje ‘Ontwerp en uitvoering, een kloof om te overbruggen’. Per voorbeeld is uitgewerkt hoe het ook (lees: beter) kan en enkele bondige tips en adviezen. Het boekje is vooral bedoeld om de ‘ogen te openen’ en partijen met elkaar in gesprek te laten geraken. Over de auteur: Hans van Leeuwen is voorzitter van de werkgroep Kloof Ontwerp-Uitvoering van Geo-Impuls, een samenwerkingsverband waar meer dan 30 partijen uit de GWW-sector bij betrokken zijn. De werkgroep bracht onlangs een boek uit ‘Ontwerp en uitvoering: een kloof om te overbruggen’. Daarnaast organiseert Geo-Impuls diverse workshops om de bewustwording in de sector te vergroten. BOUW+ UIT VOERING

07-10-13 10:25


22 B+U 5 2013

22-24 - Artikel - Opheffing TU Bouwtechniek.indd 22

07-10-13 10:34


B+U 5 2013 23

Opheffing

TU Bouwtechniek

‘onomkeerbaar’ De opheffing van de mastertrack bouwtechniek/ uitvoeringstechniek aan de TU Eindhoven per 1 september is ‘onomkeerbaar’. Dat heeft de universiteit duidelijk gemaakt in gesprekken met onder andere de studievereniging SUPport en brancheorganisatie Bouwend Nederland.

V

oorzitter Patrick de Laat van SUPport noemde die mededeling zeer teleurstellend. ‘Wij waren in de veronderstelling dat het slechts een voorgenomen besluit was. De faculteit Bouwkunde zei bereid te zijn verder te praten. Dat impliceerde voor ons dat er over de opheffing nog te praten viel. Maar dat blijkt niet het geval.’ Bij een recent overleg maakte rector magnifi-

22-24 - Artikel - Opheffing TU Bouwtechniek.indd 23

cus Hans van Duijn volgens De Laat meteen bij aanvang duidelijk dat het besluit ‘onomkeerbaar’ was.

Zichtbaarheid

Bouwend Nederland heeft in gesprekken met TU/e aangegeven dat het de opheffing van de mastertrack bouwtechniek betreurt. ‘Wij hebben benadrukt dat de sector mensen nodig heeft met een universitaire opleiding en

07-10-13 10:34


24 B+U 5 2013

met een praktijkgerichte, brede oriëntatie. Wij hebben graag mensen van de TU/e, met een technische kijk op bouwkunde’, aldus een zegsman. ‘Ons grote punt is dat met het opheffen van de mastertrack bouwtechniek/uitvoeringstechniek het voor studenten niet meer goed zichtbaar is hoe zij kiezen voor de uitvoerende bouw. Welke richtingen leiden daar toe op?’, verklaart de zegsman van de brancheorganisatie. ‘We hebben er op gehamerd dat de uitvoerende bouw zichtbaar moet worden. TU/e heeft bevestigd dat aan de zichtbaarheid gewerkt moet worden. De manier waarop dit gaat gebeuren, is voor ons nog niet duidelijk.’

Vernieuwingen samenbrengen

SUPport voerde de afgelopen tijd actie tegen het opheffingsbesluit. De vereniging zette eind mei het faculteitsgebouw symbolisch te koop, door het op Marktplaats.nl aan te bieden en door een banier aan de gevel te hangen.

22-24 - Artikel - Opheffing TU Bouwtechniek.indd 24

Of die acties doorgaan nu het opheffingsbesluit definitief is, zegt voorzitter Patrick de Laat nog niet te weten. Wel gaat de vereniging in gesprek met de faculteit over hoe hun studie bij andere richtingen ondergebracht kan worden. ‘Anders snijden we ons zelf in de vinger.’ ‘Maar we blijven het een onverantwoord besluit vinden’, benadrukt hij. Juist omdat er in zijn ogen een enorme behoefte is aan integrale oplossingen voor de vragen waarmee de bouw te maken heeft, zoals energieschaarste en vergrijzing. ‘De huidige opleiding brengt de vernieuwingen samen. En de meeste mensen die ­afstuderen vinden snel een baan. Dat kan niet iedereen van Bouwkunde zeggen.’ BOUW+ UIT VOERING

Voor meer infor­m atie www.bouwendnederland.nl

07-10-13 10:34


Nr 20

•

2013

Vakblad ter bevordering van meervoudig ruimtegebruik

Thema: zonne-energiedaken deel 2

vastgoed Zuidpark Succesvolle daklandbouw

Zonnestroom

Hoe doe je dat?

01 - LOD20 - Cover.indd 1

25-09-13 15:58


Column

Zon is emotie! Ook dit najaar houdt het mooie panelenweer aan voor de partners van Leven op Daken. Daarom vindt u in dit najaarsnummer van ons blad het tweede en afsluitende deel van onze themanummers rond zonne-energiedaken. Deze keer staan we onder meer stil bij de relatief simpele technologie van PV-panelen. Volgens Peter Desmet van SolarClarity is de technologie zelf niet bijzonder meer te noemen: “De opbrengsten zullen niet veel meer verbeteren en de markt is inmiddels een volwassen industrie geworden.” Waar volgens hem nog wel winst valt te boeken is bij de aanleg en het aansluiten van zonnestroom. Een goede samenwerking tussen dakdekker en installateur is volgens hem onontbeerlijk. Dit laatste heeft een van de Leven op

Inhoud Uitgave

Leven op Daken B.V. Redactie

Ronald de Kreij, de Schrijfzaak Realisatie

Bouw & Uitvoering, Amersfoort Redactie-adres

Kijk op www.levenopdaken.nl info@levenopdaken.nl Vormgeving

APR groep, Amersfoort Fotografie

Leven op Daken, Norbert Waalboer Drukwerk

Drukkerij Ten Brink, Meppel Administratie/Acquisitie

Kijk op www.levenopdaken.nl LinkedIn

Groep and Compagnie Leven op Daken Twitter

@energiedaken, @dakmoestuin, @levenopdaken Website

www.levenopdaken.nl

Informatiebehoefte

Bedrijven en particulieren kunnen voor het opwekken van zonnestroom kiezen uit verschillende varianten: een eigen zonnestroomsysteem op het eigen dak; een gemeenschappelijk systeem op het gemeenschappelijk dak; andermans systeem op een gemeenschappelijk dak… Maar wat is nu slim en handig, en wat werkt en wat niet? “De informatiebehoefte onder particulieren en bedrijven is groot. Maar we weten inmiddels dat het allemaal zonder meer uit kan.”

Zuidpark

Ruim een jaar later blijkt de visie van eigenaar Jan Huibregts aan te slaan. Het voormalig V&D Distributiecentrum is voor 100% verhuurd. Thema’s als duurzaamheid, Stay connected, The CoWorking e.a. slaan aan voor dit bestaande kantoorcomplex. De dakmoestuin en het Vroom en Dreesmann Connectorium brengt mensen in contact met elkaar. In deze inspirerende omgeving van Zuidpark is het fijn om een werkplek te hebben. Het grootste Urban Farming dak van Europa.

Pagina 2

02-03 - LOD20 - Inhoud.indd 2

25-09-13 15:57


Daken-partners aan den lijve ervaren bij het aanleggen van een energiecentrale op het eigen platte bedrijfsdak. Hierbij is een mooie nieuwe samenwerking tussen twee specialismen geboren. Zo moet het ook in de toekomst blijven gaan: de dakaannemer die de PV-panelen plaatst en de installateur die de panelen aansluit. Elektrische installaties zijn tenslotte het vak van de installateur. Het onderhoud middels een jaarlijks terugkerend onderhoudscontract van zowel installatie als dakbedekking is aan de dakaannemer. Die heeft tenslotte verstand van het totale dak, waaronder isolatie, waterdichte doorvoeren en beschermende maatregelen op de dakbedekking. De zonne-energiemarkt mag dan duurzaam en

volwassen zijn; hij blijft onderhevig aan de grillen van de politiek en daardoor instabiel. Dan wel en dan weer geen subsidie, constante wijzigingen van salderingsregels, heffingen op materialen .... Het resultaat is onrust. Neem nu de discussie over de Brusselse importheffingen op Chinese PV-panelen. Voor- en tegenstanders rolden wekenlang over elkaar heen met argumenten voor en tegen heffingen. Inmiddels is er een akkoord, maar de onrust is nog niet verdwenen. Voorlopig lijkt het er op dat ondanks alles nog lang niet iedereen zich laat weerhouden om te kiezen voor duurzame zonne-energie. Gelukkig maar. Dit is een goede zaak, ondanks of misschien zelfs wel dankzij de beletsels die steeds weer worden opgeworpen. Vanuit Leven

Zonnestroom. Hoe kom je er aan en wat kost het? Leven op Daken vroeg het aan twee deskundigen en verwerkte hun tips en adviezen in twee artikelen. In dit nummer deel 2: zelf zonnestroom opwekken, hoe doe je dat?

6

Erik Steegman, directeur Leven op Daken

8

4

Zonnestroom rendabel

op Daken wens ik daarom iedereen dit najaar nog veel en goed panelenweer.

12

Nieuws

Daklandbouw

Nieuws verrast vaak; innovatief nieuws verrast altijd. Wat te denken van zonnecellen gemaakt door een 3D-printer, energie uit levende planten, en een nieuwe proefproductielijn voor dunne, flexibele organische zonnecellen met een opvallend hoog rendement?

Hoe is het toch gesteld met Zuidpark iets meer dan een jaar na de opening? We zijn natuurlijk vooral nieuwsgierig naar de 3.000 m² grote stadsmoestuin op het dak, de grootste van Europa. En hoe zit dat met die appeltaart gemaakt van dakappels en Zuidparkeieren?

10

Complexe daken

Zonnestroomdaken

Leven op Daken app

Het nieuwbouwcomplex RaadhuisPassage mag met recht ‘complex’ genoemd worden. De beide daken op maaiveldniveau bovenop de parkeerkelder en op de eerste etage bovenop de onderliggende winkels vroegen veel van het vakmanschap van de betrokken LOD-partners.

Leven op Daken brengt dakdekkers en hoveniers samen om die tot één mooi, gezamenlijk afgerond meervoudig bruikbaar dak te laten komen. Een dergelijke aanpak is er nu ook voor zonnestroomdaken. Hier werken de dakdekker en de installateur met elkaar samen.

De nieuwe App van Leven op Daken is nu via de App store voor iPad en iPhone te downloaden en via Google Play voor Android. Via deze App kan de nieuwste versie van het Magazine en nog veel meer technische informatie bekeken worden.

Pagina 3

02-03 - LOD20 - Inhoud.indd 3

25-09-13 15:58


Thema

Zonnestroom kent verschillende varianten Zonnestroom. Hoe kom je er aan en wat kost het? Leven op Daken vroeg het aan twee deskundigen en verwerkte hun tips en adviezen in twee artikelen. In dit nummer deel 2: zelf zonnestroom opwekken, hoe doe je dat? In het vorige nummer van dit blad stond deel 1 van deze serie: zelf zonnestroom opwekken, hoeveel kost dat? Dit artikel vindt u terug op de website van Leven op daken.

Bedrijven en particulieren kunnen voor het opwekken van zonnestroom kiezen uit verschillende varianten: een eigen zonnestroomsysteem op het eigen dak, andermans zonnestroomsysteem op het eigen dak; andermans zonnestroomsysteem op het dak van een eensgezins-huurwoning; een gemeenschappelijk systeem op het gemeenschappelijk dak; andermans systeem op een gemeenschappelijk dak, of een zonnestroomsysteem op het gemeenschappelijke dak van huurwoningen. Welke variant het ook wordt, de grote vraag blijft hoe de boel op een goede manier aan te pakken. Dat is geen enkel probleem, zo stelt Peter Desmet alle aspirant zonnestroomverzamelaars gerust. “Zonne-energie is de simpelste technologie voor wie wat wil doen aan de verduurzaming van zijn pand. Of dat nu een woning is of een bedrijfsgebouw. Binnen een dag heb je het systeem draaiend. En het product zelf staat al lang niet meer in de kinderschoenen. De zonnepanelen die we gebruiken zijn technisch volwassen en ik verwacht

geen schokkende sprongen voorwaarts meer wat betreft bijvoorbeeld de opbrengst. De keuze voor zonne-energie is daarom geen technologische afweging meer, maar een puur financiële. En we weten inmiddels dat het zonder meer uit kan, zeker voor kleinverbruikers.” Desmet is algemeen directeur van SolarClarity, een importeur van en groothandel in zonnepanelen en –accessoires. Hij kan dan ook veel vertellen over alles wat komt kijken bij het zelf opwekken van zonnestroom. De informatiebehoefte onder particulieren en bedrijven is groot, weet ook Rogier Coenraads, projectleider bij de Stichting Zonne-energie Wageningen, een initiatief van de gemeente dat zich richt op het promoten van zonnestroom binnen de gemeentegrenzen en het delen van kennis hieromtrent op landelijk niveau. “We organiseren veel informatiebijeenkomsten. Niet alleen over de verschillende typen zonnepanelen, maar ook over de andere mogelijkheden. Bijvoorbeeld: een bedrijf heeft een mooi, groot plat dak, maar door de crisis even

Pagina 4

04-05 - LOD20 - Energie.indd 4

25-09-13 15:57


Voorlichting

Zonnestroom

Nieuw is het CIS-paneel dat vooral op zwarte bitumen daken beter presteert

Zonne-energiecijfers Nederland is bezig met een inhaalslag op het gebied van zonneenergie. Het afgelopen jaar is er 195 megawatt zonnestroom geïnstalleerd, een verdubbeling ten opzichte van het jaar daarvoor. En na particulieren schakelen nu ook steeds meer bedrijven over op zonne-energie. Het percentage zonnestroom in het totale Nederlandse elektriciteitsgebruik is nu 0,1 procent. In voorhoedelanden als Duitsland, Spanje, Tsjechië en Italië is dit 3 procent. In de Europese Unie is het gemiddelde 1,4 procent. De prijs van een systeem voor zonnestroom is sinds 2008 met bijna 70 procent gedaald. Optimisten voorspellen dat de prijs tot 2020 nog eens zal halveren.

geval wel dat in het zonnige zuiden van Europa meer monokristallijn wordt gebruikt, en in het minder zonnige noorden meer polykristallijn. Waarschijnlijk komt dit doordat monokristallijne panelen beter tegen warmte kunnen. Daarom heeft een combinatie van zonnepanelen en een groendak ook een voorkeur, omdat de panelen dan minder last hebben van de stralingswarmte van het dak en daardoor beter presteren. Een nieuwe ontwikkeling is het zogenoemde CIS-paneel (koper, indium en selenium) dat beter presteert dan kristallijne panelen en beter tegen warmte kan. Dit paneel lijkt dan ook vooral goed te gebruiken op zwarte bitumen daken. De rol van een andere variant, het amorfe paneel, lijkt vanwege de lagere opbrengst sinds de prijsdaling van kristallijne panelen uitgespeeld. geen geld om in zonnepanelen te kunnen investeren. Om het groene imago van het bedrijf te versterken kunnen misschien andere partijen dat dak gebruiken voor het opwekken van zonnestroom. Maar hoe pak je dat dan precies aan? Daar geven wij ook voorlichting over.”

Mono- en polykristallijn Wat betreft de verschillende soorten zonnepanelen zijn het volgens Desmet en Coenraads vooral de mono- en polykristallijne varianten die in Nederland de klok slaan. De naam zegt het al: de ene variant bestaat uit één kristalsoort, de ander uit meerdere. Desmet en Coenraads verschillen van mening over welke variant de voorkeur heeft. Vast staat dat mono beter presteert, maar ook een hogere aanschafprijs heeft. Coenraads neigt meer richting mono – “Vooral op kleinere daken heb je dan meer energieopbrengst” – terwijl Desmet een voorkeur heeft voor poly – “De rentabiliteit wordt bepaald door Wattpiek, en dat maakt mono minder rendabel”. Opvallend is in ieder

Installateur belangrijk Omdat de panelen inmiddels een flinke ontwikkeling hebben doorgemaakt en schokkende nieuwe doorbraken niet direct te verwachten zijn, is de rol van de installateur belangrijker geworden. “Hoewel zonnepanelen makkelijk te plaatsen en aan te sluiten zijn”, zegt Desmet, “moet het wel goed gebeuren. Mijn advies is dan ook om altijd een installateur in te schakelen.” Klanten die bij een nieuwbouw- of renovatiedak kiezen voor zonnestroom, krijgen daar van Leven op Daken een deskundige installateur bij. Basisgedachte is samen één betrouwbaar product af te leveren, namelijk een zonne-energiedak. En daarbij hoort dat de betrokken partijen, dakdekker en installateur, goed op elkaar ingespeeld zijn. Al is het alleen maar om de zonnepanelen goed te bevestigen en te ballasten, of te voorkomen dat er op een op bepaalde plek een veiligheidslijn wordt gespannen, terwijl die later heel erg in de weg blijkt te liggen voor de zonnepanelen.

Pagina 5

04-05 - LOD20 - Energie.indd 5

25-09-13 15:57


Nieuwbouw

Complexe daken

Thema

Nieuwbouwcomplex met parkeer- én leefdak Het nieuwbouwcomplex RaadhuisPassage in Hoogerheide telt twee daken: een dak op maaiveld­ niveau bovenop de ondergrondse parkeerkelder, en een dak op de eerste etage dat wordt inge­ richt als een leef- annex groendak. De realisatie van beide daken vroeg veel van het vakmanschap van de twee betrokken LOD-partners. De RaadhuisPassage speelt in op de toenemende vraag naar woningen in de vrije huursector. De 24 ruime en luxe appartementen en de onderliggende commerciële (vooral: winkel)ruimten hebben een ideale ligging middenin een winkelstraat en stralen in alle opzichten kwaliteit en duurzaamheid uit. Ook in de afwerking zijn de nieuwste technieken gebruikt. Denk aan de laatste informatie- en communi­ catietechnologie (ook wel domotica genoemd) waarmee comfort- en veiligheidverhogende voorzieningen kunnen worden aangebracht:

mechanische ventilatie, (zorg)alarmeringssystemen, inbraakbeveili­ ging, elektronische sloten en zo meer. Het hoge kwaliteitsniveau van het nieuwbouwcomplex is uiteraard ook terug te vinden in de daken. Niet alleen zijn de beste mate­ rialen gebruikt, ook is er veel aandacht besteed aan de afwerking van de waterafdichting. Het dak op bijvoorbeeld de ondergrondse parkeerkelder met plaats voor 69 auto’s (dus niet alleen voor de bewoners, maar ook voor losse verhuur bedoeld) is afgewerkt met

Pagina 6

06-07 - LOD20 - Raadhuispassage.indd 6

25-09-13 15:57


Het hoge kwaliteitsniveau is ook terug te vinden in de afwerking van de daken

een noodonderlaag bitumen volledig verkleefd. Daar bovenop is een laag Resitrix EPDM aangebracht. Dit vanwege de lange levensduur, de grote wortelwerendheid én omdat het materiaal eenvoudig te verwerken is. Voor een goede afwatering bestaat de toplaag uit het ZinCo-drainagesysteem Fixodrive FX50, split en tegels van 60 x 60 cm en een dikte van 4 cm. Maar daarmee is het verhaal nog niet compleet. Voor extra zekerheid is bij diverse opstanden gebruik gemaakt van de waterdichte coating

Kemperol. Deze vloeibare dakbedekking maakt ook de opstanden gegarandeerd waterdicht.

Geïsoleerd dak De betrokken Leven op Daken-partijen BTL Realisatie en Van Doorn Dakspecialist hebben ook voor het gebruiksdak op de winkelruimtes gekozen voor vakmanschap. Omdat het nieuwbouwcomplex streeft naar het hoogste energielabel A is dit dak goed geïsoleerd. Maar omdat het dak naar diverse kanten afwatert, is het afschot gecreëerd met de lichtgewicht vloeibare, isolerende, drukvaste en naadloze afschotmortel Betopor C-EPS van de nieuwe LOD-partner Van Wylick. Vanwege de complexiteit van dit dak was een goede afwatering met de gebruikelijke isolatieplaten niet of lastig haalbaar geweest. De verdere systeemopbouw op dit dak bestaat uit een ZinCo SSM45 beschermmat, een Floradrain FD40 drainageplaat, een filtervlies en een substraat variërend in dikte van zeven tot vijftien centimeter behorend bij het groendak lavendelweidesysteem. Het dak wordt overigens niet alleen maar groen. De siertuin heeft namelijk ook een gebruiksfunctie, maar alleen voor de bewoners van de omliggende appartementen. Het hierna beschreven werk was op het moment van publicatie van dit artikel nog in uitvoering – hetgeen tevens verklaart waarom we ook nog geen foto’s van een werkelijk groene daktuin kunnen publiceren: ongeveer een vijfde deel wordt bestraat. Deze wandelpaden verbinden de verschillende appartementenblokken en de liften met elkaar. Het resterende deel wordt aangeplant met sedum, lavendel en kleine vaste planten. LOD-partner BTL Realisatie zal deze daktuin niet alleen aanleggen, maar in de toekomst ook blijven onderhouden. Zodat de tuin steeds een goede uitstraling en daarmee toegevoegde waarde voor het complex zal blijven behouden.

Pagina 7

06-07 - LOD20 - Raadhuispassage.indd 7

25-09-13 15:57


Nieuws

Diverse berichten

Innovaties houden markt zonnestroom in beweging De markt voor het omzetten van zonne-energie in stroom blijft in beweging. Wat dacht u van zonnecellen gemaakt door een 3D-printer, energie uit levende planten, en een nieuwe proefproductielijn voor dunne, flexibele organische zonnecellen met een opvallend hoog rendement? Hieronder een kort overzicht van enkele belangwekkende innovaties en andere nieuwe ontwikkelingen.

Begroeide daken energierijker? Zonnepanelen produceren meer stroom op begroeide daken dan op traditionele zwarte daken. Dat komt omdat zwarte daken onder de felle zon aanzienlijk warmer worden, waardoor niet alleen de panelen, maar ook de andere systeemonderdelen zoals de bedrading en de omvormers minder goed presteren. Zo leert althans de theorie en blijkt uit metingen elders in de wereld. Maar is het ook ĂŠcht zo? Onder het motto the proof of the pudding is in the eating heeft leverancier van daksystemen ZinCo Benelux in Amsterdam een dak beschikbaar gesteld voor wetenschappelijk onder-

zoek. Een deel van het dak is zwart, een ander deel is bedekt met een sedumopbouw. Op beide stukken staan identieke zonnepanelen die verbonden zijn met meetapparatuur. De opstelling is gemaakt door de Hogeschool Rotterdam in samenwerking met ZinCo, Leven op Daken en Solar Sedum. Twee studenten van de hogeschool voeren het onderzoek uit als afstudeeropdracht. De uitkomsten zijn bedoeld voor de SIA RAAK MKB-classificatie begroeide daken. Doel is een meting van de meeropbrengst van PV op een koelend begroeid dak uit te voeren om ontbrekende theoretische gegevens te vinden en andere gegevens te valideren.

Pagina 8

08-09 - LOD20 - Nieuws-Innovaties.indd 8

25-09-13 15:57


Gezien in Maartensdijk Ook een idee: is het lastig om de zonnepanelen op het dak te plaatsen, dan zet je ze toch gewoon voor het huis in de tuin?! Ze mogen immers best gezien worden.

Plant-e pakt het nu grootschalig aan We berichtten in Leven op Daken al eerder over het Wageningse Plant-e dat elektriciteit maakt met levende planten, óók op daken, en we vervolgen hier met goed nieuws. Plant-e krijgt subsidie van de provincies Gelderland en Overijssel en het Waterschap Rijn en IJssel voor de ontwikkeling van een prototype dat in de toekomst kan worden toegepast voor grootschalige elektriciteitsopwekking in natte groene gebieden. In de beide provincies worden pilots opgezet die moeten leiden tot een commercieel systeem dat in 2016 op de markt gebracht kan worden. Naar verwachting kan uiteindelijk per hectare 280.000 kWh/ jaar aan elektriciteit geproduceerd worden, voldoende voor zo’n 80 huishoudens. Tegelijkertijd blijft daarbij het groene gebied behouden. Hoe heet dat ook alweer? O ja: win-win.

Professional brands for professional users

Solarclarity BV

Flevolaan 21

1382 JX Weesp

0294-769028

sales@solarclarity.nl

www.solarclarity.nl 13003m

Pagina 9

08-09 - LOD20 - Nieuws-Innovaties.indd 9

25-09-13 15:57


Thema

BlueLume: zonnestroom op daken De filosofie achter Leven op Daken is het samenbrengen van bedrijven met verschillende ­disciplines - dakdekker en hovenier - om die tot één mooi, gezamenlijk afgerond gebruiksdak te laten komen: groendaken, parkeerdaken, waterdaken.... Een dergelijke aanpak is er nu ook voor zonnestroomdaken. Hier werken de dakdekker en de installateur met elkaar samen. Wie besluit op zijn dak zonnestroom te gaan opwekken, investeert in een systeem dat minimaal 25 jaar zal blijven functioneren. “Dan is het zonde van je geld wanneer je na vijf jaar de zonnepanelen tijdelijk moet demonteren en daarna weer monteren omdat het dak daaronder aan vervanging toe is”, zegt Marc Evers. “Je wilt dat het systeem blijft renderen zonder dat je er veel omkijken naar hebt. Dat kan door de disciplines samen te brengen die bij de aanleg van het zonne-energiesysteem betrokken zijn en te laten samenwerken. De dakdekker op het dak, en de installateur onder het dak.” Evers is commercieel directeur bij Mastum Daksystemen, een van de partners van Leven op Daken (LOD). Samen met directeur Rob van Miltenburg van elektrotechnisch installatiebedrijf Bemico nam hij het initiatief tot de oprichting van BlueLume, een gemeenschappelijk concept voor de montage van zonnestroomsystemen op daken.

Zeven omvormers Net als voor LOD geldt het motto ‘samen sterker’: “Ik miste een stuk kennis van het dak”, zegt Van Miltenburg, “en Marc miste de kennis

van de techniek die bij zonnestroom komt kijken. Samen hebben we alle benodigde kennis wél in huis. Dat maakt het mogelijk om goed maatwerkadvies te geven. Iedere situatie is immers specifiek.” Deze laatste uitspraak laat zich goed illustreren aan de hand van een voorbeeld. Onder het motto ‘practice what you preach’ zijn de kantoren van Mastum en Bemico uiteraard ook voorzien van zonnestroomsystemen. Op het Mastumdak liggen 126 panelen die gezamenlijk goed zijn voor jaarlijks 31.500 Wp; op het Bemicodak liggen 112 panelen, goed voor 28.000 Wp. Op advies van Bemico is het systeem bij Mastum voorzien van twee omvormers die de opgewekte gelijkstroom omzetten naar wisselstroom. De reden? Eén omvormer heeft een aansluiting nodig van maximaal 50 Amp, terwijl de hoofdaansluiting geschikt is voor maximaal 63 Amp. Daarom gekozen voor twee omvormers van elk maximaal 25 Amp. Bij het kiezen van één omvormer zou bij een technische storing in het systeem mogelijkerwijs de hoofdzekering worden aangesproken, met als gevolg dat dan het hele pand zonder spanning komt. Anders is de situatie op het dak bij Bemico zelf. Daar is meer

Pagina 10

10-11 - LOD20 - Bluelume.indd 10

25-09-13 15:56


Techniek

Samen sterker

schaduwval en hebben de zonnepanelen minder opbrengst. Om de opbrengst op te krikken is – verrassend – gekozen voor juist méér omvormers. Zeven in totaal. “Dat is een extra investering”, zegt Van Miltenburg, “maar op de langere termijn verdient die zichzelf meer dan terug. Dit is dus een goed voorbeeld van een dubbeltje uitgeven om een kwartje te kunnen verdienen.” Evers is het hier roerend mee eens. “Je moet niet kijken naar het geïnvesteerd bedrag, maar naar het geïnstalleerd vermogen en reken dat dan terug over de termijn waarin het systeem draait. Dan ziet het plaatje er heel gezond uit.

Totale ontzorging Nog te vaak focussen particulieren en bedrijven die zonnestroom op het dak willen opwekken te veel op het bedrijf dat de panelen en het systeem levert en installeert. Met de door Mastum ingebrachte LOD-kennis en -ervaring telt bij BlueLume veel meer de insteek van totale ontzorging van de klant. Veel belangrijker dan de installatie alleen is het namelijk dat het systeem jaren achtereen zonder haperen blijft functioneren. Dus ook de dakbedekking en waterdichting zijn belangrijk, maar bovenal een compleet energieadvies. Ter illustratie: bij de renovatie van een dak voorafgaand aan het aanbrengen van zonnepanelen is de vraag relevant of aanvullende isolatie gewenst is. Immers, op een slecht geïsoleerd energiedak zal in de zomer een groot deel van de opgewekte stroom gebruikt worden om de airco in de ruimte daaronder te kunnen laten draaien. Terwijl onder een goed geïsoleerd dak die airco misschien zelfs wel helemaal niet nodig is.

‘Kijk niet naar het geïnvesteerd bedrag, maar naar het geïnstalleerd vermogen en reken dan terug’

Zo biedt de samenwerking van de dakdekker en de installateur grotere bijkomende voordelen. De dakdekker kan zijn bijdrage leveren middels een dakinspectie: een inventarisering van het bestaande dak. Of vooraf adviseren over de aanleg van een permanente valbeveiliging op het dak zonder dat die het zonnestroomsysteem in de weg ligt. Ook kan hij het onderhoud van de panelen, zoals een regelmatige schoonmaakbeurt, meenemen in een servicecontract.” De samenwerking tussen beide bedrijven is een voorbeeld voor andere ‘grijze’ LOD-partners om ook te gaan werken aan een soortgelijke alliantie met een bedrijf die verstand heeft van een energie-gebruiksdak. Een groot bijkomend voordeel voor de klant is de verzekerde garantie van Leven op Daken. Deze garandeert dat bij een calamiteit aan een waterdichte laag ook het afhalen en weer opbrengen van de PV-panelen wordt gedekt door de verzekeraar. Tel hierbij op de nieuwe samenwerking van Leven op Daken met SolarClarity, een groothandel in kwaliteits PV-panelen, en het zal duidelijk zijn dat Leven op Daken zich steeds meer gaat richten op platte en licht hellende ‘blauwe’ daken.

Pagina 11

10-11 - LOD20 - Bluelume.indd 11

25-09-13 15:57


Dit is Leven op Daken Dit magazine is een uitgave van de gespecialiseerde dakbedekkings-, hoveniers- en toeleveringsbedrijven die gezamenlijk onder de paraplu van Leven op Daken ijveren voor meervoudig ruimtegebruik. Hun samenwerkingsverband functioneert als kennisplatform en als uitvoeringsorganisatie. Als kennisplatform zetten de deelnemende bedrijf zich in voor zowel kennisontwikkeling als kennisoverdracht. Als uitvoeringsorganisatie werken de bedrijven direct mee aan de verspreiding van meervoudig ruimtegebruik door de realisatie van gebruiksdaken zoals groendaken, parkeerdaken, zonne-energiedaken, waterdaken, sportdaken en zelfs groengevels. Leven op Daken onderscheidt zich in de dakenmarkt als A-merk vanwege de kwaliteit en duurzaamheid van de gerealiseerde projecten, maar ook vanwege de visie, kennis en innovatieve slagkracht van de bedrijven. De gemeenschappelijke kwaliteit en toepassing van de benodigde materialen met unieke verzekerde garantie maken het plaatje compleet.

Succesvolle daklandbouw Hoe is het een jaar na de opening toch gesteld met Zuidpark? We zijn natuurlijk vooral nieuwsgierig naar de 3.000 m² grote stadsmoestuin op het dak, de grootste van Europa. Goed nieuws. Het voormalige V&D-hoofdkantoor in Amsterdam dat is omgebouwd tot een inspirerende en duurzame werkplek voor grote en kleinere bedrijven is voor 100 procent verhuurd. Wie dit wil vieren met gebak, kan dat doen met appeltaart gebakken met appels van de bomen op het dak en eieren van de kippen die om Zuidpark heen scharrelen. De mensen die van Zuidpark gebruik maken, zijn enthousiast over hun werkomgeving onder de 100 procent Leven op Daken-dakmoestuin. De hier geteelde biologische gewassen worden aangewend voor eigen gebruik in de bedrijfskantine of genuttigd aan de picknicktafels op het dak zelf. Het dak heeft dan ook een bijzondere ontmoetingsfunctie meegekregen: hier kunnen de medewerkers van de verschillende bedrijven elkaar ontmoeten tijdens de lunch of het gezamenlijk zaaien, oogsten en schoffelen in de stadsmoestuin. Leven op Daken verzorgt regelmatig rondleidingen door en op Zuidpark om derden kennis te laten maken met de formule van initiatiefnemer Jan Huibregts gericht op het aantrekkelijk maken van vastgoed voor de verhuur.

12-13 - LOD20 - 1 jaar Zuidpark.indd 12

Download nu de Leven op Daken App

Meer informatie over de activiteiten van Leven op Daken vindt u op www.levenopdaken.nl. Leven op Daken Postbus 183 3454 ZK De Meern Veldzigt 57 3454PW De Meern T: +31(0)30 - 264 2069 info@levenopdaken.nl

Franchisenemers BOKO dakbedekkers Westknollendam 120 AA 1525 PT Westknollendam Tel. 075-621 20 11 Fax 075-621 94 51 info@boko.nl www.boko.nl

Van Doorn Dakspecialist BV De Poort 21 4411 PB Rilland Tel. 0113-557788 Fax 0113-557789 info@vandoorndakspecialist.nl vandoorndakspecialist.nl

Mastum Daksystemen BV Veldzigt 57 3454 PW De Meern Tel. 030-264 20 60 Fax 030-264 20 70 info@mastum.nl www.mastum.nl

Wieringen Prins Hoveniers Lutkemeerweg 400 1067 TH Amsterdam Tel. 020-301 30 10 Fax 020-646 49 08 info@wieringenprins.nl www.wieringenprins.nl

BTL Nederland B.V. Rijksweg 11 5076 PB Haaren Tel. 0411 62 20 36 Fax 0411 62 26 49 info@btl.nl www.btl.nl

Van der Tol BV Lutkemeerweg 328 Amsterdam Tel. 020-667 77 77 Fax 020-667 77 78 info@vandertolbv.nl www.vandertolbv.nl

25-09-13 15:56


13003L

The Finishing Touch Smits Neuchâtel de specialist in renovatie en nieuwbouw van: • Gebruiksdaken - Parkeren - Pleinen - Vijvers - Tuinen • Bedrijfsvloeren - Industrieel - Decoratief • Hellingbanen

Gietasfalt Hypox® SN Wegtapijt® Solvolan® Rubbermortel Smits Neuchâtel Bouw BV Postbus 8294 3503 RG Utrecht

Als de afwerking telt

t 030 – 2 840 740 f 030 – 2 965 328 e info@smitsneuchatel.nl

www.smitsneuchatel.nl

13003e

R

Een smartex -Monitoringsysteem controleert het dak van Zuidpark Amsterdam op lekkage. Betrouwbaarheid en duurzaamheid zijn doorslaggevend om te kiezen voor de toepassing van de PROGEO-Monitoring-Technologie - ook voor uw dak!

Smartex Monitoring Postbus 1206 3600 BE Maarssen

12-13 - LOD20 - 1 jaar Zuidpark.indd 13

Tel. +31 (0) 30 244 1404 E-Mail: info@smartex.nl www.smartex.nl

25-09-13 15:56


38 B+U 2 2013

Leverancier van vulstoffen op basis van milieuverantwoord kalkzandsteen Dämmerproducten voor • Leidingen die niet meer in gebruik zijn • Opvullen van holle ruimtes • Fixeren van leidingen in een mantelbuis • Start- en ontvangstblokken voor boringen

CableCem (warmtegeleiding) • Hoogspanningskabels in mantelbuizen • Aanlandingen van kabels (o.a. van windmolenparken)

Tel.: 030 - 2919 680 info@keerkring.nl

www.keerkring.nl

12084

Handelmaatschappij De Keerkring bv Postbus 39, 3454 ZG De Meern

12086

www.krusegroep.nl

Bij ons begint een goed proces met een goed gesprek.

Bezoekadres: Huyerenseweg 33 7678 SC Geesteren

Postadres: Postbus 51 7650 AB Tubbergen

T: 0546 - 63 11 53 F: 0546 - 63 21 39 info@krusegroep.nl

38-39 - Rubriek - Fotopagina - Maxime Verhagen Bouwend Nederland.indd 38

Al 45 jaar een sterke partner voor infra, sloop, milieu en vastgoed.

04-10-13 14:58


Maxime Verhagen nieuwe voorzitter van Bouwend Nederland Verhagen was als CDA’er vicepremier en minister van Economische Zaken in het kabinet Rutte Daarvoor was hij fractievoorzitter van het CDA, minister van Buitenlandse Zaken en lid van de Tweede Kamer. Verhagen laat weten: ‘Het is voor mij een grote eer om deze functie te mogen vervullen, zeker in deze moeilijke omstandigheden voor de bouw- en infrasector. De bouw is maatschappelijk onmisbaar en heeft een enorme uitstraling naar de overige economie.’ Maxime Verhagen heeft op de Dag van Bouw de A2 tunnel in Maastricht ­geopend. Het was zijn eerste publieksoptreden als voorzitter van Bouwend Nederland. Sinds 1 juli 2013 is hij officieel aangesteld als voorzitter en volgt hij Elco Brinkman op. Info:www.bouwendnederland.nl

38-39 - Rubriek - Fotopagina - Maxime Verhagen Bouwend Nederland.indd 39

07-10-13 10:52


40 B+U 5 2013

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 40

07-10-13 10:55


B+U 5 2013 41

Innovatiedeal van 6,5 miljard euro voor

verduurzaming huurwoningen Enkele bouwers en woningcorporaties tekenden onlangs, in het bijzijn van de minister van Wonen, Stef Blok, de deal ‘Stroomversnelling’, voor de eerste 11.000 woningen. Dit initiatief moet uiteindelijk resulteren in een degelijke renovatie van 111.000 woningen, terwijl voor de huurders de woonkosten in de meeste gevallen gelijk kunnen blijven. Dit kan door een combinatie van drie nieuwe ideeën.

1

2

3

Huurders betalen hun energiekosten aan hun corporatie.

Corporaties investeren dat geld in renovatie.

Bouwers leveren duurzaam gerenoveerde woningen zonder energiekosten.

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 41

07-10-13 10:55


42 B+U 5 2013

N E D E R L A N D

Sterk in professioneel schoonmaakwerk • calamiteiten • brand-en roetreiniging

RAW bestekteksten met slechts een paar handelingen als RSU bestand in uw bestek!

• regulier schoonmaakonderhoud • glasbewassing • industriëlereiniging

Functionaliteit: • Aan de hand van praktische keuzemenu’s komt u tot de juiste productkeuze • De keuzes voor de product(groep) en en technische specificaties vormen automatisch een officieel RAW-document. • Bestekteksten kunnen worden geïmporteerd en als RSU-bestand aan het complete bestek worden toegevoegd

www.smb-vlietstra.nl 11137

Olman biedt u openbare verlichting zowel direct als indirect, klassiek, modern en LED. Maar ook voor lichtzuilen, bollards en spots alsmede brievenbusunits en informatiekasten bent u bij Olman aan het juiste adres.

Uw voordeel: • Beperkt aantal handelingen • Eenvoudig in gebruik door menukeuzes • Foutieve productkeuzes worden tot een minimum beperkt Olman BV Albert Einsteinweg 3 Alphen aan den Rijn T 0172 - 42 41 00 F 0172 - 42 63 90 E info@olman.nl

www.promaq.nl

10238

13075

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 42

www.olmanprojectverlichting.nl

07-10-13 10:56


B+U 5 2013 43

Gunstig voor huurders, leefbaarheid, milieu en werkgelegenheid

Groot winstpunt van deze deal is dat huurders van relatief slechte woningen met hoge energierekeningen een comfortabele en duurzame woning krijgen tegen dezelfde woonkosten. Daarnaast gebruiken corporaties de nieuwe geldstroom om te investeren in de waarde van hun vastgoed en de leefbaarheid van wijken, zonder overheidssubsidies. Neveneffect is dat deze deal de bouwsector veel werkgelegenheid brengt. Bovendien levert de Stroomversnelling een bijdrage aan duurzaamheidsdoelstellingen. Minister Blok ondersteunt deze deal door zich sterk te maken voor twee aanpassingen in de regelgeving, waardoor corporaties naast huur ook ener-

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 43

giediensten (als onderdeel van woonkosten) in rekening brengen, en corporaties lokale energie op het niveau van een woningcomplex kunnen salderen (verrekening van energie die teruggegeven wordt aan het net).

Forse innovatie bouwproces nodig

De Stroomversnelling richt zich primair op grote aantallen seriewoningen uit de jaren ’50-’70. De grote aantallen van de corporaties stellen de bouwers in staat om te investeren in een forse innovatie die nodig is om de gestelde ambitie van prijs en kwaliteit te realiseren. Met de huidige bouwprocessen is een kwaliteitsrenovatie die leidt tot woningen zonder energiekosten niet haalbaar noch betaalbaar. Door het bouwproces te

07-10-13 10:56


44 B+U 5 2013

ThermoShield

®

high performance in paint ThermoShield Muur Stuclaag Warmte

Warmteregulerend

Vocht

Verdamping Dampdoorlatend Waterafstotend

Keramische bolletjes De probleemoplossende muurverf voor binnen en buiten • verlaagt energieverbruik (tot wel 30%) • werkt dynamisch vochtregulerend • voorkomt schimmelvorming en vermindert algenvorming • heeft een hoge reflectie tegen UV-straling • is blijvend flexibel en gaat veroudering tegen • werkt brandvertragend en is vuilafstotend • is eenvoudig te verwerken met kwast, roller of spuit • is leverbaar in alle kleuren • is oplosmiddelvrij en geschikt voor mensen met allergieën

Tappersweg 8a NL - 2031 ET Haarlem

T +31 (0)23 5326563 F +31 (0)23 5510638

W www.coateq.nl E info@coateq.nl 12074

Uw partner voor: > het leveren en uitvoeren van voorspansystemen > het leveren van GEO-technische verankeringssystemen > het zoeken naar project gerichte oplossingen Gespecialiseerd in: > Voorspantechnieken, tuikabels > Groutankers, DYWI®Drill zelfborende ankers > GEWI® palen > Verankeringen voor kademuren

Veilingweg 2 | 5301 KM Zaltbommel | tel 0418 578922 fax 0418-513012 | www.dywidag-systems.com 12085

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 44

11218

07-10-13 10:56


B+U 5 2013 45

industrialiseren, vergelijkbaar met de auto-industrie, kan de kwaliteit van de woning flink worden verbeterd tegen lagere kosten. Met een gemiddelde renovatieprijs van 60.000 euro komt de omvang van deze deal op ruim 6,5 miljard euro. De ontwikkeling van de eerste vier prototypes start na de zomer; de eerste clusters worden in 2014 aangepakt. Concreet zijn de energieambities mogelijk door een combinatie van: hoogwaardige isolatie, slimme installaties en de inzet van lokale duurzame energie.

Vier bouwers en zes corporaties nemen nu het voortouw

De deal is gesloten tussen corporaties Portaal, Lefier, Woonwaard, Stadlander, Tiwos, Wonen Limburg en de

40-45 - Artikel - Innovatiedeal van 6,5 miljard.indd 45

bouwbedrijven VolkerWessels, BAM, Ballast Nedam en Dura Vermeer. Dit zijn de partijen die het voortouw nemen bij de eerste 11.000 woningen. Andere partijen scharen zich achter het initiatief voor de opschaling naar de volgende 100.000 woningen: een groep ‘Aanpakkers’ uit de corporatiesector en diverse brancheorganisaties uit bouw, installatie- en toeleverende industrie. Deze laatste tekenden eveneens een convenant vandaag ter ondersteuning van de Stroomversnelling. BOUW+ UIT VOERING

Voor meer infor­m atie www.bouwendnederland.nl

07-10-13 10:56


46 B+U 5 2013

GRONDWERK WEGENBOUW

> > WATERBOUW > > SLOOPWERKZAAMHEDEN > > > DAMWANDANKERS >

SCHANSKORVEN

STRAATWERK LEVERANTIE MATERIALEN VLONDERS, STEIGERS, ETc. BEScHOEIING, DAMWANDEN SLOOP REcYcLING ASBESTSANERING LEVERANTIE ScHROEfEN KLAPANKERS > MONTAGE MET EIGEN MATERIEEL

Voor méér dan alleen een product Restauratie, stalen ramen, hekwerken, smeedwerk, constructie, trappen in (roestvrij)staal, al dan niet in combinatie met hout. adviseren, produceren en begeleiden, van ontwerp tot en met uitvoering:

Ontzorgen is ons motto!

WWW.JAAPDIJKSHOORN.NL C 501

NEN-EN-ISO 9001 C 41

J.A. DIJKSHOORN G.W.W. POSTBUS 23 4286 ZG ALMKERK TEL. 0416 - 53 34 37 Of 06 - 53 41 49 01 INfO@JAAPDIJKSHOORN.NL 13043

12112

ONZE NORM,

úw perspectief

Bij de constante ontwikkeling naar nieuwe mogelijkheden staat BOKO voor ‘vooruit denken en doen’. Dit gebeurt door specialisten die hele dakconcepten kunnen invullen en meedenken vanaf de eerste tekening. Zo wenste Hoogvliet Supermarkt in Zoetermeer een duurzaam groendak en wilde graag alle risico’s uitsluiten. We zijn trots op dit mooie project binnen onze nieuwe generatie daken.

BOKO: de norm D A K B E D E K K E R S

Westknollendam 120aa\1525 PT Westknollendam\Postbus 214\1520 AE Wormerveer\T: (075) 621 20 11\F: (075) 621 94 51\www.boko.nl 13003f

46-47 - Rubriek - Fotopagina - Kindcentrum Oirschot.indd 46

07-10-13 10:57


Innovatief ­Kindcentrum School en kinderopvang onder één dak

In samenwerking met Bonnemayer Architecten heeft Cyclusbouw (dochter van De Meeuw Bouwsystemen) het Kindcentrum Oirschot gerealiseerd, een gebouw waarin de Paulusschool en Korein Kinderplein onderdak krijgen. Kindcentrum Oirschot werd is op 7 juni officieel geopend en biedt plaats aan ongeveer 280 kinderen. Het project werd in zestien weken gerealiseerd. In samenspraak met de gemeente Oirschot hebben de Paulusschool en Korein Kinderopvang vorig jaar de handen ineen geslagen en besloten gezamenlijk een nieuw gebouw te realiseren in Oirschot. Gedeeltelijk uit het oogpunt van kostenbesparing, maar met name ook om onderwijs en kinderopvang dichter bij elkaar te brengen. Het gebouw bestaat uit een traditioneel gebouwd middendeel met aan beide zijden een vleugel, gemaakt van modulaire bouwdelen. Deze prefab bouwdelen zijn ontwikkeld in de fabriek van De Meeuw Bouwsystemen in Oirschot. Samen met architect Niels Peters van Bonnemayer Architecten realiseerde men een innovatief, open gebouw. Het gebouw is multifunctioneel en flexibel inzetbaar, dankzij de mogelijkheden om wanden te verplaatsen, nieuwe individuele en groepswerkplekken te creëren en, wanneer noodzakelijk, het gebouw in te krimpen of uit te breiden. ‘Het Kindcentrum Oirschot laat zien dat de mogelijkheden binnen dit concept bijna onbeperkt zijn’, zegt projectarchitect Niels Peters van Bonne­mayer Architecten. ‘Overstekken, omlopen, een grote diversiteit aan raamopeningen en een nagenoeg vrij indeelbare plattegrond zijn in dit plan gecombineerd met een prachtig uiterlijk en een mooie, fijne sfeer.’ ‘Het is heel prettig dat we onderwijs en kinderopvang dichter bij elkaar kunnen brengen. Zo kunnen we pedagogisch en didactisch één lijn trekken’, onderstreept ook Frans Bruinsma, Voorzitter van het College van Bestuur van SKOBOS, de koepelorganisatie waar de Paulusschool en vijf andere basisscholen in Oirschot onder vallen. ‘Dankzij de flexibele indeling van het gebouw - met onder meer brede schuifdeuren om ruimtes te ontsluiten - kunnen we leerlingen zowel in groepsverband als individueel optimaal laten werken en gebruik maken van elkaars faciliteiten. Niet alleen voor nu, maar ook voor de toekomst biedt Cyclusbouw ons veel flexibiliteit. De algehele tendens die we zien, is dat onderwijsinstellingen krimpen. Dankzij dit concept kunnen we hier uitstekend op inspelen door ruimtes te verkleinen of te verschuiven.’ Meer informatie: www.cyclusbouw.nl

46-47 - Rubriek - Fotopagina - Kindcentrum Oirschot.indd 47

07-10-13 10:57


FinanciĂŤle gevolgen voor en

bouw woningbezit in 2014

48-51 - Artikel - FinanciĂŤle gevolgen.indd 48

07-10-13 10:59


B+U 5 2013 49

Het kabinet heeft op Prinsjesdag een aantal financiële maatregelen bekend gemaakt die de woningbezitter raken. Onderstaand treft u een kort overzicht, waarbij nadrukkelijk opgemerkt moet worden dat de Tweede en Eerste Kamer deze maatregelen later dit jaar nog moeten goedkeuren. Aanpassingen, veranderingen en wijzigingen zijn dus mogelijk.

H

et percentage van de hypotheekrenteaftrek wordt verlaagd van 52 naar 38 procent. Dat gebeurt in 28 jaarlijkse stappen van een half procent. Per 1 januari 2014 is de eerste verlaging naar 51,5 procent.

Tijdelijke verhuurregeling vervalt

De tijdelijke verhuurregeling vervalt per 1 januari 2014. Dat betekent dat het verhuren van uw te koop staande woning minder aantrekkelijk wordt. Daarnaast komt er per gelijke datum een kortere termijn van renteaftrek voor uw leeg te koop staande woning. Vanaf 2014 krijgt u nog renteaftrek voor het jaar waarin u de woning leeg te koop zet plus de twee daarop volgende jaren.

Vrijstelling schenkbelasting naar een ton

Van 1 oktober 2013 tot 1 januari 2015 wordt de vrijstelling schenkbelasting verhoogd van € 51.407 naar € 100.000. Voorwaarde voor deze vrijstelling is dat de schenking wordt besteed aan de eigen woning of aflossing van de hypotheekschuld. In genoemde periode vervalt ook de eis dat eenmalig verhoogde schenkingen alleen van ouders mogen komen. Ook de leeftijdsgrens voor de

48-51 - Artikel - Financiële gevolgen.indd 49

07-10-13 10:59


50 B+U 5 2013

M B P

eeuwisse nederland bv grond-, weg- en waterbouw 070-3838704

oeg bv constructiewerken 070-3470385

artners in Milieutechniek b.v. milieutechniek 070-3824675

NIV

E AU

Gebr. De Koning, één van de eerste bedrijven op het hoogste niveau van de CO2-prestatieladder. Gebr. De Koning B.V., Scheepvaartweg 1, 3356 LL Papendrecht tel 078 - 6442644, info@gebrdekoning.nl, www.gebrdekoning.nl

Gebr. De Koning, één van de eerste bedrijven op

www.meeuwisse.nl

het hoogste niveau van de CO2-prestatieladder. Gebr. De Koning B.V., Scheepvaartweg 1, 3356 LL Papendrecht tel 078 - 6442644, info@gebrdekoning.nl, www.gebrdekoning.nl 11192

11182

11120

• Leiwerk • Loodwerk • Koperwerk • Zinkwerk • Pironnen • Ornamenten

V e t ka m p S o est bv Voor ambachtelijk dakwerk

Groothandel in leidingsystemen voor gas- en vloeistoftransport, riolering, werkkleding en veiligheidsschoenen

Decrotech bv • Pletterij 37 • Postbus 202 2210 AE Noordwijkerhout Tel. 0252-376511 • Fax 0252-377904 www.decrotech.nl | www.borduurcadeautjes.nl E-mail: info@decrotech.nl

48-51 - Artikel - Financiële gevolgen.indd 50

11036

gecertificeerd volgens de nationale beoordelingsrichtlijn BRL 5212

Birkstraat 129 3768 HE Soest

tel.: 033-4616579 www.vetkamp.nl

07-10-13 10:59


B+U 5 2013 51

ontvanger vervalt tijdelijk. Eventueel eerder genoten verhoogde vrijstellingen van ouder aan kind komen in mindering op deze verhoogde vrijstelling.

Laag BTW-tarief niet verlengd

De tijdelijke verlaging van het BTW-tarief voor renovatie vervalt per 1 maart 2014. Dat betekent dat het tarief op die datum weer stijgt van 6 naar 21 procent

Verlaging energiebelasting

Het tarief voor de energiebelasting wordt verlaagd voor lokaal opgewekte duurzame elektriciteit door coöperaties van particuliere kleinverbruikers en Verenigingen van Eigenaren (VvE’s). Het tarief in de eerste tariefschijf (tot 10.000 Kwh) wordt verlaagd met € 0,075 per kWh, voor zover de elektriciteit in het kader van een daartoe met een aangewezen coöperatie gesloten overeenkomst wordt geleverd aan een lid van de coöperatie. Voor de verlaging gelden verschillende voorwaarden.

Andere waardering serviceflats

Vanaf 2014 staat in de Successiewet dat serviceflats worden gewaardeerd naar de waarde in het economisch verkeer. Serviceflats worden dus niet meer gewaardeerd op basis van de WOZ-waarde. Door deze wijziging tellen waardeverlagende persoonlijke verplichtingen, zoals verplichte afname van warme maaltijden en bewaking, mee in de waardebepaling.

NHG-grens omlaag

De bovengrens voor een Nationale Hypotheek Garantie gaat de komende jaren verder omlaag. Nu is die grens

48-51 - Artikel - Financiële gevolgen.indd 51

nog € 290.000. De volgende verlagingen zijn gepland: per 1 juli 2014 naar € 265.000; per 1 juli 2015 naar € 245.000; per 1 juli 2016 naar € 225.000.

Meefinancieren restschuld met NHG

Restschulden mogen binnenkort onder strikte voorwaarden worden meegefinancierd met een verbeterde NHGregeling. Details en ingangsdatum zijn nog niet bekend.  

Oprichting Nationale Hypotheek Instelling Er zijn plannen om een Nationale Hypotheek Instelling (NHI) op te richten, waarin pensioenfondsen en andere institutionele beleggers kunnen fungeren als financier van hypotheken. Dit bevordert de concurrentie op de hypotheekmarkt, waardoor consumenten kunnen profiteren van lagere rentes. Details en ingangsdatum zijn nog niet bekend.

Fonds energiebesparing

Nog dit jaar wordt een fonds voor energiebesparing opgericht. Dit fonds zal leningen voor energiebesparing verstrekken aan eigenaar-bewoners en verhuurders. De overheid draagt hier 185 miljoen euro aan bij. Marktpartijen zullen het drievoudige toevoegen. Details en exacte ingangsdatum zijn nog niet bekend. BOUW+ UIT VOERING Bron: Vereniging Eigen Huis

Voor meer infor­m atie www.eigenhuis.nl

07-10-13 10:59


52 B+U 5 2013

GevelMeesters B.V. specialiseert zich reeds meer dan 25 jaar in het duurzaam beschermen en onderhouden van bouwoppervlakken.

Mocht het ooit zover komen...

Wij zijn zeer ervaren in het professioneel beschermen tegen ongewenste verontreinigingen, in het bijzonder graffiti en atmosferische vervuiling. Wij werken nauw samen met APP B.V., specialist in het ontwikkelen van beschermingssystemen. Met een zeer eigentijdse marktbenadering bieden wij niet uitsluitend beschermende producten aan, maar bovenal de keuzemogelijkheid uit diverse probleemoplossende concepten. Aan de hand van uw wensen en op basis van onze expertise en grondige materialenkennis, wordt beoordeeld welk systeem en eventueel welk onderhoudscontract het meest geschikt is.

... bent u er dan klaar voor?

Wij gebruiken voornamelijk producten die het milieu niet onnodig belasten! Bel ons of kijk op onze site voor nadere informatie en bestekteksten. Wij zijn u graag van dienst! “GEVELMEESTERS, UW BETROUWBARE PARTNER IN REINIGING, BESCHERMING EN ONDERHOUD�

Maatwerkoplossingen voor bedrijfshulpverlening www.secucare-bhv.nl

11051

13087

GevelMeesters B.V. | Leuvert 8 | 5437 AG Beers | Telefoon: 0485 - 31 23 27 Fax: 0485 - 31 37 3 | info@gevelmeesters.nl | www.gevelmeesters.nl

11126

52-53 - Rubriek - Fotopagina - 1 miljard euro aan investeringen in energiezuinige.indd 52

07-10-13 11:00


1 miljard euro aan investeringen in energiezuinige- en duurzame techniek In 2012 heeft het Nederlandse bedrijfsleven 1 miljard euro geïnvesteerd in energiezuinige technieken en duurzame energie. Hierbij hebben zij gebruik gemaakt van de Energieinvesteringsaftrek (EIA), een fiscale regeling die gemiddeld 10 procent belastingvoordeel oplevert. De investeringen uit 2012 zorgen gezamenlijk voor een CO2-reductie van circa 765 kiloton per jaar.  

17.000 aanvragen

In 2012 waren er meer dan 17.000 aanvragen, 84 procent kwam uit het mkb. Samen goed voor ruim 800 miljoen euro aan investeringen in energiebesparing en 200 miljoen euro in duurzame energie. Het aantal aanvragen is sinds 2001 niet meer zo hoog geweest. Het totale fisca-

le voordeel voor de bedrijven die een melding hebben gedaan, is naar verwachting 94 miljoen euro. Energieproducenten en bedrijven in de industrie investeerden het meest. De meeste aanvragen kwamen uit de provincies Zuid-Holland, Noord-Holland en Noord-Brabant.  

van Financiën. Agentschap NL voert de EIA samen met de Belastingdienst uit. Vorig jaar deden ruim 10.000 bedrijven beroep op de EIA, een record sinds 2001. Ook in 2013 kunnen bedrijven fiscaal voordelig investeren in energiezuinige technieken en duurzame energie.  

Nederland wil jaarlijks anderhalf procent energie besparen. Om dit te bereiken en te zorgen voor duurzame economische groei, zet de Rijksoverheid verschillende instrumenten in, waaronder de Energie-investeringsaftrek (EIA). De EIA draagt bij aan technische innovaties en groene groei bij bedrijven. De regeling valt onder het Ministerie van Economische Zaken en het Ministerie

Op 11 juli is het EIA-jaarverslag van 2012 gepubliceerd. Het is terug te vinden op www. agentschapnl.nl/content/jaar verslageia-2012. Naast de jaarcijfers vindt u in dit verslag voorbeelden van creatieve ondernemers die op zoek gingen naar duurzame, energiezuinige alternatieven.

EIA

52-53 - Rubriek - Fotopagina - 1 miljard euro aan investeringen in energiezuinige.indd 53

Online

Meer informatie: www.agentschapnl.nl

07-10-13 11:01


Cartoon: Auke Herrema

54 B+U 5 2013

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 54

07-10-13 11:08


B+U 5 2013 55

‘Niet langer praten over duurzaamheid, maar doen!’ Dat was de boodschap die Movares-directeur Jacco Buisman zijn gehoor voorhield tijdens een inspriatiebijeenkomst over duurzaamheid op 17 oktober. Advies- en ingenieursbureau Movares organiseert traditiegetrouw in september een duurzame week waarbij met stakeholders uit de bouw wordt gezocht naar zinvolle toepassingen van duurzaamheid. TEKST Marleen Peeters BEELD Liesbeth Dingemans

D

uurzaamheid is een hot item voor de Utrechtse ingenieurs. Het bedrijf is volop bezig om te verhuizen naar een compleet gerenoveerd kantoorgebouw bij het station. ‘Wij gebruikten dit gebouw al, maar toen was het milieulabel F en nu, na de renovatie, is het label A,’ aldus Jacco Buisman. Ook flexwerken wordt ingevoerd. ‘Per werknemer is er nog 0.7 bureau beschikbaar.’ Het is duidelijk, het blijft niet bij woorden.

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 55

Lokale pioniers

Tijdens de Duurzame Week vond een inspiratiemiddag plaats samen met relaties. Pepik Henneman, pionier op het gebied van lokaal innoveren, verzorgde de aftrap. Zijn stelling: ‘Tijdelijke vernieuwingsnetwerken zijn de sleutel om het duurzaamheidsvraagstuk op te lossen.’ De politiek en de gebruikelijke innovatie gaat dat niet lukken, want te veel gericht op de korte termijn. Radicale participatie is het toverwoord. Henneman baseert zich

07-10-13 11:08


56 B+U 5 2013

ALLROUND DAKEXPERT Dakdekker

-

Loodgieter

Kantooradres showroom Leembaan 21A 5753 CW Deurne

- Natuurlei

-

Leipannen

T 0493 - 31 12 55 F 0493 - 31 54 18

info@allrounddakexpert.nl - www.allrounddakexpert.nl

11162

Bakelsebrug 10 a 5761 PM BAKEL Tel: 0492-599030 Fax: 0492-599163 www.sicuro.nl info@sicuro.nl

     

Voor: Produceren, Leveren en plaatsen speeltoestellen, natuurlijke speelplek, Valdempende Ondergronden; tevens Inspectie, Onderhoud en Reparaties

13012

13013

13074

>Bestratingen >Grondwerken Maarten Lutherstraat 11 3822 BL Amersfoort M 06 - 55 70 35 34 E stef.toeset@gmail.com I www.toeset-bestratingen.nl

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 56

>Rioleringen >Levering materialen

07-10-13 11:08


B+U 5 2013 57

Op de rug Jacco Buisman, Ton Bastein, Pieter Leyssius, Erlijn Eweg, Pepik Henneman (staand), Irene ten Dam en Heleen Herbert.

op de laatste inzichten uit het transitiemanagement. Hierbij spelen zogenaamde. ‘transformatoren’ een belangrijke rol. Transformatoren zijn succesvolle, vaak lokale, pioniers die samen innovatieprocessen proberen te versnellen. Zij beïnvloeden de ‘zittende macht’ en prikkelen die tot navolging.

Vernieuwingsnetwerk

Tijdens de daaropvolgende paneldiscussie benoemde Henneman de panelleden prompt tot ‘tijdelijk vernieuwingsnetwerk’. De paneldiscussie ging over het thema: ‘Hoe verduurzamen we duurzaamheid?’ Ofwel, hoe komen we van praten tot doen? Pieter Leyssius, directeur Rabobank Utrecht, pleitte voor eenvoud: ‘Ik geloof heel erg dat duurzaamheid zo simpel mogelijk gemaakt moet worden en dat alle stakeholders er voordeel van moeten hebben. Hou het simpel, een business case moet op de achterkant van een sigarendoosje passen! Maar de sommen moeten wel kloppen; uiteindelijk heb je ook materieel voordeel nodig wil het werken.’

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 57

Studenten

Duurzaamheid als deel van het curriculum is de ambitie van de Hogeschool Utrecht (HU). Erlijn Eweg: ‘Wij zijn onlangs uitgeroepen tot meest duurzame hogeschool van Nederland. Mooi natuurlijk maar ons doel is dat iedere student een relevant deel van zijn curriculum aan duurzaamheid besteedt. Per slot van rekening leiden wij de leiders van morgen op. De vraag is wel: hoe kunnen we de transitie naar een duurzamere maatschappij versnellen?’

Inbreiding

Siert de Vos, directiesecretaris van POS, steekt de hand in eigen boezem. ‘Toen wij begonnen aan het Project Stationsgebied Utrecht, diende onze afdeling Milieu een groot aantal voorstellen in. Die zijn voor een deel in de prullenbak beland. Te ingewikkeld. Nu hebben we ons gerevancheerd en is POS een uitermate duurzaam project met 33.000 plekken in de fietsenstallingen en uitstekende OV-verbindingen. Bovendien wordt het ste-

07-10-13 11:08


58 B+U 5 2013

INFRA & CULTUURTECHNIEK

Gooyerdijk 7 3947 NA Langbroek T 06 2367 6415 E info@dorrestijnlangbroek.nl I www.dorrestijnlangbroek.nl

> GRONDWERKEN > BESTRATINGEN > BESCHOEIINGEN > RIOLERING

> Aanleg en renovatie van tuinen > Sierbestratingen, projectbestratingen (ook machinaal) en erfverhardingen > Grondwerken, alsmede aanleg rioleringen en bijbehorende voorzieningen > Landschapsbeheer en aanleg van nieuwe natuur

HEUVELLAAN 9 3612 BA TIENHOVEN M 06 - 51 93 98 86 E INFO@ ANDREVANDERWILT.NL I WWW. ANDREVANDERWILT.NL

13055

13068

3e Industrieweg 10 • 8051 CL HATTEM Postbus 40 • 8050 AA HATTEM Tel.: 038 - 444 2 333 • Fax: 038 - 444 6 428 E-mail: info@brimos.nl

Bebording

Techniek

Service & Reparatiedienst

11193

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 58

07-10-13 11:08


B+U 5 2013 59

Pepik Henneman

delijke gebied vernieuwd in plaats van iets te ontwikkelen in een buitengebied.’

Niks met duurzaamheid

Heleen Herbert van Heijmans windt er geen doekjes om: ‘Duurzaamheid, ik heb er niks mee. Ik wil het woord zo snel mogelijk weg hebben uit onze doelstellingen. Wat ik wel wil, is bijdragen aan een betere wereld. Zorgen dat de mensen om me heen en ik zelf gelukkig zijn. Dat vind ik de opgave van mijn leven. De vertaalslag daarvan is: hoe ga je om met je omgeving? De bouw zou weg moeten uit zijn reactieve houding, weg van zijn slaafs volgen van de opdrachtgever en het zoveel mogelijk geld verdienen. De grootste uitdaging daarbij is hoe je het samenspel organiseert tussen partijen zodat ieder zijn expertise kan inbrengen. We maken elkaar nu vaak nog klein, dat is geen oplossing. De hoe vraag - hoe gaan we dit organiseren - is wel erg ingewikkeld.’ Hoe partijen te vinden die waarde toe willen voegen zonder dat je last hebt van het spel opdrachtgever en opdrachtnemer? Dat is een vraag die veelvuldig terugkwam in de paneldiscussie. Een vraag zonder echt antwoord. Heleen Herbert: ‘De tragiek van veel opdrachten is dat er een vraag op de markt komt waar-

54-59 - Artikel - Movares duurzame week.indd 59

bij partijen worden uitgedaagd om met zo duurzaam mogelijke oplossingen te komen maar waarbij uiteindelijk de opdracht gegund wordt op basis van de laagste prijs. Waar zit de start tot omdraaiing van de vraag?’

Klein voor Groot

Ton Bastein TNO en mede-auteur van het rapport “Kansen voor de circulaire economie in Nederland” stelt dat we dichter bij huis moeten kijken. Volgens hem bestaat de huur/leen/tweedehandssamenleving al en moeten we die beter gaan inrichten. Slimmer en zorgvuldiger omgaan met grondstoffen kan Nederland jaarlijks zo’n zeven miljard euro opleveren. Ook stelt hij dat er geen duurzaamheid kan zijn zonder een goede business case.

Next step

Jacco Buisman, vatte de discussie samen: ‘Ik vind het onze opdracht om Nederland mooier te maken. Om me heen zie ik veel bevlogenheid met duurzaamheid. Bij onze medewerkers en bij onze zakelijke partners. Maar dat is niet genoeg. Het is tijd voor de next step, tijd om duurzaamheid ook echt te gaan doen. En die uitdaging leg ik dan ook neer: waar zitten de partijen waarmee wij duurzaamheid concreet kunnen maken?’ BOUW+ UIT VOERING

07-10-13 11:08


60 B+U 5 2013

Optigroen SolarGroendak → Hogere levensduur en opbrengst van de zonnepanelen → Koeling, waterbuffering en biodiversiteit → Geballast systeem met Olivijnsubstraat voor extra CO2 reductie

w w w.optig roen.nl | w w w.optig roen.be

11205

Optigroen Dak- en Gevelbegroeiing Nijverheidsweg Noord 60.85, 3812 PM AMERSFOORT Telefoon +31 (0) 33 /463 56 81, Fax +31 (0) 33 /463 56 82 info@optigroen.nl

13029

Voor alle vragen op het gebied van brandveiligheid hebben wij een passende oplossing. Voor vragen en advies op onderstaande gebieden, alsmede uitvoering kunt u contact opnemen met een van onze twee vestigingen op 036 529 05 43.

Safety Services BV

BJH Safety Services B.V.: | Wisselweg 159, 1314 CC Almere • Advisering brandveiligheid, • Het maken van vluchtwegbouwkunde en bouwregelplattegronden en gebruiksgeving; vergunningstekeningen; • Het beschrijven van gelijkwaar- • Het maken van een gedetaildige oplossingen op het geleerde werkomschrijving bied van brandveiligheid voor met bijbehorende de verantwoordelijke instantie; kostenbegroting.

Installatietechniek BV

BJH Installatietechniek B.V.: | Staalsteden 4-8, 7547 TA Enschede • Keuring van blusmiddelen; • Keuring van nood- en • Het leveren, keuren en transparantverlichting; • Het dichten van brandwerende aanpassen van Brandmelddoorvoeringen; installaties.

11165

B E G R A A F P L A AT S D I E N S T E N • Ontwerp • Advies • Aanleg

0416 273428

• Grafdelven • Opgravingen • Onderhoud

www.verhagenkaatsheuvel.nl 12120

60-65 - Rubriek - Varia.indd 60

07-10-13 11:11


B+U 5 2013 61

varia

Eneco houdt open huis over WKO

Op donderdag 31 oktober a.s. houdt Eneco in haar kantoor in Rotterdam een open huis over WKO. Bij WKO worden warmte en koude apart opgeslagen in de watervoerende ondergrond en op een duurzame wijze weer gebruikt als dat nodig is in het gebouw. Tijdens dit informatieve event kunnen geïnteresseerden uit de vastgoedwereld een inhoudelijk een-op-een gesprek aangaan met een WKO-expert van Eneco. Vrijblijvend binnenlopen is ook mogelijk. Het bovengrondse deel van de WKO bij Eneco is te bezichtigen. Gedachte achter het organiseren van het open huis is dat er in de zakelijke vastgoedmarkt nog veel onduidelijkheid heerst over WKO. Ontwikkelaars, beleggers en beheerders lopen tegen vragen aan als: ‘Is WKO geschikt voor binnenstedelijke herontwikkelingen of gebouwen met meerdere huurders?’, ‘Zijn WKO-installaties wel duurzamer en goedkoper dan conventionele energieoplossingen?’ of ‘Hoe maak ik mijn WKO-systeem nog efficiënter en/of duurzamer?’ Bovendien doen er verschillende, tegenstrijdige verhalen de ronde over WKO. Met het open huis, onderdeel van de campagne ‘de feiten onder (vier) ogen’, rekent Eneco af met de onduidelijkheden rond WKO. Het open huis is primair gericht op kennis delen. Bezoekers krijgen de gelegenheid om een persoonlijk gesprek aan te gaan met een van de WKO-experts van Eneco. Hierin krijgen zij antwoord op hun vragen, worden ervaringen uitgewisseld en/of oplossingen aangedragen. Wie vrijblijvend meer informatie wil verkrijgen over WKO of de WKO-installatie van Eneco wil zien, kan eveneens langskomen. De toegang is gratis. Aanmelden voor het open huis kan via www.eneco.nl/wko. Op deze website is tevens meer informatie te vinden over het open huis en de campagne. Ook biedt Eneco hier een whitepaper aan met een uitgebreide beschrijving van het huidige WKO-landschap.

Info: www.nieuws.eneco.nl/eneco-houdt-open-huis-over-wko/

60-65 - Rubriek - Varia.indd 61

07-10-13 11:11


62 B+U 5 2013

Werkzaamheden zijn onontkoombaar op begraafplaatsen. Deze dienen echter te geschieden op een respectvolle wijze waarbij nabestaanden nauwelijks in hun rouwproces worden verstoord. Victor & Wijtman begraafplaatswerken is gespecialiseerd in alle voorkomende werkzaamheden op begraafplaatsen. Onze diversiteit bestaat uit:

Grafdelving, Grafruiming, Exhumaties, Grafkelderplaatsing, Urnenmuurbouw, Monument stelwerk tot en met complete herinrichting van begraafplaatsen. Wij zijn VCA gecertificeerd en werken volgens de VGM normen (Veiligheid,Gezondheid en Milieu) Voor meer informatie of een geheel vrijblijvende offerte kunt u telefonisch contact opnemen met 06-55756003 of 06-43556880 of via info@begraafplaatswerken.nl

www.begraafplaatswerken.nl

GM HECKLIST ANNEMERS

12160

10222

Foreva®, een turn-key service voor beheer en onderhoud van constructies Met Foreva® bieden wij u hoogwaardige oplossingen voor de reparatie, bescherming en versterking van constructies, van concept tot en met realisatie.

www.tebecon.nl - info@tebecon.nl www.freyssinet.nl – info@freyssinet.nl 12161

60-65 - Rubriek - Varia.indd 62

07-10-13 11:11


B+U 5 2013 63

varia

Masteropleiding Kunststoftechnologie

De hogescholen Windesheim en Stenden starten vanaf 1 februari 2014 met de nieuwe masteropleiding Polymer Engineering. De Nederlands-Vlaamse Accreditatiecommissie (NVAO) heeft hier formeel goedkeuring voor gegeven. De opleiding voorziet in een duidelijke behoefte bij bedrijven. Hoogwaardige kunststoffen zijn niet meer weg te denken uit onze hightech samenleving. Ze worden sterker, lichter, hebben een langere levensduur en zijn steeds beter geschikt voor recycling en hergebruik. Voor de verdere ontwikkeling van kunststoffen is meer kennis vereist, zowel van de materialen als van de wijze van produceren. De industrie

is hard op zoek naar ingenieurs en chemisch technologen met kennis van (groene) kunststoffen, vezels en composieten. Specialisten die begrijpen hoe deze kunststoffen zich gedragen en weten hoe het productieproces het beste kan worden ingericht. De opgeleide master of Polymer Engineering is onderzoeker van gedrag van kunststoffen in grootschalige productieomgevingen, is adviseur op het gebied van het gebruik van kunststoffen en is procesontwerper van productieprocessen van kunststofproducten. Info: www.windesheim.nl/polymerengineering en www.stenden.com/polymerengineering.

Meld u aan voor de BouwBeter Denktank Welke vakkennis zou u de komende tijd goed kunnen gebruiken? Welke kansen ziet u in de markt? Geef uw mening en deel uw ervaringen over actuele thema’s in de bouw in de online community: de BouwBeter Denktank. Aarzel niet en meld u nu direct aan via de website. Info: bouwbeterdenktank.nl

S. Vogelzang & Zn. Schilligepad 17 9361 TJ Boerakker www.svogelzang.nl

11184

60-65 - Rubriek - Varia.indd 63

07-10-13 11:26


64 B+U 5 2013

WTL Europe Postbus 40399 3504 AD Utrecht www.wtl.eu

12043

AC Nederland BV Postbus 240 5460 AE Veghel

11131

60-65 - Rubriek - Varia.indd 64

07-10-13 11:11


B+U 5 2013 65

varia

Week van de toegankelijkheid

Het zou mooi zijn als er meer bedrijven, overheidsgebouwen, ziekenhuizen en andere instellingen in de bouw rekening houden met onder andere verlichting, contrasten en materialen zodat het ook voor slechtziende en blinde makkelijker is om hun weg te vinden. Wellicht heeft u interesse om hier aandacht aan te besteden in een periode dat het zo actueel is? In de eerste twee weken van oktober is de aandacht volop gevestigd op het belang van oogzorg. Koninklijke Visio is hier actief bij betrokken. Week van de Toegankelijkheid (van 7 tot en met 12 oktober 2013) World Sight Day (10 oktober 2013) Internationale Dag van de Witte Stok (15 oktober 2013) Het doel is het beïnvloeden van beleidsmakers en de publieke opinie om op adequate wijze rekening te houden met de mobiliteitsbehoeften van slechtziende en blinde mensen. Dit jaar is er aandacht voor ‘klantvriendelijkheid’ & ‘toegankelijkheid’. Visio Zicht op Toegankelijkheid (VZoT) is een dienst van Koninklijke Visio (expertisecentrum voor

slechtzienden en blinde mensen). VZoT adviseert instellingen, overheden en bedrijven over de toegankelijkheid van onder meer gebouwen en buitenruimtes. De toegankelijkheid voor gebruikers met een visuele beperking wordt onder meer beïnvloed door het gebruik van routing, lichtinval, verlichting, contrastkleuren en materialen. Deze factoren dienen op elkaar te worden afgestemd, de samenhang bepaalt het eindresultaat. Door deze samenhang is het niet mogelijk eenduidige richtlijnen af te geven. Aanpassingen voor slechtziende en blinde mensen veroorzaken geen hinder voor mensen met een andere beperking. In de meeste gevallen zullen deze aanpassingen eerder bijdragen aan de gebruiksvriendelijkheid voor andere gebruikers. Info: www.visio.org/professional/ toegankelijkheid-en-verlichting

Nederlandse Bruggen Stichting Rob Lutke Schipholt is benoemd tot directeur van de Nederlandse Bruggen Stichting.Hij krijgt in het kader van de verdere professionalisering van de NBS onder andere de taak om de stichting om te vormen tot een kenniscentrum op het gebied van bruggen, gericht op de beroepspraktijk en het onderwijs (docenten en studenten). Daarnaast blijft het oorspronkelijke doel van de stichting, het zich inzetten voor het behoud van het erfgoed bruggen en de documentatie van dit erfgoed, van kracht. Schipholt heeft zijn sporen verdiend in de staalsector. Hij was secretaris van

• • • • • • •

Complete realisatie Renovatie sloopwerken Klein sloopwerk Totaalsloop Asbest Puin breken Verzorgen asbestinventariesatierapport

• • • • • • • • •

Kleiland 14m 8271 RV IJsselmuiden

60-65 - Rubriek - Varia.indd 65

Betonboren Betonzagen Palen koppen Stormschade Brandschade Waterschade Grondwerk Straatwerk Opruimen

de vereniging bouwen met Staal. Om de functie van kenniscentrum mede vorm te geven zal de website van NBS ingrijpend worden verbouwd. Doel is de beroepspraktijk en het onderwijs (student en docent) met zo actueel mogelijke kennis te bedienen. Op de site komen, naast een overzicht van beschikbare publicaties en andere relevante bronnen, onder meer een lexicon met een verklarende woordenlijst van begrippen in de bruggenbouw. In het voorjaar van 2014 wordt de eerste Bruggendag voorzien. Info: www.bruggenstichting.nl

• Verzorging omgevingsvergunning • Detachering machinisten en slopers • Voegen hakken • Industrueel schoonmaak

Tel. 06-23315705 Fax 038-3334774

E. larry@nieuwenhuissloopwerken.nl I. www.nieuwenhuissloopwerken.nl

12087

07-10-13 11:26


66 B+U 5 2013

Verrijn Stuartweg 77 - 1112 AW Diemen Tel. 020 – 695 19 28 - Fax 020 - 600 36 84 E. info@pvnbv.nl I. www.pvnbestratingsvoegen.nl

Duurzame onkruidbestrijding Alle straten en pleinen in uw gemeente gegarandeerd strak en onkruidvrij! Een utopie? Nee hoor! Vanuit jarenlange praktijkervaring heeft PVN BV het product CityPRO ontwikkeld wat onkruid in bestratingen gegarandeerd tegenhoudt. Het gebruik van CityPRO heeft inmiddels in diverse gemeenten in Nederland gezorgd voor onkruidvrije parkeerterreinen, fietsenstallingen, schoolpleinen, vluchtheuvels, straten en lanen. PVN levert 5 jaar garantie op het resultaat! 11185

J. VAN AANHOL grond- en straatwerk

11202

Schoolweg 72c 1787 AW Julianadorp T: 0223 - 645 010 M: 06 - 20 70 95 72 info@jwinder.nl www.jwinder.nl

Voor het verwezenlijken van u droomtuin, bedrijfspand en of project is bestratingsbedrijf J.van Aanholt een vakkundig en betrouwbare partner. J van Aanholt onderscheid zich door deskundig advies vakmanschap, service en garantie. Zuiderzeestraatweg 161 8096 BG Oldebroek E jvanaanholtbestratingen@kpnmail.nl

Uitvoeren van grondwerken en leveranties van zand. Aanleggen van diverse verhardingen zoals bestratingen, asfalt en halfverhardingen. Aanleggen van tuinen. Aanleggen van beschoeiingen. Aanleggen van rioleringssystemen. Diversen groenwerken Aanbrengen van speelondergronden. Aanlegggen Paardenbakken/ manegebakken

T 0525 - 68 56 15 M 06 - 27 07 26 40 I www.aanholtbestrating.nl

GM HECKLIST ANNEMERS

13083

66-67 - 13091 PR BU Ciat.indd 66

TÜV Nederland QA B.V.

VCA*

TÜV Nederland QA B.V.

ISO

90 0 1

13086

04-10-13 14:54


CIAT Nederland BV B+U 5 2013 67

Voor een gezonde luchtkwaliteit CIAT Nederland is expert op het gebied warmte-uitwisseling en biedt haar klanten een duurzame energie-oplossing. Als partner verkopen en produceren zij systemen voor kantoren, hotels, winkelcentra, gezondheidszorg en industrie.

C

IAT heeft veel kennis opgebouwd op gebied van verwarming met waterpompen, koeling en luchtbehandeling. Het is een innovatief bedrijf dat dagelijks werkt aan nog betere, schonere en duurzame oplossingen. Er wordt gewerkt vanuit drie basisprincipes, kwaliteit van de lucht, het comfort en de energieoptimalisering. Uit het brede assortiment kan bijvoordbeeld de reeks ventilatorconvectoren worden onderverdeeld in drie nieuwe hoofdlijnen: Major Line (omkast)- Coadis Line (cassette)- Comfort Line (boven plafond). Alle systemen kennen een zeer laag energieverbruik en garanderen een hoog rendement. De machines kennen een minimaal milieueffect en hebben een lange levenscyclus. Daarnaast kent CIAT een persoonlijke begeleiding voor haar klanten

bij de ontwikkelingen in het proces op milieugebied en ten aanzien van de nieuwe wet- en regelgeving. Gezamenlijk wordt op deze manier een lijn ingezet om te voldoen aan toekomstige energierichtlijnen en te komen tot een vermindering van CO2-uitstoot. CIAT Nederland heeft 25 medewerkers in dienst. Wereldwijd heeft het concern meer dan 2100 medewerkers verdeeld over diverse landen en vestigingen. In Nederland richt de organisatie zich onder andere ook op instandhouding contracten. Daarin wordt een duidelijk beeld geschetst over de verwachte kosten op de lange termijn. Vanaf begin september 2013 heeft Paul ’t Hart het roer van Hans de Bruin overgenomen als algemeen directeur. Paul ’t Hart kent het bedrijf al zeer goed vanuit zijn rol als hoofd Verkoop Binnendienst. Hans de Bruin blijft als agent wel actief voor CIAT. ‘CIAT kent een breed assortiment aan kwalitatief goede producten. Waar we vooral sterk in zijn is het flexibel meedenken met specifieke (renovatie)projecten. Het kan nodig zijn dat machines in delen een pand worden binnengebracht, waarna ze inpandig in elkaar worden gezet. Wij vinden het belangrijk dat we goed meedenken om zo tot een oplossing te komen. Daarbij schromen we er niet voor net een stapje verder te gaan, daar waar andere bedrijven wellicht afhaken’, vertelt Paul ’t Hart.

CIAT Nederland BV

66-67 - 13091 PR BU Ciat.indd 67

Annie M.G. Schmidtweg 229 1321 NA Almere

T 036 - 533 25 87 F 036 - 533 25 97

E info@ciat.nl I www.ciat.nl

04-10-13 14:54


68 B+U 5 2013

colofon Bouw + Uitvoering verschijnt voor hoof­­­­d­en van dienst en stafmede­werkers van rijk, provincie en gemeente, waterschappen, Dienst Vastgoed Defensie, woningbouwverenigingen, openbare bedrijven, middelbaar en hoger technisch onderwijs, rijks­gebouwendienst, ­­rijks- en provinciale waterstaat, openbaar vervoer en nuts­bedrijven.

Aan dit nummer werkten mee: Marleen Cramer, Liesbeth Dingemans, Tilly van Dongen, Auke Herrema , Emile Koeman, Jolanda Linschoten, Marleen Peeters, Rob van der Puil, Betty Rombout, Erik Steegman, Pim Stegman, Carin Velt, Ad Zeeman, e.a.

LAHUIS maat! p o k r e w d n Gro

Uitgever

EASTERMAR

Jaco Otto

Abonnementen Jaarabonnement € 85,- exclusief BTW. Buitenland € 130,-. Losse nummers en/of extra bewijs­nummers € 15,exclusief BTW en verzendkosten. Bijdrage abonnementen binnen de ­doelgroep € 39,- exclusief BTW.

Aannemingsbedrijf in de grond-, weg- en waterbouw

Grondwerk

Bestrating

Vormgeving APR Media Groep BV, Amersfoort

Riolering

Uitzetten Beschoeiing

Art-directie Martijn Brinks

Druk Drukkerij Wilco, Amersfoort

Lege Leane 6 9261 ZJ EASTERMAR T 0512 - 472091 F 0842 - 278881 E info@lahuis-eastermar.nl I www.lahuis-eastermar.nl

Uitgave

11206

APR Media Groep BV Spacelab 2, 3824 MR Amersfoort Postbus 2696, 3800 GE Amersfoort Telefoon: +31 (0)33 456 70 50 Fax: +31 (0)33 456 74 33 E-mail: info@aprmediagroep.nl Internet: www.aprmediagroep.nl

Advertenties en Abonnementen Erik de Haan - e.dehaan@aprmediagroep.nl Advertentietarieven op aanvraag.

Aansprakelijkheid vaktijdschrift Aan de inhoud van dit vaktijdschrift is veel aandacht besteed. Het is echter mogelijk dat de inhoud van deze uitgave verouderd, incompleet en/of ­incorrect is. Aan de inhoud hiervan kunnen dan ook geen rechten worden ontleend. APR Media Groep BV kan niet aansprakelijk worden gehouden voor de directe alsook indirecte gevolgen van het gebruik, op welke wijze dan ook, van de hierin aangeboden informatie. APR Media Groep BV geeft geen enkele garantie, noch aanvaardt enigerlei aansprakelijkheid met betrekking tot de inhoud, data, adviezen, verklaringen, producten of ander materiaal in het vaktijdschrift. Overname van artikelen uit deze uitgave is uitsluitend toegestaan met bronvermelding en na toestemming van de

IOT WILLEMSE B.V.

uitgever APR Media Groep BV. Alle regels met betrekking tot de Nederlandse intellectuele eigendomsrechten zijn van toepassing.

Isolatie- en Ontluchtingstechniek

ISSN - 0921 - 1667

Voor al uw producten voor uw PVC dak; hemelwaterafvoeren, ontluchtingen, dakdoorvoeren, spuwers en onze specialiteit - maatwerk.

Ambachtlaan 15 4871 ED Etten-Leur tel: 076-5012851 fax: 076-5017768 mail: willemsebv@hetnet.nl website: www.iotwillemsebv.nl 12047

68 - Colofon.indd 68

07-10-13 11:20


Met het oog op veiligheid Uw totaalleverancier voor: > Wegbebakening > Snijplotters en toebehoren > Meetgereedschappen > Gereedschappen algemeen > Veiligheidskleding

B. v.d. Pol VOF Gochsestraat 12 6851 JE HUISSEN (gld) T: +31 26 325 21 21 F: +31 26 388 65 63 info@wegbebakening.com www.wegbebakening.com 11098a


Groen op hoog niveau Groepsactiviteiten Terreininrichting | Bestrating en Riolering | Binnenbeplanting | Boomverzorging Daktuinen en Vegatiedaken | Onderhoud en Beheer | Design & Construct Partner Vestigingen in de regio's Noord-Holland, Zuid-Holland en Utrecht T (020) 667 77 77 | E info@vandertolbv.nl | www.vandertolbv.nl

13003i


Bouw en Uitvoering 5-2013