Issuu on Google+

nentor | noemvri | november


RTG системи

НОВИТЕ АКЦИИ НАСКОРО! KODAK 2200

KODAK 2100

Интраорален рендгенски систем • 60 или 70 kV генератор (прилагодлив напон) • Можност за меморирање на вредности за снимање на поединечни заби • Висок квалитет на слика со минимална експозиција (до 30% во однос на стандарден генератор)

Интраорален рендгенски систем • 60 kV високофреквентен генератор • Висок квалитет на слика со минимална експозиција на зрачење • Стандардна екстензија од 170, 188 и 205 цм

RVG системи

(сензор големина-1)

KODAK RVG 5100

KODAK RVG 6100

KODAK RVG 6500

Дигитален радиографски систем • 14 lp/mm вистинска резолуција • Високо квалитетни радиограгфии

Дигитален радиографски систем • Најдобра вистинска резолуција во класата (20 lp/mm) • Најквалитетни рентгенски слики

Дигитален радиографски систем • Првиот RVG сензор кој нуди можност за безжично поврзување

Дигитална панорама

CS 8100

• Напредна можност „2D+“ со која се добиваат тенки пресеци кои овозможуваат 3D истражување на сликите • Лесно позиционирање на пациентот без ласерски покажувач • Одлични услови за снимање без вибрации

(Wi-Fi)

• Побрз и посигурен пренос на сликата • Најдобрата вистинска резолуција во класата (20 lp/mm) • опција за IPS (Intelligent Posi oning System)


Journal of Dentistry Apolonia www.revista-apolonia.org ISSN 1409-8768 (Print) ISSN 1857-6087 (Online) UDC 616.31 Indexed in: Index Copernicus, EBSCO Kryeredaktor • Glaven urednik • Editor in Chief Fadil MEHMETI Redaktorë përgjegjës • Odgovorni urednici • Assistant editors Irfan HOXHA, Shaban SELIMI, Mefail SULEJMANI Sekretar • Sekretar • Secretary Ibraimali ALILI Këshilli redaktues ndërkombëtar • Me|unaroden redakciski odbor • International editorial council Milaim SEJDINI (MK) Agim BEGZATI (MK) Zulfiqar CARA (MK) Jetmire ALIMANI (MK) Nejat ARPAK (MK) Ruzhdie QAFMOLLA (AL) Ramazan ISUFI (AL) Adem ALUSHI (AL) Agim ISLAMI (KS)

Amet Demiri (MK) Nazmi KOÇI (AL) Marija NAKOVA (MK) Gabriela QURCIEVA CUCKOVA (MK) Sead REXHEPAGIQ (BH) Fejzi KERAJ (AL) Adil RAKA (KS) Hasan MEHMETI (MK) Hasim HAVZIU (MK)

Këshilli botues • Izdava~ki odbor • Publisher council Neshat SELIMI Xhelal IBRAIMI Sabetim ÇERKEZI Latif ALILI Qanije AJETI Agim IZAIRI Sabit MUSI Bashkim SAITI Hakik DELIHASANI Besfort AMETI Gjynele DEMIRI Zafer SULEJMANI Fadil AZIZI Krenar TARAVARI Krenar PAPRANIKU Afrim SHEHAPI Emin BAFTIARI Nagip SPAHO Xhelal SHABANI Muhamet SELIMI Sulejman MELA Agron PASHOLLI Abdulnadi NAZIFI Adelina VINCA Revista Apolonia është organ i Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare Spisanieto Apolonia e organ na Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite Journal Apolonia is organ of Albanians' Stomatological Society e-mail: apolonia_editor@yahoo.com Themelues • Osniva~ • Founded by Shoqata e stomatologëve Apolonia - Tetovë Zdru`enie na stomatolozi Apolonia - Tetovo Dentists' association Apolonia - Tetova Botues • Izdava~ • Published by Shoqëria Stomatologjike Shqiptare • Stomatolo{ko dru{tvo na Albancite • Albanians' Stomatological Society Rradhitja kompjuterike,disejnimi dhe shtypi Çabej - Tetovë Kompjuterska obrabotka,dizajnirawe i pe~atewe ^abej - Tetovo Type setting,desing and printed by Çabej - Tetova Revista stomatologjike Apolonia del dy here në vit Stomatolo{koto spisanie Apolonia izleguva dva pati godi{no Journal of dentistry Apolonia is published two times a year Tirazhi • Tira` • Edition 1000 copë • primeroci • exemplars Xhiro llogaria • @iro smetka • C.A.,:290400000398022 Nr.tatimor • EDB • T.I.N. 4028005145666 Depozues • Deponent • Depozitor: TTK-Banka www.albstom.org | e-mail: albstom_contact@yahoo.com Adresa/Shoqëria Stomatologjike Shqiptare, Qendra e Re Tregtare, Kati II, lok. 7 - Tetovë Adresa/Stomatolo{ko Dru{tvo na Albancite, NTC, Kat II, lok. 7- Tetovo Address/Albanians' Stomatological Society, NTC, Sec. floor, loc. 7 - Tetova Dorëshkrimet, artikujt dhe shënimet e tjera nuk kthehen Rakopisite, ~lencite i drugite dopisi ne se vrakat Manuscripts,articles and other correspondences are not returned The Journal of dentistry Apolonia is a scientific and professional non-profit journal in the field of dental, oral and cranio-facial sciences. Journal Apolonia publishes original scientific papers, preliminary communications, professional papers, review papers, case reports, conference papers, reviews, news, comments, presentations. Review articles are published by invitation from Editorin-Chief by acclimed professionals distinct fields of stomatology. All manuscripts are subjected to peer review process.


APOLONIA

Revistë shkencore, profesionale dhe informative. PËRMBAJTJA

9-16 17-23 25-38 39-48

49-56

57-66

PUNIME BURIMORE SHKENCORE Irida Cenolli, Dorjan Hysi Silantë apo mbushje? Beneficet e silantëve si një alternativë tjetër trajtimi për kavitetet okluzalë S. Georgeva, M. Pandilova, L. Kanurkova, A. Sotirovska – Ivkovska Diabetes mellitus si faktor rreziku për aktivizimin e infeksionit periodontal Agron Meto, Aida Meto, Emiljano Tragaj Kserostomia, nje shqetesim qe shfaqet si nje “sëmundje” Fitim Alidema, Blerim Krasniqi, Majlinda Alidema Analiza e mikronukleusit në qelizat eksfoliare të mukozës bukale te të sëmurët me kancer oral të trajtuar me kimioterapi Spiro Vanço Dispanzioni kleidokranial dhe mundësitë terapeutike te këto pacient Ilijana Muratovska,Vildana Goga Çmega, Aneta Atanasovka-Stojanovska, Mirjana Popovska, Goran Petrovski, Arijan Daci Shëndeti oral dhe tipi - 1 i diabetit në pacientët e rinj

PUNIME PROFESIONALE Aida Rexhepi, Raimonda Niko, V. Hamiti, Z. Agani, M. Loxha, T. Kutllovci, B. Xhemajli 67-78 Vlerësimi i shëndetit oral te fëmijët me vese të lindura në zemër Biljana Kapusheska, N. Dereban, N. Ismaili 79-85 Përdorimi i akrilateve në protetikën stomatologjike dhe ortodonci Algen Isufi, Irina Isufi, Ramazan Isufi 87-91 Kujdesi i kirurgut OMF ndaj sinusit maksillar në aplikimin e Le Fort 1 osteotomisë Irina Isufi, Algen Isufi, Ramazan Isufi 93-99 Zgjerimi i shpejt palatal (RPE) me aparatin Hyrax, raste me dhe pa kirurgji SARPE Eleonora Jakurti – Avdiu 101-110 Niveli i higjienës orale bazuar nga përvoja me stomatologun në të kaluarën Lj. Simjanovska - J. Bajevska - S. Simjanovski 111-116 Trajtimi Oralo-Kirurgjik dhe Protetikor i Hiperplazioneve si rezultat i konstruksioneve fikse protetikore POSTER PREZENTACION Valbona Disha, Pavli Kongo, Elizana Petrela 117-125 Vlerësimi klinik i MTA në mbulimin direkt në dhëmbët permanentë imaturë - Seri rastesh

127-128 • RISI, KOMENTE, PREZENTIME

APOLONIA 15 • 30, f. 3-5, Nëntor 2013

3

APOLONIA 15 · 30, str. 3-5, Noemvri 2013


APOLONIA

Nau~no, stru~no i informativno spisanie

SODR@INA IZVORNI NAU^NI TRUDOVI Irida Cenoli, Dorjan Hisi 9-16 Silantite ili polneweto? Beneficiite na silantite kako drug alternativen tretman za okluzalniot karies S. Georgeva, M. Pandilova, L. Kanurkova, A. Sotirovska- Ivkovska 17-23 Dabetes mellitus kako rizik faktor za aktivirawe na parodontalna infekcija Agron Meto, Aida Meto, Emiljano Tragaj 25-38 Kserostomija, zagri`enost koja se javuva kako edna “ bolest Fitim Alidema, Blerim Krasni}i, Majlinda Alidema 39-48 Analizata na mikronukleusot vo eksfoliarnite kletki na bukalnata mukoza kaj bolnite so oralen rak tretirani so hemoterapija Spirov Van~o 49-56 Kleidokranijalna displazija i terapiski mo`nosti kaj ovie pacienti Ilijana Muratovska, Vildana Goga Cmega, Aneta Atanasovska- Stojanovska, Mirjana Popovska, Goran Petrovski, Arijan Daci 57-66 Oralno zdravje i tip-1 dijabetes kaj mladi pacienti

STRU^NI TRUDOVI Aida Rexepi, Raimonda Niko, V. Hamiti, Z. Agani, M. Loxa, T. Kutlovci, B. Xemajli 67-78 Ocenuvawe na oralnoto zdravje kaj decata so vrodeni srcevi anomalii Biljana Kapu{evska, N. Dereban, N. Ismaili 79-85 Upotreba na akrilatite vo stomatolo{kata protetika i ortodoncija Algen Isufi, Irina Isufi, Ramazan Isufi 87-91 Gri`ata na OMF hirurgot za maksilarniot sinus vo primenata na Le Fort 1 osteotomijata Irina Isufi, Algen Isufi, Ramazan Isufi 93-99 Brzoto palatalno pro[iruvawe (RPE) so aparatot Hyrax, slu÷ai so i bez SARPE hirurgija Eleonora Jakurti - Avdiu 101-110 Nivoto na oralnata higiena bazirana vo iskustvoto so stomatologot vo minatoto Q. Simjanovska, J Bajevska, S Simjanovski 111-116 Oralno-hirur{ko i protetsko zgri`uvawe na hiperplaziite- kako rezultat na fiksna protetska konstrukcija

POSTER PREZENTACII Valbona Di{a, Pavli Kongo, Elizana Petrela 117-125 Klini~ka procenka na MTA vo direktna pokrienost vo trajnite nezreli zabi - serija slu~ai

127-128 • NOVINI, KOMENTARI, PREZENTACII

APOLONIA 15 • 30, f. 3-5, Nëntor 2013

4

APOLONIA 15 · 30, str. 3-5, Noemvri 2013


APOLONIA

Professional scientific and informative journal CONTENT

9-16 17-23 25-38 39-48

49-56

57-66

ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER Irida Cenolli, Dorjan Hysi Dental Sealants or fillings? Benefits of dental sealants as an alternative treatment for occlusal cavities. S. Georgeva, M. Pandilova, L. Kanurkova, A. Sotirovska – Ivkovska Diabetes mellitus as risk factor for activating the periodontal infection Agron Meto, Aida Meto, Emiljano Tragaj Xerostomia, a disturbance that appears as a “disease” Fitim Alidema, Blerim Krasniqi, Majlinda Alidema Micronuclei assay of exfoliated oral buccal cells in patients with oral cancer treated with chemotherapy Spiro Vanço Cleidocranial dispansion and therapeutic options in these patients Ilija Muratovska,Vildana Goga Çmega, Aneta Atanasovka-Stojanovska, Mirjana Popovska, Goran Petrovski, Arijan Daci Oral health and type-1 diabetes in young patients

PROFESSIONAL PAPER Aida Rexhepi, Raimonda Niko, V. Hamiti, Z. Agani, M. Loxha, T. Kutllovci, B. Xhemajli 67-78 Evaluation of oral health habits in children with congenital heart Biljana Kapusheska, N. Dereban, N. Ismaili 79-85 Acrylate use in dental prothetic and orthodonty Algen Isufi, Irina Isufi, Ramazan Isufi 87-91 Care to sinusitis maksillar OMF surgeon in the application of Le Fort 1 ostheotomy Irina Isufi, Algen Isufi, Ramazan Isufi 93-99 Rapid Palatal Expansion with Hyrax appliance ,case with and without SARPE surgery Eleonora Jakurti – Avdiu 101-110 Oral hygiene level based from experience with the dentist in the past Lj. Simjanovska - J. Bajevska - S. Simjanovski 111-116 Oralo-Surgical Treatment and prosthetic as a result of Hiperplasion construction of fixed prosthetic REVIEW PAPER Valbona Disha, Pavli Kongo, Elizana Petrela 117-125 Clinical Assessment of MTA in direct coverage in immature permanent teeth - case series

127-128 • NEWS, COMMENTS, PRESENTATIONS

APOLONIA 15 • 30, f. 3-5, Nëntor 2013

5

APOLONIA 15 · 30, str. 3-5, Noemvri 2013


APOLONIA 15 • 30, f. 3-5, Nëntor 2013

6

APOLONIA 15 · 30, str. 3-5, Noemvri 2013


EDITORIAL

EDITORIJAL Poituvani ~itateli i sorabotnici na profesionalnoto stomatolo[ko spisanie APOLONIA. Vi go pretstavuvame ovoj broj na spisanieto so razli~ni profesionalni nau~ni materijali. Na[eto spisanie se pove]e dobiva reputacija, kako kaj nas taka i po[iroko. Kako dokaz za ovaa dobiena reputacija e napravenata pokana za sorabotka so poznatata elektronska biblioteka so sedi[te vo Soedinetite Amerikanski Dr`avi - EBSCO. Sorabotkata be[e finalizirana na 25 noemvri 2013 godina, koga potpi[av dogovor so direktorot na EBSCO. EBSCO e servis za informirawe koj nudi edno optimizirano i celosno re[enie, sostavena od bazite na istra`uva~kite podatoci, e-knigi i e-spisanija. EBSCO nudi pove]e od 375 celosni tekstovi od bazite na istra`uva~kite podatoci i nad 420 000 e-knigi, isto taka i uslugite za menaxirawe na pretplatata za 355000 e-spisanija. Veb sajtot e: http://www.ebsco.com So po~it,

Të nderuar lexues dhe bashkëpunëtorë të revistës profesionale stomatologjike APOLONIA. Ju prezentojmë këtë numër të revistës me materiale profesionale shkencore të larmishme. Revista e jonë gjithnjë e më tepër po fiton reputacion, si në vend, po ashtu edhe më gjërë. Si dëshmi për këtë reputacion të fituar është edhe ftesa që na është bërë për bashkëpunim me librarianë e famshme elektronike me seli në Shtetet e Bashkuara të Amerikës – EBSCO. Bashkëpunimi u finalizua më datë 25 nëntor 2013, kur nënshkrova kontratën me drejtorin e EBSCO-së. EBSCO është shërbim informimi që ofron një zgjidhje të plotë dhe të optimizuar e përbërë nga bazat e të dhënave kërkimore, e-libra dhe e-revista. EBSCO ofron më shumë se 375 tekste të plota të bazave të të dhënave kërkimore dhe mbi 420 000 e - libra, gjithashtu dhe shërbimet e menaxhimit të abonimit për 355000 e - revista. Web faqja është: http://www.ebsco.com Me respekt,

D-r Fadil Mehmeti Glaven Urednik

Dr. Fadil Mehmeti Kryeredaktor

APOLONIA 15 • 30, f. 7-8, Nëntor 2013

7

APOLONIA 15 • 30, str.7-8, Noemvri 2013


EDITORIAL Dear readers and collaborators of the professional dentistry journal APOLONIA, We are presenting the next issue of our journal consisting of a variety of professional – scientific materials. Our journal has been continuously improving its reputation both domestically and internationally. The invitation for collaboration with the greatest and most famous e-library in the world with its headquarters in the USA – EBSCO is a sufficient proof for this. This collaboration was officially finalized on November 25th 2013, whereupon I was honored to sign the collaboration agreement with the EBSCO director. EBSCO is a service that offers a complete and optimized solution consisting of a limitless database of research data, e-books and e- magazines. EBSCO offers more than 375,000 full texts from the research database and more than 420,000 e-books as well as subscription services to more than 355,000 e-magazines. The Web site is as follows: http://www.ebsco.com Dr. Fadil Mehmeti Editor-in-chief

APOLONIA 15 • 30, f. 7-8, Nëntor 2013

8

APOLONIA 15 • 30, str.7-8, Noemvri 2013


UDK: 616.314-002-74 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616.314-002-74 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

SILANTITE ILI POLNEWETO? BENEFICIITE NA SILANTITE KAKO DRUG ALTERNATIVEN TRETMAN ZA OKLUZALNIOT KARIES

SILANTË APO MBUSHJE? BENEFICET E SILANTËVE SI NJË ALTERNATIVË TJETËR TRAJTIMI PËR KAVITETET OKLUZALË. Irida Cenolli¹, Dorjan Hysi²

Irida Cenoli¹, Dorjan Hisi²

¹D.D.S., M.Sc., Fakulteti i Mjekësisë Dentare, Universiteti i Tiranës, Shqipëri. ²Ph.D., D.D.S., M.Sc., Fakulteti i Mjekësisë Dentare, Universiteti i Tiranës, Shqipëri.

- DDS, MSc. Fakultet za Stomatologija, Univerzitetot vo Tirana, Albanija - PhD, DDS., Msc, Fakultet za Stomatologija, Univerzitetot vo Tirana, Albanija

Abstrakti

Apstrakt Voved - Stomatolo[kite silanti obi~no se stavat vo dlabokite puknatini na xvakalnite povr[ini na katnicite i pretkatnicite. Ponekoga[ tie se postaveni za za[tita na drugite trajni zabi ako tie imaat oluci ili dlaboki praznini. Celta na ovaa studija e da se ocenat stomatolo[kite silanti kako edna uspe[na opcija vo tretiraweto na okluzalniot karies. Materijal i metod - Tretirani se 372 okluzalni lezii vo pacienti na vozrast od 6 - 12 god.; 248 so stomatolo[ki silant. Bea upotrebeni eden vid silant i dva vida kompoziti. Leziite bea kontrolirani so rtg. na sekoi 6 meseci za period od 2 godini i bea napraveni merewa ako kariesniot proces napreduva. Rezultatite - 192 silanti rezultiraa vo odli~na sostojba, 32 primenuvale novi silanti i 24 bea zameneti so kompozitni polnuvawa. Od grupata na polnuvaweto 116 ne poka`aa rtg. promeni, dodeka 8 od niv bile popraveni. Zaklu~ok - Stomatolozite treba da ja razgleduvaat upotrebata na silantite vo okluzalnite lezii bidej]i zabnata struktua e ~uva pove]e vo sporedba so plombi. Emajlot e posilen vo granicite na silantot. Isto taka nemaat potreba za se~ewe zabna struktura i ovozmo`uvaat povtorno mineralizirawe na emajlot. Klu~ni zborovi: stomatolo[ki silant, zaben karies, okluzalna lezija, puknatini i praznini, deca.

Hyrje: Silantët dentarë zakonisht vendosen në fisurat e thella të sipërfaqeve përtypëse të dhëmballëve dhe paradhëmballëve. Ndonjëherë ato vendosen për mbrojtje në dhëmbë të tjerë të përhershëm nëse ata kanë ulluqe apo gropëzime tëthella .Qëllimi i këtij studimi është për të bërë vlerësimin e silantëve dentarë si një opsion i sukseshëm trajtimi i kaviteteve okluzale. Materialet dhe metoda: Janë trajtuar 372 lezione okluzale në pacientë tëmoshës 6-12 vjeç; 248 me silantë dentare. U përdorën një lloj silanti dhe dy lloje kompozitësh.Lezionet u kontrolluan radiografikisht çdo 6 muaj për një periudhë prej 2 vjetësh dhe u bënë matje nëse procesi karioz po progresonte.Rezultati: 192 silantë rezultuan në gjendje shumë të mirë, 32 u riaplikuan me silante të reja dhe 24 u zëvendësuan me mbushje kompoziti.Nga grupi i mbushjeve 116 nuk treguan ndryshime radiografike ndërsa 8 prej tyre u riparuan. Konkluzioni: Dentistët duhet të konsiderojnë përdorimin e silantëve në lezionet okluzale pasi struktura e dhëmbit ruhet më tepër krahasuar me mbushjet. Zmalti është më i fortë në kufijtë e silantit.Gjithashtu silantët nuk kanë të nevojshme prerje të strukturës dhëmbore dhe lejojnë rimenarilizimin e zmaltit. Fjalë kyçe: silant dentar, karies dentar, lezion okluzal, fisura dhe gropëzime, fëmijë

Adresa: Irida Cenolli Fakulteti i Mjekësisë Dentare, Universiteti i Tiranës, Shqipëri.

APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

9

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


SILANTITE ILI POLNEWETO? BENEFICIITE NA SILANTITE KAKO DRUG ALTERNATIVEN TRETMAN ZA OKLUZALNIOT KARIES

SILANTË APO MBUSHJE? BENEFICET E SILANTËVE SI NJË ALTERNATIVË TJETËR TRAJTIMI PËR KAVITETET OKLUZALË

Voved

Hyrje Silantët e fisurave dhe gropëzimeve u propozouan per herë të parë në stomatologji në fund të viteve 1960. Ato parandalojnë preparimin e dhëmbit dhe mbushjet në zonat pronë të kariesit në sipërfaqen përtypëse të dhëmbëve.Fisurat dhe gropëzimet që nuk janë vetë-pastruese janë kosideruar pronë kariesi(fig 1). Normalisht aty grumbullohen mbeturina organike dhe baktere orale duke prodhuar kështu një vend ideal për zhvillimin e kariesit. Objektivi i silantëve është thjesht eleminimi i formës gjeometrike të bazës së fisurës që mban në vetvete baktere dhe parandalon ngecjen e ushqimit për ushqyerjen e tyre. Duke patur parasysh që silantët nuk janë shumë rezistentë ndaj fërkimit, vihet re zhveshje e tyre nga përdorimi i ushqimeve abradues si dhe në zonat e kontaktit. Megjithatë vendet kyçe mbeten të izoluara mjaft mirë duke rezultuar në përfitime pozitive tëvazhdueshme[1]. Mungesa e njohurive mbi indikacionet dhe efektivitetin e silantëve si dhe eksperiencat klinike të dentistëve kanë ngritur mite dhe paragjykime që kanë patur një impakt në marrjen e vendimeve shumë tëndryshme mbi metodën e përdorimit të tyre. Në rast dyshimi mbi përdorimin e tyre, vendimarrja për të pritur e mos trajtuar ka rezultuar në një trajtim të cunguar. Dentisti duke qenë se nuk ndihet komfort me trajtimin në fjalë, do tëndalojë ofrimin e dentistrisë parandaluese duke vazhduar të ndjekë praktikën restauruese[2]. Principi kryesor për suksesin e silantëve është retencioni i duhur.Materiali i silantit duhet të jetë i rrjedhshëm aq sa duhet për të penetruar nëpër fisura dhe gropëzime si dhe qëndrueshmëri të mjaftueshme ndaj frakturave për t’i rezistuar forcave përtypëse dhe fërkimit.Shumica e fisurave kanë një APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

Silantite na puknatinite i prazninite bea predlo`eni za prv pat vo stomatologija vo docnite1960 - tite. Tie go preveniraat rasipuvaweto na zabot i polnuvawata vo oblastite na kariesot vo xkalnata povr[ina na zabot. Puknatinite i prazninite koi ne se samo-~ista~i se smetale kako imot na kariesot (Slika 1). Normalno tamu se sobiraat organskite otpadoci i oralnite bakterii sozdavaj]i edno idealno mesto za karisot. Celta na silantite e ednostavno da se eliminira geometriskiot oblik na osnovata na fisurata koja sama po sebe dr`i bakterii i spre~uva stagnacija na hrana za nivnata prehrana. Imaj]i predvid deka silantite ne se mnogu otporni na triewe, se zabele`uva nivnata izlo`esnost od upotrebata na erozivna hrana kako i vo kontaktnite oblate. Sepak klu~nite mesta ostauvaat mnogu dobro izolirani rezultiraj]i so ponatamo[ni pozitivni pridobivki (1). Nedostatokot na znaewata za indikaciite i efikasnosta na silantite kako i klini~kite iskustva na stomatolozite vospostavile mitovi i predrasudi koi imale vlijanie vrz mnogu razli~ni odluki vo nivnata upotreba. Vo slu~aj na somnevawe za nivna upotreba, odlukata za da se ~eka i da ne se tretira rezultira[e so skraten tretman. Bidej]i stomatologot ne se ose]a udobno vo navedeniot tretman, ]e prestane da obezbeduva preventivna stomatologija prodol`uvaj]i da ja sledi praktikata za izvr[uvawe na restavracijata (2). Glaven princip za uspehot na silantite e soodvetnoto zadr`uvawe. Materijalot na silantot treba da bide te~en za da se probiva niz puknatinite i prazninite kako i dovolno izgr`liv kon frakturite za da odolee na xvakalnite i trienite sili. Pogolemiot del na

10

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


shkallë makroretensioni por mbeturinat ushqimore kanë mundësi hyrjeje; nga ana tjetër rrjedhshmëria e silantit mund te jetë e pamjaftueshme për të arritur në zonat më të thella. Prandaj kërkohet të krijohet retension mikromekanik [3, 4, 5]. Ka të dhëna të mira që tregojnë se silantët mund të përdoren efektivisht në fëmijë me risk të lartë të kariesit për sa kohë që silanti është ruajtur mirë [6]. Është e rëndësishme që silanti të rregullohet që të mos krijojë pika parakontakti apo të nderhyjë në mënyrën e kafshimit. Suksesi varet nga qëndrueshmëria e shtresës së sipërme të silantit dhe në qoftë se kjo shtresëështë intakte, nuk ka arsye që të ketë progres të kariesit [7]. Një konsideratë tjetër e rëndësishme është shkalla e riskut të kariesit tek fëmijët. Të dhënat tregojnë se ka dy kategori pacientësh me moshë të re, njëra prej të cilave është ajo me predispozitë më të lartë të kariesit. Është pikërisht kjo kategoria që përfiton më shumë prej silantëve dentarë.Pacientët më të moshuar me fluks të reduktuar salivar konsiderohen gjithashtu si kandidatë për silantë [8].

puknatinite imaat eden stepen na makroretencija, no otpadocite od hranata imaat mo`nost za vleguvawe, od druga strana fluentnosta na silantot mo`e da bide nedovolna za da stigne vo podlabokite praznini.Zatoa se bara da se sosdava mikromehani~ka retenzija (3, 4, 5). Postojat dobri podatoci koi poka`uvaat deka silantite mo`e da se upotrebuvaat efikasno kaj decata so visok rizik od karies dodeka silantot e dobro so~uvan (6). Va`no e silantot da se regulira za da ne sozdava predkontaktni to~ki ili da se me[a vo na~inot na zalakot. Uspehot zavisi od izdr`livosta na gorniot sloj na silantot i ako ovoj sloj e nepromenet, nema pri~ina da ima progress nakriesot (7). Edno drugo va`no sogleduvawe e stepenot na rizikot od karies kaj decata. Podatocite poka`uvaat deka postojat dve kategorii na pacienti so rana vozrast, od koi ednata e so najvisoka predispozicija na kariesot. Toa e tokmu ovaa kategorija koja pridobiva pove]e od stomatolo[kite silanti. Postarite pacienti so namalen salivaren protok se smetaat isto taka za kandidati za silanti (8).

Fig. 2-Pamje klinike e një gropëzimi në sipërfaqen e një molari. Fig. 2- Klini~ka pojava na praznina vo povr[inata na eden molar

Fig. 1-Anatomia e fisurës. Fig. 1 - Anatomija e fisura.

Celta

Qëllimi Qëllimi i këtij studimi është vlerësimi i aplikimit të silantëve si një metodë alternative kundrejt mbushjeve të kompozitit. Të dhënat e databazës MEDLINE kanë treguar kërkimet mbi studimet njerëzore dhe laboratorike me fjalën kyçe”silant dentar” në APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

Celta na ovoj trud e da se oceni primenata na silantot kako edna alternativna metoda vo sporedba so kompozitnite plombi. Podatocite na databazata MEDLINE poka`aa za istra`uvaweto vrz ~ove~kite studii i laboratorii so klu~niot zbor

11

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


gjuhën angleze. U identifikuan dhe u rishikuan një total prej 205 artikujsh përkatës ku u gjet se përdorimi i ulët i silantëve lidhet me orientimin e dentistëve për mbushje sesa për parandalim, mosbesim kundrejt silantëve, mungesë vetëbesimi për ecurinë e kariesit poshtë një silanti [9]. Duke patur parasysh se silantët konsiderohen si profilaktikë dhe jo-invazivë, ky studim thekson përfitimet që vijnë nga ruajtja e më shumë strukture dhëmbore.

”Stomatolo[ki silant” vo angliski jazik. Bea identifikuvani i provereni vkupno 205 relevantni napisi kade be[e otkrieno deka upotrebata na niskite silanti se povrzuva so orientacijata na stomatolozite za plombite otkolku za prevencija, nedoverba nasproti silantite, nedostatok na doverba za napreduvawe na kariesot dolu od silantot (9). Imaj]i predvid deka silantite se smetaat kako profilakti~ki i ne invazivni, ovoj trud naglasuvaa za prednostite koi doa\aat od ~uvaweto na pove]e zabna struktura.

Materijal i metod

Materialet dhe metoda Ne zgjodhëm një grup studimi prej 185 fëmijësh të moshës 6-12 vjeç. Ata u ekzaminuan me lejen e pridërve të tyre.Nga studimi u përjashtuan21 prej tyre pasi nuk arritën të ndjekin takimet. Pacientët u ndanë në mënyrë të rastësishme nëdy grupe: ai i silantëvë dhe ai i mbushjeve. Silantë apo mbushje u aplikuan në secilin grup respektivisht. Dhëmballëve me fisura të thella ose fisura me shenja të hershme të kariesit pa prekje të dentinës, iu vendosën silantë. Në 60 fëmijë u aplikuan dy silantë dhe në 32 prej tyre katër për secilin.Në grupin e silantëve , dhëmbi u izolua me pambuk dentar . Sipërfaqja u acidifikua, u tha ose u vendos bondi (opsionale në këtë rast pasohet nga polimerizimi me llambë).U aplikua silanti dhe u krye polimerizimi. Para se të largohej fëmija u siguruam për retension dhe polimerizimtë mirë të silantit. Prindi u informua që punimi do kontrollohej në takimin e rradhës. Mbushjet e kompozitit u aplikuan në dhëmbët ku kariesi kishte zhvillim në dentinë.Në 20 fëmijë të grupit të mbushjeve u kryen nga një mbushje secilit, dhe 52 të tjerëve nga dy mbushje (tab 1). U përdorën një lloj silanti dhe dy lloje kompozitësh. Puna e kryer u kontrollua me radiografi (bite wings) nëse kishte avancim të karesit çdo 6 muaj për një periudhë prej 3 vjetësh.Ekzaminimi i vëmendshëm i radiografive është i rëndësishëm, megjithëse lezionet e zmaltit ishin të padukshme. Zakonisht kariesi i dentinës është evident (Fig 1).

APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

Nie odbravme edna studiska grupa od 185 deca na vozrast od 6 - 12 god. Tie bea ispitani so dozvola na nivnite roditeli. Od istra`uvaweto bea otstraneti 21 od niv zatoa [to ne uspea da prisustvuvaat na sostanocite. Pacientite bea podeleni vo dve grupi po slu~aen izbor: toj na silantite i toj na polnuvawata. Silantot ili polnuvaweto be[e primenet vo sekoja grupa soodveto. Molarite so dlaboki puknatini ili puknatini so rani znaci na kariesot bez dopir na dentinot, be[e staven silant. Vo 60 deca bea primeneti dve silanti i vo 32 od niv ~etiri za sekogo. Vo grupata na silantite, zabot be[e izoliran so stomatolo[ki pamuk. Povr[inata be[e napravena so kiselina, se su[e[e ili be[e staven bondot (vo ovoj slu~aj opcionalno prosledeno so polimerizacija so svetilka). Be[e primenet silantot i be[e izvr[ena polimerizacijata.Pred da zamine deteto be[e obezbeden za retencija i dobra polimerizacija na silantot. Roditelite bea informirani deka rabotata ]e se kontrolira na sledniot sostanok. Kompozitnite plombi bea primeneti vo zabite kade kariesot ima[e razvoj vo dentinata. Kaj 20 deca na grupata so plombi be[e izvedena po edna plomba na sekoj I na drugi 52 po dve polnuvawa (tab.1). Be[e upotrebuvan eden silant i dva vida na kompoziti. Zavr[enata rabota be[e kontrolirana so rtg. (bite wings) na sekoi 6 meseci za 3 godini za da se proveri dali ima[e progres na kariesot. Vnimatelnoto ispituvawe na rtg. e zna~aen, iako leziite na emajlot bea nevidlivi. Obi~no kariesot na dentinatae evidenten (sl.1).

12

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


Podatocite bea analizirani vrz osnova na SPSS verzija 18 (SPSS Inc, Chicago, USA) i bile upotrebeni deskriptivni statistiki.

Të dhënat u analizuan në bazë të SPSS versioni 18 (SPSS Inc, Chicago, USA) dhe u përdorën statistika përshkruese. Resultati

Rezultatot

Midis 185 fëmijëve të ekzaminuar, 21 u përjashtuan për mosplotësim të kritereve.Pas kontrollit periodik të radiografive 192 silante ose 77% e tyre ishin në gjendje shumë të mirë.Nuk kishte rrjedhje marginale dhe integriteti i silantëve ishte i plotë. 32 prej tyre ose 13% u riaplikuan me silqante të reja dhe 24 ose 10% u gjykuan të zëvendësoheshin me mbushje kompoziti pasi kishte kavitet karioz në dentin.Nga grupi i mbushjevetë kompozitit 116 ose 94% nuk patën ndryshime radiografike dhe 8 ose 6% u zëvendësuan me mbushje të reja (tab.2). Në përgjithësi përqindja e silanteve të paprekur apo të riaplikuar ishte 90% krahasuar me 94% të grupit të mbushjeve pa ndryshime.

Me\u 185 ipituvani deca, 21 bea isklu~eni poradi nepopolnuvawe na kriteriumite. Posle periodi~nata radiografska kontrola 192 silanti ili 77% od niv bea vo odli~na sostojba. Nema[e marginalno istekuvawe i integritetot be[e poln. 32 od niv ili 13% bea povtorno primeneti so novi silanti i 24 ili 10% bea oceneti deka treba da se zamenat so kompozitno popolnuvawe bidej]i ima[e karies vo dentina. Od grupata na kompozitnite polnuvawa 116 ili 94% nemaa radiografski promeni i 8 ili 6% bea zameneti so novi polnuvawa (tab 2). Vo op[to procentot na nepromeneti silanti ili povtorno primenti be[e 90% vo sporedba so 94% od grupata na polnuvawe bez promeni.

Sl. 1 Zab br. 36 so okluzalna kariesna okluzija

Fig. 1 Dhëmbi nr. 36 me lezion kariesi okluzal

Numri i pacienteve Broj na pacientite Nr. i silantëve ose mbushjeve Br. na silantite ili polneweto Gjithsej / Vkupno

Grupa na silantite 92 60 32

Grupa na polnewata 72 20 52

2

4

1

2

120

128

20

104

248

124

Tab.1. Silantet dhe mbushjet e kryera në çdo grup Tab.1. Silantite i izvr[enite polnuvawa vo sekoja grupa

APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

13

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


Grupi i silantëve Grupa na silantite

Grupi i mbushjeve Grupia na polneweto

248

124

Gjithsej Vkupno 192 pa ndryshime bez promeni

32 riaplikuar povtorno primeneti

24 mbushje polnuvawa

116 pa ndryshime bez promeni

8 mbushje te reja novi polnuvawa

77%

13%

10%

94%

6%

Përqindja Procent

10% Tabela2. Rezultati i silantëve dhe mbushjeve pas 3 vjetësh Tabela2. Rezultatot na silantite i polnuvawata po 3 godini 90%

Diskusija

Diskutime Ka shumë artikuj të publikuar mbi silantët dentarë. Ka një ulje të indeksit të kariesit në mbarë botën. Kariesi tashmë përfshin vetëm fisurat e gropëzimet e dhëmbëve.Kjo ka çuar në një rritje të përdorimit të silantëve për parandalimin klinik të kariesit.Sipas Institutit Kombëtar të Shëndetit oral për fëmijët e shkollave 1997 (NOHSS ’97) është dokumentuar që sipërfaqet okluzale janë katër herë më tepër pronë për kariesin sesa sipërfaqet e tjera. [11] Bazuar nëtë dhënat e Institutit për Cilësinë dhe Efikasivitetin e Kujdesit Dentar (IQWIG), ka një funksion të dukshëm të silantëve dentarë. Pas 4 deri 5 vjetësh, krahu i dhëmbëve me silantë paraqiti dy herë më pak kavitete se ai i dhëmbëve pa silantë.Një studim i ndoqi rastet deri në 9 vjet. Në këtë studim, një grupi fëmijësh iu aplikuan silante dhe grupit tjetër jo. Pas 9 vjetësh, vetëm 27% e dhëmbëve me silantë u prekën nga kariesi, krahasuar me 77% të grupit pa silante [12]. Sipas një grupi autorësh Ahovuo-Saloranta A, Forss H, Walsh T, Hiiri A, Nordblad A, Mäkelä M, Worthington HV.të Zyrës së Finlandës për Vlerësimin e Teknologjisë te Shëndetit/ FinOHTA,si dhe Institutit Kombëtar për Shëndetin dhe Mirëqenien/ THL, Tamper, Finlandë, aplikimi i silantëve është i rekomanduar për të parandaluar ose kontrolluar kariesin. Vendosja e silantëve në sipërfaqet përtypëse të dhëmballëve të përherëshme në fëmijë apo APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

Postojat mnogu objaveni natpisi za stomatolo[kite silanti. Ima namaluvawe na kariesniot indeks vo celiot svet. Kariesot sega gi opfa]a samo puknatinite i prazninite na zabite. Ova dovede do zgolemuvawe na upotrebata na silantite za klini~ka prevencija na kariesot. Spored Nacionalniot Institut za Oralno Zdravje za decata od u~ili[tat 1997 (NOHSS ’97) e evidentirano deka okluzalnite povr[ini se ~etiri pati pove]e imot na kariesot otkolku drugite povr[ini (11). Vrz osnova na podatocite od Institutot za Kvalitetot i Efikasnosta na Stomatolo[kata za[tita (IQWI), ima edna za~ajna funkcija na stomatolo[kite silanti. Po 4 do 5 godini stranata na zabot so silant ima[e dva pati pomalku karies otkolku zavbite bez silanti. Edno istra`uvawe gi slede[e slu~aite do 9 god. Vo ovo istra`uvawe na edna grupa i bea primeneti silanti na druga grupa ne. Posle 9 godini samo 27% na zabite so silanti bea pogodeni od kariesot, vo sporedba so 77% od grupata bez silanti (12). Spored edna grupa avtori AhovuoSaloranta A, Forss H, Walsh T, Hiiri A, Nordblad A, Mäkelä M, Worthington HV.të Zyrës së Finlandës për Vlerësimin e Teknologjisë te Shëndetit/ FinOHTA kako i Nacionalniot Institut za Zdravstvoto i Socijalna Za[tita/THL, Tamper Finska, apliciraweto na silantite e prepora~livo da se spre~i ili kontrolira kariesot. Postavuvaweto na silantite vo xvakalnata

14

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


adoleshentë redukton me 48 muaj shfaqjen e kariesit në krahasim me dhëmbët pa silantë.Pas një ndjekje më të gjatë cilësia dhe sasia e evidencave ulet.Të dhënat treguan se silantët janëefektivë në fëmijë të riskut të lartë [13]. Një vëzhgim i departamentit pedriatik në Europë nxorri në dritë se indikacionet për silantët e fisurave variojnë në mënyrë të konsiderueshme, si në rang kombëtar ashtu dhe ndërkombëtar. Evidenca për efikasitetin e silantëve në kontrollin kariesit në dhëmbët posteriorë theksojnë se silantët duhen bërë pjesë për menaxhimin e kariesit të fisurave dhe gropëzimeve [14]. Është e nevojshme të diskutojmë dobësitë e këtij studimi.Duheshin marrë një numër më i madh fëmijësh në studim dhe për një periudhë më të gjatë kohore. U ndje nevoja e dhënies së informacionit prindërve te fëmijëve mbi silantët. Ata treguan interes dhe shprehën dëshirën qe fëmijëvetë tyre t’u aplikoheshin silantë.Kurse për familjet me të ardhura të ulta, silantët konsideroheshin si shërbime lluksi.

povr[ina na trajnite kanini kaj deca ili adolescent go namaluva na 48 pojavuvaweto kariesot vo sporedba so zabite bez silanti. Posle edno dolgo sledewe kvalitetot i kvantitetot na podatocite se namaluva. Podatocite poka`ale deka silantite se efektivni kaj decata so visok rizik (13). Edno istra`uvawe na perdijatriskiot oddel na Evropa otkri deka indikaciite za silantite na puknatinite variraat zna~itelno, kako na nacionalno nivo, taka i vo me\unarodno nivo. Evidencijata za efikasnosta na silantite vo kontrolata na kariesot vo posteriornite zabi treba da stanat del za menaxirawe na kariesot na puknatinite i prazninite (14). Neophodno e da se razgovara za slabostite na ovo istra`uvawe. Treba[e da bidat zemeni pogolem broj na deca vo istra`uvaweto i za podolg vremenski period. Se ~uvstvuva[e potrebata za obezbeduvawe na informacii za decata so silanti. Tie poka`aa interes i izrazija `elba na nivnite deca da se primenuvaat silanti. Dodeka za semejstvata so niski prihodi, silantite se smetaa kako luksuzna usluga.

Zaklu~ok

Konkluzione Nëse silantët janë të puthitur dhe integriteti marginal është i ruajtur, atëherë silantët ofrojnë një alternativë të llogjikshme përkundrejt mbushjeve. Për kariesin fillestar, risku për të progresuar është shumë i vogël.Pavarësisht se mbushjet rezistuan më mirë dhe ofronin më tepër mundësi për ndalimin e kariesit, dentistët duhet të marrin në konsideratë përdorimin e silantëve në këto lezione pasi kemi më shumë ruajtje të strukturës së dhëmbit.

APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

Ako silantite se vklopuvani i marginalniot integritet e so~uvan, toga[ silantite nudat edna logi~na alternative nasproti polnuvawata. Za po~etniot karies, rizikot za napreduvawe e mnogu mal. Bez ogled na toa deka polnuvawata pre`iveele podobro i obezbduvale pove]e mo`nost za spre~uvawe na kariesot stomatolozite treba da go zemaat vo predvid upotrebata na silantite zato [to imame pogolemo za~uvuvae na zabnata struktura.

15

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


UDC:

DENTAL SEALANTS OR FILLINGS? BENEFITS OF DENTAL SEALANTS AS AN ALTERNATIVE TREATMENT FOR OCCLUSAL CAVITIES. Abstract Introduction: Dental sealants are usually placed on the deep fissures of chewing surfaces of molar and premolar teeth. They are sometimes also used on other permanent teeth if they have grooves or pits, to help protect these surfaces. The aim of this study was to evaluate benefits of dental sealants as a successful treatment for occlusal cavities. Materials and methods: 372 occlusal lesions of patients aged 6-12 were treated; 248 with dental sealants and 124 with composite fillings.

Referenca: 1. Sturdevant’s Art and Science of Operative Dentistry-4th ed. Pit-and Fissure Sealants; 1: 187-190 2.J Can Dent Assoc. 1998 Nov; 64(10):718-25. [Article in French] Faculté de médecine, Université de Montréal. 3. Fondamentals of Operative Dentistry-a contemporary approach. Second Edition. James B. Summitt, J. William Robbins, Richard S. Schwartz. Pit-and Fissure caries lesion 39: 26-32 4. Tooth-Colored Restoratives Principles and Techniques, Ninth Edition. Harry F. Albers, Posterior Pit and Fissure Sealant;16: 205-208 5. Esthetics in Dentistry. Second Edition.Volume 1.Principles, Communication, Treatment Method Ronald E. Goldstein.Pit and Fissure Stain; 7:322-325 6. J Dent Educ. 2001 Oct; 65(10):1084-90.Department of Preventive and Restorative Dental Sciences, University of California, San Francisco, School of Dentistry, 94143-1361, USA. 7.Br Dent J. 2001 Oct 13;191(7):358-62. Hassall DC, Mellor AC. 8.Sturdevant’s Art and Science of Operative Dentistry-4th ed. Pit-and Fissure Sealants; 15: 187-190 9. J Dent Educ. 2010 Sep; 74(9):951-60. Department of Oral Health Sciences, Faculty of Dentistry, University of British Columbia, Vancouver,Canada. 10. World Health Organization. WHO Oral Health Country/Area Profile Programme.Accessed (2010) via: http://www.ahocollab.od.mah.se 11.www.mah.se/.../FAKULTETER/OD/Avdelningar/who/WPRO/Malaysia/data/a_school_based_fissure_sealant_prog.pdf - 23k - 2011-08-30 12. Author: Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG) 13. Ahovuo-Saloranta A, Hiiri A, Nordblad A, Mäkelä M, Worthington HV. Pit and fissure sealants for preventing dental decay in the permanent teeth of children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews 2008, Issue 4. 14.Caries Res. 2010; 44(1):3-13. doi: 10.1159/000271591. Epub 2009 Dec 31.

APOLONIA 15 • 30, f. 9-16, Nëntor 2013

16

APOLONIA 15 · 30, str. 9-16, Noemvri 2013


UDK: 616.314.17-02:616.379-008.64 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK:616.314.17-02:616.379-008.64 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

DIABETES MELLITUS SI FAKTOR RREZIKU PËR AKTIVIZIMIN E INFEKSIONIT PERIODONTAL S. Georgeva, M. Pandilova, L. Kanurkova, A. SotirovskaIvkovska

DIABETES MELLITUS KAKO RIZIK FAKTOR ZA AKTIVIRAWE NA PARODONTALNA INFEKCIJA S. Georgeva, M. Pandilova, L. Kanurkova, A. SotirovskaIvkovska

Univrziteti Shën “Kirili dhe Metodi“ Shkup Fakulteti Stomatologjik Klinika për Sëmundjet e Gojës dhe Parodontit

Univerzitet "Sv. Kiril i Metodij“ Skopje Stomatolo[ki fakultet Klinika za bolesti na ustata i parodontot

Abstrakt

Apstrakt

Qëllimi i punimit është që nëpërmjet analizave klinike dhe rëntgenologjike të ndiqet ndikimi i Diabetes mellitus në statusin parodontal te pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar apo të kontrolluar dobët. Materiali dhe metoda - Për realizimin e qëllimit të arritur janë ndjekur 30 pacientë me diabet mellitus të moshës 40 deri në 60 vjeç, të ndarë në dy grupe: 15 me diabet të kontrolluar dhe 15 me diabet të pakontrolluar, apo të kontrolluar dobët. Për vlerësimin dhe verifikimin e gjendjes së periodontit është bërë rëntgenografi dhe janë përdor vlerat e indekseve përkatëse edhe ate: indeksi për gjakderdhjen gingivale sipas Silness Loe dhe indeksi për humbjen e ataçmeneve sipas Ramfjord. Rezultatet treguan se tek pacientët me diabet të pakontrolluar apo të kontrolluar dobët në krahasim me diabetin e kontrolluar ekzistojnë vlera dukshëm më të larta të të gjitha parametrave të hulumtuara (indekset) për gjendjen e statusit parodontal. Konkluzion - Sipas rezultateve tona dhe të dhënave të letërsisë ne konkludojmë si vijon: diabeti i pakontrolluar apo i kontrolluar dobët dukshëm e rrit ndjeshmërinë e infeksionit oral dhe parodontopatinë dhe mundëson përparimin e shpejtë të kësaj sëmundjeje kronike me të gjitha pasojat në aspektin e shëndetit oral. Fjalë kyçe: diabetes mellitus, parodontopatia

Celta na trudot e preku klini~ka i rentgenolo[ka analiza da se prosledi vlijanieto na Diabetes mellitus na parodontalniot status kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran ili slabo kontroliran dijabet. Materijal i metod: Za realizirawe na postavenata cel prosledeni se 30 pacienti so Diabetes mellitus na vozrast od 40 do 60 godini, podeleni vo dve grupi: 15 so kontroliran dijabet i 15 so nekontroliran ili slabo kontroliran dijabet. Za procenka i verifikacija na sostojbata na parodontot napravena e rentgenografija i koristeni se soodvetni indeksni vrednosti i toa: indeksi za gingivalno krvarewe po Silness Loe i indeks za gubitok na ate~menot po Ramfjord. Rezultati: Rezultatite poka`aa deka kaj pacientite so nekontroliran ili slabo kontroliran dijabet vo odnos na so kontroliran dijabet zna~itelno postojat povisoki vrednosti na site ispituvani parametri (indeksi) za sostojbata na parodontalniot status. Zaklu~ok: Soglasno na[ite rezultati i literaturnite podatoci go zaklu~uvame slednoto: nekontroliraniot ili slabo kontroliraniot dijabet zna~itelno ja zgolemuva osetlivosta na oralnite infekcii i parodontopatijata i ovozmo`uva brza progresija na ova hroni~no zaboluvawe so site posledici vo odnos na oralnoto zdravje. Klu~ni zborovi: Diabetes mellitus, parodontopatija

Adresa: Silvana Georgieva Bul.”Jane Sandanski” nr. 108/14 Shkup, R. e Maqedonisë e-mail: georgieva_silvana@yahoo.com

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

17 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


DIABETES MELLITUS KAKO RIZIK FAKTOR ZA AKTIVIRAWE NA PARODONTALNA INFEKCIJA

DIABETES MELLITUS SI FAKTOR RREZIKU PËR AKTIVIZIMIN E INFEKSIONIT PERIODONTAL Hyrje

Voved

Diabetes mellitus është një sëmundje kronike që çon në një rritje të vazhdueshme në incidencën sidomos tipi 2. Karakterizohet me hiperglikemi të vazhdueshme dhe me mekanizma të zvogëluar mbrojtës. Ndryshimet më të zakonshme në zgavrën e gojës te pacientët me diabet mellitus janë: • gojë e thatë (kserostomia), • ndjenja e djegies dhe pjekjes, • jargëzim i zvogëluar, • infeksionet kandidomykotike, • tendencë e rritur drejt kalbjes, • ndryshime destruktive të periodontit. Lidhshmëria ndërmjet diabet mellitus dhe parodontopatisë një kohë të gjatë është debatuar me konkluzione kontradiktore. Të dy sëmundjet kanë një incidencë relativisht të lartë globale në popullsinë e përgjithshme me shkaktar të përbashkët në etiopatogjenezën e tyre. Diabetes mellitus dhe parodontopatia janë çrregullime poligjenetike me shkallë të caktuar të imunitetit rregullatorë disfunkcional. Raportet e shumta tregojnë një numër më të lartë të Parodentopatisë tek diabetikët, sesa në individë të shëndetshëm. Lidhja në mes të këtyre dy maligniteve në pamje është e dyanshme duke sugjeruar se prezenca e një sëmundjeje stimulon tjetrën dhe se kontrollimi i njërës sëmundje përfshin trajtimin edhe të sëmundjes tjetër. Një tjetër mundësi që parodontopatinë e predisponon dhe e përkeqësonë gjendjen diabetike është më pak e vërtet. Ky shqyrtim ka për qëllim për të shpjeguar marrëdhënien imunologjike midis parodontopatisë dhe diabetes mellitus, duke i hulumtuar mekanizmat nëpërmjet të cilave infeksioni parodontal kontribuon në marrëdhëniet dhe ndikimin mbi diabetin. Publikimet që e trajtojnë këtë çështje fokusohen në mekanizmat nëpërmjet të cilave infeksioni parodontal ndikon në diabetin dhe mënyrat në të cilat trajtimi parodontol mund të ndikojë në kontrollin glikemik.

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

Diabetes mellitus e vode~ko hroni~no zaboluvawe so kontinuiran porast na incidenca osobeno tip 2. Se karakterizira so dolgotrajna hiperglikemija i namalani odbrambeni mehanizmi. • Naj~esti promeni vo usnata praznina kaj pacienti so Diabetes mellitus se : • suvost na ustata ( kserostomija ) • ~uvstvo na `arewe i pe~ewe • namalena salivacija • kandidomikoti~ni infekcii • zgolemena sklonost kon karies • destruktivni promeni na parodontot Povrzanosta me\u diabetes melitus i parodontopatijata dolgo vreme se diskutirale so sprotivstaveni zaklu~oci. Dvete zaboluvawa imaat relativno visoka globalna incidenca vo op[tata populacija so zaedni~ki pri~initeli vo nivnata etiopatogeneza. Diabetes melitus i parodontopatijata se poligenetski naru[uvawa so odereden stepen na imuno-regulatorni disfunkcii. Brojnite izve[tai uka`uvaat na povisok broj na parodontopatija kaj dijabeti~ari otkolku kaj zdravite li~nosti. Vrskata pome\u ovie dve maligniteti na izgled e dvonaso~na poso~uvaj•i deka prisutnosta na ednata bolest ja potiknuva drugata, i deka kontroliraweto na ednata bolest go vklu~uva tretmanot i na drugata bolest. Druga mo`nost, deka parodontopatijata ja predisponira i egzacerbira dijabeti~nata sostojba e pomalku verojatna. Ovoj pregled se stremi da ja objasni imunolo[kata vrska pome\u parodontopatijata i diabetes melitus, istra`uvaj•i gi mehanizmite preku koi parodontalnata infekcija pridonesuva za povrzanosta i vlijanieto vrz dijabetot. Publikaciite koi ja tretiraat ovaa problematika se fokusiraat na mehanizmite preku koi parodontalnata infekcija vlijae na dijabetot i na~inite na koi parodontolo[kiot tretman mo`e da vlijae na glikemi~nata kontrola.

18 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


Celta na ovoj trud e preku klini~ka i rentgenolo[ka analiza da se prosledi vlijanieto na Diabetes mellitus tip 2 na parodontalniot status kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran ili slabo kontroliran dijabet.

Qëllimi i këtij punimi është që përmes analizave klinike dhe rëntgenologjike të ndiqet ndikimi i diabetes mellitus tip 2 të statusit parodontal te pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar apo të kontrolluar dobët. Materiali dhe metoda

Materija i metod

Janë ndjekur 30 pacient me diabetes mellitus (tip 2) tek të rriturit prej 40 – 60 vjeç të ndarë në dy grupe: • 15 pacient me diabet të kontrolluar; • 15 pacient me diabet të pakontrolluar, ose pak të kontrolluar. Vlerësim dhe verifikim i gjendjes së parodontit është bërë nëpërmjet: • Indeksi i gjakosjes gingivale sipas Loe- Silness, • Indeksi i inflamacionit gingival sipas Loe- Silness, • Indeksi i humbjes së ataçmeneve sipas Ramfjord.

Prosledeni se 30 pacienti so Diabetes mellitus (tip 2) kaj vozrasni od 40 - 60 godini podeleni vo dve grupi : • 15 pacienti so kontroliran i • 15 pacienti so nekotroliran ili slabo kontroliran dijabet Procenka i verifikacija na sostojbata na parodontot e napravena preku : • Indeks na gingivalno krvarewe po Loe- Silness • Indeks na gingivalna inflamacija po Loe – Silness • Indeks za gubitok na ate~menot po Ramfjord

Analiza na Rtg - naod

Analiza e rtg. – gjetjeve Hulumtimet dhe materialet për realizimin e këtij punimi janë realizuar në Klinika për Sëmundjet e Gojës në ISHP Qenra Klinike Stomatologjike – Shkup dhe Qendra për diabet në Klinikën Universitare për endokrinologji – Shkup.

Ispituvawata i materijalot za realizacija na ovoj trud se sprovedeni na Klinika za bolesti na usta pri JZU Stomatolo[ki Klini~ki Centar – Skopje i Centar za dijabet pri Univerzitetskata klinika za endokrinologija - Skopje.

Rezultati Rezultatet Graf. 1 Paraqitje grafike e vlerave të indeksit të gjakosjes gingivale sipas Silness Loe tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar.

Graf. 1

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

Graf. 1 Grafi~ki prikaz na indeksnite vrednosti na gingivalno krvarewe po Silness Loe kaj pacienti so kontroliran i nekotroliran kontroliran dijabet.

Graf. 1

19 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


Në grafikonin 1 janë paraqitur vlerat e gjakosjes gingivale tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar. Rezultatet treguan një rëndësi të lartë statistikore (P< 0,001) të vlerave të indekseve të hulumtuara ndërmjet dy grupeve të hulumtuara. Graf. 2 Paraqitje grafike e vlerave të indeksit të inflamacionit gingival sipas Silness Loe, tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar.

Graf. 2

Graf. 2

Në grafikonin 2 janë paraqitur rezultatet e inflamacionit gingival tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar. Rezultatet treguan një rëndësi të lartë statistikore (p <0.001) të parametrit të hulumtuar ndërmjet dy grupeve të hulumtuara. Graf. 3 Paraqitje grafike e vlerave të indeksit të humbjes së ataçmeneve sipas Ramfjord, tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar.

Graf. 3

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

Na grafikonot 1 prika`ani se vrednostite na gingivalnoto krvarewe kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran dijabet. Rezultatite poka`uvaat visoka signifikantnost (P<0,001) na ispituvanite indeksni vrenosti pome\u dvete ispituvani grupi. Graf. 2 Grafi~ki prikaz na indeksnite vrednosti na gingivalna inflamacija po Silness Loe kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran dijabet.

Na grafikonot 2 prezentirani se rezultatite za gingivalnata inflamacija kaj pacineti so nekontroliran i kontroliran dijabet. Dobienite rezultati poka`uvaat na visoka signifikantna razlika (P< 0,001) na ispituvaniot parametar pome\u dvete ispituvani grupi. Graf. 3 Grafi~ki prikaz na indeksot na gubitok na ate~men po Ramfjord kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran dijabet.

Graf. 3

20 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


Na grafikonot 3 prika`ani se indeksnite vrednosti na gubitokot na ata~ment kaj pacienti so kontroliran i nekontroliran dijabet, koi uka`uvaat na visoka signifikantna razlika (P< 0,001).

Në grafikonin 3 janë paraqitur vlerat e indeksi të humbjes së ataçmeneve tek pacientët me diabet të kontrolluar dhe të pakontrolluar, të cilat treguan një rëndësi të lartë statistikore (P< 0,001). Diskutim

Diskusija

Parodontopatia konsiderohet si komplikim më i shpesht i diabetit. Ekziston një lidhje e dyanshme në të cilën sëmundja parodontale ndikon në kontrollin glikemik dhe në anën tjetër diabeti e përshpejton infeksionin parodontal duke e afektuar gjendjen e përgjithshme shëndetësore të individit. Mekanizmat etiopatogjenik për ndërlidhjen e tyre të diabetes mellitus dhe parodontopatisë ende janë objekt trajtimi. Më shpesh përmenden: • Ndryshimet vaskulare të gingivës, • Çrregullimi i metabolizmit të kolagjenit, • Flora specifike mikrobiologjke në xhepat parodontal. Pacientët me diabet dobët të kontrolluar (tipi 2) të moshës 40 deri 60 vjeç. Kanë prevalencë të rritur në mënyrë të konsiderueshme të paradontopatisë së rëndë në krahasim me pacientët e shëndosh ose pacientët me diabet të kontrolluar. Prevalenca e rritur e paradontopatisë së rëndë tek pacientët me diabet të kontrolluar dobët apo të pakontrolluar tipi 2 më shpesh është i lidhur me higjienën e dobët orale, akumulimin e pllakut dentar dhe tharjen e gojës. Për shkak të gjithë kësaj parodontopatia konsiderohet si një komplikim klasik i diabetit e cila mund të ketë një ndikim të rëndësishëm mbi statusin e metabolizmit te këta pacientë, me një rritje të dukshme të rrezikut nga vdekja për shkak të sëmundjev ismehike të zemrës, nefropatia e sëmundjeve dhe sëmundjet kardiorenale. Shërimi i parodontopatisë te këto pacientë ka efekte të favorshme për kontrollin e glykemisë dhe kështu në përmirësimin e gjendjes së përgjithshme.

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

Parodontopatijata se smeta kako ~esta naj~esta komplikacija na dijabetot. Postoi dvonaso~na vrska vo koja parodontalnata bolest vlijae na glikemi~nata kontrola i od druga strana dijabetot ja zabrzuva parodontalnata infekcija afektiraj•i go celokupnoto zdravje na individuata. Etiopatogenetskite mehanizmi za me\usebna povrzanost na Diabetes mellitus i parodotopatijata se u[te se predmet na istra`uvawe. Naj~esto se spomenuvaat :

• Vaskularni promeni na gingivata • Poremetuvawa na metabolizmot na kolagenot • Specifi~na mikrobiolo[ka flora vo parodontalnite d`ebovi

Pacintite so slabo kntroliran dijabet (tip 2) na vozrast od 40 do 60 godini imaat zna~itelno zgolemena prevalencija na te[ka te[ka parodontopatija vo odnos na zdravi pacienti ili pacineti so kontroliran dijabet. Zgolemenata prevalencija na te[ka parodontopatija kaj pacientite so slabo kontroliran ili nekontroliran dijabet tip 2 naj~esto se povrzuva so lo[ata oralna higiena , zgolemenata plak akumulacija i suvost na ustata. Poradi seto ova parodontopatijata se smeta za klasi~na komplikacija na dijabetot koja mo`e da ima zna~itelno vlijanie na metabolniot status kaj ovie pacienti, so zna~itelno zgolemen rizik od smrt poradi ishmei~ni bolesti na srceto, dijabetna nefropatija i kardiorenalni zaboluvawa. Lekuvaweto na parodontopatijata kaj ovie pacienti ima povolni efekti vrz kontrolata na glikemijata, a so samoto toa i na podobruvawe na op[tata sostojba.

21 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


Përfundim

Zaklu~ok

• Parodontopatia si komplikim i rëndësishëm i diabetit kërkon diagnostifikim të hershëm dhe qasje korrekte në trajtimin e saj. • Diabeti i pakontrolluar apo e kontrolluar dobët përfaqëson një faktor të rëndësishëm të rrezikut për përparimin e shpejtë të sëmundjes parodontale me të gjitha pasojat në aspektin e shëndetit oral. • Parodontopatia si një komplikacion i rëndësishëm i diabetit kërkon diagnostifikim të hershëm dhe qëndrim korrekt në trajtimin e saj.

• Parodontopatijata kako zna~ajna komplikacija na dijabetot nametnuva potreba od navremeno dijagnosticirawe i pravilen pristap vo nejzinoto lekuvawe. • Nekontroliraniot ili slabo kontroliraniot dijabet pretstvuva zna~aen rizik faktor za brza progresija na parodontalnata bolest so site posledici vo odnos na oralnoto zdravje. • Parodontopatijata kako zna~ajna komplikacija na dijabetot nametnuva potreba od navremeno dijagnosticirawe i pravilen pristap vo nejzinoto lekuvawe.

UDK:

DIABETES MELLITUS AS RISK FACTOR FOR ACTIVATING THE PERIODONTAL INFECTION Apstract Diabetes mellitus is considered as one of the most important systemic risk factors for beginning and progression of periodontal disease. The things that connect this disease with periodontal disease are not studied enough and are still object of further investigation. The main goal of the job is through clinical and roentgen analyses to examine the influence of Diabetes mellitus on periodontal status on patients with controlled or uncontrolled or weakly controlled diabetes. To realize the main goal are examined 30 patients with diabetes at the age from 40 to 60 years divided in 2 groups: 15 with controlled and 15 with uncontrolled or weakly controlled diabetes. To see and verificate the condition of the periodonth is made a roentgengraphy and certain indexes and values are used such as: index of gingival bleeding and inflammation by Silness Loe and index of lost attachment by Ramfjord. The results proved that patients with uncontrolled or weakly controlled diabetes compared to those with controlled diabetes show bigger values of the tested indexes about the condition of the periodontal status. According to our results and written literature we conclude the following: Uncontrolled or weakly controlled diabetes enormously increases the sensitivity to oral infections and periodontal disease and take quick progression of this chronicle disease with all the consequences to oral health. Key words: Diabetes mellitus. Periodontal disease.

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

22 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


Literatura 1. Bacic M, Plancak D, Granic M.: CPITN assessment of periodontal disease in dijabetic patients. J Periodontol. 1988;59(12):816-22 2. Blazevic MG, Rissotto RR, Mendes LA, Mendes MO. Relationship-between oral health and its impact on quality of life amomg adolescents, Braz Oral Res. 2008;22(1):36-42 3. Bosnjak A, Relja T, Vucicevic-Boras V, Plasai H, Plancak D.: Pre-term delivery and periodontal disease: a case-control study from Croatia. J Clin Periodontol. 2006;33(10):710-6 4. Caton JG, Ciancio SG, Blieden TM, Bradshaw M, Crout RJ, et oll.: Subantimicrobial dose doxycycline as and adjunct to scaling and root planing: post-treatment effects. J Clin Peridontol. 2001;28(8):782-9 5. Salvi GE, Carollo-Bittel B, Lang NP.: Effects of dijabetes mellitus on periodontal and peri-implant conditions. Update on association and risks. J Clin Periodontol. 2008;35(8):398-409 6. Saremi A, Nelson RG, Tulloch-Reid M, et al.: Periodontal disease and mortality in type 2 diabetes. Diabetes Care. 2005;28:27-32 7. Schara R, Medvescek M, Skalerics U. : Periodontal disease and diabetes metabolic control: a full-mouth disinfection approach. J Int Acad Periodontol. 2006;8:61-6 8. Verma S, Bhat KM.: Dijabetes melitus-a modifier of periodontal disease expression. J Int Acad Periodontol. 2004;6(1):13-20

APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

23 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


APOLONIA 15 • 30, f. 17-23, Nëntor 2013

24 APOLONIA 15 · 30, str. 17-23, Noemvri 2013


UDK: 616.316-008.8-072 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616.316-008.8-072 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

KSEROSTOMIJA, ZAGRI@ENOST KOJA SE JAVUVA KAKO EDNA “BOLEST”

KSEROSTOMIA, NJË SHQETËSIM QË SHFAQET SI NJË “SËMUNDJE”

Agron Meto1, Aida Meto2, Emiljano Tragaj2

Agron Meto1, Aida Meto2, Emiljano Tragaj2

1Medicinski Univerzitet “ALDENT”,

Tirana - Albanija

1

Universiteti Mjekesor “ALDENT”, Tirane Shqiperi 2 Klinika Dentare “METODENT”, TiraneShqiperi

2Stomatolo[ka Klinika “METODENT”,

Tirana - Albanija

Apstrakt

Abstrakt Gjendja klinike e percaktuar si “Kserostomi”, nje term qe vjen nga bashkimi i dy fjaleve greke xeros (I thate) dhe stoma (goje), eshte nje forme e ashper e uljes se sasise se peshtymes krahasuar me gjendjen me te lehte te hiposcialise. Shkaqet qe mund te percaktojne te tille kuader klinik jane te shumta, dhe fillojne nga nje inflamacion I njeres nga gjendrat e medha salivare deri ne kserostomine e krijuar nga rrezatimi i nje tumori ne regjionin koke-qafe qe ka origjinen primitive ne nje gjenderr te peshtymes apo nje tumori te vendosur afer gjendrres salivare, ne pergjithesi asaj parotide. Ne kete studim zhvillohet me shume fakti qe kserostomia e zhvilluar nga rrezatimi eshte me e rende se ato qe vijne nga kuader tjeter klinik, dhe duke marre parasysh edhe pasojat ne nivel sistemik nuk eshte e gabuar te perkufizohet me termin “Sindroma Kserostomike”. Ne fund jane bere objekt kerkimesh trajtimet e mundshme qe veprojne ne uljen e manifestimeve kserostomike qe vijne nga trajtimi me rrezatim. Fjalet Kyçe: Xerostomi, Rrezatim, Gjendrat e peshtymes.

Klini~kata sostojba definirana kako “Kserostomija”, e termin koj doa\a od soedinuvawe na zborovite xseros (suva) i stoma (usta), e edna te[ka forma na namaluvawe na plunkata vo sporedba so polesnata sostojba na hiposcialija. Pri~inite koi mo`e da utvrdat takov klini~ki kontekst se brojni i po~nuvaat so edna inflamacija na edna od najgolemite salivarni `lezdi do kserostomija sozdadena od zra~eweto na eden tumor vo regionot glava-vrat koj ima primitivno poteklo vo edna plunkovna `lezda ili eden tumor koj se nao\a vo blizina na salivarnata `lezda, voop[to na onaa parotidna. Vo ovo istra`uvawe se razviva pove]e faktot deka kserostomijata razviena od zra~eweto e pote[ka od tie [to doa\at od drug klini~ki kontekst i zemaj]i gi vo predvid posledicite vo sistemsko nivo ne e gre[ka da se definira so terminot “Kserostomik Sindromot”. Na krajot stanaa objekt na istra`uvawe mo`nite tretirawa koi dejstvuvaat vo namaluvaweto na kserostomskite manifestacii koi doa\aat od tretmanot so radijacija. Klu~ni zborovi: kserostoija, radijacija, plunkovna `lezda.

Adresa: Agron Meto Universiteti Mjekesor “ALDENT”, Tirane - Shqiperi

APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

25 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


ETIOPATOGENEZATA NA SINDROMOT NA KSEROSTOMIJATA Dijagnoza i terapija

ETIOPATOGENEZA E SINDROMES SE KSEROSTOMISE DIAGNOZA DHE TERAPIA

Op[to anatomski i fiziopatolo[ki znaewa

Njohuri te pergjithshme anatomike dhe fizpatologjike Teresia e gjendrave te gojes eshte e perbere nga tre gjendra te medha salivare pergjegjese per sasine kryesore te prodhimit te peshtymes qe plotesohet gjithashtu nga gjendrat e vogla apo te brendshme. Tre gjendrat e medha salivare jane bilaterale dhe derivojne embriologjikisht nga indi epitelial i gojes primitive (stomatodeum) e gjate zhvillimit rriten duke nxjerre jashte murit te tyre kanalin e tyre kryesor; parotidia dhe submandibularia ne dy llozha te qafes (respektivisht ne llozhen parotide dhe ne llozhen submandibulare), sublingualia ne dyshemene e gojes, poshte sulkusit lingual, e thene me sakte nen sulkusin sublingual (llozha sublinguale). Ne rrjedhen e zhvillimit nuk humbasin as lidhjet me muret e gojes; te tilla lidhje behen me ane te duktuseve ekskretore te cilet duke filluar nga lobujt gjendrrore hapen ne goje, ku derdhin sekretin gjendrror. Parotisi eshte bashkengjitur me vestibulumun e gojes, ku hapet edhe duktusi ekskretor i saj (duktusi i Stenonit) i cili pasi perforon muskulin bucinator, perfundon ne nivelin e molarit te dyte maksilar. Ndersa submandibularja dhe sublingualja hapen ne nivel te sulkusit sublingual: duktusi sublingual (ose duktusi Warton) hapet ne pjesen e ngritur sublinguale, qe quhet ndryshe duktusi sublingual kryesor (quhet keshtu sepse drenon lobet kryesore midis shume lobeve te vegjel qe ka gjendra), por qe hapet anash duktusit submandibular (fig.1).

Fig.1 Anatomia e gjendrave salivare

APOLONIA 15 â&#x20AC;˘ 30, f. 25-38, NĂŤntor 2013

Celinata na usnata `lezda e sostavena od tri golemi salivarni `lezdi odgovorni za glavnata koli~ina na plunkata koja se dopolnuva isto taka od pomali `lezda ili vnatre[ni. Tri golemi salivarni `lezdi se bilateralni i proizleguvaat embriolo[ki od epitelnoto tkivo na primitivnata usta (stomatodeum) vo tekot na razvojot otstranuvaj]i go nadvor od nivniot yid nivniot glaven kanal; parotidija i submandibularija vo dve vratni lo`i (odnosno vo parotidnata lo`a i submandibularnata lo`a), sublingvalna vo podot na ustata, dole na lingvalniot sulkus, poto~no re~eno pod sublingvalniot sulkus (sublingvalna lo`a). Vo tekot na razvojot ne se gubat vrskite so yidovite na ustata, takvite vrski se napraveni so ekskretiranite duktusi koi po~nuvaj]i od lobi `lezdite se otvarat vo ustata, kade ja frlat `lezdnata sekrecija. Parotisot e prika~en so vestibulumot na ustata, kade se otvara i negoviot ekskretiran duktus (duktusot na Stenonitot) koj po efikasnosta na bukinatorniot muskul, zavr[uva vo nivoto na vtoriot maksilaren molar. Dodeka submandibularnata i sublingvalnata se otvarat vo nivo na sublingvalniot sulkus: sublingvalniot duktus (ili duktusot Warton) se otvara vo gorniot sublingvalen del, koj poinaku se vika glaven sublingvalen duktus (se vika vaka zatoa [to gi drenira glavnite lobi pome\u mnogu brojnite mali lobi [to gi ima `lezdata), no se otvara strani~no na submandibularniot duktus (slika 1).

Sl.1 Anatomija na salivarnite `lezda

26 APOLONIA 15 ¡ 30, str. 25-38, Noemvri 2013


Gjendrat salivare minore gjenden ne buze (gjendrat labiale), ne faqe (gjendrat malare) ne palatum (gjendrat palatinale). Peshtyma e prodhuar ne keto gjendra ne kavitetin oral ka te njejtat funksione si gjendrat e medha. Gjendrat salivare qe jane te vendosura ne pjesen posteriore te gjuhes dhe qe hapen ne nivel te papilave valate dhe foliate duke e mbajtur siperfaqen mukozale dorsale te gjuhes te lagur dhe duke permiresuar ne kete menyre perceptimin e shijes. Fluksi salivar Tek njeriu fluksi/sasia e peshtymes qe prodhohet nga gjendrat e peshtymes eshte 1000-3000cc ne dite e cila eshte mikse (seroze dhe mukoze). Mukusi salivar ka si funksion lubrifikimin e siperfaqeve te gojes dhe tâ&#x20AC;&#x2122;i japin konsistencen ushqimit. Proteinat enzimatike prezente ne sasine e peshtymes seroze bejne nje tretje fillestare te polisaharideve. Substancat me veprim antibakterial (lizozima dhe Ig A) sigurojne nje mbrojtje lokale, vecanerisht per ato pjese te gojes si gingivat, lidhjet gingivo-dentare dhe dhembet, vende ushqyese per zhvillimin e embrioneve (pllaka bakteriale). Ne kete menyre flitet per detergjentet e peshtymes dhe nga kjo mund te kuptohet se si ne individet ne te cilet gjendrat e peshtymes jane me funksion te pamjaftueshem/insuficent (sic quhet ndryshe kserostomi apo goje e thate) verehet nje incidence karioze dhe infeksioni mukozal me e larte. Prodhimi i peshtymes nga gjendrat salivare eshte ne perpjestim te drejte me permasat e tyre. Tek njeriu kapaciteti maksimali sekretimit eshte rreth 1ml/min/dite per gjenderr. Gjendrat kane nje metabolizem te shpejte dhe nje qarkullim gjaku shume te larte. Mekanizmi kryesor fiziologjik i kontrollit te aktivitetit te tyre sekretor behet nga sistemi nervor autonom. Eshte vene re qe stimulimi i nervave simpatike edhe atyre parasimpatike stimulojne sekretimin e peshtymes, edhe pse veprimi i nervave parasimpatike eshte me themelor: nje lezion i nervave simpatike ne fakt nuk paraqet ndryshime ndersa nderprerja e inervimit parasimpatik provokon atrofi gjendrore (fig.2,3).

APOLONIA 15 â&#x20AC;˘ 30, f. 25-38, NĂŤntor 2013

Salivarnite mali `lezdi se nao\at vo usnite (labijalna `lezda), vo lice (limfna malarija), vo palatum (palatinalnite `lezdi). Plunkata proizvedena vo ovie `lezdi gi ima istite funkcii kako golemata. Salivarnite `lezdi koi se postaveni vo zadniot del na jazikot i koi se otvaraat vo nivo na valatnite i foliatnite papili odr`uvaj]i ja grbnata povr[ina na jazikot vla`na na toj na~in go podobruvame na~inot na percepcija na vkusot.

Salivarniot protok Kaj ~ovekot protokot/koli~inata na plunkata koja se proizveduva od plunkovnite `lezdi e 1000-3000cc dnevno koja e me[ana (mukozna i serozna). Salivarniot mukus ima lubrifikantna funkcija na oralnite povr[ini i da obezbedat konzistentnost na hranata. Enzimskite prisutni proteini vo koli~inata na seroznata plunka pravat edno po~etno varewe na polisaharidite. Supstancite so antibakteriska akcija (lizozimot i imunoglobinot A) obezbeduvaat edna lokalna za[tita, osobeno za tie delovi na ustata kao [to se gingivata, gingivodentalnite vrski i zabite, hranlivite mesta za razvojot na embrionot (bakterijalni plo~ki). Na ovoj na~in se zboruva za detergentite na plunkata i od ova mo`e da se podrazbira kako nie poedincite kade `lezdite na plunkata se so nedovolna funkcija/insuficiencija (ili kako se narekuva poinaku kserostomia ili suva usta) se zabele`uva edna kariozna incidencija i povisoka mukozalna infekcija. Prizvodstvoto na plunkata od salivarnite `lezdi e proporcionalno so nivnata golemina. Kaj ~ovekot maksimalniot kapacitet na sekrecijata e 1ml/min/den za `lezda. @lezdite imaat pobrz metabolizam i mnogu visok krven protok. Glavniot fiziolo[ki kontrolen mehanizam kaj nivnata sekretorna aktivnost se pravi so avtonomniot nerven sistem. Zabele`ano e deka stimulacijata na simpati~nite nervi i tie predsimpati~ni go stimuliraat la~eweto na plunkataia iako dejstvoto na predsimpati~nite e po zna~ajna: edna lezija na simpati~nite nervi ne pretstavuva promeni, dodeka prekinot na predsimpati~nata inervnost provocira `lezdena atrofija (slika 2,3).

27 APOLONIA 15 ¡ 30, str. 25-38, Noemvri 2013


Fig.2 Atrofi te siperfaqes dorsale te gjuhes, si pasoje e xerostomise. Sl.2 Atrofija na grbnata povr[ina na jazikot, kako posledica na kserostomija.

Relativisht me 1000-3000 cc qe prodhohen normalisht, uljet e fluksit salivar mund te quhen sipas gravitetit te tij si hiposcialia apo kserostomia. Me “hiposcalia” kuptojme nje fluks salivar ne 24 ore rreth 500-1000 cc ne dite, ndersa per kserostomi flitet kur fluksi salivar eshte me i ulet se 500 cc dhe me kserostomi te rende kuptojme kur arrihen vlera nen 250 cc/dite [2, 3]. Shkaqet e kserostomise Rrezatimi i nje tumori ne rruget e siperme te frymemarrjes mund te perfshije totalisht ose pjeserisht gjendrat e peshtymes dhe kjo varet nga graviteti i pasojave. Llogaritja e volumit te rrezatuar do varet, sigurisht, nga vendi i tumorit, domethene ne qofte se lezioni eshte me ngarkese apo jo drejte gjendrave te medha te peshtymes. Ne fakt neoplazite rinofaringeale te nenshtruara rrezatimit sjellin zvoglim te gjendrres se peshtymes dhe ulje te fluksit gingivar. Vlera kritike e dozes rrezatuese eshte 60 Gy duke e marre kete vlere si “vendimtare” imagjinare midis kushteve te hiposcialiase dhe kserostomise [2]. Demet akute qe vihen re nga nje terapi rrezatuese prekin lekuren (eritema e moderuar), mukozen (ekzanteme), gjendrat e peshtymes me manifestimin e nje sialoadeniti akut (qe kalon pas 2-3 ditesh), papilat APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

Fig.3 Pamje e siperfaqes se gjuhes, si pasoje e reduktimit te fluksit salivar Sl.3 Povr[inata na jazikot, kako posledica na namaluvawto na salivarniot protok. Relativno so1000-3000 cc koja se proizveduva normalno, namaluvaweto na salivaniot protok mo`e da se vikaat spored nejzinata gravitacija kako hiposcialia ili kserostomia. So “hiposcalia” podrazbirame eden salivaren protok za 24 ~asa okolu 500-1000 cc na den, dodeka za kserostomia se zboruva koga salivarniot protok e pomal od 500 cc i za te[ka kserostomia zboruvame koga vrednosta na salivarniot protok e pod 250 cc/den (2, 3).

Pri~inite na kserostomijata

Zra~eweto na eden tumor vo gornite di[ni organi mo`e da gi vklu~uva celosno ili delumno `lezdite na plunkata i ova zavisi od serioznosta na posledicite. Presmetkata na radioaktivniot volumen ]e zavisi, se razbira, od mestoto na tumorot, zna~i ako lezijata e ili ne e vo pravo optovaruvawe so golemite `lezdi na plunkata. Vo su[tina rinofaringalnite neoplaziti podlo`eni na zra~ewe donesuvaat namaluvawe na `lezdovnata plunka i namaluvawe na gingivalniot protok. Kriti~nata vrednost na dozata za zra~ewe e 60 Gy zemaj]i ja ovaa vrednost kako “klu~na” imaginarna pome\u uslovite na hiposcialia i kserostomia (2). Akutnite [teti koi se zabele`uvaat od strana na edna terapija so zra~ewe vlijaat na ko`ata (moderna eritema), mukozata (egzantem), `lezdite na plunkata so akutna manifestacija na sialoadenit

28 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


gustative (ne fillim ndryshim ne perceptimin e shijes e me pas agravohet ne humbje te shijes per 3-4 muaj pas perfundimit te radioterapise). Me problematike jane demtimet e vonshme, duke u paraqitur me atrofi mukoze me shfaqjen e teleangektazise me komplikime nga gjendrat e peshtymes (hiposcialia apo kserostomia), risk per osteoradionekroze te nofullave, demtim veshi (humbje degjimi), trizmus per shkak te fibrozes se muskujve mastikatore apo ankilozes se ATM [4] . Reduktimi i fluksit salivar me tharje te grykeve eshte nje ngjarje konstante kur gjendrat jane te perfshira ne fushen e trajtimit, si per shembull organe shume te ndjeshme nga rrezatimi. Ky shqetesim shfaqet gjate procesit te rrezatimit dhe vazhdon per vite te tera e ne disa raste per tere jeten: kjo ben qe te ndryshohen menyrat e ushqyerjes se pacientit qe konkretizohet me pas me renie ne peshe. Duke u mbeshtetur ne keto te dhena per gjendjen e pergjithshme nuk eshte e pajustifikueshme perkufizimi “sindroma kserostomike”.

{tetite od zra~eweto

Demet e rrezatimit Demtimi nga rrezatimi tek gjendrat e peshtymes fillon si proces inflamator akut i karakterizuar nga edema dhe infiltrate polimorfonukleare intersticiale qe ne bashkepunim me nje peshtyme gjithnje e me viskoze con ne nje atrofi te duktusit duke filluar qe me nje ngushtim deri ne nje degjenerim fibroz te parenkimes gjendrore. Duke krahasuar doza te njejta te marra ne nje rrezatim, komponenti seroz paraqet gjithmone nje demtim me te madh, dhe keshtu llogjikisht dalim ne perfundimin, parotidia prodhon efekt me te madh te kserostomise [2] . Persa i perket gjendrave sublinguale dhe atyre minore duket se kane nje efekt te parendesishem sepse ata kane efekt pothuajse te parendesishem. Ne kavitetin e gojes paralelisht me modifikimet sasiore (ulje te fluksit salivar ne 83,3%) [1] apo cilesore (ulje e sasise se albumines si pasoje e modifikimit te permeabilitetit kapilar qe vjen si pasoje e procesit inflamator qe po zhvillohet; rritje te laktoferrines, peroksidazes, indeksi i lizozimes si nje tentative mbrojtese qe ben organizmi kur perballet me infeksionet APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

(koj pominuva po 2-3 dena), gustativnite papili (na po~etokot promena na percepcijata na vkusot a potoa se vlo[uva so gubewe na vkusot za 3-4 meseci po zavr[uvaweto na raditerapijata). Po problemati~ni se povredite koi sleduvaat kako pojavata na mukozna atrofija so pojavata na teleangektazija so komplikacii na `lezdovnata plunka (hiposcialia ili kserostomia), rizik za osteoradionekroza na vilicite, o[tetuvawe na uvoto (gubewe na sluhot), trimus zaradi fibrozata na mastikatornite muskuli na TMZ (4). Namaluvawe na salivarniot protok so su[ewe na vilicite e eden konstanten slu~aj koga `lezdite se vklu~eni vo oblasta na tretmanot, kako na primer ~uvstvitelnite organi od radijacijata. Ovaa zagri`enost se pojavuva za vreme na procesot na zra~eweto i prodol`uva so godini, a vo nekoi slu~ai celiot `ivot: toa ovozmo`uva da se promeni na~inot na ishranata na pacientot koj se karakterizira so namaluvawe na telesnata te`ina. Vrz osnova na ovie podatoci za celokupnata sostojba ne e neopravdano definicijata ”Sindromot Kserostomija”. O[tetata od zra~eweto kaj plunkovnata `lezda po~nuva kako akuten inflamatoren proces karakteriziran od edemot i intersticijalni polimorfonuklearni infiltrati koi vo sorabotka so edna poviskozna plunka vodi do atrofija na duktusot po~nuvaj]i so edno tesnuvawe do edno degenirirawe na fibroznata parenkima `lezda.Sporeduvaj]i sli~ni dozi zemeni vo edno zra~ewe, seroznata komponenta sekoga[ pretstavuva edna pogolema povreda i taka logi~no doa\ame do zaklu~ok, parotidia proizveduva pogolem efekt na kserostomija (2). {to se odnesuva na sublingvalnite `lezdi i tie pomalite se gleda deka imaat nezna~itelen efekt, zatoa [to re~isi imaat nezna~itelen efekt. Vo usnata praznina paralelno so kvantitativnite modifikacii (namaluvawe na salivarniot protok vo 83,3%) (1), ili kvalitativni (namaluvawe na koli~inata na albumin kako posledica na modifikacija na kapilarnata propustlivost koja doa\a kako posledica na inflamatorniot process koj se razviva: zgolemuvawe na laktoferinata, peroksidozata, indeksot na lizozimot kako obid za za[tita [to go pravi organizmot koga se

29 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


bakteriale, virale, kerpudhore qe shoqerojne gati gjithmone rrezatimet, ulje e pH dhe si pasoje e humbjes se aftesise tampone te peshtymes dhe per pasoje mobilizim te joneve te Ca2+ nga indet e forta te dhembit) vihen re shume mutacione ne perberjen e flores bakteriale ne dem te perqendrimit te pergjithshem qe ngelet pa u ndryshuar. Nga te dhenat perkatese paraqitet me nje rritje te konsiderueshme te mikroorganizmave acidogjene dhe gjithashtu kariogjene, vecanerisht Streptokoku mutans por edhe Stafilokoku dhe Candida albicans [1, 2, 5, 6]. Sistemi dhembor, si pasoje e nje flore mikrobike te tille te uljes se sasise se elektroliteve kariesprotektive, peson procese karioze shkaterruese menjehere pas muajit te trete te rrezatimit (me shpesh preket kanini poshte). Vec kesaj si pergjigje direkte, e verejtur histologjikisht, pulpa peson hiperemi dhe degjenerim hialin qe vjen pas pak kohesh (fig.4,5).

Fig. 4 Polikariesi si pasoje e kimioterapise ne xerostomi. Sl. 4 Polikariesot kako posledica na hemoterapijata vo kserostomijata

Ne te njejten kohe dhe per te njejten arsye (veprimi direkt) odontoblastet pesojne nje degjenerim ne vakuola (hapesira boshe). Jo rrallehere pra kemi humbje te kurores, pa dhimbje, dhe me ngelje ne alveole te rrenjes se dhembit. Rrenja nuk mund te eksktraktohet per arsye te rrezikut shume te larte te osteoradionekrozes dhe ky fakt sjell mbi te gjitha problem te higjenes orale por edhe crregullime te shijes, te gelltitjes dhe te te folurit. Kuadri klinik qe prezantohet ne rastet APOLONIA 15 â&#x20AC;˘ 30, f. 25-38, NĂŤntor 2013

soo~uva so bakteriski infekcii, virusni, gabi~ni skoro sekoga[ povrzani so zra~eweto, namaluvawe na pH i kako posledica na gubewe na pamu~nata sposobnost na plunkata i za posledica mobilizirawe Ca2+ jonite od tvrdite tkiva na zabot) se zabele`uvaat pove]e mutacii vo sostavot na bakteriskata flora na [teta na celokupnata koncentracija koja ostanuva nepromenta. Od soodvetnite podatoci se pretstavuva so edno zna~itelno zgolemuvawe na kiselinogenite mikroorganzmi i isto taka karigeni, osobeno Streptokokus mutans i Stafilokokus i Candida albicans (1, 2, 5, 6) . Zabniot sistem, kako posledica na edna mikrobi~na flora na namaluvawe na koli~estvoto na elektorlitite na kariesnite za[titnici, pretrpuva destruktivni kariozni procesi posle tretiot mesec na zra~eweto (po~esto e pogoden dolniot kanin). Osven ova kako direkten odgovor, histolo[ki zabele`ano, pulpata pretrpuva hiperemija i hialno degenerirawe koja doa\a pokasno (slika 4,5).

Fig.5 Pamja intraorale te mandibules,ku verehen proceset karioze ne siperfaqen okluzale te dhembeve, si pasoje e xerostomise. Sl.5 Intraoralen pogled na mandibulata, kade se zabele`uvaat karioznite procesi vo okluzalnata povr[ina na zabot, kako posledica na kserostomijata. Vo isto vreme i za ista pri~ina (direktna akcija) odontoblastite pretrpuvaat edna degradacija vo vakuoli (prazen prostor). Ne retko imame gubewe na koronkata, bez bolka i ostanuvawe na alveolata vo zabniot koren. Korenot ne mo`e da se ekstrahira zaradi visokiot rizik na osteoradionekrozata i ovoj fakt pred se doveduva do problemi na oralna higiena, no i poremetuvawe na vkusot, na golteweto i na zboruvaweto. Klini~kite slu~ai koi se pretstavuvaat vo slu~aite na

30 APOLONIA 15 ¡ 30, str. 25-38, Noemvri 2013


e kserostomise kompletohet me prekjen e gjitha mukozave duke perfshire edhe ate lingual qe demtohen nga infeksione bakteriale, virale e kerpudhore per shkak te mungeses se mekanizmave mbrojtes qe u detyrohen gjendrave te peshtymes. Te tilla modifikime ne goje transmetohen edhe ne gjendjen e pergjithshme si psh: crregullime ne shije, ne gelltitje, dhe ne te folur por mbi te gjitha kane rendesi dy te parat qe cojne ne ndryshim ne menyren e te ushqyerit e per pasoje humbje ne peshe. Duke marre parasysh te gjitha gjerat e siperpermendura me te drejte mund te japim perkufizimin “sindroma kserostomike”. Ne analizat e fundit theksohet se kserostomia jo gjithmone vjen si pasoje e nje patologjie [3] : per shembull vihet re shume shpesh co-fenomeni (fenomeni shoqerues) i plakjes, sidomos ne uljen e sasise se peshtymes tek submandibularja, edhe ne menopause; ose ne rastet kur pihen ilace qe ulin sasine e sekrecioneve ne rastet e anestezise se pergjithshme apo terepive tek stomatologu. Patologjite lokale dhe sistemike

Lokalnite i sistemskite patologii

Patologjite nuk takohen vetem ne rastet e radioterapive cerviko-faciale, por kserostomia mund te manifestohet edhe ne rastet e inflamacioneve te gjendrave te peshtymes. Keto inflamacione mund te jene me origjine virale (forma me e shpeshte e parotidit epidemik) autoimmune [sindroma Sjögren (fig.6), Sindroma Mikulicz] ose bakteriale (jane procese me te rralla dhe zakonisht jane efekte dytesore te sialolitiazes, te mbeshtetur nga Stafilokoku aureus dhe Streptokoku viridians).

Fig.6 Pacient me Sindromen Sjögren

APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

kserostomija se kompletiraat so opfa]awe na site mukozi vklu~uvaj]i ja i lingvalnata koja se o[tetuva od bakteriskite, virusnite i gabi~nite infekcii zaradi nedostatok na za[titnite mehanizmi koi se predizvikani od `lezdovnata plunka. Takvite modifikacii vo usta se prenesuvaat i vo celokupnata sostojba kako na primer: naru[uvawe vo vkusot, vo golteweto i vo zboruvaweto, no pred se prvite dve imaat zna~ewe zatoa [to vodat do promeni vo na~inot na ishranata i za posledica gubewe na te`inata. Zemaj]i gi vo predvid site gorenavedeni raboti so pravo mo`e da definirame ”kserostomi~en sindrom”. Vo poslednite analizi se napomenuva deka kserostomijata ne sekoga[ doa\a kako posledica na edna patologija (3) : na primer mnogu ~esto se zabele`uva co-fenomenot (pridru`nuiot fenomen) na stareewe, osobeno vo namaluvaweto na koli~estvoto na plunkata kaj submandibularnite i vo menopauza; ili voslu~ai koga se pijat lekovi koi ja namaluvaat koli~inata na sekretite vo slu~ai na op[ta anestezija ili tretmanite kaj stomatolozite. Patologiite ne se sretnuvaat samo vo slu~ai na grlo-facijalnite radioterapii, tuku kserostomijata mo`e da se manifestira i vo slu~ai na inflamacija na plunkovnata `lezda. Ovie inflamacii mo`e da imaat virusno poteklo (po~esta forma na epidemskiot parotit) avtoimuno (Sjögren sindroma (slika 6), Mikulicz sindroma) ili bakterisko (se poretki slu~ai i obi~no se sekundarni efekti na sialolitiazata, podr`ana i od Stafilokoku aureus i Streptokoku viridians).

Sl. 6 Pacient so sindromata Sjögren

31 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


Raste te tjera sistemike ku veme re uljen e sasise se fluksit salivar jane ndryshimet e tilla si psh: polidisplazia ektodermike e trashegueshme e Tauronit, hipovitaminozat (sidomos mungesa e vitamines C) sindromi Plummer Vinson, lezione bulbare, diabeti mellitus i pakompensuar, anemia pernicioze, anemia sideropenike, AIDS (incidence 10% e kserostomise idiopatike ne pacientet homoseksuale te prekur nga sindroma e San Franciskos) [3] . Efekti farmakologjik Edhe disa terapi farmakologjike mund te provokoje si efekt anesor nje ulje pak a shume te rendesishme ne sekrecionin e peshtymes. Dokumenti I pare daton ne vitin 2000 pas Krishtit, ne Erbario Assiro, ku thuhet se “belladonna” nje bime qe permban alkaloide sic eshte atropina) perdorej per te bllokuar sekrecionet e salives. Manifestimet klinike te kserostomise nga barnat mund te shfaqet me nje ndryshim te perkohshem apo te parendesishem deri ne ndryshim te qendrueshem te fundksionit salivar qe i detyrohet shkaterrimit te indit te gjendrave; mosfunksionimi apo keqfunksionimi ne disa raste parashikohet, ndersa ne rastet e tjera per shkak te varesise se ndjeshmerise se bujtesit eshte shume me pak. Nje nga mekanizmat me te shpeshte hyjne ne funksion per te percaktuar mosfunksionimin e gjendrave salivare percaktohet nga kapaciteti i barit per te bllokuar funksionin nervor pergjegjes per peshtymen apo e thene ndryshe sistemi nervor autonom . Ne pergjithesi, mekanizmi veprues i barnave pergjegjese per kserostomine lidhet me aktivitetin parasimpatolitik, me site te vendosura ne SNQ-ne ganglionet parasimpatike (e nganjehere edhe atyre simpatike) dhe ne sinapset neurotike mes efektoreve. Veprime te tjerat te shkaktuara nga barnat qe mund te zvoglojne aktivitetin e gjendrave perfshijne efektin vazokonstriktor, ndryshimi i bilancit elektrolitik sistemik ose ndryshimi I funksionit te duktusit. Ne kete moment eshte e veshtire te hartohet nje liste e substancave farmakologjike qe jane ne gjendje te prodhojne kserostomine sepse shpesh nje disfunksion gjendrror qe nuk vihet re per shkak te grades se moderuar apo APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

Drugi sistemski slu~ai kade se zabele`uva namaluvawe na koli~inata na salivarniot protok so promeni kako na primer: nasledena ektodermi~na polidisplazija na Tauronit, hipovitaminozna (osobeno nedostig na vitaminot C) Plummer Vinson sindromot, bulbarni lezii, nekompoziran diabetis melitus, perniciozna anemija, sideropeni~ka anemija, SIDA (10% icidencija na idiopati~nata kserostomija vo homoseksualnite pacienti pogodeni od sindromata na San Francisko)(3).

Farmakolo[kite efekti

U[te nekoi farmakolo[ki terapii mo`e da provociraat nesakani efekti kako edno namaluvawe pomalku ili pove]e va`no vo sekrecijata na plunkata. Prviot dokument datira od 2000 god. po novata era, Erbario Assiro, kade se naveduva deka “beladonna” edno rastenie koja sodr`i alkaloidi kako [to e atropine) se upotrebuva[e za da gi blokira sekreciite na salivata. Klini~kite manifestacii na lekovite mo`e da se pojavuvaat so edna privremena promena ili nezna~ajna do odr`liva promena na salivarnat funkcija koja se dol`i na uni[tuvaweto na `lezdovnoto tkivo; nefunkcioniraweto ili lo[oto funkcionirawe vo nekoi slu~ai se predviduva, dodeka vo drugite slu~ai zaradi ~uvstvitelnosta na doma]inote mnogu pomalku. Eden od naj~estite mehanimi koi vleguva vo funkcija za da se utvrdi nefunkcioniraweto na salivarnite `lezdi se utvrduva od kapacitetot na trevata za da ja blokira nervnata funkcija odgovorna za plunkata ili avtonomniot nerven sistem. Voop[to mehanizmot odgovoren za dejstvoto na lekovite za kserostomijata se povrzuva so parasimpatoliti~ka aktivnost, koj se nao\a vo CNS predsimpati~nite ganglia (ponekoga[ i tie simpati~nite) i vo neuroti~nite sinapsi pome\u efektirite. Drugi dejstvija pedizvikani od lekovite koj mo`e da ja namalat aktivnosta na `lezdite vklu~uvaat vazokonstriktoren efekt, promena na sistemskiot elektroliti~en bilans ili promena na funkcijata na duktusot. Vo ovoj moment. Vo ovoj moment te[ko e da se sostavi edana lista na farmakolo[kite supstanci koi se vo mo`nost da proizveduvaat kserostomija zato [to ~esto edna `lezdovna disfunkcija koja ne se

32 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


rastesor i hiposcialise dhe nje impakt minimal ne funksion te gjendrave te peshtymes, vec kesaj, perpilimi I listave te tilla bazohet shpesh ne mendime subjektive apo krejtesisht teorike ose ne studime te kryera ne kafshe. Nuk ka ende nje studim sistematik te frekuences apo te efekktit te shume farmakeve/barnave mbi sekrecionin e peshtymes, duke perfshire edhe efektin multifaktorial: psh antiaritmiket kardiake apo diuretiket mund te sjellin kserostomi nqs perdoren vecmas, por nga ana tjeter ato perdoren shpesh sebashku edhe nje kombinim i tille nuk eshte studiuar akoma mjaftueshem. Eshte e rendesishme te theksohet gjithashtu qe disa barna mund te shkaktojne kserostomi vetem ne doza te larta deri ne doza toksike. Por aspekti sigurisht me i rendesishem ne fushen e ketij problem kompleks te disfunksionit salivar te ndikuar nga barnat e pare nga perdorimi apo abuzimi me barnat neuropsikotrop (barbiturate:fenotiazina, benzodiazepina mes te cilave edhe karbamazepina, diazepami, lorazepami) barna psikotonik-stimulus te humori (imipramina dhe derivatet e saj), barnat anti Parkinson.

Dijagnozata na kserostomijata

Diagnoza e kserostomise Venia e diagnozes se kserostomise eshte po aq e lehte sa marrja e anamnezes, simptomat dhe egzaminimi objektiv perputhen me shfaqjen e sindromes. Me e veshtire eshte te percaktohet grada e saj, pra te percaktohet grada e perfshirjes se indeve te gjendres per te vene me pas nje terapi te sakte. Metodat e perdorura gjeresisht [2] per vleren e tyre, zbatimin e thjeshte, dhe koston e ulet eshte Shintigrafia salivare me sekuence “99TC” dhe Saxon testi. Shintigrafia ndihmon te rregjistrohen fazat e sekretimit te gjendrave edhe kur grada e avancimit te kserostomise eshte fillestare. Metoda e dyte kryhet duke e bere pacientin te kafshoje nje tampon garze sterile me permasa 5x5 cm te cilat peshohen me pas ne tuba standart dhe shikohet sasia e peshtymes se sekretuar. Mbrojtja ne fazat e rrezatimit Me kalimin e viteve perballe problemeve te mundshme te cilesise se jetes se pacientit [7, 8, 9] qe vijne si pasoje e kserostomise se APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

zabele`uva zaradi umeren stepen ili slu~aen na hiposcialijata i eden minimalen impakt vo funkcija na plunkovnite `lezda, osven toa sostavuvaweto na takvite spisoci ~esto se bazira vo subjetiktivnite ili celosno teoriskite mislewa ili vo istr`uvawa sprovedeni kaj `ivotnite. Se u[te ne postoi sistematsko prou~uvawe na frekvencijata ili efektite na mnogu lekovi vo la~eweto na plunkata, vklu~uvaj]i go i multifaktorialniot efekt, primer antisrceva aritmija ili diureticite mo`e da doveduvaat kserostomija ako se upotrebuvaat posebno, no od druga strana tie ~esto se upotrebuvaat zaedno i edna takva kombinacija se u[te ne e prou~ena dovolno. Va`no e da se napomenuva deka isto taka nekoi lekovi mo`e da preizvikuvaat kserostomija samo so visoki dozi do toksi~ni dozi. No zna~ajniot aspekt na ovoj slo`en problem na salivarnata disfunkcija zasegnati od prvite lekovi od upotrebata ili zloupotrebata so nevropsihotropnite lekovi (barbiturati: fenotijazin, benzodiazepine, me\u koi i karbamazepina, dijazepam, lozazepam), psohotonski lekovi-stimulansi na humorot (impiramin i nejzinite derivati), anti Parkinson lekovi. Stavaweto na dijagnozata kserostomija e tolku lesna kolku i zemaweto na anamazata, simptomite i objektivnoto ispituvawe se sovpa\aat so pojavata na sindromot. Pote[ko e da se utvrdi stepenot, odnosno da se utvrdi stepenot na vklu~enosta na `lezdovnoto tkivo za da odlu~ime za edna to~na terapija. {iroko upotrebenite metodi (2) za nivnata vrednost, ednostavnata primena i niskite tro[oci e salivarnata {intigrafija so kadar ”99TC” i Sakson testot. {intigrafijata pomaga da se registriraat fazite na sekrecionite `lezdi i koga stepenot na napredokot na kserostomijata e po~etna. Vtorata metoda se vr[i so toa [to na pacientot mu se dava da kasnuva edna sterilna gaza so golemina od 5x5 cm koi se merat vo standardni tubi i se gleda koli~inata na sekretiranata plunka.

Za[titata vo fazite na radijacijata

So tekot na godinite nasproti mo`nite problemi za kvalitetot na `ivotot na pacientot (7,8,9) koi doa\aat

33 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


shkaktuar nga rrezatimi jane propozuar menyra te ndryshme mbrojtjeje ne faza te ndryshme te trajtimit. Perdorimi i xhelit me fluor mbi dhembet dhe veshje me plumb jane menyrat e para te perdorura [10] per te mbrojtur indet e buta e te forta te kavitetit oral nga radioterapite. Aplikimi i perditshem (5 minuta) pas higjenes normale te perditshme i xhelit te fluorizuar, me ndihmen e pllakave prej silikoni (dyme) qe sherbejne per te mbajtur xhelin ul efektin e kserostomise qe eshte pasoje e rrezatimit ne sistemin dhembor. Kuriterapia sjell shpesh nekroze te mukozave dhe kockave: per kete arsye perdoren “proteza plumbi” kur trajtohet me kete metode nje neoplazi malinje psh ne gjuhe apo ne buze. Keto mbrojtese/mburoja jane/ konsistojne ne nje pllake rezine te pershtatur (nepermjet nje modeli allcie) sipas arkades qe do perfshihet ne rrezatim dhe vishet me nje flete plumbi 2 mm. Keto dy metodika sherbejne per te zbutur pasojat e efektit direkt te rrezatimit mbi indet e forta apo te buta te kavitetit oral apo te pasojave te meposhtme te kserostomise, por sjane nderhyrje qe behen per te ruajtur ne nje mase domethenese funksionin e gjendrave salivare. Jane per t’u konsideruar keshtu nderhyrje qe synojne me shume te parandalojne pasojat e kserostomise sesa te veproje mbi kete fenomen. Ne kete kendveshtrim, jane te propozuar disa trajtime medikamentoze per tu kryer ne fazat e trajtimit rrezatues, duke respektuar nje regjim te higjenes se gojes qe perfshin aplikimin e fluorit [11, 12] . Pilokarpina hidrokloride Pilokarpina hidrokloride nje agonist parasimpatomimetik, i dhene gjate terapise rrezatuese con ne ulje te shkalles/grades se kserostomise dhe mosfunksionimit te peshtymes [11, 13, 14, 15, 16] . Dozat e eksperimentuara in vivo jane 5 mg 4 here ne dite per 3 muaj, duke filluar qe ne diten e pare te terapise rrezatuese. Rezultatet flasin per nje frekuence me te ulet te simptomave ne goje gjate trajtimit dhe nje ulje me te lehte te fluksit salivar, me nje permiresim te ndjeshem te kualitetit/cilesise se jetes...

APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

kako posledica na kserostomija predizvikana od zra~eweto se predlo`eni razli~ni na~ini za za[tita vo razli~ni fazi na tretiraweto. Upotrebata na fluoroid gelot za zabi i oblekuvaweto so olov se prvite na~ini upotrebeni (10) za za[tita na mekite tkiva na usnata praznina od raditerapiite. Sekojdnevnata upotreba (5 min) po sekojdnevnata normalna higiena na fluoroid gelot, so pomo[ na silikonskite plo~i (dime) koi slu`at za da se zadr`i gelot se namaluva efektot na kserostomijata koj e posledica na zra~ewe vo zabniot sistem. Kuriterapijata ~esto doveduva nekroza na mukozite i koskite: zatoa se koristat “Olovi protezi“ koga se tretira so ovaa metoda edna maligna neoplazija na primer jazik ili usna. Ovie za[titi/[titovi/ se sostojat od edna smolna plo~a prilagodena (preku eden gips model) spored arkadata koja ]e se vklu~i vo zra]eweto i se oblekuva so eden olov list od 2 mm. Ovie dve metodi slu`at za da se ubla`at posledicite od direktniot efekt na zra~eweto nad tvrdite ili mekite tkiva na usnata praznina ili na posledicite na kserostomijata, no ne se intervencii koi se pravaat za da se ~uva vo edna zna~itelna mera funkcijata na salivaranite `lezda. Tread a se smetat kako ntervencii koi imaat za cel pove]e da gi spre~at posledicite na kserostomijata, otkolku da dejstvuvaat nad ovoj fenomen. Vo ovoj pogled, se predlo`eni nekolku lekoviti tretmani za da se zavr[i vo fazite na zra~eweto, respektiraj]i eden re`im na oralnata higiena koja vklu~uva primena na fluorot (11,12).

Hidrohloridna pilokarpina

Hidrohloridnata pilokarpina e eden agonist parasimpatomimetik, davan za vreme na terapija so zra~ewe vodi kon namaluvawe na stepenot/gradusot na kserostomijata i nefunkcionirawe na plunkata (11,13,14,15,16) . Eksperimentiranite in vivo dozi se 5 mg 4 pati na den 3 meseci, po~nuvaj~i od prviot den na terapija so zra~ewe. Rezultatite zboruvaat za edna poniska frekvencija na simptomite vo usta za vreme na tretmanot i edno lesno namaluvawe na salivarniot protok, so edno zna~itelno podobruvawe na kvalitetot/kvalitetot na `ivotot...

34 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


Rezulton gjithashtu qe bari nuk ka efekt mbi gjendrat e peshtymes se rrezatuar plotesisht, prandaj pilokarpina duket sikur stimulon indet peshtyme sekretuese qe gjenden jashte vendit te rrezatuar. Nje studim i kryer ne minj laboratori te rrezatuar me 15 Gy te trajtuar me ciklocitidine ka treguar se nje ilac i tille [17, 18] , nje agonist adrenergjik ne doza 150 mg/kg, eshte me efikas se pilokarpina, ne doza 5 mg/kg, ne aspektin e aftesive degjenerative dhe mbrojtese uljes se volumit te gjendrres dhe fluksit salivar (kontrollet e bera pas kater ditesh dhe pas 2 muajsh). Rezultatet e nje studimi te tille tregojne per nje humbje peshe trupore pas dy muajsh me 20% duke krahasuar me pilokarpinen, ndersa diten e katert ne thelb jane te njejta; nje renie ne peshe e gjendrres parotide konstante si pas 4 ditesh ashtu si edhe pas 2 muajsh dhe ne te dy rastet padyshim me e ulet krahasuar me uljen e vezhguar ne trajtimin me pilokarpine. Interesant, ne fund te fundit, pabarazia e te dhenave ne lidhje me fluksin salivar, qe tregojne nje barazi per gjendrren parotide ne diten e katert, ndersa ne muajin e dyte grupi i trajtuar me ciklocitidine nuk jane statistikisht te ndryshem nga grupi i kontrollit krahasuar me nje reduktim prej rreth 43% per grupin e pilokarpines; ne gjendrren submandibulare, perkundrazi, nuk ka nje reduktim te rendesishem deri ne diten e katert, ndersa ne muajin e dyte ulja eshte e rendesishme dhe e njejte me grupin e trajtuar me pilokarpine. Nje vrojtim tjeter eshte shkeputja midis efektit mbrojtes i ciklocitidines ne peshen e gjendrave salivare deri ne diten e katert, në kontrast me mungesën e mbrojtjes te funksionit te gjendrave. Keshtu, megjithese ciklocitidina mbron gjendrat salivare madhore ndaj demeve direkte, nuk parandalohen efektet dytesore. Antioksidantet Siguria qe radikalet e lira te oksigjenit jane te perfshira ne proceset degjenerative ka levizur kerkimin drejt zgjedhjeve terapeutike qe perdorin antioksidantet, si psh superoksidi I dismutazes-nje enzyme qe shnderron superoksidin ne peroksid hidrogjeni dhe oksigjen (SOD) [19] . Efekti mbrojtese i manganit SOD(MnSOD) dhe i baker/zinkut APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

Isto taka izleguva deka lekot nema celosen efekt na plunkovnata `lezda koja celosno e zra~ena, pa zatoa pilokarpinata se gleda go stimulira tkivoto na plunkovnata `lezda koja se nao\a nadvor od zra~enoto mesto. Edno sprovedeno istra`uvawe so gluvcite vo laboratorija zra~eni so 15 Gy tretirani so ciklocitidin poka`alo deka eden takov lek (17,18), eden adrenergi~en agonist vo dozi 150 mg/kg, e poefikasen od polikarpina, vo dozi 5 mg/kg, vo odnos na degenerativnite i za[titnite sposobnosti i namaluvaweto na volumot na `lezdata i salivarniot protok (napravenite kontroli po ~etiri dena i po 2 meseci). Rezultatite na edno takvo istra`uvawe poka`uvaat za gubewe na te`inata po dve meseci so 20% vo sporedba so pilokarpinata, dodeka ~etvrtiot den vo osnova e ist; edno namaluvawe vo telesnata te`ina na parotidnata `lezda kako po 4 dena taka i po 2 meseci i vo dvata slu~ai o~igledno poniska vo sporedba so prosledenoto namaluvawe vo tretmanot so pilokarpin. Interesno, vo krajna linija neednakvosta na podatocite vo vrska so salivarniot protok, koi poka`uvaat edna ednakvost za parotidnite `lezda vo ~etvrtiot den, dodeka vo vtoriot mesec grupata tretirana so ciklocitidin ne se statisti~ki razli~ni od kontrolnata grupa vo sporedba so edno namaluvawe od okolu 43% za pilokarpinata grupa; vo submandibularnata `lezda, naprotiv nema zna~itelno namaluvawe do ~etvrtiot den, dodeka vo vtoriot mesec namaluvaweto e zna~ajna i ista so grupata tretirana so pilokarpin. Eden drug pregled e isklu~uvaweto pome\u za[titniot efekt i ciklocitidinot vo te`inata na salivarnite `lezdi do ~etvrtiot den, vo kontrast so nedostatok na za[tita na funkcijata na `lezdite. Iako ciklocitidinot gi za[tituva salivarnite `lezdi od direktnite [teti, ne se spre~uvaat sekundarnite efekti.

Antioksidantite

Sigurnosta deka slobodnite radikali na kislorodot se vklu~eni vo degenerativnite procesi se dvi`elo kon terapevtskite izbori koi gi koristat antioksidantite, kako na primer superoksodot n dismutazata-eden enzim koj go transformira superoksidot vo hidrogen peroksid i kislorod (SOD) (19). Z[titniot efekt na Manganot SOD(MnSOD) i na

35 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


SOD ( CU/ZnSOD) eshte testuar mbi minj te nenshtruar 15 Gy, dhe rezultatet tregojne per nje metode joefikase dhe te parendesishme, mes dy agjenteve vetem MnSOD ofron garanci ne mbrojtje dhe jo vetem te gjendra parotis ndersa sa MnSOD edhe Cu/ZnSOD nuk ofrojne mbrojtje te gjendrat submandibulare. Amifostina [20], (nje ilac qe perdoret per te ulur efektet sekondare te kemioterapise) ne inde transformohet nga fosfataza alkaline ne metabolitin e saj aktiv, nje tiol i lire (WR-1065), eshte aprovuar kohet e fundit nga FDA (food and drug administration) si mbrojtes kunder kserostomise qe eshte krijuar jo vetem nga rrezatimi por edhe nga kemioterapia [21, 22, 23] . Studime eksperimentale in vivo dhe in vitro mbi kafshe kane evidentuar qe veprimi i saj me nje neutralizim te fuqishem te radikaleve te lira te oksigjenit, te prodhuara nga rrezatimet jonizuese dhe nga disa kemioterapi, eshte perzgjedhese/selektuese shume e mire duke qene se realizohet ne te gjitha indet normale ne perjashtim te SNQ dhe aparatit skeletik, dhe jo mbi indet neoplastike. Nje selektivitet i tille eshte eshte vene ne lidhje me kushtet e hipoksise qe eshte prezente ne tumoret solide (qe krijojne pH acid dhe ne te njejten kohe aktivitet enzimatik me te ulur te fosfatazes alkaline) dhe me nje structure te vecante te membranes se qelizave neoplastike qe konsiston me nje penetrim pasiv dhe shume te lehte te substancave hidrofile. Dozat e keshillueshme te ilacit [20] jane 910 mg/mq gjate nje kohe prej 15 minutash para asministrimit te kemioterapeutikut ose 740 mg/mq kur bari eshte administruar per me shume dite pasuese, 350 mg apo 200 mg/mq infuzion per 3-5 minuta 15 minuta para cdo seance radioterapie. Studimet klinike [24] te ndjekur ne pacientet e prekur nga neoplazia te regjionit koke-qafe, kane dimostruar te gjithe nje veprim qelizembrojtes mbi gjendrat salivare, ndersa ne nivel te mukozave te traktit te pare aero-digjestiv efekti qelizembrojtes eshte manifestuar ne menyre te limituar ne pacientet e trajtuar me radioterapi apo me shoqeruesit e cisplatinit (apo cis-diaminodicloroplatino II) (CDDP), nje medikament qe perdoret per kurimin e llojeve te ndryshme te kancerit). Ne APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

bakar/cink SOD (CU/ZnSOD) e testiran na gluvci podlo`eni na 15 Gy i rezultatite poka`uvaat edna neefikasna metoda i nezna~ajna, pome\u dve agenti samo MnSOD dava garancija vo za[titata ne samo na parotis `lezdata dodeka kolku MnSOD i Cu/ZnSOD ne nudat za za[tita kaj submnadibularnata `lezda. Amifostina (20) (eden lek koj se upotrebuva za namaluvawe na sekundarnite efekti na hemoterapijata) vo tkivata se transformira od alkalnata fosfataza vo negoviot aktiven metabolit, eden sloboden tiol (WR-1065), odobrena e od strana na FDA (food and drug administration) kako za[tita protiv kserostomijata koja e sozdadena ne samo od zra~eweto tuku i od hemoterapijata (21,22,23). Eksperimentalnite istra`uvawa in vivo i in vitro nad `ivotnite poka`ale deka negovata akcija so edna mo]na neutrallizacija na slobodnite radikali na kislorodot, proizvedeni od jonizira~ko zra~ewe i od nekoi hemoterapii, e selektiven/selktivna mnogu dobar, bidej]i se realizira vo site normalni tkiva so isklu~ok na CNS i skeletniot aparat i ne vo neoplasti~nite tkiva. Edno takvo selektirawe e staveno pod uslovite na hipoksija koja e prisutna vo solidnite tumori (koi sozdavaat kisela pH i vo isto vreme po niska enzimna aktivnost na alkalnata fosfataza) i so edna posebna struktura na membranata na neoplasti~nite kletki koja konsistira so edna mnogu lesna i pasivna penetracija na hidrofilnite supstanci. Prepora~ani dozi na lekovite(20) se 910 mg/mq za edno vreme od 15 min pred upravuvawe so hemoterapijata ili 740 mg/mq koga lekot e upravuvan za pove]e sledni denovi, 350 mg ili 200 mg/mq infuzija za 3-5 min, 15 minuti pred sekoja radioterapijska sesija. Klini~kite istra`uvawa (24) prosledeni kaj pacienti pogodeni od neoplazija na regionot glava-vrat, site poka`ale edna za[titnakletka nad salivarnite `lezda, dodeka vo nivo na mukozite na prviot aero-digestiven trakt za[titokletken efekt na kletka e manifestiran vo ograni÷en na÷in kaj tretiranite pacienti so radioterapija ili so pridru`nicite na cisplatinot (ili cis -diaminodicloroplatino II) (CDDP), eden lek koj se upotrebuva za lekuvawe na razni vidovi na rak). Vo ovie istra`uvawa ne e zabele`ano nekoj za[titokletken

36 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


keto studime nuk eshte vene re ndonje efekt qelizembrojtes i amifostines ne tumor dhe rezultatet e marra, si ne kontrollet lokale ashtu edhe ne jetegjatesi, nuk jane vene re rezultate per uljen e tyre; ne studimet e rastit si ne kontrolle lokale edhe ne jetegjatesi kane qene me te mira ne pacientet e trajtuar me amifostine.

efekt na amifostinata vo tumorite i dobienite rezultati, kako vo lokalnite kontroli taka i vo dolgove~nosta, ne se zabele`ani rezultati za nivno namaluvawe; vo studiite na slu~aj kako vo lokalnite kontroli taka i vo dolgove~nosta imame zna~itelno podobri rezultati kaj pacientite tretirani so amifostin.

UDC: 616.316-008.8-072 ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)

XEROTOMY Abstract Xerostomic syndrome: etiopathogenesis, clinical diagnosis and therapy. The clinical condition defined as “Xerostomia”, a term that derives from the fusion of the two words of Greek origin: xéros (dry) and stoma (mouth), is a characterized by severe reduction in salivary flow, thus differing from hyposialosis. Xerostomia may have several causes, varying from a simple phlogosis of a major salivary gland to a radiation induced damage because of a tumor located in a salivary major gland or in surrounding anatomical structures (especially parotid gland). In this article a special attention is given to this last cause, because the consequences of xerostomia induced by radiotherapy are surely more severe than those deriving from other causes; that’s why it is correct to name it as “xerostomic syndrome”. The authors suggest possible treatments to reduce clinical manifestations following radiotherapy. Key words: Xerostomia, Radiation, Salivary glands.

Bibliografia 1. Dreizen S, Brown LR, Handler S et al. Radiation-induced xerostomia in cancer patients. Effect on salivary and serum electrolytes. Cancer 1976; 38: 273-8. 2. Branchi R, Pagni L, Bernardini UD et al. Xerostomia da irradiazione. Stomat Medit 1989; IX(4): 297-301. 3. Branchi R, Pagni L, Bernardini UD et al. La xerostomia da farmaci. Giornale di Stomatologia e Ortognatodonzia 1990; IX(1). 4. Olmi P. Tumori maligni della testa e del collo: Introduzione. In: Olmi P. Santoni R. (a cura di). Manuale di oncologia radioterapica. Monduzzi ed 1992: 177-82. 5. Toljanic JA, Saunders VW Jr. Radiation therapy and management of the irradiated patient. J Prosthet Dent 1984; 52(6): 852-8. 6. Scipioni C, Quasso L, Boetti S. Possibilità terapeutiche in caso di xerostomia. Il Dentista Moderno 1998; marzo: 123-34. 7. Allal AS, Dulguerov P, Bieri S et al. Assessment of quality of life in patients treated with accelerated radiotherapy for laryngeal and hypopharyngeal carcinomas. Head & Neck 2000; May: 288-93. 8. Moore GJ, Parsons JT, Mendenhall WM. Quality of life outcomes after primary radiotherapy for squamous cell carcinoma of the base of tongue. Int J Radiat Oncol Biol Phys 1996; 36: 351-4. 9. List MA, Ritter-Stern CA, Boken TM et al. Longitudinal assessment of quality of life in laryngeal cancer patients. Head & Neck 1996; 18: 1-10. APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

37 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


10. Borowski B. Les soins bucco-dentaires du malade cancéreux Paris: Ed Masson, 1986. 11. Valdez IH, Wolff A, Atkinson JC et al. Use of pilocarpine during head and neck radiation therapy to reduce xerostomia and salivary dysfunction. Cancer 1993; 71: 1848-51. 12. Dreizen S, Brown LR, Daly TE et al. Prevention of xerostomia - related dental caries in irradiated cancer patients. J Dent Res 1977; 56: 99-104. 13. Fox PC, van der Ven PF, Baum BJ et al. Pilocarpine for the treatment of xerostomia associated with salivary glands dysfunction. Oral Surg Oral Med Oral Pathol 1986; 61: 243-8. 14. Fox PC, Atkinson JC, Macynski AA et al. Pilocarpine treatment of salivary gland hypofunction and dry mouth (xerostomia). Arch Intern Med 1991; 151: 1149-52. 15. Taylor SE, Miller EG. Preemptive pharmacologic intervention in radiation: induced salivary dysfunction. PSEBM 1999; vol. 221. 16. Johnson JT, Ferretti GA, Nethery WJ et al. Oral pilocarpine for postirradiation xerostomia in patients with head and neck cancer. N Engl J Med 1993; 329: 390-5. 17. Nagler RM et al. Protection against irradiation: induced damage to salivary glands by adrenergic agonist administration. Int J Radiat Oncol Biol Phys 1998; 40: 477-81. 18. Lundquist PG, Norberg LE. Morphological changes in salivary glands after treatment with sialogogues. An electron microscopical study. Acta Otolaryngol (Stockh) 1989; 107: 434-40. 19. Nagler RM, Reznick AZ, Slavin S et al. Partial protection of cat parotid glands from irradiation: induced hyposalivation by manganese superoxide dismutase. Archs Oral Biol 2000; 45: 741-7. 20. Ducci F et al. Studio multicentrico di fase III sull’impiego dell’amifostina come radio-chemioprotettore. Centro coordinatore: Dipartimento di Oncologia Università di Pisa, Azienda Ospedaliera Pisana, UO di Radioterapia, Direttore: prof. Luca Cionini. 21. Lindegaard JC, Grau C. Has the outlook improved for amifostine as a clinical radioprotector? Radiother Oncol 2000; 57: 113-8. 22. Brizel DM, Wasserman TH, Henke M et al. Phase III randomized trial of amifostine as a radioprotector in head and neck cancer. J Clin Oncol 2000; 18(19): 3339-45. 23. Capizzi RL, Oster W. Protection of normal tissue from the cytotoxic effects of chemotherapy and radiation by amifostine: clinical experiences. Eur J Cancer 1995; 31A (suppl 1): S8-S13. 24. Mc Donald S, Meyerowilz C, Smudzin T et al. Amifostine preserves the salivary gland function during irradiation of head and neck. Eur J Cancer 1995.

APOLONIA 15 • 30, f. 25-38, Nëntor 2013

38 APOLONIA 15 · 30, str. 25-38, Noemvri 2013


UDK: 616.311-006.6-085.277 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616.311-006.6-085.277 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

ANALIZA E MIKRONUKLEUSIT NË QELIZAT EKSFOLIARE TË MUKOZËS BUKALE TE TË SËMURËT ME KANCER ORAL TË TRAJTUAR ME KIMIOTERAPI 1 3

ANALIZATA NA MIKRONUKLEUSOT VO EKSFOLIARNITE KLETKI NA BUKALNATA MUKOZA KAJ BOLNITE SO ORALEN RAK TRETIRANI SO HEMOTERAPIJA

Fitim Alidema, 2Blerim Krasniqi, Majlinda Alidema

1 3

1

Qendra Klinike Universitare e Kosovës, Instituti i Onkologjisë, Prishtinë, Kosovë 2 Fakulteti i Shkencave Mjekësore “Rezonanca”, Prishtinë, Kosovë 3 Qendra Klinike Stomatologjike Universitare e Kosovës, Prishtinë, Kosovë Abstrakt Analiza e mikronukleusit (MN) në qelizat eksfoliative humane paraqet mundësi të mirë për të studiuar ndryshimet e gjenomit drejtëpërsëdrejti në target organet e prekura nga tumori Qëllimi - i këtij punimi është që të analizojë shkallën e induksionit të MN në qelizat epiteliate eksfoliare të mukozës bukale të zgavrës së gojës te të sëmurët me kancer në hapësirën orale të trajtuar me kimioterapi. Materiali dhe metodologjia - Në studim janë analizuar 11 pacientë me karcinom oral (72.7% meshkuj) me moshë mesatare 54.7±9.2 vjeç. Prej parametrave kemi analizuar shkallën e alterimeve nukleare kimioterapisë në qelizat eksfoliare të mukozës bukale. Rezultate - Numri mesatar i ndryshimeve degjeneruese në qelizat epiteliale eksfoliare të mukozës bukale te të sëmurët me karcinom oral është rritur në mënyrë sinjifikante pas kimioterapisë (24±38.1 vs. 31.6±36.1, p<0.04). Rritje sinjifikante kemi konstatuar për ndryshimet piknotike (p<0.004), karyorrhexis (p<0.006) dhe të qelizave binukleare (p<0.01). Nuk kemi konstatuar dallim sinjifikant në numrin e qelizave me kariolizë (p>0.9). Shpeshtësia e alterimeve të ndryshme akute nukleare, si edhe numri i përgjithshëm i alterimeve të tilla ka qenë i ngjashëm në të dy sekset. Konkluzion - Rezultatet kanë treguar se kimioterapeutikët kanë indukuar citotoksicitetin e qelizave, por nuk kanë indukuar ndryshime kromozomale dhe formim të mikronukleuseve. Fjalë kyçe: mikronukleusi, kancerët oral, kimioterapia.

Fitim Alidema, 2Blerim Krasni}i, Majlinda Alidema

1Univerzitetski Klini~ki Centar na Kosovo,

Institut za Onkologija, Pri[tina, Kosovo za Medicinski Nauki “Rezonanca”, Pri[tina, Kosovo 3Univerzitetski Stomatolo[ki Klini~ki Centar na Kosovo, Pri[tina, Kosovo 2Fakultet

Apstrakt Analizata na mikronukleusot (MN) vo humanite eksfoliativni kletki pretstavuva dobra mo`nost za studirawe na genomnite promeni direktno vo targetnite organi od tumorot. Celta na ovoj trud e da se analizira stepenot na indikacija na MN vo epitelnite eksfoliarni kletki na bukalnata mukoza na usnata praznina kaj bolnite so rak vo usnata praznina tretirani so hemoterapija. Materijal i metod - Vo istra`uvaweto bea analizirani 11 pacienti so oralen karcinom (72.7%) ma`i so sredna vozrast od 54.7±9.2 god. Od parametrite go analiziravme stepenot na nuklearnite alteracii hemoterapijata vo eksfoliarnite kletki na bukalnata mukoza. Rezultatite Prose~niot broj na degenerativnite promeni vo eksfoliarnite kletki na bukalnata mukoza kaj bolnite so oralen karcinom e zna~itelno zgolemen posle hemoterpijata (24±38.1 vs. 31.6±36.1, p<0.04). Zna~itelen rast e utvrden za pknotnite promeni (p<0.004), karoreksija(p<0.006) i na binuklearnite kletki (p<0.01). Ne utvrdivme zna~ajna razlika vo brojot na kletkite so karioliza (p>0.9). ×esnosta na razli~nite akutni nuklearni izmeni kako i vkupniot broj na takvite izmeni be[e sli~en kaj dvata pola. Zaklu~ok - Rezultatite poka`ale deka hemoterapeutite ja inducirale citotoksi~nosta na kletki, no ne indicirale hromozomski promeni i formirawe na mikronukleusite. Klu~ni zborovi: mikronukleus, oralen rak, hemoterapija.

Adresa: Mr.ph. Fitim Alidema fitimifarm@hotmail.com Mob. +377 45 51 60 80

APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

39 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


ANALIZA E MIKRONUKLEUSIT NË QELIZAT EKSFOLIARE TË MUKOZËS BUKALE TE TË SËMURËT ME KANCER ORAL TË TRAJTUAR ME KIMIOTERAPI Hyrje Mikronukleuset kanë origjinë nga fragmentet e kromozomeve dhe/ose të tërë kromozomeve, të cilat nuk janë përfshirë në nukleusin e qelizave gjatë procesit të ndarjes së nukleusit. Analiza e mikronukleusit (MN) në qelizat eksfoliative humane paraqet mundësi të mirë për të studiuar ndryshimet e gjenomit drejtëpërsëdrejti në target organet e prekura nga tumori (1). Në disa hulumtime është treguar një korrelacion sinjifikant ndërmjet nivelit të aberacioneve kromozomale në limfocite dhe MN në qelizat eksfoliative të mukozës bukale te subjektët e ekspozuar ndaj mutagjenëve të ambientit (2). Dëmtimet e gjenomit mund të shkaktohen nga veprimi i gjenotoksinave të ambientit të jashtëm (p.sh. radiacionit dhe substancave kimike), mungesës së mikronutrientëve (p.sh. folateve), shprehive të jetesës (p.sh. akooli, duhani, barnat, stresi, etj.) dhe faktorëve gjenetikë (defektet trashëguese në metabolizëm dhe të riparimit të ADN-së). Bazuar në këtë, supozohet se qelizat epiteliale të mukozës orale paraqesin vendin e preferuar për paraqitjen e hershme të ndryshimeve gjenotoksike të indukuara nga agjentët karcinogjenikë që futen në organizëm me inhalim dhe ingestion (3).

Voved Mikronukleusite poteknuvaat od fragmentite na hromozomite i/ili na site hromozomi, koi ne se vklu~eni vo nukleusot na kletkite za vreme na podelbata na jadroto. Analizata na mikronukleusot (MN) vo eksfoliarnite humani kletki pretstavuva dobra mo`nost za studirawe na genomskite promeni direktno vo target organite pogodeni od tumorot (1). Vo nekoi istra`uvawa e utvrdena zna~ajna korelacija pome\u hromozomnite aberacioni vo limfocitii MN vo eksfoliarnite kletki na bukalnata mukoza kaj subjektite izlo`eni kon ambientnite mutageni (2). O[tetuvawata na genomot mo`e da se predizvikuvaat od dejstvoto na genotoksinite na nadvore[niot ambient (pr.zra~ewe i hemiski supstanci), nedostatok na ishranata (pr. Folna kiselina), `ivotni naviki (pr. Alcohol, tutun, lekovi, stres i dr.) i genetskite faktori (nasledni defekti vo metabolizmot i popravka DNK). Vrz osnova na ova, se pretpostavuva deka epitelnite oralni kletki na mukozata pretstavuvaat preferirano mesto za ranoto pojavuvawe na genotoksi~nite promeni indicirani od karciogenetskite agenti koi vleguvaat vo organizmot so inhalacija i ingestija (3).

Celta na trudot

Qëllimi i punimit Qëllim i këtij punimi është që të analizojë shkallën e induksionit të MN në qelizat epiteliale eksfoliare të mukozës bukale të zgavrës së gojës te të sëmurët me kancer në hapësirën orale të trajtuar me kimioterapi.

Celta na ovoj trud e da se analizira stepenot na indukcijata na MN vo eksfoliarnite epitelni kletki na bukalnata mukoza na usnata [uplina kaj bolnite so karcinom vo oralniot prostor tretirani so hemoterapija.

Materijal i metologija na rabota

Materiali dhe metodologjia e punës Me citobrush kemi marrë qelizat epiteliale nga zgavra bukale e gojës dhe në APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

ANALIZATA NA MIKRONUKLEUSOT VO EKSFOLIARNITE KLETKI NA BUKALNATA MUKOZA KAJ BOLNITE SO ORALEN RAK TRETIRANI SO HEMOTERAPIJA

So cito~etka zemavme epitelni kletki od bukalnata usna [uplina I vo

40 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


epruveta kemi shtuar 5 ml tretje fiziologjike. Materialin e kemi futur në aparat për centrifugim për 10 min në 1200 rrotullime. Pas centrifugimit kemi larguar supenatantin, duke lënë 1 ml tretje së bashku me fundërrinën. Fundërrinën, bashkë me tretjen e kemi përzier lehtë me pipetë të pastërt. Pastaj, kemi marrë një sasi të përzierjes dhe e kemi shtrirë në sipërfaqe të tre xhamave të qelqit. Pas shtrirjes preparatet i kemi tharë në temperaturë dhome 2 deri në 3 orë. Pas tharrjes preparateve iu kemi shtuar alkool 96 % dhe pas tharrjes së alkoolit xhamat i kemi vendosur në Gimzë te holluar 1:5 dhe kanë qëndruar 60 minuta. Pas ngjyrosjes preparatet i kemi shpërlarë me ujë të destiluar dhe pas tharrjes i kemi shikuar në mikroskop optik. Rezultatet do t’i prezentojmë në formë tabelare dhe grafike. Testimin e sinjifikancës statistikore do ta bëjmë nëpërmjet testeve adekuate statistikore, në shkallë të sinjifikancës adekuate.

epruveti dodadovme 5 ml fiziolo[ki rastvor. Materijalot go stavivme vo aparat za centrifugirawe za 10 min. na 1200 vrte`i vo minuta. Po centrifugiraweto go otstranivme supenatantot, ostavaj]i 1 ml rastvor zaedno so ostatocite. Ostatocite zaedno so rastvorot gi pome[avme lesno so ~ista pipeta. Potoa zedovme eden del od me[avinata i gi spu[tivme vo tri stakleni povr[ini. Po spu[taweto preparatite gi su[ivme na sobna temperature 2 do 3 ~asa. Po su[eweto na preparatite im dodadovme alkohol 96% a po su[eweto na alkoholot, staklenite plo~ki gi stavivme vo razredena Gimza 1:5 i ostanaa 60 minuti. Po boeweto preparatitet gi isplaknavme so destilirana voda i posle su[eweto gi poglednavme vo opti~ki mikroskop. Rezultatite ]e prezentirame vo tabelarna i grafi~ka forma. Testiraweto na statisti~kata zna~ajnost ]e go napravime preku adekvatnite statisti~ki testovi, vo nivo na soodvetnoto zna~ewe.

Rezultatet

Rezultatite

Nga numri i përgjithshëm i të sëmurëve të analizuar me kancer oral 72.7 % kanë qenë të seksit mashkull, 63.6% kanë qenë përdorues të duhanit dhe 45.5% përdorues të alkoolit. Mosha mesatare e të sëmurëve me kancer oral ka qenë 54.7±9.2 vjeç (Tabela 1).

Tab. 1 Ndryshimet mesatare degjeneruese në qelizat epiteliale eksofoliare të mukozës bukale te të sëmurët me karcinomë orale (n-11)

Od vkupniot broj na analiziranite zaboleni so oralen rak 72.7 % bea ma`i, 63.6% bea pu[a~i i 45.5%piele alcohol. Srednata vozrast na zabolenite sooralen rak bil 54.7±9.2 god. (tab 1).

Karakteristika Gjinia / Pol F/@ M/M Grupmosha / Vozrast 40-59 60-7 Mosha/vozrast, mean (SD). vj Duhanpirja / Pu{ewe JO / NE PO / DA Abuzues alkooli/Pijat alkohol JO / NE PO / DA

Numri mesatar i ndryshimeve degjeneruese në qelizat epiteliale eksfoliare të mukozës bukale te të sëmurët me karcinomë orale është rritur në mënyrë sinjifikante pas kimioterapisë (24±38.1 vs. 31.6±36.1, p<0.04). Rritje sinjifikante kemi konstatuar APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

Nr./Br.

%

3 8

27.3 72.7

7 4 54.7

63.7 36.4 9.2

4 7

36.4 63.6

6 5

54.5 45.5

Tabela 1. Demografski podatoci za bolnite so oralen rak tretirani so hemoterapija (b=11)

Prose~niot broj na degeniranite promeni so eksfoliarnite epitelni kletki na bukalnata mukoza kaj zabolenite so oralen karcinom zna~itelno e zgolemen po hemoterapijata (24±38.1 vs. 31.6±36.1, p<0.04). Zna~itelen rast e utvrdeno za

41 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


piknoti~nite promeni (p<0.004), karyorrhexixs (p<0.006) i na binuklearnite kletki (p<0.01). Ne utvrdivme zna~ajna razlika vo brojot na kletkite so karioliza (p>0.9) (Tabela 2).

për ndryshimet piknotike (p<0.004), karyorrhexixs (p<0.006) dhe të qelizave binukleare (p<0.01). Nuk kemi konstatuar dallim sinjifikant në numrin e qelizave me kariolizë (p>0.9) (Tabela 2). Lloji i degjenerimit Vid na degerenacija Mikronukleus (MN)

Linja bazike Mes. Aritm. DS 0.0 0.0

Pas terapise Mes. aritm. DS 0.0 0.0

Dif. ne mesatare

P

0.0

NT

Nukleuse piknotike (Pik) Piknoti~ni nukleusi (Pik)

9.1

10.3

19.6

14.6

10.5

<0.004*

Qeliza kariorektike (KR) Karioretni kletki (KR)

8.3

9.2

23.8

21.9

15.5

<0.006*

Karioliza (KL) Karioliza (KL)

72.4

51.1

70.3

51.1

-2.1

0.9

Qeliza binukleare (BN) Binuklerani kletki (BN)

6.2

3.1

12.8

6.8

6.6

<0.01*

Total ndryshime Total promeni

24.0

38.1

31.6

36.1

7.7

<0.04*

Tab. 2 Ndryshimet mesatare degjeneruese në qelizat epiteliale eksofoliare të mukozës bukale te të sëmurët me karcinome orale (n-11) Tabela 2. Proseçnite degenerativni promeni vo eksfoliarnite epitelni kletki na bukalnata mukoza kaj bolnite so oralen karcinom (b=11)

×estnosta na razli~nite akutni nuklearni promeni kako i vkupniot broj na takvite promeni be[e sli~na kaj dvata pola (tab 3).

Shpeshtësia e alterimeve të ndryshme akute nukleare, si dhe numri i përgjithshëm i alterimeve të tilla ka qenë e ngjashme në të dy sekset (Tabela 3). Femra / @enski Dif. ne mesatare 0.00

Meshkuj/Ma{ki Dif. ne mesatare 0.00

Nukleuse piknotike (Pik) Piknoti~ni nukleusi (Pik)

6.00

Qeliza kariorektike (KR) Karioretni kletki (KR)

Lloji i degjenerimit Vid na degerenacija

T-test

p

-

NT

12.30

0.96

0.36

9.00

18.00

0.88

0.40

Karioliza (KL) Karioliza (KL)

8.30

-6.00

0.45

0.66

Qeliza binukleare (BN) Binuklerani kletki (BN)

3.30

7.90

0.95

0.37

Total ndryshime Total promeni

6.67

8.03

0.16

0.87

Mikronukleus (MN)

Tab. 3 Diferenca mesatare e ndryshimeve degjeneruese ne qelizat epiteliale eksfoliative te mukozes bukale sipas seksit Tab. 3. Proseçnite degenerativni promeni vo eksfoliarnite epitelni kletki na bukalnata spored polot

APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

42 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


Diskusija

Diskutimi Mikronukleuset janë fragmente të kromozomeve ose kromozome të tëra, të cilat nuk arrijnë polet në boshtin e ndarjes gjatë mitozës dhe në telefazë mbesin të enkapsuluara si nukleuse të ndara. Nëpërmjet testimit të mikronukleusit mund të detektohet humbja e kromozomeve ose malfunksioni i boshtit mitotik, i shkaktuar nga mekanizma aneugjenikë (4). Epiteli i hapësirës gojore regjenerohet në mënyrë permanente nëpërmjet prodhimit të vazhdueshëm të qelizave të reja në shtresën bazale me mitozë dhe migrimit të tyre në sipërfaqe, për të zëvendësuar ato të vjetrat. Shtresa bazale përmban qeliza burimore që mund të shprehin dëmtimet gjenetike (shkëputjen ose humbjen e kromozomeve) si MN gjatë ndarjes së bërthamës. Qelizat e reja të prodhuara mund të përmbajnë/ose jo MN, eventualisht të diferencuara në shtresën e qelizave gjembore. Disa nga këto qeliza mund të degjenerojnë në qeliza me kromatinë të kondensuar, nukleus të fragmentuar (qeliza kariorektike), nukleuse piknotike, ose mund të humbin në tërësi materialin e nukleusit (karioliza) (5). Në raste të rralla, disa qeliza mund të bllokohen në fazën binukleare, ose mund të shfaqin nukleuse në formë sythi, të njohur si “vezë të thyera” në qelizat e mukozës bukale, si biomarker i shumimit të gjeneve. Këta biomarkerë mund të observohen si në limfocite, ashtu edhe në qelizat bukale, që paraqesin vlerësim më të gjerë të dëmtimit të gjenomit, sesa vetëm MN, në kontekst të citotoksicitetit dhe të efekteve citostatike (6). Casartelli me bashkëpunëtorët (7) ka analizuar frekuencën e MN në qelizat eksfoliative bukale në mukozën normale, në lezionet prekanceroze dhe te karcionoma me qeliza skuamoze (squamous cell carcinoma). Ata konstatuan se rritja graduale e numrit të MN nga mukoza normale kah lezionet prekanceroze te karcionoma tregon një lidhshmëri të këtij biomarkeri me progredimin neoplazik. Studimet e publikuara biomonitoruese që përdorin evaluimin e MN në mukozën bukale kanë analizuar efektin e shumë faktorëve, duke përfshirë ndikimin e ekspozimit të ambientit dhe të vendit të punës, APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

Mikronukleusite se fragmenti so hromozomi ili celi hromozomi, koi ne postignuvaat vo oskata na podelbata za vreme na mitozata i vo telefaza ostanuvaat inkapsulirani kako oddeleni nukleusi. Preku testirawe na mikronukleusite mo`e da se detektira gubewto na hromozomite ili malfuncijata na mitotskata oska, predizvikuvan od aneugeni mehanizmi (4). Epitelot na usniot prostor se regenerira na permanenten na~in preku kontinuirano proizvodstvo na novi kletkivo bazalniot sloj so mitoza i nivnoto migrirawe vo povr[inata, za da gi zamenuvaat starite. Bazalniot sloj sodr`i izvorni kletki koi mo`at da gi izrazat genetskite o[tetuvawa (odvojuvaweto ili gubeweto na hromozomite) kako MN za vreme na podelbata na jadroto. Novo proizvedenite kletki mo`e da sodr`at/ili ne MN, eventualno diferncirani vo trnliviot sloj na kletkite. Nekoi od ovie kletki mo`e da degeneriraat vo kletki so kondenziran kromatin, fragmentiran nukleus (kariorektni kletki), piknoti~en nukleus ili mo`e da go izgubat vo celina nukleusniot materijal (karioliza)(5). Vo retki slu~ai, nekoi kletki mo`e da se blokioraat vo binuklearna faza ili mo`e da prika`uvaat nukleusi vo forma na bod, poznat kako ”skr[eni jajca” vo kletkite na bukalnata mukoza, kako biomarker na razmno`uvawe na genite. Ovie biomarkeri mo`eda se observiraat kako kaj limfocitite, taka [to I vo bukalnite kletki, koi pretstavuvaat po[iroka procenka na o[tetuvaweto na genomot, otkolku samo MN, vo kontekst na citoksi~nosta i citostatskite efekti (6). Casartelli so sorabotnicite (7) ja analiziral frekvencijata na MN vo eksfoliativnite bukalni kletki vo normalnata mukoza, vo prekanceroznite lezii i kaj karcinoma so skvamozni kletki (squamous cell carcinoma). Tie utvrdile deka postepenoto zgolemuvawe na brojot na MN od normalnata mukoza kon prekanceroznite lezii kaj carcinoma poka`uva povrzanost na ovoj biomarker so neoplazi~noto progredirawe. Objavenite biomonitoring istra`uvawa koi go upotrebuvaat ocenuvaweto na MN vo bukalnata mukoza gi analizirale efektite od mnogu faktori, vklu~uvaj]i go i vlijanieto na izlo`enost na ambientot i

43 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


radioterapisë, kemoprevenimit, ndikimin e shprehive jetësore, ndikimin e tumorëve dhe të sëmundjeve të tjera (8).

Qelizat binukleare përmbajnë dy nukleuse. Ky lloj i qelizave më së shpeshti vërehet në qelizat kanceroze dhe mund të paraqiten nga shumë faktor. Nëse gjatë ndarjes së qelizës hullia e ndarjes qelizore fillon të regredojë, atëherë qeliza bashkohet përsëri, duke shkaktuar mosndarjen e kromozomeve (9). Qelizat binukleare mund të paraqiten edhe gjatë dështimit të citokinezës, me ç’rast nuk formohet fare hullia e ndarjes qelizore, duke mundësuar kështu mbetjen e të dy nukleusave në të njëjtën qelizë. Piknoza ose kariopiknoza paraqet kondensimin ireverzibil të kromatinës në nukleusin e qelizës që pësojnë nekrozë. Kjo përcillet me karioreksis ose me fragmentim të nukleusit (10). Karyorrhexis është fragmentimi destruktiv i nukleusit të qelizës në vdekje, në të cilën kromatina shpërndahet në mënyrë të çrregullt përgjatë citoplazmës. Kjo zakonisht pasohet me kariolizë (11). Karyolysis paraqet tretjen komplete të kromatinës në saje të aktivitetit të enzimës DNase në qelizën që vdesin. Në apoptozë, pas karyorrhexis nukleusi zakonisht tretet në trupa apoptotike (12).

Ekspozimi i qelizave ndaj substancave citotoksike mund të rezultojë me përfundime të ndryshme për ato qeliza. Qelizat mund t’i nënshtrohen nekrozës, gjatë së cilës humbasin integritetin e membranës qelizore dhe vdesin në mënyrë të shpejtë si rezultat i lizës së qelizave. Qelizat mund ta ndërpresin rritjen dhe ndarjen aktive të tyre (ulje e qëndrueshmërisë celulare), ose mund të aktivizojnë programin gjenetik që kontrollon vdekjen qelizore (apoptosisë). Qelizat të cilat i nënshtrohen nekrozës rapide nuk kanë kohë të mjaftueshme për të aktivizuar mekanizmat e apoptozës, andaj nuk tregojnë markerë të apoptozës (18). Incidenca e kancerëve oralë është më e lartë te meshkujt. Kancerët orofacialë janë më të shpeshtë në shtetet në zhvillim krahasuar me shtetet e zhvilluara. Incidenca e kancerëve oral te meshkujt variron nga 1-10 raste në 100.000 banorë, në shumicën e shteteve të botës. Në Azinë jugore-qendrore kancerët e kavitetit oral rangohen në tre lloje më të shpeshta të tumorëve. Është shënuar një rritje e theksuar e incidencës së këtyre karcioAPOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

rabotnoto mesto, radioterapijata, hemoprevencijata, vlijanieto na `ivotnite naviki, vlijanieto na tumorite i drugite bolesti (8). Binuklearnite kletki sodr`at dve nukleusi. Ovoj tip na kletki naj~esto se zabele`uva vo kancerozni kletki i mo`e da se pojavuvaat od mnogu faktori. Ako za vreme na kleto~nata delba brazdata na kleto~nata delba po~nuva da regredira toga[ kletkata se priklu~uva povtorno, predizvikuva]i ja ne podelbata hromozomite (9). Binuklearnite kletki mo`e da se pojavuvaat i za vreme naneuspehot na citokinezata, so [to ne se formira voop[to brazdata na kleto~nata delba, ovozmo`uvaj]i go ostanuvaweto na dvete nukleusi vo istata kletka.Piknozat ili kariopiknozata pretstavuvaat ireverzibilna kondenzacija na hromatinata vo nukleusot na kletkata koi pretrpuvaat nekroza. Ova se prosleduva so karyorrhexis ili fragmentirawe na nukleusot (10). Karyorrhexis e destruktivno fragmentirawe na nukleusot na kletkite vo smrt, vo koja hromatinata se distribuira na poremetuvan na~in niz citoplazmata. Ova obi~no e prosledena so karioliza (11). Karyolysis pretstavuva kompletno varewe na hromatinata poradi aktivnosta na enzimot DNase vo kletkata koja umira. Vo apoptoza, po karyorrhexis nukleusot obi~no se vari vo apoptoti~ki tela (12). Izlo`enosata na kletkite kon citotoksi~nite supstanci mo`e da rezultira so razli~ni ishodi a onie kletki. Kletkite mo`e da i se podlo`at na nekrozata, pri [to go gubat integritetot na kleto~nata membrana i umiraat brzo kako rezultat na kleto~na liza.Kletkite mo`e da go zapreat razvojot i nivnata aktivna delba (namaluvawe na celulnata odr`livost), ili mo`e da go aktiviraat genetskiot program koj ja kontrolira smrta na kletkite (apoptosis). Kletkite koi se podlo`eni na brzata nekroza nemaat dovolno vreme da aktiviraat mhanizmi na apoptoza, zatoa ne poka`uvaat marker na apoptoza (18). Incidencata na oralniot rak e povisoka kaj ma`ite. Oficijalnite karcinomi se po~esti vo zemjite vo razvoj vo sporedba so razvienite zemji. Incidencata na oralniot rak kaj ma`ite varira 1-10 slu~ai vo 100.000 `iteli, vo pove]eto zemji vo svetot. Vo ju`no centralna Azija rakot na usnata praznina se rangira vo trite naj~esti vidovi na tumori. Zabele`ano e zna~itelen porast

44 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


namave në disa shtete, si në Danimarkë, Francë, Gjermani, Skoci, në Evropën qendrore dhe lindore (19, 20). Regjimet terapeutike për trajtimin e karcinomave orale me kimioterapi sistemike parësore me radioterapi konkurente (21): • Cisplatin 100 mg/m2 IV në ditët 1, 22, dhe 43 ose 40-50 mg/m2 IV në javë për 6-7 javë ose, • Cisplatin 20 mg/m2 IV në ditën 2 në javë deri në 7 javë plus paclitaxel 30 mg/m2 IV në ditën 1 të javës deri në 7 javë ose, • Cisplatin 20 mg/m2/d IV në ditët 1-4 dhe 22-25 plus fluorouracil (5-FU) 1000 mg/m2/d me Infuzion IV kontinuel në ditët 1-4 dhe 22-25 ose, • Carboplatin 70 mg/m2/d IV në ditët 1-4, 22-25, dhe 43-46 plus 5-FU 600 mg/m2/d me inf. IV kontinuel në ditët 1-4, 22-25, dhe 43-46. Kimioterapia e indukuar për kancerët e avancuar të kavitetit oral - Stadet III-IVB (42). • Docetaxel 75 mg/m2 IV në ditën 1 plus cisplatin 100 mg/m2 IV në ditën 1 plus 5-FU 100 mg/m2/d me inf. IV kontinuel në ditët 1-4 çdo 3 javë për 3 cikle; pastaj pas 3-8 javëve, carboplatin AUC 1.5 IV në javë deri në 7 javë gjatë radioterapisë; pastaj pas 6-12 javëve, intervenimi kirurgjik, nëse është i mundshëm ose, • Docetaxel 75 mg/m2 IV në ditën 1 plus cisplatin 75 mg/m2 IV në ditën 1 plus 5-FU 750 mg/m2/d me inf. IV kontinuel në ditët 1-4 çdo 3 javë për 4 cikle; pastaj pas 4-7 javëve, radioterapia; reseksioni kirurgjik mund të bëhet para ose pas kimioterapisë, • Paclitaxel 175 mg/m2 IV në ditën 1 plus cisplatin 100 mg/m2 IV në ditën 2 plus 5-FU 500 mg/m2/d me inf. IV kontinuel në ditët 2-6 çdo 3 javë për 3 cikle; pastaj radioterapia plus cisplatin 100 mg/m2 IV në ditët 1, 22, dhe 43. Torres-Bugarín O me bashkëpunëtorët, në studimin e tyre në të cilin kanë analizuar genotoksicitetin e regjimeve: cisplatinës + 5-Fluorouracilit (5-FU), carboplatinës (CBP) + 5-Fluorouracilit dhe ifosfamidit (IFO) + epirubicinës (EPI), kanë konstatuar se te APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

na incidencijata na ovie karcinomi vonekoizemji, kako vo Danska, Francija, Germanija, {kotska, Centralna i isto~na Evropa(19, 20). Terapevtskite re`imi za tretmanot na oralnite karcinomi so primarna sistemska hemoterapija so konkurentna radioterapija (21): • · Cisplatin 100 mg/m2 IV na den 1, 22, i 43 ili 40-50 mg/m2 IV vo nedela 6 – 7 nedeli ili, • · Cisplatin 20 mg/m2 IV na den 2 na nedela do 7 nedeli plus paclitaxel 30 mg/m2 IV prviot den na nedelata do 7 nedeli ili, • · Cisplatin 20 mg/m2/d IV na den 1-4 i 22-25 plus fluorouracil (5-FU) 1000 mg/m2/d so infuzija IV kontinuel na den 1 - 4 i 22-25 ili, • Carboplatin 70 mg/m2/d IV na den 1 - 4, 22 - 25, i 43 - 46 plus 5-FU 600 mg/m2/d so infuz. IV kontinuel na denovite 1 - 4, 22 – 25 i 43-46. Indiciranata hemoterapija za unapredenite kanceri na usnata praznina fazite III-IVB (42), • · 75 mg/m2 IV vo 1 den plus cisplatin 100 mg/m2 IV vo 1 den plus 5 - FU 100 mg/m2/d so infuz. IV kontinuel vo 1- 4 denovi sekoja 3 nedela za 3 ciklusi; potoa po 3-8 nedeli, carboplatin AUC 1.5 IV na nedela do 7 nedeli za vreme na radioterapija; potoa po 6-12 nedeli, hirur[ka intervencija, ako e vozmo`na ili, • · Docetaxel 75 mg/m2 IV vo 1 den plus cisplatin 75 mg/m2 IV vo 1 den plus 5-FU 750 mg/m2/d so inf. IV kontinuel vo 1-4 denovi sekoja 3 nedela za 4 ciklusi; potoa po 4-7 nedeli, radioterapija; hirur[kata resekcija mo`e da se napravi pred ili posle hemoterapijata, • · Paclitaxel 175 mg/m2 IV vo 1 den plus cisplatin 100 mg/m2 IV vo 2 den plus 5-FU 500 mg/m2/d so inf. IV kontinuel vo 2-6 denovi sekoja 3 nedela za 3 ciklusi; potoa radioterapija plus cisplatin 100 mg/m2 IV vo 1, 22 denovi i 43. Torres-Bugarin O so sorabotnicite vo nivnoto istra`uvawe vo koja go analizirale genotoksi~nosta na re`imite: cisplatin + 5-Fluorouracilit (5-FU), carboplatin (CBP) + 5-Fluorouracilit, i ifosfamid (IFO) + epirubicin (EPI),

45 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


pacientët me kancer (me ose pa kimioterapi gjenotoksike), numri i mikronukleusit (MNC), piknozës (PN), karyorrhexis (KR), kariolizës (KL) dhe numri total i abnormaliteteve është rritur, kurse numri i qelizave binukleare (BN) dhe kondensimi i kromatinës (CC) janë zvogëluar. Në anën tjetër si pasojë e aplikimit të barnave citotoksike, numri i qelizave binukleare është ulur, kurse numri i qelizave kariolitike është rritur. Sipas autorëve këta parametra mund të shfrytëzohen si markerë të citotoksicitetit në studimet e ardhshme për barnat e ndryshme (22). Fitim Alidema me bashkëpunëtorët në studimin e tyre lidhur me alterimet akute në nukleuset e qelizave bukale te pacientët me kancer të trajtuar me kimioterapi konstatuan një rritje sinjifikante të shpeshtësisë së karyorrhexis, kariolizës dhe të piknozës krahasuar me grupin e kontrollit. Poashtu, shpeshtësia e karyorrhexis ishte në mënyrë sinjifikante më e shpeshtë pas trajtimit me kimioterapi, krahasuar me periudhën para trajtimit (6.4±3.0 vs. 3.9±4.8, p<0.006). Sipas rezultateve të fituara konstatuan se terapia akute nuk indukon dëmtimet kromozomale, por mund të ketë veprim citotoksik (23). Në hulumtimin tonë është rritur në mënyrë sinjifikante numri mesatar i ndryshimeve piknotike (p<0.004), karyorrhexis (p<0.006) dhe të numrit mesatar të qelizave binukleare (p<0.01), kurse numri mesatar i qelizave me kariolizë ishte në mënyrë josinjifikante më i vogël pas terapisë. Ky zvogëlim i numrit të qelizave me kariolozë mund të jetë pasojë e gjetjes së qelizave në fazat e karyorrhexis, para pasimit të tyre në fazën e kariolizës. Poashtu, seksi nuk është faktor i cili ka ndikuar në mënyrë sinjifikante në shpeshtësinë e alterimeve nukleare pas kimioterapisë te karcinomat orale.

Zaklu~ok

Përfundim Ndryshimet akute në nukleuset e qelizave bukale mund të shfrytëzohen si markerë të rëndësishëm për velrësimin e citotoksicitetit të kimioterapisë te pacientët me kancer oral. Rezultatet kanë treguar se kimioterapeutikët kanë indukuar citotoksicitetin e qelizave, por nuk kanë indukuar ndryshime kromozomale dhe formim të mikronukleuseve. APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

otkrile deka kaj pacientite so rak (so ili bez genotoksi~na hemoterapija), brojot na mikronukleusite (MNK), piknozata (PN), karyorrhexis (KR), kariolizata (KL) I totalniotbroj naabnormalnostite e zgolemen, dodeka brojot na binuklearnite (BN) kletki I kondenzacija na kromatima (KK) se namaleni. Od druga strana kako posledica na primenite citotoksi~ni lekovi, brojot na binuklearnite kletki e namalen, dodeka brojot na kartoliti~nite kletki e zgolemen. Spored avtorite ovie parametri mo`e da se koristat kako markeri na citoksi~nosta vo idnite studii za razli~nite lekovi (22). Fitim Alidema so sorabotnicite vo nivnotoistra`uvawe vo vrska so akutnite promeni vo nukleusite na buklnite kletki kaj pacientite so tretiran rak so hemoterapija potvrdija zna~itelno zgolemuvawe na karyorrhexis, kariolizata i na piknozata vo sporedba so kontrolnata grupa. Isto taka, ~estnosta na karyorrhexis be[e zna~ajno po~esta po tretiraweto so hemoteraopija, vo sporedba so periodot pred tretmanot (6.4±3.0 vs. 3.9±4.8, p<0.006). Spored dobienite rezultati zaklu~ija deka akutnata terapija ne indicira hromozomski o[tetuvawa, no mo`e da ima citotoksi~no dejstvo (23). Vo na[eto istra`uvawe zna~itelno e zgolemen prose~niot broj na piknoti~nite promeni (p<0.004), karyorrhexis (p<0.006) i prose~niot broj na binuklearnite kletki (p<0.01), dodeka prose~niot broj na kletkite so karioliza ne be[e tolku zna~aen statisti~ki pomal posle terapijata. Ova namaluvawe na brojot na kletkite so karioliza mo`e da bide posledica na iznao\awe na kletkite vo fazite na karyorrhexis, pred nivno sledewe vo kariolizna faza. Isto taka, polot ne e faktor koj zna~itelno vlijael vo ~esnosta na nuklearnite promeni po hemoterapijata kaj oralnite karcinomi. Akutnite promeni vo nukleusite na bukalnite kletki mo`e da se koristat kako va`ni markeri za procenuvawe na citoksi~nosta na hemoterapijata kaj pacientite so oralen rak. Rezultatite poka`ale deka hemoterapijata go predizvikuvala citotoksi~nosta na kletkite, no ne indicirale hromozomni promeni i formirawe na mikronukleusi.

46 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


UDC:

MICRONUCLEI ASSAY OF EXFOLIATED ORAL BUCCAL CELLS IN PATIENTS WITH ORAL CANCER TREATED WITH CHEMOTHERAPY. Abstract Micronuclei assay (MN) of exfoliated oral buccal cells presents an opportunity to study genomic changes in the target organs affected by cancer. Aim: The aim of this study was to analyze the degree of induction of MN in exfoliated oral buccal cells in patients with oral cancer treated with chemotherapy. Material and methodology: In 11 patients with oral cancer (72.7% male) with average age 54.7 ± 9.2 years were analyzed the degree of nuclear alteration in exfoliated buccal cells. Results: The average number of degenerative changes in exfoliated buccal cells in patients with oral carcinoma increased significantly after chemotherapy (24 vs. 38.1 ±. 31.6 ± 36.1, p <0:04). The data indicate significantly increase of pyknotic changes (p <0.004), karyorrhexis (p <0.006) and binuclear cells (p <0.01). We have not found significant difference in the number of cells with karyolysis (p> 0.9). The incidence of various nuclear acute alterations and total number of such alterations was similar in both sexes. Conclusion: The results showed that chemotherapy have induced the cytotoxicity of cells, but not chromosomal changes and micronucleus formation. Key words: micronucleus, oral cancer, chemotherapy. Referencat 1. Fenech M, Holland N, Chang WP, Zelger E, Bonassi S. The Human MicroNucleus Project An international collaborative study on the use of the micronucleus technoque for measuring DNA damage in humans. Mutation Research 1999;428:271-83. 2. Lucero L, Pastor S, Suarez S, Durban R, Gomez C, Parron T, Creus A, Marcos R. Cytogenetic biomonitoring of Spanish greenhouse workers exposed to pesticides: micronuclei analysis in periopheral blood lymphocytes and buccal epithelial cells. Mutation Research 2000;464:255-62. 3. Speit G, Schmid O. Local genotoxic effects of formaldehyde in humans measured by the micronucleus test with exfoliated epithelial cells. Mutat Res 2006;613:1-9) 4. Kirsch-Volders M, Vanhauwaert A, De Boeck M, Decordier I. Importance of detecting numerical versus structural chromosome aberrations. Mutat Res 2002;504:137-48). 5. Tolbert PE, Shy CM, Allen JW. Micronuclei and other nuclear anomalies in buccal smears: Methods development. Mutat Res 1992;271:69-77 6. Kassie F, Darroudi F, Kundi M, Schulte-Hermann R, Knasmuller S. Khat (Catha edulis) consumption causes genotoxic effects in humans. Int J Cancer 2001;92:329-32 7. Casartelli G, Bonatti S, De Ferrari M, Scala M, Mereu P, Margarino G, et al. Micronucleus frequencies in exfoliated buccal cells in normal mucosa, precancerous lesions and squamous cell carcinoma. Anal Quant Cytol Histol 2000;22:486-92 8. Holland N, Bolognesi C, Kirsch-Volders M, Bonassi S, Zeiger E, Knasmueller S, et al. The micronucleus assay in human buccal cells as a tool for biomonitoring DNA damage: The HUMN project perspective on current status and knowledge gaps. Mutat Res 2008;659:93-108 9. Shi, Qinghua; Randall W. King.Nature 437 (7061). 10. Kumar V, Abbas A, Nelson F, Mitchell R. (2007). “Robbins Basic Pathology”. Robbins Basic Pathology (8th ed.): 6, 9–10). APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

47 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


11. Ref. Zamzami N, Kroemer G. (1999). “Apoptosis: Condensed matter in cell death”. Nature 401 (127): 127–8. 12. Cotran; Kumar, Collins (1998). Robbins Pathologic Basis of Disease. Philadelphia: W.B Saunders Company.. 18. Riss TL, Moravec RA (February 2004). “Use of multiple assay endpoints to investigate the effects of incubation time, dose of toxin, and plating density in cell-based cytotoxicity assays”. Assay Drug Dev Technol 2 (1): 51–62). 19. Stewart BW, Kleihues P, editors. World cancer report . Lyon: WHO International Agency for Research on Cancer; 2003. 20. Petersen PE. The world oral health report 2003: continuous improvement of oral health in the 21st century – the approach of the WHO global oral health programme. Community Dent Oral Epidemiol 2003; 31(Supp. 1): 3-24. 21. Pazdur R, Wagman L, Camphausen K, et al, eds. 12th ed. Cancer Management: A Multidisciplinary Approach. Norwalk, Conn: CMP Healthcare Media LLC; 2009. 22. Torres-Bugarín O, Ventura-Aguilar A, Zamora-Perez A, Gómez-Meda BC, Ramos-Ibarra ML, Morga-Villela G, Gutiérrez-Franco A, Zúñiga-González G. Evaluation of cisplatin + 5-FU, carboplatin + 5-FU, and ifosfamide + epirubicine regimens using the micronuclei test and nuclear abnormalities in the buccal mucosa. Mutat Res. 2004 Dec 31;565(1):91-101.) 23. Fitim B Alidema, Behxhet H Osmani, Gezim G Boçari, Majlinda I Alidema, Ilmi V Kryeziu, Mirzade B Alidema. Acute nuclear alteration effects of chemotherapy in buccal mucosa cells in cancer patients. FASEB Journal 2013; 27 (7):lb575.

APOLONIA 15 • 30, f. 39-48, Nëntor 2013

48 APOLONIA 15 · 30, str. 39-48, Noemvri 2013


UDK: 616.714-007.1-056.7

UDK: 616.714-007.1-056.7 616.314-007.1-056.7 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

616.314-007.1-056.7

KLEIDOKRANIJALNA DISPLAZIJA I TERAPISKI MO@NOSTI KAJ OVIE PACIENTI

DISPANZIONI KLEIDOKRANIAL DHE MUNDËSITË TERAPEUTIKE TE KËTO PACIENT Spirov Vanço

Spirov Van~o

ISHP Qendra Klinike Stomatologjike Sh. Pantelejmon – Shkup Klinika për Kirurgji Orale

JZO Stomatolo{ki Klini~ki Centar Sv. Pantelejmon - Skopje Klinika za oralna Hirurgija

Dysostosis cleidocranialis (CCD)(9) është çrregullim skeletik mirë i dokumentuar, gjeneralizuar me më shumë se mbi 100 raste të evidentuara me anomali të bashkuara. Bëhet fjalë për çrregullim të trashëguar dominues autosomal i cila rreth 20-40% tregon mutacione të reja. Në qoftëse njëri prej prindërve e ka këtë çrregullim mundësia që fëmiu i tyre të preket është 50%. Përfaqësohet në mënyrë të barabart edhe te gjinia mashkullore edhe te gjinia femërore. Nëse të dy prindërit janë individ të shëndoshë quhet mutacion gjenetik spontan dhe gjasat që edhe fëmiu i mëvonshëm ta ketë çrregullimin e njëjt janë shumë të vogla. Nga të gjitha rastet e CCD 1/3 janë spontane, 2/3 janë gjenetikisht të trashëguara. Incidenca në paraqitje është e 0,5 në 100 000. Kjo sëmundje ka më shumë sinonime: Marie – Sainton syndrome, ScheuthauerMarie- Sainton sy Cleido cranial digital dysostosis, cleido cranialdysostosis ,cranio cleido dysostosis, dysostosiscleidocranialis, dysostosicleidocraniodigitalis, dysostosis cleidocraniopelvina, dysostosis generalisata, dysplasia cleidocranialis, dysplasia cleidofacialis, mutational dysostosis, osteodental dysplasia (ODD), pelvicocleidocranial dysostosis Dispanzioni kleidokranial është çrregull gjenetikisht i trashëgueshëm në zhvillimin kockor (2). Kombinimi me klavikula

Dysostosis cleidocranialis (CCD, KKD) (9) e dobro dokumentirano, generalizirano skeletno poremetuvawe so preku 100 evidentirani zdu`eni anomalii.Stanuva zbor za avtosomno dominantno nasledno poremetuvawe koe vo okolu 20-40% poka`uva novi mutacii.Dokolku eden od roditelite go ima ova poremetuvawe mo`nosta da so istoto bide afektirano nivnoto dete i znesuva 50%. Podednakvo e zastapeno i kaj ma{kiot i kaj `enskiot pol.Ako i dvata roditela se zdravi individui se narekuva spontana genetska mutacija,a {ansite i narednoto dete da go ima istoto poremetuvawe se mnogu mali.Od site slu~ai na KKD 1/3 se spontani,a 2/3 se genetski nasledni. Incidencata na pojavuvawe e 0,5 vo 100 000. Ova zaboluvawe ima pove}e sinonimi: Marie –Sainton syndrome, Scheuthauer-Marie- Sainton sy Cleido cranial digital dysostosis, cleido cranialdysostosis, cranio cleido dysostosis, dysostosiscleidocranialis, dysostosicleidocraniodigitalis, dysostosis cleidocraniopelvina, dysostosis generalisata, dysplasia cleidocranialis, dysplasia cleidofacialis, mutational dysostosis, osteodental dysplasia (ODD), pelvicocleidocranial dysostosis. Kleidokranijalna displazija e genetski nasledno poremetuvawe vo koskeniot razvitok(2). Kombinacija na hipoplasti~ni klavikuli, otvoreni

Adresa: Spirov Van~o

JZO Stomatoloski Klinicki Centar Sv. Pantelejmon - Skopje

APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

49 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


fontaneli i pojava na prekubrojni zabi se smeta za tipi~na slika na pacienti so KKD.

hipoplastike, fontanella të hapura dhe paraqitja e dhëmbëve të tepërt meret si fotografi tipike e pacientit me CCD.

Fig. 1 Pacientë me mungesë të ashtit Sl. 1. Pacienti so CCD (otsustvo na klu~na koska)

Oralni naodi:

Gjetjet orale Me interes të vaçant janë çrregullimet e pritura në raport me rritjen dhe zhvillimin e dhëmbëve dhe nofullave e ato janë si mëposht (3,4,55): - Ndërtimi i zgavrës së gojës: Qiellëza gotike e vëndosur lartë, paraqitja e të çarava në të njëjtën, bashkim i shtyrë i simfizës mandibullare. - Dalje dhëmbësh: prania e shumë dhëmbëve të mbidhëmbëve, anomali të shumta koronare dhe rrënjësore, pozitë ektopike e dhëmbëve, dhëmbë të shumtë të impaktuar dhe të retinuar d.m.th. mungesë të erupcionit dhëmbor, prani të cistave folikulare të lidhura me dhëmbët e pa eruptuar. Hipoplazi e pranishme në smalt e me atë edhe karies të rritur të dhëmbëve. Ekziston edhe ndryshim i vonuar i dhëmbëve të qumshtit me erupcion të vonuar, ose mungesë erupcioni të dhëmbëve të përhershëm. Hulumtimet e përfituara nga studimet më të reja dentale vërtetuan frekuentim të përfaqësimit të dhëmbëve të tepërt në varg APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

Od poseben intereñ se o~ekuvanite poremetuvawa vo odnos na rastot i razvojot na zabite i vilicite i tie se slednive (3,4,5): - Gradba na usna {uplina: Visoko postaveno gotsko nepce,pojava na rascepi na istoto,odlo`eno soedinuvawe na mandibularnata simfiza - Zabalo: Prisustvo na mnogubrojni prekubrojni zabi,mnogubrojni koronarni i korenski anomalii,ektopi~na pozicija na zabi, mnogubrojni impaktirani i retinirani zabi t.e.otsustvo na zabna erupcija,prisustvo na folikularni cisti povrzani so neeruptiranite zabi. Prisutna hipoplazija na emajl a so toa i zgolemena karioznost na zabite.Postoi i zadocneta promena na mle~nite zabi so zadocneta ili celosna otsatnost na erupcija na trajnite zabi. Ispituvawata dobieni od najnovite dentalni studii utvrdija frekfencija na zastapenost na prekubrojnite zabi vo opseg od 22% vo maksilarniot inciziven predel

50 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


prej 22% në pjesën incizive të maksillës, deri 5% në pjesën molare. Është konstatuar formim lingual dhe okluzal i dhëmbëve të tepërt në raport me dhëmbët normal. Maturimi i denticionit të qumështit është normal, ndërsa e njëjta te dhëmbët permanent është shtyrë për 1 – 4 vjet. Erupcioni i dhëmbëve të qumshtit është normal, por me probleme eruptive serioze në nivel të dhëmbëve të përhershëm. Në bazë të rezultateve të këtij studimi është parashtruar teoria hipotetike se lamina dentale edhe për denticionin e qumshti edhe atë të përhershëm është normale, por mungon shkatërrimi i tërësishëm i saj që mund të çoj deri te formimi i dhëmbëve të tepërt. Anomalitë morfologjike të dhëmbëve mund të jenë në relacion me hapësirën jo adekuate dhe ngadalësim në erupcion.

do 5% vo molarnite predeli. Konstatirano e lingvalno i okluzalno formirawe na prekubrojnite zabi vo odnos na normalnite zabi. Maturacijata na mle~nata denticija e normalna,dodeke istata kaj permanentnite zabi e odlo`ena za 1-4 god.Erupcija na mle~nite zabi e normalna, no so seriozni erupcioni problemi na nivo na permanentni zabi.Vrz osnova na rezultati od ovaa studija e postavena hipoteti~ka teorija deka dentalnata lamina i za mle~nata i za permanentnata denticija e normalna, no izostanuva nejzinoto kompletno raspa|awe {to mo`e da dovede do formirawe na prekubrojni zabi. Morfolo{kite zabni anomalii mo`e da bidat vo relacija so neadekvatniot prostor i zastojot vo erupcijata.

Fot. 2. Rtg. gjetjet - prania e dhëmbëve të tepërt, në pozitë ektopike dhe numër i madh i dhëmbëve të impaktuar Sl. 2 RTG naod - prisutni prekoubrojni zabi, ektolicno postaveni i mnogubrojni impaktirani zabi Ostanati statisti~ki podatoci kaj Të dhënat tjera statistikore të pacientëve pacienti so KKD: me CCD: - 18% od ovie pacienti imaat skolioza - 18% e këtyre pacientëve kanë skoliozë. - 57% imaat ramni stopala - 57% kanë këmbë të rrafshta. - 70% imaat prekubrojni zabi - 70% kanë numër të tepërt të dhëmbëve. - 34% imaat ~esti sinusni infekcii - 34% kanë infeksione të shpeshta të sinusit. - 19% imaat problemi so di{eweto - 19% kanë problem me frymëmarrjen. - 39% imaat delumno ili celosno - 39% kanë të humbur pjesërisht ose gubewe na sluhot.

tërësisht dëgjimin.

Genetski aspekti na KKD Aspektet gjenetike të CCD Lokusi gjenetik është i vendosur në kromozomin nr.21, ku gjithashtu gjendet edhe gjeni PEBP2 alpha A/CBFA1, i cili është esencial për osteogjenezën. Ky gjen e bënë dekodimin e faktorit transkriptues, gjegjësisht ai është protein që e rregullon DNAtranskriptimi ka edhe shprehje specifike në APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

Genskiot lokus e lociran na hromozomot 6p21,kade isto taka se nao|a i PEBP2 alpha A/CBFA1 genot(1),koj e esencijalen za osteogenezata.Ovoj gen vr{i dekodirawe na transkripcioniot faktor,odnosno toa e protein koj vr{i regulacija na DNA-transkripcijata i ima specifi~na ekspresija vo koskenoto

51 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


indin kockor. Mutacionet e CBFA1 e shkaktojnë këtë çrregullim. Gjatë ekzaminimit të pacientëve me CCD, janë gjetur lloje të ndryshme të mutacineve të PEBP2 alpha A/CBFA1. - mutacione nonsense në sferën e Runt, - delecion hemizigot, - mutacione heterozigote, - mutacione missense në sferën e Runt të cilët e pamundësojnë DNA - aktivitetin e lidhur të Runx2/PEBP2 alpha A/CBFA1. Defektet e DNA - sfera lidhëse ose domeni transaktivizues i Runx2/Pebp2 alpha A/CBFA1 mund të shkaktojnë CCD. Ducy et al., në 1997(6) e gjeti gjenin CBFA1 me hulumtimin e aktivatorit të proteinës specifike kockore, osteokalcin. Autori identifikon grup prej më shumë promotorëve të cilët janë kritik në aktivizimin e gjenit osteokalcin në osteoblaste (Dusy and Karsently,7) dhe ato e kanë treguar gjenin i cili e kodon proteinin që është i lidhur për këtë regjion nga promotori. Faktorinë i nukleusit e osteoblastit që është i lidhur për këtë regjion kishte qenë i karakterizuar si cDNA i cili e kodon këtë protein. Ducy dhe kolegët e saj kanë gjetur se porosia për këtët faktor CBFA1 është rrallë e kufizuar në kondenzimin mezenhimal e cila e formon kockën dhe është e kufizuar për osteoblastet. Me sa duket proteina nuk e aktivizon vetëm gjenin osteokalcin, por gjithashtu i aktivizon edhe gjenet tjera të cilët janë përgjegjës për zhvillimin kockës. Nëse gjeni CBFA1 është eksperimentalisht i ekspresuar në lloje të tjera qelizash, këto qeliza fillojnë tajitjen e proteinave specifike kockore. Vërtetimi dhe zgjërimi i këtij përfundimi u përfitua nga eksperimentet ku me targetimin e gjeneve të minjve, gjeni CBFA1 ishte asgjësuar. Minjtë homozigot për këtë fshirje kishin ngordhur një kohë të shkurtër pas lindjes pa marrë frymë dhe skeletet e tyre ishin kompletuar me kocka. Mutantët kishin model skeletor të duhur. Te këta minj kockëzimi inhondral dhe intermembranoz ishte eliminuar. Osteoblastitet ishin ndaluar në një stadium të zhvillimit, duke ekspresuar as osteokalcin as osteopontin. Minjtë heterozigot CBFA1(+)/CBFA(-)1 treguan defekte skeletore të ngjashme me ato të sindromit human CCD. Në këtë rast suturat kockore nuk janë formuar (fontanellat e rritura të ngjashme APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

tkivo. Mutaciite na CBFA1 go predizvikuvaat ova poremetuvawe. Pri ispituvawa na pacienti so KKD,pronajdeni se razli~ni tipovi na mutacii na PEBP2 alpha A/CBFA1. - nonsense mutacii vo domenot na Runt, - hemizigotna delecija, - heterozigotni mutacii, - missense mutacii vo domenot na Runt koi ja onevozmo`uvaat DNA- vrzuva~kata aktivnost na Runx2/PEBP2 alpha A/CBFA1 Defektite na DNA-vrzuva~kiot domen ili transaktivira~kiot domen na Runx2/ Pebp2 alpha A/CBFA1 mo`at da predizvikaat KKD. Ducy et al., vo 1997(6) go pronaoga CBFA1 genot so istra`uvawe na aktivatorot na kosken specifi~en protein, osteokalcin. Avtorot identifikuva zbir od pove}e promotori koi se kriti~ni vo aktiviraweto na osteokalcin genot vo osteoblasti (Dusy and Karsently,7)i tie go poso~ija genot koj go kodira proteinot {to e vrzan za ovoj region od promotorot. Faktorot vo nukleusot na osteoblastot {to e vrzan za ovoj region be{e okarakteriziran kako cDNA koja go kodira ovoj protein. Ducy i nejzinite kolegi pronajdoa deka porakata za ovoj faktor CBFA1 e retko ograni~ena na mezenhimalnata kondenzacija koja {to ja formira koskata i e ograni~ena za osteoblastite. Proteinot izgleda deka ne go aktivira samo osteokalcin genot tuku isto taka gi aktivira i drugite geni koi se odgovorni za razvoj na koskata. Ako CBFA1 genot e eksperimentalno ekspresiran vo drugi tipovi na kletki, ovie kletki po~nuvaat da izla~uvaat koskeno specifi~ni proteini. Potvrda i pro{iruvawe na ovoj zaklu~ok be{e dobien od eksperimentite kade {to so targetirawe na geni na gluvci, CBFA1 genot be{e onesposoben.Gluvcite homozigoti za ovaa delecija umrea kratko vreme po ra|aweto bez zemawe na zdiv,i nivnite skeleti bea kompletirani so koski.Mutantite imaa rskavi~en skeleten model.Kaj ovie gluvci inhondralnata i intermembranoznata osifikacija bea eliminirani .Osteoblastite bea vo eden stopiran stadium na razvoj,ekspresirajki nitu osteokalcin nitu osteopontin. Heterozigotite CBFA1(+)/CBFA(-)1 gluvcite poka`aa skeletni defekti sli~ni na onie od humaniot sindrom KKD.Vo ovoj slu~aj koskenite suturi ne se

52 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


si te të posalindurit), rritja është ndaluar dhe kocka krysore shpesh mungon ose është e deformuar. Të pranishëm janë edhe dhëmbët e tepërt. Analizat e lidhura gjenetike treguan se gjenet për këtë gjendje gjenden në fundin e shkurtër të kromozomit 6 të njeriut. Gjeni CBFA1 ishte lokalizuar në pozitën 6p21 dhe është në korrelacion me regjionin që e përmban gjenin për CCD. Rezultatet jo vetë që sigurojnë dëshmi të fuqishme gjenetike se mutacioni i përfshirë në PEBP2 alpha A/CBFA1 çon deri te CCD, por gjithashtu siguron edhe material për hulumtim si RunxZ/PEBP2 alpha A/CBFA1 luan rol kryesor gjatë kohës së diferencimit osteoblastik. Trajtimi stomatologjik te pacientët me CCD

Stomatolo{ki tretman kaj pacienti so KKD

Në të kaluarën përpjekje të shumta terapeutike janë bërë duke filluar nga ekstrakcioni total i dhëmbëve të mbajtur deri në ekspozimin kirurgjik dhe ekstruzionin ortodontik të dhëmbëve të pa eruptuar dhe autotransplantim të kthyer në kocka dhëmb. Më pas strategji terapeutike më të elaboruara kanë qenë të përpunuara të cilat kanë qenë të bazuara në arsyet e përziera në të gjitha fazat e erupcionit. Ka shumë informacione të pakta për efektet nga qasjet e ndryshme terapeutike. - Ektraktimi i dhëmbeve të qumshtit - si procedurë terapeutike e cila duhet të ndihmoj d.m.th përshpejtoj erupcionin e dhëmbëve të përhershëm trashëgimtar me disa përjashtime u tregua si i pasuksesshëm. - Ektraktimi i dhëmbeve të qumshtit dhe ekspozimi i dhëmbëve të përhershëm - kjo procedurë terapeutike është aplikuar në disa raste individuale dhe e njëjta zakonisht rezulton me erupcion të dhëmbëve të eksponuar permanent. Megjithatë është konstatuar prolongim i madh i procesit eruptiv. - Ektraktimi i dhëmbeve të qumshtit dhe ekspozimi i dhëmbëve të përhershëm me nxjerrje ortodontike pasuese - kjo procedurë terapeutike është e suksesshme në të shumtën e rasteve. Por periudha terapeutike është shumë e gjatë (mesatarisht 8 vjet). Nivel më të lartë suksesi të eruptimit është vërejtur te pacientët pa ose me disa (pak) dhëmb të tepërt të pranishëm.

APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

oformeni(adultni fontaneli sli~ni kako kaj novorodeni),rasteweto e zapreno i klu~nata koska e ~esto otsutna ili deformirana.Prisutni se i prekumerni zabi.Genskite povrzani analizi poka`aa deka genite za vakvata sostojba se naogaat na kratkiot krak na ~ove~kiot 6 hromozom.CBFA1 genot be{e lokaliziran na pozicijata 6p21 i e vo korelacija na regionot koj go sodr`i genot za KKD. Rezultatite ne samo {to obezbeduvaat jak genetski dokaz deka mutacijata vklu~ena vo PEBP2 alpha A/CBFA1 doveduva do KKD,tuku isto taka obezbeduva korisno orudie za prou~uvawe kako RunxZ/PEBP2 alpha A/CBFA1 igra glavna uloga za vreme na osteoblasti~nata diferencijacija.

Vo minatoto brojni terapiski obidi bile napraveni po~nuvajki od totalna ekstrakcija na zadr`anite zabi do hirur{ka ekspozicija i ortodonska ekstruzija na neeruptiranite zabi i avtotransplantacija na vkle{tenite vo koska zabi.Pokasno mnogu poelaborirani terapiski strategii bea razraboteni koi bile bazirani na pri~inite vme{ani vo razli~ni fazi od erupcijata.Ima mnogu oskudni informacii za efektite od razli~ni terapiski pristapi. - Ekstrakcija na mle~ni zabi-kako terapiska postapka koja treba da potpomogne t.e.zabrza erupcijata na permanentnite naslednici so nekolku isklu~oci se poka`a kako neuspe{na, -Ekstrakcija na mle~ni zabi i ekspozicija na permanentni zabi -ovaa terapiska postapka e sprovedena vo nekolku poedine~ni slu~ai i istata obi~no rezultira so erupcija na eksponiranite permanentni zabi.Me|utoa konstatirano e golemo prolongirawe na erupcioniot proces, - Ekstrakcija na mle~ni zabi i ekspozicija na permanentni zabi so posledovatelna ortodonska ekstruzija-ovaa terapiska postapka e uspe{na vo najgolem del od slu~aevite, Me|utoa terapiskiot period e ekstremno dolg (prose~no 8 god). Mnogu povisoko nivo na uspe{nost vo epupcijata e zabele`ano kaj pacienti bez ili so nekolku (malku) prisutni prekubrojni zabi,

53 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


- Ripozicionim kirurgjik (auto transplantim) - Kjo procedurë e aplikuar në disa raste individuale rezulton me shërim të susksesshëm. Rezultati i arritur terapeutik fillimisht varet nga faza d.m.th shkalla e formimit të rrënjës. Në këtë drejtim te dhëmbët që janë të transplantuar dhe janë me rritje të përfunduar të rrënjës është i nevojshëm trajtim endodontik dhe si komplikim i mundshëm është paraqitja e ankilozës. Ky lloj i procedurës terapeutike për këtë arsye është i indikuar në faza të caktuara të zhvillimit të dhëmbit (10).

- Hirur{ko repozicionirawe (avto transplantacija) - Ovaa postapka sprovedena vo nekolku poedine~ni slu~aevi rezultira so uspe{no oporavuvawe.Postignatiot terapiski rezultat prvenstveno zavisi od fazata t.e. stepenot na oformenost na korenot.Pa vo toj kontekst kaj zabi koi se transplantirani a se so zavr{en rast na korenot e potrebna endodonska terapija i kako mo`na komplikacija e pojava na ankiloza.Ovoj tip na terapiska postapka poradi toa e indiciran vo odredeni fazi na razvoj na zabot.(10)

Foto 3. Pacient me CCD (3D CT scan) Sl. 3 Pacient so CCD (3D CT scan) APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

54 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


Në vitin 1992 Jensen and Kreiborg (8) prezentojnë d.m.th sqarojnë një strategji të re terapeutike dedikuar për denticionin e përhershëm dhe e njëjta vlen për barierat e mundshme (e mundshme) eruptive (dhëmb të tepërt, kockë mbështjellëse dhe paraardhës qumshtor). Në pajtueshmëri me këtë strategji, problemet eruptive në nivelin e dentimit të përhershëm janë ndarë në: ato në regjionin anterior deri te molari i parë dhe ato në regjionin molar.

Anteriorna regija do prviot molar

Regjioni anterior deri te molari i parë Dhëmbët e tepërt të cilët paraqesin barier eruptive të rëndësishme e fillojnë mineralizimin e vet rreth 4 vite më von se sa analogët (identik) dhëmbët normal permanent dhe nga ato arsye diagnoza e incizivëve të tepërt zakonisht është e mundshme prej 5 - 7 vjet. Në këtë moshë dhëmbët e tepërt e gjithashtu edhe paraardhësit e qumshtit largohen edhe në mënyrë kirurgjike eksponohet (kortikotomia, gjegjësisht osteotomia) pjesa incizale nga incizivët permanent. Pocedurë të njëjtë (ekuivalente) kryhet edhe në pjesën paramolare dhe kanine kur dhëmbët permanent janë zhvilluar deri në nivelin e rreth 1/3 nga rrënjët e tyre. Në regjionet ku nuk ka prani të dhëmbëve të tepërt procesi eruptive mund të jetë i përshpejtuar d.m.th i përmirësuar nëpërmjet ekstraktimit të dhëmbëve të qumshtit dhe largimin e mbështjellësit të indit kockor në fazë kur formimi i rrënjës është kompletuar gjysëm.

Prekubrojnite zabi koi pretstavuvaat signifikantna eruopciona prepreka ja zapo~nuvaat svojata mineralizacija okolu 4 god pokasno otkolku analognite (istovetni) normalni permanentni zabi i od tie pri~ini dijagnozata na prekubrojnite incizivi e obi~no mo`na na vozrast od 5-7 god.Na ovaa vozrast prekubrojnite zabi a isto taka i mle~nite prethodnici se otstranuvaat i hirur{ki se eksponira (kortikotomija t.e osteotomija) incizalniot del od permanentnite incizivi. Sli~na (istovetna) postapka se izveduva i vo premolarna i kaninska regija koga permanentnite zabi se imaat razvieno na nivo okolu 1/3 od nivnite koreni.Vo regii kade nema prisustvo na prekubrojni zabi erupcioniot proces mo`e da bide ubrzan t.e. podobren preku ekstrakcija na mle~nite zabi i otstranuvawe na prepokriva~koto koskeno tkivo vo faza koga formiraweto na korenot e kompletirano polovina.

Molarna regija

Regjioni molar Zakonisht mund të pritet erupcion normal i molarëve të parë, ndërsa erupcioni i molarëve të dytë mund të jetë i paparashikueshëm, a erupcioni i molarëve të tretë paraqet shfaqje të rrallë. Molarët e tepërt formohen si ekstenzion distal të laminës dentale dhe ata e fillojnë mineralizimin e tyre rreth 4 vite më vonë d.m.th pas formimit të molarëve analog normal.Te këta pacient është e mudshme edhe paraqitja e molarëve të katërt apo edhe të pestë dhe e njëjta imponon nevojën e ndjekjes në kontinuitet me rtg (kontrollim) dri në moshë të voshme d.m.th pas 16 vjeç. Molarët e tretë, katërt dhe molarët e pestë çdo herë qëndrojnë si dhëmb të APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

Vo 1992 god. Jensen and Kreiborg (8)prezentiraat t.e objavuvaat nova terapiska strategija nameneta za permanentnata denticija i istata se odnesuva na mo`nite(verojatni) erupcioni prepreki (prekubrojni zabi, gusta prepokriva~ka koska i mle~ni prethodnici). Vo soglasnost so ovaa strategija,erupcionite problemi na nivo na permanentnata denticija se podeleni na: onie vo anteriornata regija do prviot molar i onie vo molarnata regija.

Obi~no mo`e da se o~ekuva normalna erupcija na prvite molari,dodeka pak erupcijata na vtorite molari mo`e da bide nepredvidliva a erupcijata na tretite molari pretstavuva retka pojava. Prekubrojnite molari se formiraat kako distalna ekstenzija na dentalnata lamina i tie ja zapo~nuvaat svojata mineralizacija okolu 4 god podocna t.e po formiraweto na analognite normalni molari.Kaj ovie pacienti mo`na e pojava i na ~etvrti pa duri i petti molari i istata nametnuva potreba od edno kontinuirano rengenolo{ko sledewe(kontrolirawe) se do kasna vozrast t.e. po 16 god .Tretite, ~etvrtite i petite molari sekoga{ ostanuvaat kako retinirani zabi,no

55 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


ritenuar, por zakonisht nuk shkaktojnë asnjë problem të njëjtët lihen (nuk hiqen) nën parashikim e një evaluimi rëntgenologjik. Kirurgu oral duhet ti ndjek dhëmbët në mënyrë të rregullt, me kujdes të vaçant në prishjen e pamjes estetike. Mjeku i veshëve duhet të kontrolloj defektet e veshëve të gjetura te këto pacient. Përshkak të krahërorit të ngusht dhe reduktimin e mushkërive të bardha shpeshë paraqiten probleme të mushkërive të bardha të cilat trajtohen nga ana e pulmologut. Nënat me çrregullime të tilla duhet të lindin me operacion çezarian përshkak të hipolazisë së legenit. Te këto pacient shtrohet pyetja a duhet të trajtohen me hormone për rritje përhkak të rritjes së ulët. Nëse disa centimetra më shumë do të bëjnë që ata të ndihen më mirë ose do të pranohen më mirë nga rrethi nuk do të ishim kundër. Por, megjithatë vendimi duhet të jetë mjekësor, por edhe vendim i pacientit. Megjithatë, dispanzioni kleidokranial nuk është vdekjeprurës. Me një qasje të mirë interklinike dhe trajtim të duhur të shqetësimeve të paraqitura të mundësohet jetë e gjatë dhe kualtative.

bidej}i obi~no ne predizvikuvaat nikakvi problemi istite se ostavaat (ne se ekstrahiraat)pod pretpostavka za edna kontinuirana rentgenolo{ka evaluacija. Oralniot hirurg treba da gi sledi zabite regularno,so posebno vnimanie na rasipuvaweto i estetskiot izgled.U{niot lekar treba da gi proveri u{nite defekti pronajdeni kaj ovie pacienti.Poradi tesniot toraks i reduciranoto belodrobie ~esto se javuvaat belodrobni problemi koi se tretirani od strana na pulmologot. Rodilkite so vakvo poremetuvawe treba da se porodat so carski rez poradi mo`nata hipoplazija na karlicata.Kaj ovie pacienti se postavuva pra{aweto dali treba da se tretiraat so hormoni za rast poradi nivniot ponizok rast.Ako nekolku santimetri pove}e }e napravi tie da se ~ustvuvaat podobro ili }e bidat podobro prifateni od sredinata nema da bideme protiv.No sepak odlukata treba da bide doktorska no i odluka na pacientot. Sepak Kleidokranijalnata displazija ne e letalna.So eden dobar interklini~ki pristap i soodvetno tretirawe na projavenite tegobi se ovozmo`uva dolg i kvaliteten `ivot.

Literatura: 1. Tanaka JL, Ono E, Filho EM, Castilho JC, Moraes LC, Moraes ME (September 2006). . J Oral Sci 48 (3): 161–6. . 2. Turek’s Orthopaedics: Principles And Their Application. Lippincott Williams & Wilkins. 2005. pp.251–252. 3. Yochum TR, Rowe LJ. 2nd ed. Baltimore: Williams and Wilkins; 1996. Essentials of skeletal radiology; pp. 589–92. 4. Coopper SC, Flaitz CM, Johnston DA, Lee B, Hecht JT. A natural history of Cleidocranial dysplasia. Am J Med Genet. 2001;104:1–6. [ 5. Chitayat D, Hodgkinson KA, Azouz EM. Intrafamilial variability in Cleidocranial dysplasia: A three generation family. Am J Med Genet. 1992; 42 :292–303. 6. Ducy P, Zhang R, Geoffroy V, Ridall AL, Karsenty G (1997) Osf2/Cbfa1: a transcriptional activator of osteoblast differentiation. Cell 89:747–754. 7. Ducy P, Zhang R, Geoffroy V, Ridall AL, Karsently G(1997)Osf2/Cbfa1:A transcriptional activator of osteoblast differentiation.Cell89:747-754 8. Development of the dentition in cleidocranial dysplasia. 1990 Feb; 19(2):89-93. 9. Mendoza-Londono R, Lee B. Cleidocranial dysplasia. Gene reviews. pp. 1–18. Available from: [last update on 2009 June 25] 10. Velickovski B.Oralno-hirurski intervencii pri Displasio cleidocranialis, Makedonski stomatoloski pregled, br.3-4, 2009, str.177-181.

APOLONIA 15 • 30, f. 49-56, Nëntor 2013

56 APOLONIA 15 · 30, str. 49-56, Noemvri 2013


UDK: 616.31:616.379-008.64 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616.31:616.379-008.64 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

ORALNO ZDRAVJE I TIP-1 DIJABETES KAJ MLADI PACIENTI

SHËNDETI ORAL DHE TIPI - 1 I DIABETIT NË PACIENTËT E RINJ

Ilijana Muratovska1, Vildana Goga Cmega2, Aneta AtanasovskaStojanovska3, Mirjana Popovska3, Goran Petrovski4, Arijan Daci5

Ilijana Muratovska1,Vildana Goga Çmega2, Aneta AtanasovkaStojanovska3, Mirjana Popovska3, Goran Petrovski4, Arijan Daci5. 1

Klinika për Sëmundjet e Dhëmbit dhe Endodontit - Shkup 2 Fakulteti i Mjekësisë – Prishtinë 3 Klinika për Sëmundjet e Gojës dhe Parodontit Shkup 4 Klinika për endokrinologji - Shkup 5 Klinika për Protetik

1Klinika za Bolesti na zabite i

endodontot-Skopje

2Medicinski fakultet- Pri[tina

3Klinika za Bolesti na ustata i parodontot-

Skopje

4Klinika za endokrinologija- Skopje 5Klinika za protetika

Apstrakt:

Abstrakt Glikorregullimi i keq i diabetit në afat të gjatë kohor ndikon në shëndetin oral nëpërmjet inflamacionit, infeksioneve të vazhdueshme, përgjigje imune e ndryshuar dhe korrelacion i anasjellt me kontroll të mirë glikemik. Qëllimi i punimit është evaluimi dhe korrelacioni i kontrollit metabolik te pacientët me diabet tip 1 në statusin e shëndetit oral. Studimi do të përfshijë 37 pjesëmarrës të moshës 12 - 24 vjeç të ndarë në dy grupe, grupi - I i ekzaminuar 19 pacientë me diabet tip 1, grupi – II kontrollues 18 pacientë - njerëz të shëndosh, pa sëmundje kronike. HbA1c ishte bërë në të gjithë pacientët, grupi i kontrollit dhe grupi i studimit, i vlerësuar si kontroll i mirë metabolik ku HbA1c < 6.9, apo kontroll i përkeqësuar metabolik kur HbA1c > 7,2. Shënohet numri i dhëmbëve të restauruar dhe numri i dhëmbëve me karies, si dhe veçoritë parodontale: Indeksi i pllakut sipas Silness-Loe me vlerë nga 0-3, Indeksigingival sipas Loe-Silness me vlerë nga 0-3 dhe humbja e ataçmenit (mm)> 2mm. Pacientët me diabet të mitur nuk kanë një predilekcion për zhvillimin e kariesit në krahasim me adoleshentët e shëndetshëm. Nga ana tjetër rezultatet sugjerojnë se zhvillimi i mundshëm i parodontopatisë paraqet një rrezik për shëndetin oral në këtë lloj të sëmundjeve kronike te popullata e re.

Lo[ata glikoregulacija na dijabetesot vo podolg vremenski period vlijae vrz oralnoto zdravje preku inflamacija, perzistenti infekcii, promenet imun odgovor i obratna korelacija so dobrata glikemiska kontrola. Celta na trudot e evaluacija i korelacija na metabolnata kontrola kaj pacienti so tip 1 dijabetes so oralniot zdravstven status. Vo ispituvaweto ae bidat vkluceni 37 ispitanici na vozrast od 12-24 godini podeleni vo dve grupi; I -Ispituvana grupa- 19 pacienti so tip 1 dijabetes, II- -Kontrolna grupa 18 pacienti – zdravi lica bez hronicni zaboluvawa. HbA1c be[e izraboten kaj site pacienti, kontrolna grupa i ispituvana grupa, vrednuvano kako dobra metabolna kontrola koga HbA1c <6,9 ili vlo[ena metabolna kontrola koga HbA1c >7,2 . Se notira broj na restavrirani zabi i broj na kariozni zabi, kako i parodontalnite karakteristiki: Plak-indeks po Silness-Loe vrednost od 0-3, Gingivalen indeks po Loe- Silness vrednost od 0-3 i gubitok na ata~ment (mm) >2mm. Pacientite so juvenilen dijabetes nemaat zgolemena predilekcija za razvoj na karies vo odnos na zdravite adolescenti. Od druga strana rezultatite uka`uvaat deka potencijalniot razvoj na parodontopatijata pretstavuva opasnost vo oralnoto zdravje na ovoj tip hroni~no zaboluvawe kaj mladata populacija.

Adresa: Ilija Muratovski Vodnjanska 17 1000 Shkup, R. e Maqedonisë Tel. 0038975 333 704 e-mail: ilijana.me@gmail.com APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

57 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


ORALNO ZDRAVJE I TIP-1 DIJABETES KAJ MLADI PACIENTI

SHËNDETI ORAL DHE TIPI - 1 I DIABETIT NË PACIENTËT E RINJ

Voved

Hyrje Sipas përkufizimit të Organizatës Botërore të Shëndetësisë Diabetes Mellitus (DM) paraqet gjendje kronike të hiperglikemisë me çrregullime të metabolizmit të karbohidrateve, lipide dhe proteine, si rezultat i mungesë absolute apo relative të insulinës në kombinim me rezistencën e insulinës, me mundësi zhvillimi të komplikimeve kronike, microvascular (retinopathy nephropathy dhe neuropati ) dhe macrovaskular (sulm në tru, infarkt miokardi dhe sëmundje vaskulare periferike)1. Kjo është një grup heterogjen e çrregullimeve metabolike ku hiperglikemia është rezultat i një defekti në sekretimin e insulinës, veprim i insulinës ose të dyja së bashku2 Thën thjesht termi “diabet” e identifikon grupin e sëmundjeve që karakterizohen me rritjen e nivelit të glukozës në gjak3. Sistemi imunitar i vet trupit i sulmon qelizat-beta nga pjesët e Langerhansit të pankreasit duke i shkatërruar ose dëmtuar deri në atë shkallë për të reduktuar ose eliminuar prodhimin e insulinës4. Glukoza apo sheqernat janë karburante të cilat qelizat e trupit të njeriut i përdorin për energji. Për shfrytëzimin e duhur të sheqernave rol kyç ka insulina, një hormon që e sekretojnë beta-qelizat e pankreasit. Ka dy lloje kryesore të diabetit mellitus. Njerëzit e sëmur me të ashtuquajturin diabet të mitur ose diabet tip 1 për shkak të dëmtimit të qelizave autoimune beta nuk janë në gjendje ta sekretojnë këtë produkt. Në fakt në organizëm janë krijuar antitruptha që i shkatërrojnë këto qeliza si pasojë e çrregullimeve në sistemin imunitar. Deri tani nuk është i njohur shërimi nga diabeti tip 1, trajtimi i sëmundjes kërkon injeksione ekzogjene të rregulluara të insulinës dhe trajtimin dietë të kujdesshme gjatë jetës së përditshme. Diabeti tip 2 ose i njohur edhe si formë e të rriturve, nënkuptohet në kontekstin e rezistencës ndaj insulinës ose mungesë relative e këtij hormoni5.

APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

Spored definicijata na Svetskata zdravstvena organizacija Diabetes Melitus (DM) pretstavuva hroni~na sostojba na hiperglikemija so poremetuvawe na metabolizmot na jaglehidrati, lipidi i proteini, kako rezultat na apsoluten ili relativen nedostatok na insulin vo kombinacija so insulinska rezistencija, so mo`nost za razvivawe na hroni~ni komplikacii, mikrovaskularni (retinopatija, nefropatija i nevropatija) i makrovaskularni (mozo~en inzult, miokardijalen infarkt i periferna vaskularna bolest). 1 Toa e heterogena grupa metabolni naru[uvawa kade hiperglikemijata e rezultat na defekt vo insulinskata sekrecija, insulinskata akcija ili obete zaedno.2 Ednostavno re~eno poimot ‘dijabetes‘ ja identificira grupata za zaboluvawa koi se karakteriziraat so poka~eni nivoa na glukoza vo krvta.3 Imuniot sistem na samiot organizam gi napa\a beta-kletkite od Langerhansovite ostrovca na pankreasot uni[tuvaj]i gi ili o[tetuvaj]i gi do toj stadium da se reducira ili eliminira produkcijata na insulin.4 Glukozata ili [eaerite se gorivo koe kletkite na ~ove~kiot organizam go koristat za energija. Za pravilno iskoristuvawe na [eaerite klu~na uloga ima insuliot, hormon koj go la~at beta-kletkite na pankreasot. Postojat dva glavni tipa na dijabetes melitus. Li~a zaboleni od t.n. juvenilen dijabetes ili tip 1 dijabetes poradi avtoimuno o[tetuvawe beta kletkite ne se vo mo`nost da go la~at ovoj produkt. Vsu[nost vo organizmot se sozdadeni antitela koi gi uni[tuvaat ovie kletki kako posledica na poremetuvawe vo imuniot sistem . Zasega ne e poznato izlekuvawe od tip 1 dijabetes, spravuvaweto so bolesta bara regulirani egzogeni insulin inekcii i vnimatelno dietetsko spravuvawe vo tekot na sekodnevniot `ivot. Tip 2 dijabetes ili poznat i kako adultna forma, se podrazbira vo kontekst na rezistentnost kon insulin ili relativen nedostatok na ovoj hormon. 5

58 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


Diabeti në botën moderne shumë shpesh paraqet sëmundje që prek rreth 270 milionë njerëz me një tendencë rritjeje dhe paraqet shkakun e gjashtë të vdekjes së popullatës6. Në Maqedoni nga diabeti të sëmurë janë rreth 80.000 njerëz nga të cilat 1800 janë të tipit 1, ose diabet i të miturve, ku mungon sekrecion i insulinës në trup dhe më shpesh paraqitet deri në moshën 25 vjeç të jetës. Hulumtimet mjekësore trgegojnë se kujdesi për dibetin dhe ruajtja e vlerave normale të glikozës në gjak paraqet zgjedhje të shëndoshë dhe cilësore të jetës, duke shmangur mundësinë e komplikimeve, zvogëlimin e shpenzimeve mjekësore dhe inkorporim më të mirë në shoqëri të kësaj grupe të prekur 7, 8. Ashtu si ndryshojnë hormonet gjatë zhvillimit të adoleshencës, trupi bëhet më pak i ndjeshëm ndaj insulinës dhe për këtë arsye te adoleshentët gjejmë vlera më të larta të glukozës në gjak. Sëmundjet orale janë pasojë e pashmangshme e kësa lloj sëmundjeje kronike, ku kontrolli i çrregulluar i metabolizmit të dëmtuar mund të çojë në të drejtën për zhvillimin e gingivave dhe inflamacionin e indeve të buta, kariesit, mukozë e thatë e plasaritur e gojës dhe inflamacione ulçerative. Një numër i konsiderueshëm i gjendjes orale janë në korrelacion me diabetin si sëmundje, por një studim i kohëve të fundit sugjeron se pacientët nuk janë të vetëdijshëm për komplikimet orale nga kjo sëmundje, as edhe për pasojat nga pëkeqësimi i shëndetit oral ndaj DM. Mendohet se infeksionet parodontale konsiderohen kanë potencial për të ndryshuar kontrollin glikemik. Nga ana tjetër, prania e infeksionit të konsiderueshëm periodontal e rrit rrezikun mikrovaskular dhe makrovaskular të komplikimeve diabetike 8 Ekziston dyhimi se linku në mes diabetit dhe sëmundjeve parodontale shkon në dy drejtime: përgjigja e organizmit ndaj agjentëve periopatogjen mund të përkeqësohet në individët me diabet dhe citokinet proinflammatore të prodhuara nga indet gingivale gjatë infeksioneve kronike parodontale të fitojnë qasje në sistemin e qarkullimit të gjakut duke çuar në rritjen e rezistencës insulinë dhe përkeqësim i kontrollit glikemik 9, 10. Sëmundja parodontale është rezultat i një marrëdhënie komplekse nga infeksionet bakteriale dhe përgjigje e indit nikoqir dhe APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

Dijabetesot vo sovremeniot svet pretstavuva mnogu ~esto zaboluvawe koe afektira 270 milioni lu\e so tendencija za porast i pretstavuva [esta pri~ina za smrtnost na populacijata.6 Vo Makedonija od dijabetes zaboleni se okolu 80.000 lica od koi 1800 se od tip 1, ili juvenilen dijabetes kade nedostasuva insulinska sekrecija vo teloto i naj~esto se javuva do 25 godina od `ivotot. Medicinskite istra`uvawa poka`uvaat deka gri`ata za dijabetesot i odr`uvawe na normalni vrednosti na glikoza vo krv pretstavuva izbor za zdrav i kvaliteten `ivot, izbegnuvawe na mo`nosta od komplikacii, namaluvawe na medicinskite tro[kovi i podobro inkorporirawe vo op[testvoto na ovaa grupa zaboleni.7,8 Kako hormonite se menuvaat vo tekot na razvojot na srednite tinejdxerski godini, teloto stanuva pomalku osetlivo na insulin i od tie pri~ini kaj adolescentite se sretnuvaat povisoki vrednosti na glukoza vo krv. Oralnite bolesti se neminovna posledica na vakov tip hroni~ni zaboluvawa kade naru[enata metabolna kontrola mo`e da vodi kon podobnost za razvoj na gingiviti i inflamacija na mekoto tkivo, karies, suva napuknata oralna mukoza i ulcerozni inflamacii. Zna~aen broj oralni sosotojbi se vo korelacija so dijabetesot kako zaboluvawe, no neodamne[na studija uka`uva deka pacientite ne se svesni za oralnite komplikacii od ova zaboluvawe nitu pak za posledicite od vlo[eno oralno zdrvje vrz DM. Osnovano se smeta deka parodontalnite infekcii imaat potencijal da ja alteriraat kontrolata na glikemijata. Od druga strana prisustvoto na zna~ajna parodontalna infekcija go poka~uva rizikot na mikrovaskularni i makrovaskularni dijabeticni komplikacii.8 Postoi somnenie deka linkot pome\u dijabetesot i parodontalnoto zaboluvawe odi vo dvata smera: odgovorot na organizmot na periopatogenite agensi mo`e da egzacerbira kaj individui so dijabetes, pa proinflamatorni citokini producirani od gingivalnite tkiva za vreme na hroni~ni parodontalni infekcii da dobijat pristap do krvotokot vodej]i kon poka~ena rezistencija na insulin i vlo[ena glikemiska kontrola.9,10 Parodontalnata bolest e rezultat na kompleksna povrzanost od bakteriska infekcija i odgovor na tkivoto doma]in i e

59 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


shpesh është modifikuar nga sëmundjet sistemike si diabeti. Këto sëmundje ndikojnë në trajtimin periodontal dhe / ose trajtimin parodontal, ku terapia e planifikuar mirë periodontale mund të ketë një efekt pozitiv mbi shëndetin e përgjithshëm të pacientit me sëmundje kronike11. Parodontet janë identifikuar si komplikimi i gjashtë që është shkaktuar nga diabeti. Produktet që lirohen si p.sh. të ashtuquajturat produktet AGEs, alteracioni i metabolizmit të lipideve, stresi oksidativ dhe nivelet e larta sistemike të citokineve në pacientët me diabet dhe sëmundje periodontale, sugjerojnë se bartësit e kujdesit dentar dhe mjekësor duhet ta koordinojnë terapinë e bashkuar12. Gjetjet intraorale mund të përfshijnë kserostominë, sindromin e gojës që djeg, kandidiozë, shërim plage i vonuar dhe anormal, mundësi të shtuara për infektim, rrjedhje e zvogëluar e pështymës dhe gjëndra të rritura të pështymës13. Përveç gjendjes parodontopatike të cilat zakonisht i gjejmë te pacientët me diabet janë: infeksionet fungale, mosfunksionim i gjëndrës së pështymës, neuropati dhe çrregullime të muskujve14. Prandaj është e rëndësishme që dentistët ti edukojnë pacientët për ndikimin e shëndetit oral në këtë gjendje dhe nevojën për përkujdesje adekuate parandaluese.

Cel:

Qëllimi Qëllimi i hulumtimit tonë është të bëjë një vështrim krahasues të shëndetit oral në mesin e të rinjve (adoleshentët) që vuajnë nga diabeti tip 1 dhe individëve të shëndetshëm të së njëjtës moshë duke e përkufizuar se a ekzistojnë dallime që janë rezultat i kontrollit të keq glikemik te ky lloj i pacientëve me sëmundje kronike.

Celta na na[eto ispituvawe e da se napravi komparativen pregled na oralnoto zdravje pome\u mladi lica (adolescenti) zaboleni od tip 1 dijabetes i zdravi individui na istata vozrast definiraj]i dali postojat razliki koi se rezultat na lo[a glikemiska kontrola kaj ovoj tip pacienti so hroni~no zaboluvawe.

Materijal i metod

Materiali dhe metoda Në studim janë përfshirë 37 pjesëmarrës të moshës 12-24 vjeç, të ndarë në dy grupe, grupi i I – i ekzaminuar 19 pacientë me tip 1DM , grupi i II – i kontrollit 18 pacientë njerëz të shëndetosh të së njëjtës moshë. Hemoglobina e glikozuar punohet në aparate Bayer DC2000 (Gjermani), me vlera referuese 5,5 - 6,6%. HbA1c ishte bërë në të gjithë pacientët, i vlerësuar si kontroll i mirë APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

~esto modificirana od sistemski zaboluvawa kako dijabetesot. Ovie zaboluvawa go afektiraat parodontot i/ili parodontalniot tretman, kade dobro planiranata parodontalna terapija mo`e da ima pozitiven efekt na celokupnoto zdravje kaj pacientot so hronicno zaboluvawe.11 Parodontitite se identificirani kako [esta komplikacija koja e posledica od dijabetes. Produktite koi se osloboduvaat kako na primer t.n. AGEs produkti, alteracijata na metabolizmot na lipidi, oksidativniot stres i sistemski poka~enite nivoa na citokini kaj pacienti so dijabetes i parodontalna bolest, sugeriraat deka nositelite na dentalnata i medcinskata gri`a treba da ja koordiniraat terapijata zaedni~ki.12 Intraoralnite naodi mo`e da vklu~at kserostomija, sindrom na usta [to gori, kandidijaza, zakasneto i abnormalno zazdravuvawe rana, zgolemena mo`nost za infekcija, namalen salivaren protok i zgolemeni salivarni `lezdi. 13 Pokraj parodontopatijata drugi sosjtojbi koi voobi~aeno se sretnuvaat kaj pacienti so diajbetes se: gabi~ni infekcii, disfunkcija na plunkovi `lezdi, neuropatija i muskulni naru[uvawa. 14 Zatoa zna~ajno e stomatolozite da gi educiraat pacientite za vlijanieto na oralnoto zdravje na ovaa sostojba i potrebata za adekvatna preventivna gri`a.

Vo ispituvaweto se vklu~eni 37 ispitanici na vozrast od 12-24 godini podeleni vo dve grupi; I -Ispituvana grupa19 pacienti so tip 1DM, II- -Kontrolna grupa 18 pacienti – zdravi lica na ista vozrast. Glikoziliraniot hemoglobin se raboti na aparat Bayer DC2000 (Germany), so referentni vrednosti 5,5-6,6%. HbA1c be[e izraboten kaj site pacienti, kontrolna grupa i ispituvana grupa,

60 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


vrednuvano kako dobra metabolna kontrola koga HbA1c <6,9 ili vlo[ena metabolna kontrola koga HbA1c >7,9 . Kaj tvrdite zabni tkiva prvo se notira zateknatata sostojba do toj moment, a potoa se intervenira so sanirawe na kariozni lezii i eventualen endodontski tretman Parodontalni karakteristiki se slednite: Plak-indeks po Silness-Loe vrednost od 0-3, Gingivalen indeks po Loe- Silness vrednost od 0-3 i gubitok na ata~ment (mm) >2mm.

metabolik kur HbA1c < 69, apo si kontroll e keqe metabolike kur HbA1c > 7,9. Te indet e forta dentare së pari shënohet gjendja e gjetur në atë moment dhe pastaj të intervenohet me riparimin e lezioneve të kariesit dhe eventualisht trajtim endodontik. Karakteristikat parodontale janë si vijon: indeksi i pllakut nga Silness - Loe vlera e indeksit prej 0 – 3, indeksi gingival nga Silness - Loe vlera e indeksit prej 0 – 3 dhe humbja e ataçmenit ( mm) > 2mm .

Rezultati:

Rezultatet Tabela 1: Karakteristikat popullatës së përfshirë në studim

orale

Tabela 1: Oralni karakteristiki kaj populacijata vklu~ena vo studijata

Grupi i hulumtuar Ispituvana grupa

Grupi i kontrollit Kontrolna grupa

Vlera - p p - vrednost Student’s test

Mosha / Vozrast

15,9+_3,3

14,9+_2,6

0,001

Nr.i vizitave (1 vit.) Broj na poseti (1 god)

1,5 +_0,9

1,5+_1,4

0,65

Nr. i dhëmbëve karioz Br. na kariozni zabi

3,3+_4,8

3,4+_4,5

0,60

Nr. i dhëmbëve të restauruar Br. na restav. zabi

2,4+_3,1

2,5+_2,7

0,62

Indeksi i pllakut Plak-index

1,2+_0,4

1,1+_0,3

P<0,001

Indeksi i gingivës Gingivalen indeks

1,2+_0,3

1,0+_0,3

P<0,001

Humbja e ataçmenit Gubitok na ata~ment

1,8+_1,1

0,8+_0,9

P<0,001

Karakteristikat Karakteristiki

Tabela 2: Hemoglobina e glikozuar dhe numri i dhëmbëve të prekur

Dhëmbët prekur Afektirani zabi 5,3+_5,8 5,0+_2,4

HbA1c <6,9 >7,9

60% (10) 40% (8 )

Në egzaminimin e plotë oral të dhëmbëve me karies dhe të restauruar, dhëmbët e trajtuar endodontikisht dhe numri i përgjithshëm i dhëmbëve të nxjerrë nuk ka dallime të rëndësishme statistikore në mes dy grupeve të hulumtuara. Adoleshentët me diabet tipi-1 kanë dallim të konsiderueshëm të pllakut dentar nga grupi i kontrollit (Indeksin e pllakut 1.2 te grupi D kundrejt 1.1, te grupi K, ku p<0.001). Gjithashtu këto të rinjë kanë inflamacion APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

Tab. 2 Glikolizira hemoglobin i broj na afektirani zabi

p=0,65 P=0,62

Vo celosna oralna egzaminacija na kariozni i restavrirani zabi, endodontski tretirani zabi i vkupen broj na ekstrahirani zabi nema statisti~ki signifikantna razlika pomeau dvete ispituvani grupi. Adolescenti so diabetes tip-1 imaat signifikantno pove]e dentalen plak od kontrolnata grupa (plak-indeks 1.2 kaj D grupata nasproti 1.1, kaj K grupata, kade p<0,001). Isto taka ovie mladi imaat signifikantno poveae gingivalna infla-

61 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


gingival të konsiderueshëm më shumë se grupi i kontrollit (indeksi gingival 1.2 te grupi D, kundrejt 1.0 te grupin K). Nuk ka ndryshim statistikisht të rëndësishëm te pacientët me kontroll të mirë dhe të përkeqësuar metabolik që shpjegohet me variablet te adoleshentët në lidhje me lëvizjet e vlerave të sheqerit në kohë të ndryshme, ku kohëzgjatja e diabetit ende nuk ka dhënë efektin e komplikimeve të sëmundjes kronike.

Diskusija

Diskutimi Te personat e kontrolluara mirë me diabet tip 1 mund të bëhen të gjitha trajtimet dentare pa përgatitje të veçantë. Me qëllim që të shmangen episodet e hipoglikemisë, është e këshillueshme që të planifikohet pacienti pas matjes standarde të glukozës dhe marrjes së dozës adekuate të insulinës e mbuluar me ushqim. Disa studime sugjerojnë faktin se te glikemia e kontrolluar gjatë diabetit manifestimet orale janë minimale ose nuk ekzistojnë. Gjetjet intraorale mund të përfshijnë kserostominë, sindromin e gojës që djeg, kandidiozë, shërim plage i vonuar dhe anormal, mundësi të shtuara për infektim, rrjedhje e zvogëluar salivare dhe gjëndra salivare të rritura13. Në disa studime tregohet paraqitje e rritur e kariesit te pacientët me diabet, ndërsa të tjerët tregojnë të kundërtën. Zhvillimi i kariesit mund të jetë i varur nga niveli i rritur i glukozës në sekretimin e pështymës, veçanërisht gjatë kontrollit të keq glikemi në krahasim me pacientët e kontrolluara mirë me diabet dhe kjo mund të shmanget për shkak të marrjes së reduktuar të sheqerit. Është vërtetuar shkencërisht se diabeti është një nga faktorët predispozues për zhvillimin e sëmundjes periodontale dhe kjo paraqet komplikimi e gjashtë, si pasojë e kësaj sëmundjeje15,16. Ajzenberg thotë se individët me diabet janë tre herë më të ekspozuar ndaj humbjes së eshtrave dhe ataçmenit në krahasim me pacientët të cilët nuk e kanë këtë gjendje17. Në organizmin e këtij grupi të pacientëve ekziston një funksion i reduktuar i neutrofileve specifike për diabetikët e cila rezulton në përgjigje hiperinflamatore dhe rritjen e prodhimit të citokineve proinflamatore dhe APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

macija od kontrolnata grupa (gingivalen indeks 1.2 kaj D grupata nasproti 1.0 kaj K grupata. Nema statisti~ki zna~ajna razlika kaj pacientite so dobra i vlo[ena metabolna kontrola [to se objasnuva so varijablite kaj adolescentite vo odnos na dvi`ewata ne vrednostite na [eaerot vo razli~ni periodi, kade vremetraeweto na dijabetesot se u[te nema efekt na davawe na komplikacii od hroni~noto zaboluvawe. Kaj dobro kontrolirani lica so tip 1 dijabetes mo`at da bidat prevzemeni site stomatolo[ki tretmani bez posebni pripremi. So cel da se izbegnat epizodi na hipoglikemija, prepora~livo e zaka`uvawe na pacientot posle standardno merewe na glikemija i primeawe na adekvatna doza insulin pokriena so obrok. Poveae studii uka`uvaat na faktot deka kaj kontrolirana glikemija pri dijabetes oralnite manifestacii se minimalni ili ne postojat. Intraoralnite naodi vklu~uvaat: za~esteni parodontalni infekcii, suva usta, sindrom na usta [to gori, kandidijaza, zakasneto zazdravuvawe na rani, zgolemena mo`nost za infekcija, namalen salivaren protok i zgolemuvawe na salivarni `lezdi.13 Vo nekoi sudii se uka`uva na zgolemena pojava na karies kaj pacienti so dijabetes, dodeka drugi poka`uvaat sprotivno. Razvojot na karies mo`e da bide zavisen od zgolemenoto nivo na glukoza vo salivarnata sekrecija osobeno pri lo[a glikemiska kontrola dodeka nasproti kaj dobro kontrolirani pacienti so dijabetes toa mo`e i da e izbegnato poradi namaleniot vnes na [eaeri. Nau~no e doka`ano deka dijabetesot e eden od predisponira~kite faktori za razvoj na parodontalna bolest i toa pretstavuva [estata komplikacija kako posledica od ova zaboluvawe.15,16 Ajzenberg veli deka individui so dijabetes se tri pati popodlo`ni na gubitok na ate~ment i koska vo odnos na pacientite koi ja nemaat ovaa sostojba.17 Vo organizmot kaj ovaa grupa zaboleni postoi namalena funkcija na neutrofili specifi~na za dijabeti~ari koja rezultira so hiperinflamatoren odgovor i zgolemena produkcija na pro-inflamatorni citokini i medijatori vo meki tkiva i vo

62 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


ndërmjetësuesve në indet e buta dhe në hapësirën aagingivale. Këto ndryshime rezultojnë me inflamacion në rritje në periodonciumin, humbjen e ataçmeneve dhe humbjen e eshtrave. Me kontrollin e infeksionit parodontal që aplikohet në grupin eksperimental të pacientëve gjykojmë se ato marrin efekt pozitiv në kontrollin e përgjithshëm glikemik, por hulumtimet e mëtutjeshme janë të nevojshme për shpjegimin e duhur dhe të kuptuarit e mënyrave të ndërveprimit ndërmjet diabetit dhe sëmundjeve parodontale. Në gjetjet tona mund të sugjerojmë se pacientët me diabet është më mirë të planifikohen në mëngjes kur nivelet e kortizolit endogjen janë më të larta, të ndërhyhet pas matjes së glikemisë marrjes së dozës normale të insulinës duke e shmangur veprimin e pikës maksimale të insulinës në mënyrë që të mbrohet hipoglikemia, kundrejt mundësisë së zvogëluar të hiperglikemisë e cila do të ndikonte në ndërhyrjen dentare. Nga hetimet e pacientëve në studimin tonë është shënuar se te pacientë të rinj me higjienë të mirë oral dhe me diabet të kontrolluar mirë nuk ekziston ndryshim në krahasim me grupin e kontrollit, gjegjësisht as edhe pohimet se as indete buta të dhëmbëve nuk tregojnë asnjë devijim nga gjendja mesatare e të rinjve të moshës përkatëse. Numri i kariesit të dhëmbëve në këto adoleshent nuk lëviz nga vlerat mesatare të kariesit të sulmuar dhe rrjedhimisht dhëmb të restauruar. Shenja inicuese të një fazë fillestare të parodentopatisë më shpesh demonstrohen nëpërmjete gingivitit të cilin e takuam në nëntë pacient të ekzaminuar ose nëpërmjet një rasti të gingivës hipertrofike të inflamosur. Meqë parandalimi luan një rol primar në sëmundjet parodontale, tek ata është i nevojshëm kontrolli më i shpesht i pllakut dentar ndjekja kundrejt pacientëve pa diabet. Kserostomia, apo goja e thatë e cila shpesh është e lidhur me sëmundjet diabetike, në këtë popullsi të re është nuk është një sindrom tipik dhe nuk është gjetur në asnjë rast te të ekzaminuarit. Në konteksin e asaj që është thënë më lartë Tortenson i ka ekzaminuar faktorët e pështymës te pacientët e varur prej insulinës, nuk ka gjetur dallim me grupin e kontrollit në P-x vlerën e pështymës, tampon kapacietetin apo numrit të përgjithshëm të bakterieve te adoleshentët me dhe pa DM18. Në një studim të Suidikine është vërejtur se tek popullsia e re e prekur nga diabeti i APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

gingivalniot prostor. Ovie promeni rezultiraat so zgolemena inflamacija vo periodonciumot, gubitok na ata~ment i gubitok na koska. So kontrolata na parodontalnata infekcija koja ja primenivme kaj ispituvanata grupa na pacienti smetame deka tie dobivaat pozitiven efekt na sevkupnata glikemiskata kontrola, no ponatam[ni ispituvawa se potrebni za pravilno objasnuvawe i razbirawe na pati[tata na interakcijata pomeau dijabetesot i parodontalnata bolest. Mo`eme da se prepora~ame posle na[ite naodi deka pacientite so dijabetes e najdobro da se zaka`uvaat nautro koga endogenite nivoa na kortizolot se povisoki, da se intervenira posle izmerena glikemija i vnesena normalna doza na insulin izbegnuvajai go pikot na maksimalna insulinska aktivnost so cel da se prevenira hipoglikemija, nasproti namalenata mo`nost za hiperglikemija koja bi vlijaela na dentalnata intervencija. Od isleduvawata na pacientite vo na[ata studija se evidentira deka kaj mladi pacienti so dobra oralna higiena i dobro kontroliran dijabetes ne postoi razlika vo odnos na kontrolnata grupa, odnosno nitu tvrdite nitu mekite zabni tkiva ne poka`uvaat otstapuvawe od prose~nata sostojba kaj mladi lica na soovetna vozrast. Brojot na kariozni zabi kaj ovie adolescenti ne otstapuva od prose~nite vrednosti na karies atakuvani i analogno na toa restavrirani zabi. Inicijalni znaci na po~eten stadium na parodontopatija naj~esto se demonstrirani preku gingivitis koj go sretnavme kaj devet od ispitanicite ili preku eden slu~aj na inflamirana hipertrofirana gingiva. Bidejai prevencijata igra primarna vo parodontalnite zaboluvawa, kaj niv e potrebna po~esta plak kontrola i sledewe nasproti pacientite bez dijabetes. Kserostomijata ili suvata usta koja ~esto se povrzuva so dijabeti~noto zaboluvawe, kaj ovaa mlada populacija ne e tipi~en sindrom i ne e pronajdena kaj nitu eden slu~aj od ispitanicite. Vo kontekst na iznesenoto Tortenson koj gi ispituval salivarnite faktori kaj insulin-zavisni pacienti, ne naoaa razlika so kontrolnata grupa vo plunkovata P-h vrednost, puferskiot kapacitet ili vkupniot broj na bakterii kaj adolescenti so i bez DM.18 Vo edna studija na Suidikine zabele`ano e deka kaj mlada populacija zabolena

63 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


mitur i moshës 15-30 vjeç destruktimi parodontal është dyfishuar në krahasim me pacientët e shëndetshëm të moshës së njëjtën19. Ajo që është tipike është se manifestimet klinike të parodontopatisë janë të përsëritura dhe varen nga disa faktorë. Në studimin e Preshou është vënë re se me përmirësimin e shëndetit parodontal tek njerëzit me diabet madje përmirësohet statusi shëndetësor deri atje sa të reduktohet doza ditore e insulinës dhe HbA1c zvogëlohet për 0.4%20. Tortenson duke e shqyrtuar statusin mjekësor të pacientëve me diabet të tipit 1 në korrelacion me ekzistencën e një sëmundje të vogël apo të rëndësishme parodontale ka përfunduar se gjatë ekzistencës së një problemi të rëndësishëm parodontal ekziston asociacion edhe me sëmundjet e veshkëve dhe komplikimeve kardiovaskulare, me çrast rekomandon bashkëpunim të ngushtë midis stomatologut dhe dijabetologut për menaxhim më të mirë të pacientëve me diabet dhe për të zvogëlimin e pasojave21. Pacientët me kontroll të keqe të glikemisë së diabetit kanë përshtatshmërinë e rritjes së infekcionit të plagëve dhe shërimi më të ngadalshëm dhe rekomandohet trajtim i konservuar parodontal pa qasje kirurgjikale. Meqë parandalimi luan një rol parësor në sëmundjet parodontale, mendojmë se tek ata është e nevojshme një kontroll më i shpesht i pllakut dhe monitorim kundrejt pacientëve pa diabet. Në postimet e Tajlor janë theksuar mendimet direkte të cilat tregojnë se jo të gjitha studimet raportojnë përmirësim të kontrollit glikemik pas trajtimit parodontal22. Një studim pesë vjeçar i autorit Vestfelt tek parametrat: numri i dhëmbëve të mbetur, pllaku, gingivat, thellësia e xhepit dhe provë e humbjes së ataçmenit, gjenë se në pothuajse të gjitha nivelet e pacientëve me dhe pa diabet janë të ngjajshme23. Pacientët në studimin tonë dhe në studimin Orlandos raportojnë se përkujdesja për qiellëzat e tyre është më pak e rëndësishme se përkujdesja e dhëmbve e tyre dhe gjithashtu të dyjat janë me më pak rëndësi në raport me shëndetin e tyre. Gjithashtu adoleshentët nuk janë të vetëdijshëm për rrezikun në rritje nga sëmundjet parodontale dhe kanë shprehi të dobët apa nuk kanë aspak shprehi për përdorimin e perit për pastrimin e dhëmbit9. Duket se fëmijët apo adoleshentët e përcjellin perceptimin e tyre për shëndetin oral APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

od juvenilen dijabetes na vozrast od 15-30 godini parodontalnata destrukcija e dvojno zgolemena vo odnos na zdravite pacienti od ista vozrast.19 Ona [to e tipi~no e deka klini~kite manifestacii na parodontopatija se rekurentni i se zavisni od poveae faktori. Vo studijata na Pre[ou e zabele`ano deka so podobruvawe na parodontalnoto zdravje kaj lica so dijabetes duri se podobruva sistemskiot status do tamu da se namaluva dnevnata doza na insulin i HbA1c se namaluva za 0,4%.20 Tortenson ispituvajai go medicinskiot status na pacienti so dijabet tip 1 vo korelacija so postoewe na minorno ili zna~ajno parodontalno zaboluvawe zaklu~il deka pri postoewe na zna~aen parodontalen problem postoi asocijacija i so bubre`no zaboluvawe i kardiovaskularni komplikacii, pri [to prepora~uva bliska sorabotka pome\u dijabetologot i stomatologot za podobro menad`irawe na pacientite so dijabetes i namaluvawe na posledicite.21 Pacienti so lo[a glikemiska kontrola na dijabetesot imaat zgolemena podobnost za infekcija na ranite i posporo zazdravuvawe pa se prepora~uva parodontalen tretman konzervativen bez hirur[ki pristap. Bidejai prevencijata igra primarna uloga vo parodontalnite zaboluvawa, smetame deka kaj niv e potrebna po~esta plak kontrola i sledewe nasproti pacientite bez dijabetes. Vo trudot na Tejlor se navedeni direktni mislewa koi uka`uvaat deka ne site istra`uvawa raportiraat podobruvawe vo glikmiskata kontrola posle parodontalniot tretman. Petogodi[na studija na avtorot Vestfelt kaj parametrite: broj na preostanati zabi, plak, gingivit, dlabo~ina na d`ebovi i proba na zaguba na ata~ment, naoaa deka vo skoro site nivoa pacientite so i bez dijabetes se sli~ni. Pacientite vo na[ata studija kako i vo studijata na Orlando raportiraat deka gri`ata za nivnite nepca e pomalu va`na od gri`ata za nivnite zabi i voedno dvete se so pomala va`nost vo odnos na nivnoto zdravje. Isto taka adolescentite ne se svesni za zgolemeniot rizik od parodontalno zaboluvawe i imaat slaba ili nikakva navika za koristewe na zaben konec. Izgleda deka decata odnosno adolescentite ja prenesuvaat nivnata percepcija za oralno zdravje i potrebata za tretman na 22

23

9

64 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


dhe nevojën për trajtim duke u bazuar në shenjat konkrete dhe simptomat të cilat nuk janë gjithmonë në kohë. Si përfundim nga analizat e bëra te të dy grupet e përfshira është konstatuar se pacientët me diabet të mitur nuk kanë një predilekcion në rritje për zhvillimin e kariesit në krahasim me adoleshentët e shëndetshëm. Njohja e hershme e destruksionit parodontal të indeve të buta në pacientët me diabet të tipit-1 është jashtëzakonisht i rëndësishëm dhe parandalimi duhet të fillojë sa më shpejt të jetë e mundur për të parandaluar zhvillimin e komplikimeve gojore në periudhën e mëpasshme, veçanërisht parandalimi i ekstrakcionit të dhëmbve nga denticioni i përhershëm.

baza na konkretni znaci i simptomi koi ne se sekoga[ navremeni. Kako zaklu~ok od napravenite analizi kaj dvete ispituvani grupi se konstatira deka pacientite so juvenilen dijabetes nemaat zgolemena predilekcija za razvoj na karies vo odnos na zdravite adolescenti. Ranoto prepoznavawe na parodontalnata destrukcija na mekite tkiva kaj pacienti so tip-1 dijabetes e isklu~itelno zna~ajno i prevencijata treba da zapo~ne [to e mo`no porano za da se spre~at razvojot na oralni komplikacii vo ponatamo[niot period osobeno prevencija na ekstrakcija na zabi od trajna denticija.

UDC: 616.31:616.379-008.64 ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)

ORAL HEALTH AND TYPE-1 DIABETES IN YOUNG PATIENTS Abstract Inadequate glicemic regulation of diabetes in longer period affects oral health towards inflammation, persistent infections, immune-response changes and vice versa correlation with good glicemic control. The aim of this study is evaluation and correlation between metabolic control I patients with type 1 diabetes with oral health condition. Examination includes 37 adolescents, age 12-24 devided in two groups: I examined group: 19 patients with type 1 diabetes, II control group 19 patients healty young people excluding chronic deseases. HbA1c was measured in total number of patients, examined and control group, noted as good glycemic control where HbA1c<6,9, or bad glycemic control where HbA1c >7,2. The number of restorated and cariogenic teeth were recorded, as well as periodontal characteristics such as : Silness-Loe plaque index 0-3, Loe- Silness gingival index 0-3 and attachment loss, >2mm. Patients with juvenile diabetes doesn’t seem to have higher potential for development of caries inspite of healthy children. On the other hand, results shows that there is a potential progressive development of periodontal destruction as risk in oral health in this kind of chronic desease.

APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

65 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


Literatura: 1. Definition, Diagnosis and Classification of Diabetes Mellitus and its Complications, WHO/NCD/NCS/99. 2, Geneva Switzerland,2008 2. Honkanen J, Studies of Immune Regulation in Type 1 Diabetes Academic Dissertation. December 2010, National Institute for Health and Welfare, Helsinki, Finland 3. Lamster IB, Lalla E, Borknakke WS, Taylor GW, The relationship between oral health and diabetes mellitus, J Am Dent Assoc 2008;139:195-235 4. Van Belle T, Coppieters T,. VonHerrath M, Type 1 Diabetes: Etiology, Immunology, and Therapeutic Strategies, V Physiol Rev 2011;91: 79–118 5. Kumar, Vinay; Fausto, Nelson; Abbas, Abul K.; Cotran, Ramzi S. ; Robbins, Stanley L. , Pathologic Basis of Disease 2005;(7th ed.). Philadelphia, Pa.: Saunders. pp. 1194–1195 6. Moore AP, Weyant RJ, Mongelluzzo MB, Myers DE, Rossie K, Guggenhaimer J, Block HM, Huber H, Orchard TJ , Type 1 diabetes mellitus and oral health: assessment of periodontal disease , £ Periodontol april 1999;70(4); 409-417 7. Sheiham A , Oral health, general health and quality of life, Bulletin fo the World Health Org. sep.2005:83(9):644-5 8. US Dept. of Health and Human services National center for chronic disease prevention and health promotion, Strategic plan for 2011-2014 9. Orlando VA, Johnson LR< Wilson AR< Maahs DM, Wadwa RP, Bishop FK, Dong F, Morrato EH, Oral health knowledge and behaviours among adolescents with type 1 diabetes, Int J Dent 2010; 10. Grossi SG, Screpcinski FB, DeCaro T, Treatment of periodontal desease in diabetics reduces glycated haemoglobin, J Period 1997; 67:713-719 11. Nishimura F, kono T, Fujimoto C, Iwamoto I, Murayama Y, Negative effects of chronic inflammatory periodontal desease on diabetes mellitus, J Int Acad Priodontol. 2000;2: 49-55 12. Persson RG, Diabetes and periodontal desease: an upd te for health care providers, Diabetes Spectrum 2011;24:195-198 13. Jochen Lang, Molecular mechanisms and regulation of insulin exocytosis as a paradigm of endocrine secretion, Eur. J. Biochem. FEB 1999;259:3-17 14. Gandara BK, Morthon TH, Non-periodontal oral manifestations of diabetes: a framework for medical care providers 15. Löe, H. , Periodontal disease. The sixth complication of diabetes mellitus. , Diabetes Care 1993; 16: 329-34. 16. Southerland JH, Taylor GW, Offenbacher S, Diabetes and periodontal infection: making the connection, Clinical diabetes 2008;;23(4):171-8 17. Eisenberg S , Educational resources on diabetes mellitus , JADA 2001;134 (1): 59-S 18. Thortensson H, Falk H, Hugoson A, Olsson J, Some salivary factors in insulin-dependent diabetics. Acta odontology Scand. 1989;47:175-83 19. Siudikiene J, Machiulskiene V, Nyvad B, Tenovuo J, Nedzelskiene I, Dental caries increments and related factors in children with type 1 diabetes mellitus, Caries es.2008;42:354-62 20. Preshaw PM, Alba AL, Herrera D, Jepsen S, Konstantinidis A, Makrilakis K, Taylor R, Periodontitis and diabetes: a two way relationship, Diabetologia 2012;55(1):21-31 21. Thortensson H, Kuylensyerna J, Hugoson A, Medical status and complications in relation to periodontal desease experience in insulin-dependent diabetics, J Clin Perodont 1996;23:194-202 22. Taylor G , “Biderictional interrelationships between diabetes and periodontal diseases: an epidemiologic perspective”, Ann Periodontol dec.2001;6(1):99-111 23. Westfelt E, Rylander H, Blohme G, Jonasson P, Lindhe J, The effect of periodontal therapy in diabetics. Result after 5 years, J Clinic Periodontol. 1996;23:92-100 APOLONIA 15 • 30, f. 57-66, Nëntor 2013

66 APOLONIA 15 · 30, str. 57-66, Noemvri 2013


UDK: 616.31:616.12-053.1 NAU^EN TRUD (NT)

UDK: 616.31:616.12-053.1 PUNIM PROFESIONAL (PP)

OCENUVAWE NA ORALNOTO ZDRAVJE KAJ DECATA SO VRODENI SRCEVI ANOMALII

VLERËSIMI I SHËNDETIT ORAL TE FËMIJËT ME VESE TË LINDURA NË ZEMËR Aida Rexhepi1, Raimonda Niko2, V. Hamiti1, Z. Agani1, M. Loxha1, T. Kutllovci1, B. Xhemajli1

Aida Rexepi1, Raimonda Niko2, V. Hamiti1, Z. Agani1, M. Loxa1, T. Kutlovci1, B. Xemajli1

1

Qendra Klinike Stomatologjike Universitare e Kosovës, Prishtinë 2 Qendra Spitalore Universitare, Tiranë

1 Stomatolo[ki Klini~ki Univerzitetski Centar na Kosovo, Pri[tina, 2 Univrzitetski Klini~ki Centar, Tirana

Abstrakt

Apstrakt

Shëndeti oral duhet të konsiderohet si faktor shumë i rëndësishëm në ruajtjen e shëndetit të përgjithshëm, posaçërisht te pacientët me nevoja speciale mjekësore ku bëjnë pjesë edhe ata me anomali kongjenitale të zemrës. Veset e lindura të zemrës janë anomali mjaftë të shpeshta të cilat hasen në praktikën stomatologjike dhe janë faktor rreziku për zhvillimin e endokarditit bakterial nga sëmundjet e kavitetit oral dhe intervenimet stomatologjike. Qëllimi i punimit ka qenë hulumtimi i shëndetit oral të fëmijëve me VLZ në Kosovë që paraqet një problematikë e cila nuk është hulumtuar në vendin tonë. Hulumtimi ka përfshirë gjithsej 123 fëmijë të ndarë në grupin studiues 80 fëmijë me VLZ dhe grupin kontrollues me 43 fëmijë të shëndoshë. Fëmijët e përfshirë në hulumtim ishin nga vende të ndryshme të Kosovës, të moshës 3-15 vjeç me forma të ndryshme të anomalisë së zemrës. Parametrat të cilat janë përdorur për vlerësimin e statusit oral ishin: 1. DMFT, dmft indeksi sipas sistemit të Klein-Palmerit për prevalencën e kariesit; 2. OHI - indeksi sipas Greene-Vermillionit i modifikuar për vlerësimin e higjienës orale; Vlera mesatare e dmft - indeksit ishte 6.7 për grupin studiues dhe 5.62 për atë kontrollues. Vlerat ishin pa dallime me sinjifikancë të rëndësishme statistikore (t-testi = 1.263, p>0.05). Vlera mesatare e DMFT - indeksit për grupin me VLZ ishte 4.1, kurse për atë kontrollues ishte 3.47. Në mes të dy grupeve nuk kemi fituar dallime sinjifikante (t-testi = 0.8321, p>0.05). Vlerën e OHI-indeksit prej 0.1-1.0 e kishin 61% të fëmijëve me VLZ, ndërsa 66.7% ata të shëndoshë; prej 1.1-2.0 e kishin 36.6% të grupit studiues dhe 22.2% të grupit kontrollues, kurse me

Oralnoto zdravje treba da se smeta kako mnogu va`en faktor vo odr`uvaweto na op[toto zdravje, osobeno kaj pacientite so specijalni medicinski potrebi kade se vklu~eni i tie so vrodeni kongenitalni srcevi anomalii. Vrodenite srcevi mani se mnogu ~esti anomalii koi se sre]avaat vo stomatolo[kata praksa i se rizi~en faktor za razvojot na bakteriskiot endokarditis od bolestite na usnata praznina i stomatolo[kite intervencii. Celta na trudot be[e ispituvawe na oralnoto zdravje na decata so vrodeni srcevi anomalii vo Kosovo koja pretstavuva eden problem koj ne e istra`eno vo na[ata zemja. Istra`uvaweto opfati vkupno 123 deca podeleni vo istra`uva~ka grupa so 80 deca so VSA i kontrolna grupa so 43 zdravi deca. Decata vklu~eni vo istra`uvaweto bea od razli~ni mesta na Kosovo, na vozrast od 3 - 15 god. so razli~ni formi na srcevi anomalii. Parametrite koi se upotrebeni za procenuvawe na oralniot status bea: 1. DMFT, dmft - indeksot spored Klein-Palmer sistemot za rasprostranetosta na kariesot; 2. OHI - indeksot spored Greene-Vermillion modificiran za oralnata higiena; Prose~nata vrednost na dmft-indeksot be[e 6.7 za istra`uva~kata grupa i 5.62 za kontrolnata grupa. Vrednostite bea bez zna~ajna statisti~ka vrednost (t - testot = 1.263, p>0.05). Prose~nta vrednost na DMFT - indeksot za grupata so VSA iznesuva[e 4.1, dodeka za kontrolnata grupa be[e 3.47. Pome\u dvete grupi ne sme dobile zna~ajni statisti~ki razliki (t - testot = 0.8321, p>0.05). Vrednostite na OHI - indeksot od 0.1 - 1.0 go imaa 61% na decata so VSA, dodeka 66.7%go imaa zdravite deca; od 1.1 - 2.0 go imaa 36.6% na istrauva~kata grupa i 22.2% na kontrolnata grupa, dodeka so vrednost 0

Adresa: Aida Rexhepi Qendra Klinike Stomatologjike Universitare e Kosovës, Prishtinë

APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

67 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


vlerë 0 ishin 2.4% me VLZ dhe 5.6% të shëndoshë. Rreth 68.8% të prindërve të fëmijëve me anomali ishin të informuar për rrezikun e tyre gjatë intervenimeve stomatologjike dhe atë kryesisht nga pediatri, mirëpo nuk kishin njohuri për rëndësinë e shëndetit oral dhe masave tjera për mbrojtjen e tij dhe indirekt edhe të shëndetit të përgjithshëm. Rezultatet e fituara flasin për shëndet oral jo të mirë të fëmijëve me VLZ duke marrë parasysh rrezikun e tyre nga zhvillimi i endokarditit bakterial, duhet të merren hapa drejt përmirësimit të tij.

OCENUVAWE NA ORALNOTO ZDRAVJE KAJ DECATA SO VRODENI NAVIKI VO SRCETO

VLERËSIMI I SHËNDETIT ORAL TE FËMIJËT ME VESE TË LINDURA NË ZEMËR

Voved

Hyrja Shëndeti oral është pjesë e shëndetit të përgjithshëm dhe si i tillë ka rëndësi në ruajtjen e tij e në veçanti te pacientët me nevoja speciale mjekësore ku bëjnë pjesë edhe ata me vese të lindura të zemrës. Komponente të rëndësishme të cilat japin një pasqyrë të shëndetit oral te fëmijët janë kariesi i dhëmbit dhe higjiena orale. Një prej shkaktarëve kryesor të kariesit është pllaku dental me mikroorganizmat e tij. Mikroorganizmi më patogjen që inicon kariesin është streptococcus mutans, i cili konsiderohet se ka rol të madh edhe në zhvillimin e Endokarditit Bakterial (EB) te pacientët me vese të lindura të zemrës (VLZ). Këto vese-anomali janë anomalitë më të shpeshta me të cilat mund të lind fëmiu. Frekuenca e tyre raportohet të jetë 8-10 në 1000 të lindur gjallë apo 0.8-1.0%. Ekziston një numër i madh i formave të VLZ disa prej të cilave mund të jenë edhe pjesë e sindromeve të ndryshme. Klasifikimi bazohet në kriteret anatomike, hemodinamike dhe ato klinike. Ai i cili përdoret më shpesh në praktikën e përgjithshme ndahet në tri grupe: 1. Anomalitë pa komunikim patologjik ndërmjet qarkullimit sistemik dhe atij pulmonar, 2. Anomalitë me shunt majtas-djathtas 3. Anomalitë me shunt djathtas-majtas Pacientët me anomali të tilla përbëjnë grupin më të madh të pacientëve me nevoja speciale mjekësore të cilët hasen në praktikën e përditshme stomatologjike dhe konsiderohen të rrezikuar nga endokarditi bakterial. Njohuritë për të gjitha format e VLZ janë të APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

bea 2.4% so VSA i 5.6% zdravite dea. Okolu 68.8% od roditelite na decata so vrodeni anomalii bea informirani za nivniot rizik za vreme na stomatolo[kata itervencija i toa od pedijatarot, no nemaa soznanija za va`nosta na oralnoto i drugi merki za negova za[tita indirektno i za celokupnoto zdravje. Dobienite rezultati zboruvaat za nedobri rezultati za oralnoto zdravje na decata so VSA i zemaj]i go vo predvid nivniot rizikod razvitokot na bakteriskiot endokarditis treba da se zemaat konkretni merki za negovo podobruvawe.

Oralnoto zdravje e del od op[toto zdravje i kako takvo negovoto ~uvawe ima osobena va`nost a osobeno za pacientite so specijalni medicinski potrebi kade pripa\aat i tie so vrodeni srcevi anomalii. Zna~ajni komponenti koi davaat eden pregled na oralnoto zdravje kaj decata se kariesot na zabot i oralnata higiena. Eden od glavnite pri~initeli na kariesot e dentalniot plak so negovite mikroorganizmi. Najpatogen mikroorganizam koj go inicira kariesot e streptococcus mutans, koj se smeta deka ima golema uloga i vo bakeriskiot endokarditis (BE) kaj pacientite so vrodeni naviki vo sreceto (VSA). Ovie anomalii se naj~esti anomalii so koi mo`e da se rodi deteto. Nivnata frekvencija se smeta deka e 8 - 10 vo 1000 `ivi rodeni deca ili 0.8-1.0%. Postojat golem broj na formi na VSA nekoi mo`e da bidat del od razli~nite sindromi. Klasifikacijata se bazira vo anatomskite kriteriumi, hemodinami~nite ili klini~kite. Toj koj naj~esto se upotrebuva vo op[tata praksa e vo tri grupi: 1. Anomalii bez patolo[ki komunikacii pome\u polmunalnata i sistemskata cirkulacija; 2. Anomaliite so leven - desen [ant; 3. Anomaliite so desen - leven [ant. Pacientite so takvi anomalii ja so~inuvaat najgolemata grupa na pacienti so posebni medicinski potrebi koi se sre]avaat vo sekojdnevnata stomatolo[ka praksa i smetaat kako izlo`ni na narizik od bakteriski endokarditis. Soznanijata

68 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


domosdoshme jo vetëm për pediatrin por edhe për stomatologun, posaçërisht pedodontin dhe kirurgun oral. Veset e lindura të zemrës nuk kanë ndikim direkt në prevalencën e kariesit, por frekuenca e lartë e kariesit mund të shpjegohet si pasojë e neglizhencës së shëndetit oral dhe prioritetit ndaj sëmundjes primare. Endokarditi bakterial është një prej infeksioneve më serioze të njeriut dhe paraqet infeksionin bakterial të endokardit dhe valvulave të zemrës. Faktor inicues për EB është bakteremia tranzitore, e cila nënkupton futjen e mikroorganizmave në qarkullimin e gjakut. Endokarditi bakterial shkaktohet kur bakteriet pas futjes në qarkullim lokalizohen dhe kultivohen pranë defektit në zemër. Kalimi i gjakut nëpër defektet e zemrës është i ngadalësuar, ashtu që bakteriet kanë mundësi të inkorporohen pranë këtyre defekteve. Përndryshe në zemrën e shëndoshë ku kalimi i gjakut është normal bakteremia tranzitore kalon pa pasoja. Prevalenca e EB në popullatën e përgjithshme raportohet të jetë ndërmjet 11 dhe 50 raste në një milion. Një ndër shkaktarët më të shpeshtë është Streptokoku viridans i cili është pjesë e florës normale orale dhe e rrugëve të sipërme të frymëmarrjes. Përmban në vete disa specie të cilat janë raportuar të jenë gjetur në baktereminë tranzitore pas manipulimeve stomatologjike. Streptokoket e grupit viridans janë izoluar nga sputumi, kanalet e rrënjëve, xhepat parodontal, kalkuluset, lezionet kariotike, indi periodontal si dhe nga apeksi i dhëmbëve të ekstraktuar, prandaj bakteremia mund të shkaktohet, jo vetëm gjatë ekstrakcionit, por edhe gjatë manipulimeve tjera dhe disa sëmundjeve të kavitetit oral madje edhe gjatë pastrimit të dhëmbëve te higjiena e dobët orale. Studimet bakteriologjike kanë treguar se pas ekstrakcionit të dhëmbit bakteremia tranzitore shkaktohet për 15-20 min. dhe zakonisht nga streptokoku mutans, i cili është mikroorganizëm dominant i kavitetit oral. Profilaksa me antibiotikë para intervenimeve stomatologjike te këta pacientë konsiderohet si çështje diskutabile nga fakti se bakteremia transitore dhe EB mund të shkaktohen edhe spontanisht, në mungesë të intervenimit.

APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

za site formi na VSA se neophodni ne samo za pedijatarot, tuku i za stomatologot, osobeno za oralniot hirurg i pedodontot. Vrodenite naviki na srceto nemaat direktno vlijanie vrz prevalencijata na kariesot, tuku visokata frekvencija na kariesot mo`e da se objasni kako posledica na nebre`nost na oralnoto zdravje i primarnata bolest. Bakteriskiot endokarditis e eden od najserioznite infekcii na ~ovekot i pretstavuva infekcija na bakteriski endokarditis i srcevite valvuli. Iniciran faktor na BE e tranzitnata bakterimija, koja podrazbira voveduvawe na mikroorganizmi vo cirkulacija na krvta.Bakteriski endokarditis se predizvikuva koga bakteriite po voveduvawe vo cirkulacija se lokaliziraat i se odgleduvaat do defektot na srceto. Preminot na krvta niz srcevite defekti e zabavuvan, taka [to bakteriite imaat mo`nost da se inkorporiraat vo ovie defekti. Inaku vo zdravoto srce kade krvta normalno cirkulira tranzitnata bakterima pominuva bez posledici. Prevalencijata na BE vo op[tata populacija se izvestuva deka e pome\u 11 i 50 slu~ai na eden milion. Eden od naj~estite pri~initeli e Streptococus viridans koj e del na normalnata oralna flora i na gorniot respiratoren trakt. Vo sebe sodr`i nekoi vidovi koi se prijaveni deka se najdeni vo tranzitnata bakterimija po stomatolo[kite manipulacii. Streptokokite na grupata viridans se izolirani od sputumot, kanalite na korenite, parodontalnite xebovi, kalkulusite, kariotnite lezii, parodontnoto tkivo kako i od aspekt na ekstrahirani zabi, pa zatoa bakterimijata mo`e da se predizvikuva ne samo vo tekot na ekstrakcija na zabot, tuku i od nekoi drugi manipulacii i od nekoi bolesti na oralnata [uplina pa duri i za vreme na ~istewe na zabi kaj slabata oralnata higiena. Bakterolo[kite istra`uvawa poka`aa deka po ekstrakcija na zabot tranzitnata bakterimija se predizvikuva od 15 do 20 min. obi~no od mutans streptokokus koj e dominanten mikroorganizam vo usnata praznina. Profilaksijata so antibiotik pred stomatolo[kata intervencii kaj ovie pacienti se smeta za diskutabilna od faktot [to tranzitnata bakterimija i BE mo`e da se predizvikuvaat i spontano, vo otsustvo na intervencijata.

69 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


Sipas Shoqatatës Amerikane të Zemrës, bazuar në shkallën e rrezikut për EB pacientët klasifikohen në tri grupe, me rrezik të lartë, të mesëm dhe të ulët. Gjithashtu edhe procedurat stomatologjike klasifikohen në bazë të rrezikut për zhvillimin e EB. Procedurat me rrezik të lartë konsiderohen ato që shkaktojnë gjakderdhje. Qëllimi

Celta

Qëllimi i këtij punimi ka qenë hulumtimi i një problematike e cila konsiderohet të jetë mjaft serioze për trajtimin stomatologjik të fëmijëve me vese të lindura në zemër. Qëllimet specifike të hulumtimit janë: 1. Përcktimi i prevalencës së kariesit te fëmijët me VLZ, 2. Vlerësimi i nivelit të higjienës orale si dhe 3. Vlerësimi i njohurive të pacientitprindit për rëndësinë e shëndetit oral dhe rrezikun nga EB.

Celta na ovoj trud be[e istra`uvaweto na edna problemtika koja se smeta za mnogu seriozna za stomatolo[kiot tretman na decata so vrodeni naviki vo srceto. Specifi~nite celi se: 1. Odreduvawe na prevalencijata na kariesot kaj decata so VSA, 2. Procenuvawe na nivoto na oralnata higiena kako i 3. Procenuvawe na znaeweto na na pacientot - roditelot za va`nosta na oralnoto zdravje i rizikot od BE.

Materijal i metod

Materiali dhe metoda e punës Në këtë hulumtim janë përfshirë 123 fëmijë të ndarë në grupin studiues dhe atë kontrollues. Grupi studiues përmban 80 fëmijë me VLZ dhe ai kontrollues 43 fëmijë të shëndoshë. Në grupin studiues janë përfshirë fëmijët që kanë VLZ të formave të ndryshme, por të izoluara e jo edhe me ato që janë pjesë e sindromeve tjera. Në grupin kontrollues janë përfshirë fëmijët që gëzojnë shëndet të plotë fizik dhe mental. Fëmijët janë nga vendet e ndryshme të Kosovës, të moshës 3-15 vjeç të të dy gjinive dhe janë të ndarë në tri grup mosha: 3-5 vjet me denticion të qumështit; 6-10 vjeç me denticion të përzier dhe 11-15 vjeç me denticion të përhershëm. Për realizimin e punimit është përpiluar fleta e posaçme anketuese dhe ajo ekzaminuese. Fleta anketuese përmban të dhënat e përgjithshme të pacientit të cilat janë marrë kryesisht nga prindërit, si dhe të dhënat me interes të veçantë për hulumtimin; forma e VLZ, vizitat stomatologjike me përqëndrim në arsyen e vizitës si dhe njohuritë e tyre për rëndësinë e shëndetit oral. Fleta ekzaminuese përmban të dhënat mbi: 1-Statusin dental për denticionin e përhershëm dhe të qumështit si APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

Spoed Amerikanskoto zdru`enie na srceto, potpiraj]i se vo stepenot na rizikot za BE pacientite se dlat vo tri grupi, so visok rizik, so reden rizik i so nizok rizik. Isto taka i stomatolo[kite proceduri se klasificiraat vrz osnova na rizikot za razvojot na BE. Proceduri so visok rizik se smetaat tie [to predizvikuvaat krvarewe.

Vo ovo istra`uvawe bea vklu~eni 123 deca podeleni vo kontrolna i istra`uva~ka grupa. Istra`uva~kata grupa vklu~uva 80 deca so VSA dodeka kontrolnata grupa 43 zdravi deca. Vo istra`uva~kata grupa se vklu~eni deca deca koi imaat razni no izolirani formi na VSA, no ne i onie koi se del od drugi sindromi. Vo kontrolnata grupa se vklu~eni deca koi imaat dobra zdravstvena, fizi~ka i mentalna sostojba. Decata bea od razli~ni kraevi na Kosovo, na vozrast od 3 - 15 god. od dvata pola i se podeleni vo tri vozrasni grupi: 3 - 5 god. so mle~na denticija; 6 - 10 god. so me[ana denticija i 11 - 15 god. so postojana denticija. Za realizacija na tudot se podgotveni posebni anketni i skrining liv~iwa. Anketniot list sodr`i op[ti informacii na pacientotkoi se zemeni glavnood roditelite, kako i informacii od poseben intees za istra`uvaweto; formata na VSA, stoatolo[kite poseti so fokus za pri~inata na posetata kako i soznanijata za va`nosta na oralnoto zdravje. Skrining listot gi sodr`i slednive informacii: 1. Dentalniot sta-

70 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


dhe 2-higjienën orale përmes OHIindeksit. Ekzaminimi i pacientëve është bërë me pasqyrë dhe sondë stomatologjike. Për përcaktimin e prevalencës së kariesit është përdorur indeksi DMFT-dmft sipas Klein-Palmerit. Si karies është vlerësuar çdo ndryshim në sipërfaqen e dhëmbit që është manifestuar me ndërprerje të kontinuitetit dhe ngencje të sondës, e deri te rrënjët e mbetura. Si dhëmbë me pllombë janë vlerësuar të gjitha mbushjet e përherëshme si dhe ato provizore. Dhëmbë të ekstraktuar janë vlerësuar ata që janë nxjerrë si pasojë e kariesit e jo ata të cilët mungojnë për arsye tjera. Vlerësimi i higjienës orale është bërë me anë të indeksit të Greene - Vermilionit i cili është përdorur njëkohësisht edhe për denticionin e qumshtit. Përmes këtij indeksi është hulumtuar prezenca e depozitimeve të buta në gjashtë dhëmbë: 16, 11, 26, 36, 31, 46 për denticionin e përhershëm dhe 55, 51, 65, 75, 71, 85 për denticionin e qumështit në sipërfaqet vestibulare të dhëmbëve gjegjës të nofullës së sipërme dhe incizivit të poshtëm dhe në atë orale të molarëve të poshtëm. Nëse ndonjëri prej dhëmbëve ka munguar nuk është zëvendësuar me dhëmbë tjetër. Vlerat e indeksit janë shënuar prej 0-3 ku: 0-nuk ka depozitime të buta; 1-depozitimet mbulojnë 1/3 e sipërfaqes së dhëmbit; 2-shtresat mbulojnë më shumë se 1/3 e më pak se 2/3 e sipërfaqes së dhëmbit; 3-depozitimet e buta mbulojnë më shumë se 2/3 e sipërfaqes së dhëmbit. Rezultatet Sipas këtij hulumtimi vlera mesatare e dmft indeksit për denticionin e qumështit te femijët me VLZ ishte 6.7 ( SD ± 4.1 ), vlera më e ulët ishte 0, kurse më e larta 18. Vlera mesatare e dmft indeksit te femijët në grupin kontrollë ishte 5.62 ( SD ± 3.33 ), vlera më e ulët ishte 0, kurse më e larta 13. Me t-test nuk kemi fituar dallim sinjifikant në mes të vlerave mesatare të dmft indeksit te denticioni i qumështit sipas grupeve ( t-testi = 1.263, p>0.05 ), (tab.1). Në denticionin e qumështit te femijët me VLZ, në 1.85% të rasteve kishin dmft = 0, kurse në 98.15% të rasteve > 0. Te fëmijët e grupit kontrollus në 6.25% të rasteve APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

tus za postojnata i mle~nata denticija, 2. Oralnata higiena preku OHI indeksot. Ispituvaweto na pacientot e napravena so ogledalo i stomatolo[ka sonda. Za odreduvawe na prevalencijata na kariesot e koristen indeksot DMFT spored Klein - Palmer. Kako karies e procenuvana sekoja promena na povr[inata na zabot, koja e manifstirana so naru[uvawe na kontinuitetot i probivaweto na sondata do ostanatite koreni. Kako zabi so plomba se proceneti site zabi so postojani i privremeni plombi. Ekstrahirani zabi se proceneti tie koi se izvadeni kako posledica na kariesot a ne onie koi nedostigaat od drugi pri~ini. Evaluacija na oralna higiena e napravena so indeksot na Greene - Vermilion koj istovremeno e koristen i za mle~nata denticija. Preku ovoj indeks e ispituvano prisustvoto na mekite depoziti vo [est zabi: 16, 11, 26, 36, 31, 46, za trajnata denticija i 55, 51, 65, 75, 71, 85 za mle~nata denticija vo vestibularnata povr[ina na soodvetnite zabi na gornata vilica i dolniot inciziv i na dolnite molari. Ako nekoj od zabite nedostasuva ne e zamenet so drug zab. Vrednostite na indeksot se navedeni od 0 - 3 kade 0 - nema meki depoziti, 1 - depozitite pokrivaat 1/3 od povr[inata na zabot, 2 - sloevite pokrivaat pove]e od 1/3 i pomalku od 2/3 od povr[inata na zabot, 3 - mekite depoziti pokrivaat pove]e od 2/3 na povr[inata na zabot.

Rezultatite Spored ova istra`uvawe prose~nata vrdnost na DMFT indeksot za mle~nata denticija na zabot kaj decata so VSA iznesuva 6.7 (SD ± 4.1), najniska vrednost be[e 0, dodeka najvisoka 18. Prose~nata vrednost na dmft indeksot kaj decata od kontrolnata grupa be[e 5.62 (SD ± 3.33), najniska vrednost be[e 0, dodeka najvisoka vrednost 13. So t - test ne dobivme zna~ajna razlika pome\u srednite vrednostina nadmft indekso na mle~nata denticija spored grupite (t - testot =1.263, p>0.05), tab.1. Vo mle~nata denticija kaj decata so VSA vo 1.85% na slu~aite imaa dmft = o, dodeka 98.15% na slu~aite > 0. Kaj decata od kontrolnata grupa vo 6.25% na slu~aite

71 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


dmft = 0, dodeka 93.75% na decata od ovaa grupa imaa dmft = 0.

dmft = 0, kurse 93.75 % e fëmijëve të këtij grupi kishin dmft > 0.

Grup mosha 3-5 vjet

6-10 vjet

Gjithsej

Prose~nata vrednost na DMFT Parametrat

Gr.me VLZ

Gr. kontrollues

T-testi

N

23

9

t=1.008 p>0.05

Mean±SD Rangu

7.39±4.73 2-18

5.56±4.30 0-13

N

31

23

Mean±SD Rangu

6.19±3.53 0-16

5.65±2.92 0-12

N

54

32

Mean±SD Rangu

6.7±4.1 0-18

5.62±3.33 0-13

t=0.597 p>0.05

t=1.263 p>0.05

Tab. 1. Vlerat mesatare të dmft indeksit te denticioni i qumështit te fëmijët e ekzaminuar sipas grupeve dhe grup moshës Tab.1 Prose~nata vrednost na DMFT indeksot na mle~nata denticija kaj ispituvanite deca spored grupite i vozrasta Vlera mesatare e DMFT indeksit te denti- indeksot kaj trajnata denticija kaj decata cioni i përhershëm te femijët me VLZ ishte 4.1 so VSA be[e 4.1 (SD ± 3.43), najniskata ( SD ± 3.43 ), vlera më e ulët ishte 0, kurse më vrednost be[e 0, dodeka najvisokata 18. e larta 18. Vlera mesatare e DMFT indeksit te Prose~nata vrednost na DMFT indeksot fëmijët në grupin kontrollë ishte 3.47 ( SD ± kaj decata vo kontrolnata rupa be[e 3.47 3.6 ), vlera më e ulët ishte 0, kurse më e larta (SD ± 3.6), najniskata vrednost be[e 0, dodeka najvisokata 14. So t - testot ne 14. Me t-test nuk kemi fituar dallim me dobivme zna~ajna statisti~ka razlika sinjifikancë të rëndësishme statistikore në pome\u prose~nite vrednosti na DMFT mes të vlerave mesatare te DMFT indeksit te indeksot kaj trajnata denticija spored denticioni i përhershëm sipas grupeve ( t-testi grupite (t - testot = 0.8321, p>0.05) tab.2

= 0.8321, p>0.05 ), (tab.2) Grup - mosha 6-10 vjet

11-15 vjet

Gjithsej

Parametrat

Gr.me VLZ

Gr. kontrollues

N

31

23

Mean±SD Rangu

2.2±1.82 0-6

2.2±1.9 0-5

N

26

11

Mean±SD Rangu

6.23±3.58 0-16

6.09±4.86 0-12

N

57

34

Mean±SD Rangu

4.1±3.43 0-18

3.47±3.6 0-14

T-testi t=0.039 p>0.05

t=0.097 p>0.05

t=1.263 p>0.05

Tab. 2. Vlerat mesatare të DMFT indeksit te denticioni i përhershëm te fëmijët e ekzaminuar sipas grupeve Tab. 2 Prose~nite vrednosti na DMFT indeksot kaj trajnata denticija kaj ispituvanite deca spored grupite Vrednosta na OHI - indeksot spored Vlerat e OHI-indeksit sipas GreeneVermillionit janë prezentuar në tabelën 3. Greene-Vermilion se pretstaveni vo Sipas grupeve, nuk kemi fituar dallim tabela 3. Spored grupite ne dobivme sinjifikant (p>0.05). Në grupin me VLZ 6 ose zna~ajna razlika (p>0.05). Vo grupata so 7.5% të fëmijëve kanë pasur OHI indeksin 0, VSA 6 ili 7.5 % na decata imale OHI d.m.th nuk kanë pasur depozitime të buta, indks 0, zna~i nemale meki depoziti, APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

72 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


kurse në grupin kontrollues 7 ose 16.3% kanë pasur OHI indeksin 0. OHI indeksin 0.1 -1.0 (d.m.th depozitimet e buta mbulojnë 1/3 e sipërfaqes së dhëmbit ) kanë pasur 53 ose 66.3% e fëmijëve me AKZ dhe 26 ose 60.5% e fëmijëve në grupin kontrollues. OHI indeksin 1.1-2.0 (d.m.th depozitimet e buta mbulojnë më shumë se 1/3 e më pak se 2/3 e sipërfaqes së dhëmbit) kanë pasur 21 ose 26.3% e fëmijëve me AKZ dhe 9 ose 20.9% e fëmijëve në grupin kontrollues. Kurse OHI indeksin >2 ka pasur vetëm një fëmijë në grupin kontrollues. Dallim sinjifikant nuk kemi fituar edhe në grup-moshat e ndryshme sipas grupeve ( p>0.05). Grup mosha

OHI ineksi

Gr.me VLZ

3-5 vjeç

0 0-1.0 1.1-2.0 Gjithsej 0 0.1-1.0 1.1-2.0 Gjithsej

N 1 17 5 23 2 21 8 31

6-10 vjeç

dodeka vo kontrolnata grupa 7 ili 16.3% imale OHI indeks 0. OHI indeksot 0.1 -1.0 (zna~i mekite depoziti pokrivat 1/3 na povr[inata na zabot) imale 53 ili 66.3% na decata so AKZ i 26 ili 60.5% na decata vo kontrolnata grupa. OHI indeksot 1.1 - 2.0 (zna~i mekite depoziti pokrivaat pove]e od 1/3 a pomalku od 2/3 na povr[inata na zabot) imaa 21 ili 26.3% na decata so AKZ i 9 ili 20.9% na decata vo kontrolnata grupa. No OHI indeksot >2 ima[e samo edno dete vo kontrolnata grupa. Zna~ajna razlika ne dobivme i vo vozrasnite grupi spored grupite (p>0.05).

Gr. kontrollues % 4.3 74.0 21.7 100 6.5 67.7 25.8 100

N 1 8 9 5 13 5 23

Testi i Fisherit % 11.1 88.9 100 21.7 56.5 21.7 100

p>0.05

p>0.05

Tab. 3. OHI indeksi sipas grupeve dhe grup-moshës Tab. 3 OHI indeksot spored grupite i vozrasnite grupi

Në bazë të anamnezës së marr, prej 80 fëmijëve me VLZ 55 ose 68.8% ( e tyre ose prindërve të) ishin të informuar për rrezikun nga endokarditi bakterial gjatë intervenimeve stomatologjike. (Graf.1) Këto informata i kanë marr kryesisht nga pediatri (96.4% të rasteve ), pastaj stomatologu 9.1% dhe të tjerë 7.3% (Tab. 4). Njohuritë ishin të pamjaftueshme për rëndësinë e shëndetit oral dhe masave për mbrojtjen e tij para se të shtrohet nevoja për intervenim dhe përdorimin e antibiotikëve për prevenimin e EB.

Jo 31.3%

Po 6 8.8%

Graf.1 Struktura e fëmijëve me VLZ sipas informimit për shëndetin oral. Graf. 1 Struktura na decata so VSA spored informacijata na oralnoto zdravje APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

Spored zemenata od 80 deca so VSA, 55 ili 68.8% (od niv ili roditelite) bea informirani za rizikot od bakteriskiot endokarditis za vreme na stomatolo[kite intervencii (graf.1). Ovie informacii prete`no gi zemale od pedijatarot (96.4% na slu~aite), potoa stomatologot 9.1% idrugi 7.35 (tab.4). Soznanijata bea dovolni za va`nosta na oralnoto zdravje i merkite za negova za[tita pred da postoi potreba za intervencija i upotreba na antibiotici za prevencija na BE. Nga kush janë informuar

N

%

Pediatri

46

83.6

Stomatologu

5

9.1

Të tjerë

4

7.3

Gjithsej

55

100

Tab.4 Hulumtimi në bazë të nurimit të informimit Tab.4 Istra`uvaweto spored izvorot na informiraweto

73 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


Diskutimi

Diskusija

Rezultatet e fituara nga hulumtimi jonë për komponentet e shëndetit oral nuk japin të dhëna me sinjifikancë të rëndësishme statistikore për nivelin e besueshmërisë p<0.05 dhe p<0.01. Studimet e ndryshme kanë ofruar të dhëna se sëmundjet e kavitetit oral dhe intervenimet stomatologjike janë faktor rreziku për zhvillimin e endokarditit bakterial te këta pacientë (1,2,11,12). Autorë të ndryshëm japin të dhëna mbi statusin dental dhe sëmundje tjera të kavitetit oral. (3,4,6,7,8) Shumica prej tyre nuk kanë raportuar për sinjifikancë statistikore të statusit dental te fëmijët me VLZ dhe te ata të shëndoshë edhe pse gjendja e shëndetit oral në shumë prej tyre është raportuar më e dobët te ata me anomali. Pavarësisht nga këto dallime, të gjithë kanë ardhur në përfundim se prevalenca më e lartë e kariesit dhe higjiena e dobët orale nuk janë pasojë e ndikimit direkt të anomalisë por e neglizhencës së shëndetit oral të tyre (3,5,7). Prevalenca e kariesit, si për denticionin e qumështit ashtu edhe për atë të përhershëm nga hulumtimi jonë ishte më e lartë për të dy grupet e fëmijëve, se sa ajo e raportuar nga hulumtimet e autorëve të ndryshëm. Vlerat mesatare të dmft-indeksit ishin 6.7 për fëmijët me VLZ dhe 5.6 për ata të grupit kontrollues. Vlerat mesatare të DMFT-indeksit ishin 4.1 për ata me VLZ dhe 3.47 për grupin kontrollues. E.Franco et al kanë hulumtuar prevalencën e kariesit te fëmijët me VLZ si grup studiues dhe te ata të shëndoshë si grup kontrollues. Ata kanë raportuar shkallë të përafërt të prevalencës së kariesit për të dy grupet, por me vlera më të ulëta se sa ato të gjetura në hulumtimin tonë. Për denticionin e qumështit dmft-indeksi ishte 3.7 në grupin kardiak dhe 2.7 për grupin kontrollues. Për denticionin e përhershëm DMFT-indeksi ishte 2.7 për grupin kardiak dhe 2.0 për atë kontrollues. Sipas tyre vlerat ishin më të larta për grupin kardiak, por pa dallime sinjifikante(4). M.Bagesund et al në hulumtimin e shëndetit oral te fëmijët me VLZ nga Bosnja dhe Kosova raportojnë për prevalencë të lartë të kariesit. Gjithsej 26 fëmijë të moshës mesatare 4.5 i ishin nënshtruar ekzaminimit stomatologjik para APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

Dobienite rezultati od na[eto istra`uvawe za komponentite na oralnoto zdravje ne davaat podatoci so zna~ajna statisti~na razlika za nivoto na doverbata p<0.05 i p<0.01. Razli~nite istra`uvawa obezbedija podatoci deka bolestite na usnata [uplina i stomatolo[kite intervencii se rizi~en faktor za razvojot na bakteriskiot endokarditis kaj ovie pacienti (1,2,11,12). Razli~ni avtori davaat podatoci za dentalniot status i drugite bolesti za usnata [uplina (3,4,6,7,8). Mnozinstvoto od niv ne objavija zna~ajna statisti~ka razlika na dentalniot kaj decata so VSA i kaj onie zdravi deca iako sostojbata na oralnoto zdravje vo mnogu slu~ai e objavena poslaba kaj onie so anomalii. I pokraj ovie razliki, site do[le do zaklu~ok deka povisokata prevalencija i slabata oralna higiena ne se posledica direktnoto vlijanie na anomalijata tuku nebre`nost na nivnoto oralno zdravje (3,5,7). Prevalencijata na kariesot kako za mle~nata denticija taka i za trajnata denticija od na[eto istra`uvawe be[e povisoka za dvete grupi na deca od onaa izjavena od istra`uvaweto na razli~nite avtori. Prose~nite vrednosti na dmft indeksotbea 6.7 za decata so VSA i 5.6 za decata na kontrolnata grupa. Prose~nite vrednosti na DMFT - indeksot bea 4.1 za decata so VSA i 3.47 za kontrolnata grupa. E.Franco et al ja istra`uvale prevalencijata na kariesot kajdecata so VSA kako istra`uva~ka grupa i kaj zdravite deca kako kontrolna grupa. Tie objavile sli~ni stepeni na prevalencijata na kariesot za dvete grupi, no so poniski vrednosti od onie koi se nao\aat vo na[eto istra`uvawe. Za mle~nata denticija dmft indeksot be[e 3.7 vo srcevata grupa i 2.7 za kontrolnata grupa. Za trajnata denticija DMFT - indeksot be[e 2.7 za srcevata grupa i 2.0 za kontrolnata grupa. Spored niv vrednostite bea povisoki za srcevite grupi zna~itelna razlika (4). M.Bagesund et al vo istra`uvaweto na oralnoto zdravje kaj decata so VSA od Bosna i Kosovo izvestija za visoka prevalencija na kariesot. Vkupno 26 deca na prose~na vozrast 4.5 bile podlo`eni na stomatolo[ko ispituvawe pred hirur[kata intervencija

74 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


intervenimit kirurgjik në zemër. Sipas autorëve numri mesatar i dhëmbëve karioz për denticionin e qumështit (dt) ishte 4.9±5.8 (0-18). Prej 26 fëmijëve të ekzaminuar, tetë kishin denticion të përhershëm me numër mesatar të dhëmbëve karioz (DT) 4.9± 6.0 ( 0-16). Ata përfundojnë se këta fëmijë kanë nevojë për masa profilaktike orale (6). D.B.Da Silva me grup autorë tjerë në Brazil kanë bërë një hulumtim lidhur me njohuritë dhe statusin e shëndetit oral te fëmijët me rrezik nga EB. Pacientët e përfshirë në hulumtim ishin të moshës 2-17 vjet. Prevalenca e kariesit te këta fëmijë për denticionin e qumshtit (dmft) ishte 3.97, ndërsa për atë të përhershëm (DMFT) ishte 2.62 (7). Rezultatet tona për higjienën orale të vlerësuar përmes OHI-indeksit sipas GreeneVermillion, flasin për higjienë të dobët orale për të dy grupet pa dallime sinjifikante. Ato përputhen me rezultatet e shumë autorëve pavarësisht kritereve të ndryshme të vlerësimit. D.B.Da Silva et al (2002), e kanë vlerësuar higjienën orale përmes indeksit të pllakut dental (PI). Gjithsej 101 pacientë me anomali të zemrës i kanë ndarë në tri grupe sipas vlerave të PI. Me PI1 janë kategorizuar pacientët ku pllaku dental ka qenë i dukshëm në 0-19% të sipërfaqeve të ekzaminuara; PI2 kur janë përpfshirë 20-49% të sipërfaqeve dhe PI3 kur pllaku përfshinë 50% e më tepër të sipërfaqeve. Në grupin e parë PI1 ishin 33.7% të pacientëve, PI2 - 37.6% dhe PI3 - 28.7% (7)/ E. Franco et al japin të dhëna që flasin për higjienë më të dobët orale te fëmijët e grupit kardiak, por pa dallime sinjifikante. Për të dy grupet prezenca e pllakut dental ishte më e shprehur në denticionin e qumështit. Rreth 30.2% të sipërfaqeve të dhëmbëve të qumshtit ishin të mbuluara me pllak dental te grupi kardiak, kurse 28.5% te grupi kontrollues.(4) Një komponentë tjetër e hulumtuar ishte edhe ajo mbi njohuritë e prindit-pacientit për rrezikun që i kanoset fëmiut nga sëmundjet e kavitetit oral dhe intervenimeve stomatologjike. Sipas rezultateve tona, 68.8% të prindërve kanë njohuri për rrezikun e shëndetit të përgjithshëm të fëmiut dhe marrjen e antibiotikëve para intervenimeve stomatologjike, por jo edhe për rëndësinë e masave profilaktike stomatologjike. Prej tyre 83.6 ishin të APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

na srceto. Spored avtorite prose~niot broj na karioznite zabi za mle~nata denticija (dt)be[e 4.9±5.8 (0-18). Od 26 ispituvani deca, osum imaa trajna denticija so prose~en broj na kariozni zabi (DT) 4.9± 6.0 ( 0-16). Tie zaklu~uvaat deka ovie deca imaat potreba za oralni profilakti~ki merki (6). D.B.Da Silva so grupa drugi avtori vo Brazil napravija edno istra`uvawe vo vrska so soznanijata i statusot na oralnoto zdravje kaj decata so rizik BE. Pacientite vklu~eni vo istra`uvaweto bea na vozrast od 2 - 17 god. Prevalencija na kariesot kaj ovie deca za mle~nata denticija (dmft) be[e 3.97 dodeka onaa za trajna denticija (DMFT) b[e 2.62 (7). Na[ite rezultati za oralnata higiena se ocenuvani preku OHI - indeksot spored Greene-Vermillion, zboruvaat za slaba oralna higiena za dvete grupi bez zna~itelni razliki.Tie se sovpa\aat so rezultatite od mnogute vtori i pokraj razli~nite kriteriumi za ocenuvawe. D.B.Da Silva et al (2002), ja ocenuvale oralnata higiena preku indeksot na dentalniot plak (PI).Vkupno 101 pacienti so anomalii na srceto gi podelile vo tri grupi spored vrednostite na PI. So PI1 se kategorizirani pacientite kade dentalniot plak bil vidliv vo 0 - 19% na ispituvanite povr[ini. PI2 bea vklu~eni 20 - 49% od povr[inite i PI3 koga plakot vklu~uva 50 % i pove]e odpovr[inite. Vo prvata grupa PI1 bea 33.7% na pacientite, PI2 37.6% i PI3 – 28.7% (7). E. Franco et al davaat informacii koi zboruvaat za poslaba oralna higiena kaj decata na srcevna grupa, no bez zna~ajni razliki. Za dvete grupi prisustvoto na dentalniot plak be[e po izrazen vo mle~nata denticija. Okolu 30.2% na povr[inite na mle~nite zabi bea pokrieni so dentalen plak kaj srcevi grupi,dodeka 28.5% kaj kontrolnata grupa (4). Edna druga istra`uvana komponenta be[e toa za soznanijata na pacientot roditelot za rizikot so koj se soo~uva deteto od bolestite na usnata [uplina i stomatolo[kite intervencii. Spred na[ite rezultati 68.8% na roditeliteimaat soznanija za rizikot na op[toto zdravje na deteto i zemaweto na antibiotici pred stomatolo[kata intervencija, no ne i za va`nosta na profilakti~kite stomatolo[ki merki. Od niv 83.6 bea

75 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


informuar nga pediatri duke u nisur nga fakti se kontakti i parë i tyre është me pediatrin. Rezultatet tona përputhen me ato të raportuara nga autori Balmer, nga hulumtimi lidhur me eksperiencën për shëndetin oral dhe preventivën dentale të pacientëve me VLZ. Sipas tyre vetëm 64% të prindërve kishin njohuri për lidhjen e shëndetit oral dhe anomalisë (8). Sipas të dhënave të autorit E. Franco et al si dhe autorit C.P Saunders, prindërit e këtyre pacientëve janë më të brengosur për disa sëmundje tjera si ftohjet, traumat e ndryshme ose ndonjë infeksion sistemik se sa për shëndetin oral (5,10) W. Knirsch et al (2002), nga hulumtimi i tij mbi njohuritë dhe praktikën e profilaksës me antibiotikë jep të dhëna se 37.5% nuk kanë njohuri për rrezikun dhe mundësinë e zhvillimit të EB, kurse prej atyre që janë të informuar 11.1% e nënvlerësojnë indikacionin për antibiotik profilaksën (13). Sipas rezultateve të autorit D.B.Da Silva lidhur me këtë komponentë, 60.6% posedojnë njohuri për mundësinë e zhvillimit të problemeve kardiake pas ndonjë intervenimi stomatologjik. Edhe këta raportojnë se pjesa më e madhe e tyre (74.4%) kanë qenë të informuar nga kardiologu i pediatrisë, kurse vetëm 16.3% janë informuar nga stomatologu. Rreth 41.3% kanë pasur informata për rëndësinë dhe ruajtjen e shëndetit oral si masë e rëndësishme në prevencën e endokarditit bakterial (7).

Zaklu~ok

Përfundimi Bazuar në të dhënat që flasin për shëndet të dobët oral dhe duke u nisur nga fakti se pacientët me VLZ paraqesin një rrezik të lartë për zhvillimin e endokarditit bakterial është e nevojshme të merren hapa drejt zvogëlimit të këtij rreziku. Është i nevojshëm aplikimi i masave preventive stomatologjike ku në rradhë të parë ka rëndësi edukimi i lartë shëndetësorë, informimi për rëndësinë e higjienës orale dhe masave të preventivës primare dhe sekondare, informimi më i mirë i prindërve mbi rrezikun që i kanoset fëmiut nga intervenimet stomatologjike dhe sëmundjet e ndryshme të kavitetit oral, duke filluar nga kariesi dhe komplikimet e tij e deri te sëmundjet e indeve të buta. Me aplikimin e kyre masave pacienti i shmanget domosdoAPOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

informirani od pedijatarot po~nuvaj]i od faktot deka nivniot prv kontakt e so pedijatarot. Na[ite rezultati se sovpa\aat so rezultatite objaveni od avtorot Balmer, od istra`uvaweto vo vrska so iskustvoto za oralnoto zdravje i dentalnata prevencija na pacientite so VSA. Spred niv samo 64% na roditelite imaa soznanija za vrskata na oralnoto zdravje i anomalijata (8). Spored podatocite na avtorot E. Franco et al i avtorot C.P Saunders, roditelite na ovie pacienti se po zagri`eni za nekoi drugi bolesti kako nastinkite, razli~nite traumi ili nekoja sistemska infekcija otkolku za oralnoto zdravje (5,10). W.Knirsch et al (2002), od negovoto istra`uvawe za soznanijata i praksata na profilaksata so antibiotici dava podatoci deka 37.5% nemaat soznanija za rizikot i mo`nosta na razvitokot na BE, dodeka od onie koi se informirani 11.1% ja potcenuvaat indikacijata za antibiotik profilaksata (13). Spored rezultatite na avtorot D.B.Da Silva vo vrska so ovaa komponenta, 60.6% poseduvaat soznanija za mo`nosta na razvitokot na srcevite problemi po nekoja stomatolo[ka intervencija. I ovie objavuvaat deka pogolemiot broj od niv 74.4% bea informirani od pedijatriskiot kardilog, dodeka 16.3% bea informirani od stomatologot. Okolu 41.3% imaa informacii za va`nosta i ~uvawetona oralnoto zdravje kako va`na merka vo prevencijata na bakteriskiot endokarditis (7). Vrz osnova na podatocite koi zboruvaat za slaboto oralno zdravje i po~nuvaj]i od faktot deka pacientite so VSA pretstavuvaat visok rizik za razvitokot na bakteriskiot endokarditis, potrebno e da se zemaat merki za da se namali ovoj rizik. Potrebno e da se apliciraat preventivni stomatolo[ki merki kade pred se golema va`nost ima visokata zdravstvena edukacija, informiraweto za va`nosta na oralnata higiena i merkite za primarna i sekondarana preventiva, podobro informirawe na roditelite za rizikot o koj se soo~uva deteto od stomatolo[kata intervencijai razli~nite bolesti na usnata [uplina, po~nuvaj]i od kariesot i negovite komplikacii do bolestite na mekite tkiva.So aplicirawe na ovie merki pacientot ja izbegnuva potrebata za ze-

76 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


shmërisë së marrjes së antibiotikëve para intervenimeve stomatologjike dhe mundësisë së krijimit të formave rezistente bakteriale.

mawe na antibiotici pred stomatolo[kta intervencija i mo`nosta za sozdavawe rezistentni bakteriski formi.

UDC: 616.31:616.12-053.1 SCIENTIFIC PAPER (SP)

EVALUATION OF ORAL HEALTH HABITS IN CHILDREN WITH CONGENITAL HEART Abstract Oral health has an important impact on the general health protection, particularly on patients with special medical needs such as patients with congenital heart diseases. Components that show the oral health status are caries and oral hygiene. The congenital heart diseases are frequent anomalies that appear in the dental practice, which are considered to be a risk factor for the development of bacterial endocarditis from diseases of oral cavity and dental treatments. The purpose of this study was to research the oral health status of children with CHD, introducing an issue that was not researched before in Kosovo. This research was conducted in 123 children divied in the study group, consisting of 80 children with CHD, and the control group, consisting of 43 healthy children. The children included in this research were from different parts of Kosovo, age 3 through15 years. The children from the study group were with different types of CHD. The parameters used for the oral status evaluation are outlined below: 1. The DMFT, dmft index according to the system of Klain-Palmer for the prevalence of dental caries; 2. The OHI index according to Greene and Vermillion for the evaluation of the oral hygiene; The average value of dmft-index was 6.7 for the study group and 5.62 for the control group. These data were without distinction with important statistical significance (t-test = 1.263, p>0.05). The average value of DMFT index for the group with CHD was 4.1, whereas for the control grup this index was 3.47. There was no significant difference between the two groups (t-test = 0.8321, p>0.05). The OHI index values of 0.1 through 1.0 were on 61% of the study group with CHD and 66.7% of the control group; the values from 1.1 though 2.0 were on 36.6% of the study group and 22.2% of the control group, while with value 0 were 2.4% of the study group and 5.6% of the control group. About 68.8% of parents of children with CHD were informed mainly by the pediatric doctor about their risk during the dental interventions, however they had no information about the importance of orl health and other provisions for its protection and indirectly for the general health protection. Based on these results we can conclude that the oral health status and its care is not good at patients with CHD and in view of their health, measures have to be undertaken for its improvement.

APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

77 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


Literatura 1. McDonald R., Avery D.: Dentistry for the Child and Adolescant, Mosby, 2000 2. Anderson R., Baker E.: Pediatric Cardiology, Churchill Livingstone, 2002 3. Stecksen-Blicks C., Rydberg A., Nyman L., Asplund S. Dental caries experience in children with congenital heart disease: a case-control study Int J Pediatr Dent 2004; 14: 94-100 4. Franco E., Saunders C.P., Roberts G.J.: Dental disease, caries related microflora and salivary IgA of children with severe congenital cardiac disease. J Pediatric Dentistry – 18:3, 1996 5. Saunders C.P., Roberts G.J.: Dental attitudes, knowledge, and health practices of parents of children with congenital heart disease. Archives of Disease in Childhood. 76(6): 5390540, June 1997 6. M. Bagesund, N. Nelson, I. Leijon: Caries-Prevention of Children from Kosovo and Bosnia with Heart Disease. 8th World Congress on Preventative Dentistry ( September 2005) 7. D.B.Da Silva, I.P.R.Souza, M.C.A.Cunha: Knowledge, attitudes and atatus of oral health in children at risk for infective endocarditis. International J of Pediatric Dentistry 2002; 12: 124-131 8. Reachel B.S., Farington E.: Prophylaxis for Bacterial Endocarditis Prior to Dental Procedures in Children. J of Pediatric Health Care; Vol 21, Issue 4, P 256-258, (July 2007) 9. Roberts GJ., Holzel HS., Sury MR.: Odontogenic bacteremia in children. Europen Society of Cardiology Symposium on Bacterial Endocarditis, 1993 10. Roberts GJ., Gardner P., Lounghurst P.: Intensity of bacteremia associated with conservative dental procedures in children. BDJ, Vol 188, No 2, January 2000 11. Droz D., Koch L., Lenain A.: Bacterial endocarditis: results of a survey in a childrens hospital in France. Br Dent J 1997 Aug; 183(3): 101-5 12. Macan D., Cabov T., Snjaric D.: Antibiotic prophylaxis of infective endocarditis in stomatology-a survey of cardiologists. Lijec Vjesn 2005 Mar-Apr; 127 (3-4):72-6 13. Knirsch W., Hassberg D., Beyer A., Teufel T.: Knowledge, Compliance and Practice of Antibiotic Prophylaxis of Patients with Congenital Heart Disease. J Pediatric Cardiology, Vol 24, No 4/July, 2003

APOLONIA 15 • 30, f. 67-78, Nëntor 2013

78 APOLONIA 15 · 30, str. 67-78, Noemvri 2013


UDK: 616.314-77:678.744.32 616.314-089.23:678.744.32 STRU^EN TRUD (ST)

UDK: 616.314-77:678.744.32 616.314-089.23:678.744.32 PUNIM PROFESIONAL (PP)

PËRDORIMI I AKRILATEVE NË PROTETIKËN STOMATOLOGJIKE DHE ORTODONCI

UPOTREBA NA AKRILATITE VO STOMATOLO[KATA PROTETIKA I ORTODONCIJA Biljana Kapushevska, N. Dereban, N. Ismaili

Biljana Kapushevska, N. Dereban, N. Ismaili Klinika për protetikë stomatologjike, Klinika për ortopedi të nofullave dhe të dhëmbëve Fakulteti Stomatologjik – Shkup

Klinika za stomatolo[ka protetika, Klinika za ortopedija na vilici i zabi Stomatolo[ki fakultet - Skopje Biljana Kapu[eska, N.Dereban, N. Ismaili

Abstrakt

Abstrakt:

Që të mund ta paraqesim zbatimin e gjithanshëm dhe vëllimor të akrilateve në protetikën stomatologjike dhe në ortodonti, në këtë punim profesional-shkencor janë trajtuar rastet tona klinike të pacientëve të moshave të ndryshme dhe me patologji të ndryshme. Punimet (përpunimet)* e bëra nga akrilati, si dhe procedura e cila ka qenë e domosdoshme në trajtimin e këtyre pacientëve, i kemi dokumentuar dhe prezentuar me kujdes. Kemi konstatuar se protetika stomatologjike dhe ortodontia përmes trajtimit klinik të pacientëve nuk mund të paramendohet pa praninë dhe përdorimin e akrilateve. Fjalë kyçe: akrilat, protetikë, ortodonci, proteza parciale, proteza totale, lugë individuale, superstruktura* (mbindërtime) të derdhura, aparat funksional, Pllaka e Shvarcit*, shinë Miçigeni për imobilizim.

Za da ja prika`eme seopfatnata i opse`na primena na akrilatite vo stomatolo[kata protetika i ortodon~ija, vo ovoj stru~no - nau~en trud bea tretirani na[i klini~ki slu~ai na pacienti od razli~na vozrast i so razli~na patologija. Izrabotkite napraveni od akrilat, kako i postapkata koja be[e neophodna vo tretmanot na ovie pacienti vnimatelno gi dokumentiravme i gi prezentirame. Utvrdivme deka stomatolo[kata protetika i ortodoncija preku klini~kiot tretman na pacentite e nezamisliv bez prisustvoto i upotrebata na akrilatite. Klu~ni zborovi: akrilat, protetika, ortodoncija, parcijalna proteza, totalna proteza, individualni la`ici, leeni nadgradbi, funkcionalen aparat, [varcova plo~a, mi~igenska [ina za imobilizacija.

Adresa: Biljana Kapushevska Klinika për protetikë stomatologjike, Klinika për ortopedi të nofullave dhe të dhëmbëve Fakulteti Stomatologjik – Shkup

APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

79 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


UPOTREBA NA AKRILATITE VO STOMATOLO[KATA PROTETIKA I ORTODONCIJA

PËRDORIMI I AKRILATEVE NË PROTETIKËN STOMATOLOGJIKE DHE ORTODONCI

Voved

Hyrje Akrilatet janë rrëshirë artificiale që fitohen me bashkimin e lidhjeve të thjeshta kimike, do të thotë monomere, me ç’rast si produkt i kësaj sinteze lind polimeri. Procesi i sintezës së molekulave të veçanta monomere në polimeri quhet polimerizim. Si reaksion kimik polimerizimi mund të ketë rrjedhë të ndryshme, por me interes për stomatologjinë janë polimerizimi adicional dhe kondensional.* Polimerizimi adicional zhvillohet pa çlirimin (zbërthimin) e nënproduktit, ndërsa me polimerizimin kondensional çlirohen produkte shtesë.

Cel na trudot

Qëllimi i punimit Është që përmes strukturës themelore kimike dhe karakteristikave të tregohet zbatimi i akrilateve në protetikën stomatologjike dhe në ortodonci, e shoqëruar përmes rasteve tona klinike. Klasifikimi dhe përbërja e akrilateve Për nga struktura themelore kimike këto lëndë më së shpeshti bëjnë pjesë në estere të acidit metakrilik. Akrilatet janë sisteme dykomponentëshe të cilat më së shpeshti përbëhen nga pjesa e lëngshme dhe e fortë, në formë të pluhurit*. Gjendja agregate e komponentëve varet nga shkalla e polimerizimit të metakrilat metilit, kjo do të thotë se lëngu është metakrilat metili pa polimerizim, ndërsa pluhuri* është polimeri i lidhjes së njëjtë të acidit metakrilat metili. Këtyre lëndëve me destinacion u shtohen edhe lëndë të tjera. Lëngu krahas acidit metakrilat metili (acidit metilakrilik)* doemos përmban inhibitor të polimerizimit, roli i të cilit është që ta pengojë polimerizimin eventual të padëshirueshëm, që mund të inicohet nën veprimin e nxehtësisë ose rrezatimit ultravjollcë gjatë kohës së ruajtjes së preparatit. Si inhibitor më shpesh shfrytëzohet 0.006 % hidrokinon. APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

Akrilatite se ve[ta~ki smoli koi se dobivaat so soedinuvawe na ednostavni hemiski sooedinenija t.e. monomeri, pri [to kako produkt na taa sinteza nastanuva polimer. Procesot na sinteza na poedine~ni monomerni molekuli vo polimer se narekuva polimerizacija. Kako hemiska reakcija, polimerizacijata mo`e da bide so razli~en tek, no od interes za stomatologijata se adicionata i kondenzacionata polimerizacija. Adicionata se odviva bez osloboduvawe na meauprodukt, dodeka so kondenzacionata polimerizacija se osloboduvaat dodatni produkti. E da se prika`e preku osnovnata hemiska struktura i karakteristiki, primenata na akrilatite vo stomatolo[kata protetika i ortodoncija, prosledeno preku na[i klini~ki slu~ai.

Klasifikacija i sostav na akrilatite Prema osnovnata hemiska struktura ovie materijali naj~esto pripaaaat na estri na metakrilnata kiselina. Akrilatite se dvokomponentni sistemi koi naj~esto se sostojat od te~en i cvrst del koj e vo oblik na pra[ok. Agregatnata sostojba na komponentite zavisi od stepenot na polimerizacija na metilmetakrilatot t.e. te~nosta e nepolimeriziran metilmetakrilat, a pra[okot e polimer na istoto soedinenie metilmetakrilatnata kiselina. Na ovie materii namenski im se dodavaat i drugi materii. Te~nosta pokraj metilmetakrilatna kiselina zadol`itelno sodr`i inhibitor na polimerizacijata, ~ija uloga e da ja spre~i eventualnata, neposakuvana polimerizacija koja mo`e da se inicira pod dejstvo na toplinata ili ultravioletovoto zra~ewe za vreme na ~uvaweto na preparatot. Kako inhibitor naj~esto se koristi 0.006 % hidrohinon. Ostanatite

80 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


Përbërësit tjerë janë prezentë vetëm në lloje të caktuara të akrilateve. Pluhuri* krahas acidit metakrilat metili (acidit metilakrilik)* të polimerizuar, në përbërjen e tij patjetër përmban iniciator, plastifikues, substanca inorganike dhe pigmente. Iniciatori e neutralizon veprimin e inhibitorit dhe e fillon reaksionin e polimerizimit. Për këtë qëllim më së shpeshti përdoret benzilperoksidi (peroksid benzoili)* në sasi prej 0.2 -1.5%. Ftalat dybutili dhe ftalat dietili te akrilatet shtohen në cilësinë e plastifikuesëve. Substancat inorganike, siç janë grimcat (kokrrat) nga qelqi, cirkonium silikati dhe aluminium oksidi (oksid alumini)* kontribuojnë për përmirësimin e karakteristikave mekanike. Akrilatet janë lëndë pa ngjyrë të tejdukshme, të cilat kanë nevojë të ngjyrosen që përafërsisht t’i imitojnë indet dhe organet në zgavrën e gojës që i zëvendësojnë. Si pigmente më së shpeshti shfrytëzohen kripërat nga zhiva, hekuri, kadmiumi e të tjera. Akrilatet më së shpeshti klasifikohen sipas mënyrës së inicimit të polimerizimit dhe të konsistencës. 1. Sipas mënyrës së inicimit të reaksionit të polimerizimit: a. Akrilate polimerizuese me nxehtësi janë ato te të cilat procesi i polimerizimit iniciohet dhe zhvillohet nën veprimin e nxehtësisë në banjën me ujë; b. Akrilatet polimerizuese me ftohtësi polimerizohen në temperaturë dhome. Ato, për dallim nga akrilatet polimerizuese me nxehtësi, përmbajnë akselerator, i cili e zbërthen iniciatorin e polimerizimit në radikalë të lirë, me ç’rast aktivizohet procesi i polimerizimit; c. Akrilate polimerizuese të ndritshme (fotosensitive) janë ato te të cilat drita e dukshme vepron si aktivator i polimerizimit. Për nevojat e polimerizimit shfrytëzohen aparate speciale të cilët prodhojnë valë drite me gjatësi valësh në spektrin e dritës së dukshme me amplitudë prej 380 deri 760 nm. d. Akriltatet polimerizuese me mikrovalë të cilat përforcohen nën veprimin e energjisë, e shkaktuar nga mikrovalët në furrë me mikrovalë. 2. Sipas konsistencës akriltatet mund të jenë: APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

sostojki prisutni se samo vo odredeni vrsti na akrilati. Pra[okot pokraj polimerizirana metilmetakrilatnata kiselina, zadol`itelno vo svojot sostav ima inicijator, plastifikator, anorganski substancii i pigmenti. Inicijatorot go neutralizira dejstvoto na inhibitorot i ja zapo~nuva reakcijata na polimerizacija. Za taa cel najcesto se koristi benzilperoksid vo kolicina od 0.2 -1.5%. Dibutil i dietil ftalat kaj akrilatite se dodavaat vo svojstvo na plastifikatori. Anorganskite substancii kako [to se zrncata od staklo, cirkonium silikatot i aluminium oksidot dopridonesuvaat za podobruvawe na mehani~kite karakteristiki. Akrilatite se bezbojni prozracni materii koi e potrebno da se obojat za pribli`no da gi imitiraat tkivata i organite vo usnata [uplina koi gi zamenuvaat. Kako pigmenti naj~esto se koristat soli od `iva, `elezo, kadmium i drugi. Akrilatite naj~esto se klasificiraat spored na~inot na inicirawe na polimerizacijata i konzistencijata. 1. Spored na~inot na inicirawe na reakcijata na polimerizacija: a. Toplopolimerizira~ki akrilati se onie kaj koi procesot na polimerizacija se inicira i odviva pod dejstvoto na toplina vo vodena bawa; b. Ladnopolimerizira~ki akrilati se polimeriziraat na sobna temperatura. Za razlika od toplopolimerizira~kite, sodr`at akcelerator koj go razlaga inicijatorot na polimerizacija na slobodni radikali, so [to se aktivira procesot na polimerizacija; c. Svetlopolimerizira~ki (fotosenzitivni) akrilati se onie kaj koi vidlivata svetlina deluva kako aktivator na polimerizacijata. Za potrebite na polimerizacijata se koristat specijalni aparati koi proizveduvaat svetlosni branovi so branovi dol`ini vo spektarot na vidlivata svetlina so amplituda od 380 do 760 nm. d. Mikrobranovopolimerizira~ki akrilati koi se zacvrstuvaat pod dejstvo na energija predizvikana od mikrobranovi vo mikrobranova pe~ka. 2. Spored konzistencijata akrilatite mo`e da bidat:

81 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


a. të forta (brishta), respektivisht b. të buta (fleksibile); Konsistenca e akrilateve varet nga sasia e plastifikuesit në strukturën kimike. Në fakt, akrilatet e buta krahas komponentëve të zakonshme, përmbajnë përqindje më të madhe të plastifikuesëve, që është kusht për fleksibilitetin e tyre të theksuar, i cili zgjat edhe procesit të përfunduar të polimerizimit. Sasia e planifikuesit në varësi nga materiali, mund të jetë deri në 30%. Sipas kohëzgjatjes të elasticitetit, akrilatet e buta ndahen në kondicionerë dhe lajnerë.* Te kondicionerët, elasticiteti zgjat disa javë, ndërsa te lajnerët kjo periudhë prolongohet edhe deri në 3 vite. Me kalimin e kohës si rezultat i avullimit të plastifikuesve, akrilati e humb elasticitetin dhe bëhet i papërdorshëm. Karakteristikat e përgjithshme të akrilateve

Op{ti karakteristiki na akrilatite

Sikur edhe të gjitha lëndët e tjera të cilat shfrytëzohen në stomatologji, krahas karakteristikave të tjera, akrilatet me prioritet duhet të jenë biologjikisht të pranueshme, respektivisht të jenë kompatibile me indet orale. Hulumtimet e shumta kanë treguar se ato paraqesin materiale biokompatibile, te zbatimi i të cilave është i domosdoshëm një kujdes i veçantë. Në fakt, në nivelin lokal vihet dhe vështrohet inflamacioni në vendet ku akrilati vjen në kontakt me mukozën e zgavrës së gojës. Gjithashtu, gjatë punës me këto materiale nga ana e mjekëve dhe e teknikëve të dhëmbëve është përshkruar alergji kontakti. Acidi metakrilat metili (acidi metilakrilik)* në përqendrime më të mëdha mund të shkaktojë çrregullime të caktuara respirative. Efektet toksike potenciale më shpesh shfaqen nga monomeri, i cili ka ngelur i palidhur gjatë polimerizimit, i ashtuquajturi monomer rezidual. Sasia e tij varet nga lloji i akrilatit dhe nga mënyra e kryerjes së polimerizimit. Duke supozuar se regjimi i polimerizimit është kryer si duhet, përqindja e monomerit rezidual te akrilet polimerizuese me nxehtësi lëviz prej 0.2 deri 0.5 % respektivisht 1 deri 2%. Te akrilet që lidhen përmes ftohtësisë kjo sasi është edhe deri në 5%. Sipas standardeve të ISO-s sasia maksimale e lejuar e monomerit për akrilatet që lidhen me nxehtësi është 2.2%, ndërsa për APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

a. tvrdi (krti), odnosno b. meki (fleksibilni); Konzistencijata na akrilatite zavisi od koli~inata na plastifikatorot vo hemiskata struktura. Imeno mekite akrilati pokraj voobi~aenite komponenti, sodr`at pogolem procent na plastifikatori, [to e uslov za nivnata izrazena fleksibilnost koja trae i posle zavr[eniot proces na polimerizacija. Koli~inata na plastifikatorot vo zavisnost od materijalot mo`e da iznesuva i do 30%. Spored vremeto na traeweto na elasti~nosta mekite akrilati se delat na kondicioneri i lajneri. Kaj kondicionerite, elasti~nosta trae nekolku nedeli, dodeka kaj lajnerite toj period se prolongira i do 3 godini. So tekot na vremeto kako rezultat na isparuvaweto na plastifikatorite, akrilatot ja gubi elasti~nosta i stanuvaat neupotreblivi.

Kako i site drugi materijali koi se koristat vo stomatologijata, pokraj ostanatite karakteristiki, akrilatite prvenstveno treba da bidat biolo[ki prifatlivi, odnosno da se kompatibilni so oralnite tkiva. Brojnite istra`uvawa poka`ale deka tie pretstavuvaat biokompatibilni materijali, kaj ~ija primena e neophodna pretpazlivost. Imeno na lokalno nivo voo~ena e inflamacija na mestata kade akrilatot doaaa vo kontaktso sluzoko`ata vo usnata praznina. Isto taka pri rabotata so ovie materijali od strana na doktorite i na zabnite tehni~ari opi[ana e kontaktna alergija. Metilmetakrilatnata kiselina mo`e vo pogolemi koncentracii da predizvikuva odredeni respiratorni poremetuvawa. Potencijalno toksi~nite efekti naj~esto nastanuvaat od monomerot koj ostanal nevrzam vo tekot na polimerizacijata t.n. rezidualen monomer. Negovata koli~ina zavisi od vidot na akrilatot i od na~inot na izveduvawe na polimerizacijata. Pretstvuvajai deka re`imot na izveduvawe na polimerizacijata e izveden pravilno, procentot na rezidualniot monomer kaj toplopolimerizira~kite akrilati se dvi`i od 0.2 do 0.5 % odnosno 1 do 2%. Kaj ladnovrzuva~kite akrilati taa koli~ina iznesuva i do 5%. Prema standardite na ISO maksimalno dozvolenata koli~ina na monomer za toplovrzuva~kite akrilati iznesuva 2.2%, a za ladnopolimerizira~kite akrilati 4.5%. Osven

82 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


akrilatet e polimerizuara me ftohtësi 4.5%. Përveç monomerit rezidual, si substanca potenciale irrituese mund të veprojnë edhe formalaldehidi, peroksid benzoili, ftalat dybutili, kripërat e zhivës, kadmiumit etj. Shkaqet për irritim më shumë janë të natyrës fiziko-kimike sesa të natyrës alergjike. Akrilatet janë materiale të cilat kanë transparencë të kënaqshme, peshë të vogël specifike, janë pa erë dhe pa shije. Janë të thjeshta për reparacion dhe për përpunim. Për përpunim të caktuar i kryer nga akrilati që të integrohet në sistemin stomatognatik, mes tjerash është e nevojshme të posedojë edhe karakteristika përkatëse mekanike dhe fizike. Nga cilësitë e akrilateve për të cilat mund të thuhet se nuk janë në nivelin e dëshiruar, mund të përmenden disa sish. Akrilatet nuk e kanë fortësinë e duhur, posedojnë një rezistencë diç më të ulët të abrazionit, sesa ajo që dëshirohet, si dhe modul të vogël të elasticitetit, që i bën të brishta dhe më të lehta për t’u thyer. Kanë prirje që në mënyrë jo të konsiderueshme ta absorbojnë ujin (deri 2%), që është si pasojë e çlirimit konstant të sasive të vogla të monomerit rezidual. Uji i absorbuar vepron si plastifikues dhe në mënyrë plotësuese i komprometon cilësitë mekanike të akrilatit. Tretshmëria në ujë e lëngjeve orale është e dobët dhe nuk ka domethënie klinike. Akrilatet për nga përmasat janë lëndë stabile (deformohen gjatë kohës së polimerizimit, nën veprimin e lëndëve tretëse ose nxehtësisë etj.). Poroziteti, respektivisht prania në këto materiale e vrimave dhe e strukturave të imta, zakonisht të padukshme me sy, gjithashtu janë të padëshirueshme. Akrilati me porozitet ka prirje për t’u thyer, ndërsa mund të ndikojë edhe në ndryshimin e ngjyrës nga punimi, me ç’gjë zvogëlohet efekti i tij estetik. Poret janë vend predileksues për retencion të ushqimit dhe të mikroorganizmave, për ç’shkak veprimi irritues i akrilatit mund të jetë i theksuar. Kontraksioni dhe ekspansioni që ndodhin gjatë kohës së procesit të polimerizimit paraqesin arsye potenciale për tendosje në vetë materialin. Pasojat nga çlirimi i tensionit të brendshëm mund të manifestohen me rritjen e ndjeshmërisë së punimit për t’u thyer.

APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

rezidualniot monomer, kako potencijalno iritira~ki substancii mo`e da deluvaat i formalaldehidot, benzoil peroksidot, dibutil ftalatot, solite na `ivata, kadmiumot i dr. Pricinite za iritacija se poveae od fizi~ko - hemiska odkolku od alergiska priroda. Akrilatite se materijali koi imaat zadovolitelna transparentnost, mala sped`ifi~na te`ina, bez miris se i bez vkus. Ednostavni se za reparacija i za obrabotka. Za odredena izrabotka napravena od akrilat da se integrira vo stomatognatniot sistem potrebno e pokraj ostanatoto da poseduva i soodvetni mehani~ki i fizi~ki karakteristiki. Od osobinite na akrilatite koi mo`e da se ka`e deka ne se na posakuvanoto nivo, mo`at da se navedat nekolku. Akrilatite ja nemaat potrebna ~vrstina i tvrdost, poseduvaat ne[to poniska otpornost na abrazija odkolku posakuvanata, kako i mal modul na elasti~nost, [to gi pravi krti i polesni za kr[ewe. Skloni se nezna~itelno da ja apsorbiraat vodata (do 2%) [to e posledica na konstantno osloboduvawe na mali koli~ini od rezidualen monomer. Apsorbiranata voda deluva kako plastifikator i dodatno gi kompromitira mehani~kite osobini na akrilatot. Rastvorlivosta vo voda i vo oralnite te~nosti e slaba i nema klini~ko zna~ewe. Akrilatite se dimenzionalno stabilni materijali ( se deformiraat za vreme na polimerizirawe, pod dejstvo na rastvoraci ili zagrevawe i.t.n.). Poroznosta, odnosno prisustto na sitni, obi~no nevidlivi so golo oko [uplini i strukturi vo ovie materijali e isto taka nepo`elna. Porozniot akrilat e sklon na kr[ewe, a mo`e da vlijae i na promena na bojata od izrabotkata, so [to se namaluva nejziniot estetski efekt. Porite se predilekciono mesto za retencija na hrana i mikroorganizmi, poradi [to iritativnoto dejstvo na akrilatot mo`e da bide naglaseno. Kontrakcijata i ekspanzijata koi se slu~uvaat za vreme na procesot na polimerizacija pretstavuvat potencijalna pri~ina za napnatost vo samiot materijal. Posledicite od osloboduvawe na vnatre[niot napon mo`at da se manifestiraat so zgolemena osetlivost na izrabotkata na kr[ewe.

83 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


Pa marrë parasysh mangësitë e përmendura, akrilatet ende janë të pazëvendësueshme në sferën e tyre indikative dhe nga të gjitha disiplinat stomatologjike, zbatim më të gjerë kanë në protetikë dhe në ortodonci. Në protetikë kryesisht shfrytëzohen akrilet polimerizuese me nxehtësi, ndërsa në ortodonci më shpesh shfrytëzohen akrilatet polimerizuese me ftohtësi.

Upotreba na akrilatite vo stomatolo{kata protetika

Përdorimi i akrilateve në protetikën stomatologjike Përdorimi i përditshëm i akrilateve në protetikën stomatologjike është shumë e pranishme (dukshme)* gjatë fazës së lugëve individuale për përpunimin e protezave akrilate parciale dhe totale. Nuk mund të paramendohet përpunimi i protezave akrilate pa përpunimin e lugëve individuale, ku akrilatet përdoren gjatë përpunimit të tyre. Ligjërimi (dorëzimi)* i protezave parciale akrilate është i përditshëm, me ç’rast akrilatet absolutisht janë të nevojshme. Përpunimet fikso-mobile janë të shpeshta në protetikën e përditshme. Nga këndvështrimi statik dhe estetik, përpunimi i tyre është i arsyetueshëm. Kur te pacienti ekziston një prani e një numri të caktuar të dhëmbëve me padhëmbësi* unilaterale dhe bilaterale, ne përcaktohemi për përpunimin e kurorave (koronave) me përgatitjen dhe përpunimin e protezës skeletore. Përdorimi i akrilateve edhe te këto përpunime është i arsyetueshëm. Nga këndvështrimi estetik problem më serioz paraqet kur ekziston frakturë e ndonjë dhëmbi, sidomos te një pacient i ri. Po qe se ekziston rrënja e dhëmbit, e cila mundet ose është tertipues* endodontik dhe pa ndryshime periapikale, në atë rast ne i qasemi përpunimit të superstrukturës* (mbindërtimit) të derdhur. Punimi (përpunimi) ynë klinik në ordinancë është përpunim i strukturës së shkrirë nga akrilati vetëlidhës, të cilës i pason derdhja në laborator. Përdorimi i akrilateve në ortodonci Në praktikën ortodontike aparat më i eksploatuar në moshën fëmijërore, në denticinë e përhershme të përzier dhe të re, për mjekimin e parregullsive në pozicionin e dhëmbëve të caktuar, është Pllaka e Shvarcit, e përpunuar nga akrilat vetëlidhës. APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

Bez obzir na spomenatite nedostatoci, akrilatite seu[te se nezamenlivi vo svoeto indikaciono podra~je i od site stomatolo[ki disciplini naj[iroka primena imaat vo protetikata i ortodoncijata. Vo protetikata prete`no se koristat toplopolimerizira~ki akrilati dodeka vo ortodoncijata naj~esto se koristat ladnopolimerizira~ki akrilati.

Sekojdnevnata upotreba na akrilatite vo stomatolo{kata protetika e mnogu vidlivo pri fazata na individualnite la`i~i za izrabotka na parcijalni i totalni akrilatni protezi. Nezamislivo e izrabotka na akrilatni protezi bez izrabotka na individualni la`ici, kade{to akrilatite se upotrebuvaat pri nivnata izrabotka. Sekojdnevno vo stomatolo{kata protetika e predavaweto na parcijalni akrilatni protezi, pri {to potrebata od akrilatite e apsolutno potrebna. Fisknomobilnite izrabotki se ~esto prisutni vo proteti~koto sekojdnevie. Od stati~ka i estetska gledna to~ka e opravdana nivnata izrabotka. Koga postoi prisustvo na odreden broj na zabi kaj pacientot so unilateralna ili bilateralna bezzabost, se odlu~uvame na izrabotka na koronki so priprema i izrabotka na skeletirana proteza. Upotrebata na akrilatite i kaj ovie izrabotki e apsolutno opravdana. Od estetska gledna to~ka najseriozen problem e koga postoi fraktura na eden zab posebno kaj mlad pacient. Vo kolku postoi korenot na zabot, koj mo`e ili e endodontski tertiran i bez periapikalni promeni, vo toj slu~aj pristapuvame kon izrabotka na leena nadgradba. Na{ata klini~ka izrabotka vo ordinacijata e izrabotka na leena nadgradba od samovrzuva~ki akrilat, na koja i sledi leewe vo laboratorija.

Upotreba na akrilati vo ortodoncija Vo ortodontskata praktika najeksploatiran aparat vo detskata vozrast, vo me{ovitata i mlada trajna denticija, za lekuvawe na nepravilnosti vo polo`bata na poedine~ni zabi e {varcovata plo~a izrabotena od samovrzuva~ki akrilat.

84 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


Te pacientët te të cilët shqetësim primar paraqet raporti ndër-nofullor* ndërmjet harqeve dentale, e parapëlqejmë përdorimin e aparatit miofunksional FKO, i punuar nga akrilati vetëlidhës, i kivetuar* nën trysni për shkak të trajtimit të anomalisë me prioritet më të madh. Pacientët të cilët natën vuajnë nga kërcitja e dhëmbëve, më shumë e njohur edhe si bruksizëm, ballafaqohen me rrezik më të madh nga çrregullimet temporomandibulare, dislokacion të nofullës së poshtme, abrazion të dhëmballës* natyrore të pacientit dhe pëlcitja e fasetkave* ose porcelanit nga shtresat* e dhëmbëve fikse-protetike. Trajtimi i këtyre pacientëve është interklinik dhe përfshin shfrytëzimin e imobilizatorit okluzal, i punuar nga akrilati vetëlidhës, të cilin pacienti e mban derisa është në gjumë dhe me ndihmën e të cilit rregullohen lëvizjet e rregullat në nyjen temporomandibulare. Në foto është paraqitur Imobilizatori i Miçigenit, i punuar për herë të parë në Universitetin e Miçigenit.

Zaklu~ok

Përfundim Ashtu si edhe materialet e tjera që shfrytëzohen në stomatologji, nuk janë të përsosura as akrilet dhe pak është për të besuar se një ideal i tillë do të realizohet ndonjëherë. Akrilatet bashkëkohore kanë kufizime të caktuara, por të shfrytëzuara në potencialin e tyre të plotë, zënë vend të rëndësishëm në praktikën stomatologjike. Mund të thuhet se përzgjedhja e tyre adekuate, procedura pedante e polimerizimit dhe përpunimi përkatës i punimit si dhe higjiena orale korrekte paraqesin faktorë vendimtarë për sukses dhe jetëgjatësi të punimeve stomatologjike, të formuara nga këto materiale.

APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

Kaj pacientite kaj koi primarna tegoba pretstavuva me|uvilui~niot odnos pome|u dentalnite lakovi ja pretpo~itame upotrebata na miofunkcionalen aparat, FKO izraboten od samovrzuva~ki akrilat kivetiran pod pritisok poradi tretirawe na anomalijata so pogolem prioritet. Pacientite koi stradaat od noano [kripewe so zabite u[te popoznato kako bruksizam, se soo~uvaat so zgolemen rizik od temporomandibularni poremetuvawa, dislokacija na dolnata vilica, abrazija na prirodnoto zabalo od pacientot i pukawe na fasetkite ili porcelanot od fiksnoprotetskite zabni nadoknadi. Tretmanot na ovie pacienti e interklini~ki i vklu~uva koristewe na okluzalen imobilizator izraboten od samovrzuva~ki akrilat koj pacientot go nosi vo tekot na spieweto i so ~ija pomo[ se voospostavuvaat normalnite dvi`ewa vo temporomandibularniot zglob. Na slikata e prika`an Mi~igenskiot imobilizator, za prv pat izraboten na univerzitetot od Mi~igen. Kako i ostanatite materijali koi se koristat vo stomatologijata, ni akrilatite ne se sovr[eni i malku e verojatno deka takov ideal nekoga[ ae bide ostvaren. Sovremenite akrilati imaat odredeni ograni~uvawa, no iskoristeni vo nivniot celosen potencijal, zavzemaat znacajno mesto vo stomatolo[kata praksa. Mo`e da se ka`e deka nivniot adekvaten izbor, pedantnata postapka na polimerizacija, i soodvetnata obrabotka na izrabotkata kako i korektnata oralna higiena pretstavuvaat odlu~uva~ki faktori za uspeh i dolgove~nost na stomatolo[kite izrabotki oformeni od ovie materijali.

85 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


APOLONIA 15 • 30, f. 79-85, Nëntor 2013

86 APOLONIA 15 · 30, str. 79-85, Noemvri 2013


UDK: 616.716.1/.4-089.85:616.216.1 NAU^EN TRUD (NT)

UDK: 616.716.1/.4-089.85:616.216.1 PUNIM PROFESIONAL (PP)

GRI@ATA NA OMF HIRURGOT ZA MAKSILARNIOT SINUS VO PRIMENATA NA LE FORT 1 OSTEOTOMIJATA

KUJDESI I KIRURGUT OMF NDAJ SINUSIT MAKSILLAR NË APLIKIMIN E LE FORT 1 OSTEOTOMISË Algen Isufi, Irina Isufi, Ramazan Isufi

Algen Isufi, Irina Isufi, Ramazan Isufi

Qendra Spitalore “Nënë Tereza”, Shërbimi i Kirurgjisë OMF, Tiranë, Albania

Univrzitetski Bolni[ki Centar “Nënë Tereza”, Oddel za OMF hirurgija, Tirana, Albania

Voved

Hyrje Osteotomia totale horizontale sipas Le Fort 1 po përdoret gjithnjë e më shpesh në korrigjimin e anomalive skeletike në shërbimin e Kirurgjisë OMF, në Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza” Tiranë. Kjo teknikë përdoret kryesisht në korrigjimin e anomalive maksillare, si protuzioni a, hypoplazia maksillare, kafshimi i hapur, rregullimi i linjës së të qeshurit etj. Ndër komplikacionet e mundeshme pas kësaj kirurgjie është edhe dëmtimi i sinusit maksillar.

Totalnata horizontalna osteotomija spored Le Fort 1 se upotrebuva se po÷esto vo korekcijata na skeletnite anomalii vo oddelot za OMF hirurgija, vo Univerzitetski Bolni~ki Centar “Nënë Tereza”, Tirana. Ovaa tehnika vo glavno se koristi za korekcija na maksilarnite anomalii kako protuzija, maksilarna hipoplazija, otvoren zagriz, regulirawe na linijata na smeeweto i dr. Mo`na komplikacija posle ovaa hirurgija e o[tetuvaweto na maksilarniot sinus.

Celta

Qëllimi Njohja dhe perfeksionimi i Osteotomise sipas Le Fort 1 duke evituar komplikacionet e mundshme në sinusin maksillar. Materiali dhe metoda

Zapoznavawe i usovr[uvawe na osteotomijata spored Le Fort 1 izbegnuvaj]i gi mo`nite komplikacii vo maksilarniot sinus.

Materijal i metod

Për këtë punim shkencor janë marrë në konsideratë 6 pacient në harkun kohor 2 vjeçar (qershor 2011 - qershor 2013) të cilët i janë nënshtruar Kirurgjisë Ortognatike nëpërmjet aplikimit të osteotomisë Le Fort 1 në Shërbimin e Kirurgjisë OMF në Qendrën Spitalore Universitare “Nënë Tereza”, Tiranë. Pacientët janë të moshës nga 17 deri në 35

Vo ovo nau~no istra`uvawe bea vklu~eni 6 pacienti vo 2 godi[en period (juni 2011 - juni 2013) koi bile podlo`eni na Ortognatska Hirurgija preku primenuvawe na osteotomijata Le Fort 1 vo Oddelot za OMF hirurgija, vo Univerzitetskiot Bolni~ki Centar “Nënë Tereza”, Tirana. Pacientite bea n a vozrast od 17 do

Adresa: Algen Isufi Qendra Spitalore “Nënë Tereza” Shërbimi i Kirurgjisë OMF, Tiranë, Albania APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

87 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


vjeç, nga të cilët 4 janë femra dhe 2 meshkuj. Pas aplikimit të osteotomisë janë përdorur pllaka titani të Stryker. Vlerësimi i sinusit maksillar është bërë para, gjatë si dhe në periudhën 6 - 8 muaj pas ndërhyrjes kirurgjikale. Interventet janë kryer me anestezione gjenerale hypotensive si dhe anestezione lokale infiltrative lidokainë 2% me adrenalinë 1/100 000. Pozicioni i pacientit në shtratin operator ka qenë i shtrirë dhe me kokën me te ngritur sa niveli i trupit. Incizioni është bërë 2 - 3 mm mbi kufirin neutral nga molari i parë majtas te molari i parë djathtas. Pasi është zbuluar kocka nga apertura periforme deri pas suturës zygomatiko - maksillare është proceduar me prerjen e saj me frezë fissure, apo sharrë kocke duke llogaritur 2 - 3 mm mbi apekset e dhëmbeve maksillar, frezimi i kockës shoqërohet me irrigim me solucion fiziologjik 0.9 %. Gjatë prerjes së kockës duhet treguar kujdes të mos dëmtojmë mukozën e sinusit dhe të hundës. Mandej lirojmë mukozën nazale nga spina nazale anterior, gjithashtu lirojmë dhe mukozën laterale të hundës. Shkëputet septumi nazal nga palatumi me osteotomin përkatës, ose gërshërë. Pastaj, shkëputet muri lateral i hundës me osteotomin nazale. Me një daltë të kthyer që vendoset në pjesën e poshtme dhe të pasme të tuberit, si dhe medialisht pllakës pterigoide, duke e goditur me lehtësi me një çekan druri, duke e shoqëruar me gishtin tregues në anën palatinale. Pasi jemi siguruar për prerjen e të gjithë strukturave kockore bëjmë thyerjen dhe uljen poshtë të maksillës. Më pas kontrollojmë pjesë të thepisura të kockës dhe kontrollojmë levizjet e maksillës në pozicionin e duhur. Nëse maksilla nuk vjen atëherë lidhim në tel në spina nazale anteriore ose osteotomy të kthyer ose imobilizues Tesssier. Pasi e kemi vendosur maksillen në raport normal me mandibulën, nëpërmjet splintit të parapërgatitur në laborator bëjmë filsimin e maksillës në pozicionin e duhur me 4 minipllaka në formë L, pasi sigurohemi për hemostazën bëjmë suturimin e plagës. Të sëmurit i japim antibiotik terapi antiedematoz, anti doloroz dhe kompresa të ftohta për 24 orë.

APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

35 god. od koi 4 se `eni i 2 se ma`i. Po primenuvawe na osteotomijata se upotrebeni titanium plo~ki na Stryker. Ocenuvaweto na maksilarniot sinus e napravena pred, po kako i za vreme od 6 - 8 meseci po hirur[kata intervencija. Intervenciite se napraveni so generalna hipotenzivna anestezija, kako i lokalna infiltrativna lidokaina anestezija 2% so adrenalin 1/100 000. Pacientot vo operatorniot krevet le`el i bil vo pozicija so podignata glava nad nivoto na teloto. Incizijata e napravena 2 - 3 mm nad neutralnata granica od prviot molar levo do prviot molar desno. Otkako e otkriena koskata od periformnata apertura do pozadi zigomatiko- maksilarnata sutura e procedirana so nejzinoto se~ewe so fisurna freza ili se~ewe za koska presmetaj]i 2-3 mm nad apeksite na maksilarnite zabi, freziraweto na koskata se pridru`uva so irigacija so fiziolo[ki rastvor 0.9 %. Za vreme na se÷ewe na koskata treba da vnimavame da ne ja o[tetime mukozata na sinusot i na nosot. Potoa ja osloboduvame nazalnata mukoza od anteriornata nazalna spina, isto taka ja osloboduvame i lateralnata mukoza na nosot. Se otcepuva nosnata pregrada od palatumot so soodvetnata osteotomija ili no`ici. Potoa se otcepuva lateralniot yid na nosot so nazalnata osteotomija. So edno svrteno dleto koja se stava vo dolniot zaden del na tuberot, kako i medijalna pterigoidna plo÷a, udiraj]i lesno so eden drven ~ekan, pridru`uvaj]i go so pokazatelniot prst vo palatalnata. Otkako sme se obezbedile za se~eweto na site koskeni strukturi ja skr[ime i ja pu[time dole maksilata. Potoa gi kontrolirame strmnite delovi na koskata i gi kontrolirame dvi`ewata na maksilata vo potrebnite pozicii. Ako maksilata ne doa\a toga[ go povrzuvame so `ica vo anteriornata nazalna spina ili svrtena osteotomija, ili imobiliziran Tesier. Otkako ja stavivme maksilata vo normalen odnos so mandibulata preku podgotveniot splin vo laboratorot pravime filsirawe na maksilata vo potrebnata pozicija so 4 mini plo~ki vo L forma, otkako sme sigurni za hemostazata pravime suturirawe na ranata. Na pacientot mu davame antibiotic, antiedematozna terapija, anti doloroz i ladni oblogi za 24 ~asa.

88 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


Foto1. Ro grafia sipas Waters

Sl. 1. Rtg snimka spored Waters

Foto 2 (a),(b),(c) Aplikimi i Le Fort 1 Osteotomisë Sl. 2 (a), (b), (c) Primena na Le Fort 1 Osteotomija

Rezultati i diskusija

Rezultate dhe diskutime Nga 6 pacientët e trajtuar me Le Fort 1 Osteotomi, në 2 raste patëm hapje të mukozës së sinusit maksillar dhe në 4 raste të tjera sinusi maksillar mbeti intakt ose i paprekur. Në rastet që u hap sinusi maksillar pas mbylljes me kujdes të plagës, përdorimit të antibiotikëve, si dhe porosive që iu dhanë të sëmurit rezultoi që nuk patem problem të një sinusiti maksillar, apo të ndonjë fistule orosinusale. Për të verifikuar praninë e sinusitit maksillar pas Le Fort 1 osteotomisë u përdor rtg.-grafia sipas Waters dhe endoskopia nazale, kontroll ky i bërë 6 muaj, 8 muaj dhe 1 vit pas kirurgjisë. Fakti që në kemi 0 përqindjen e sinusitit maksillar lidhet me rastet e pakta që ne kemi APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

Od 6 pacienti tretirani so Le Fort 1 osteotomija, vo 2 slu÷ai imavme otvorawe na mukozata na maksilarniot sinus i vo 4 drugi slu÷ai maksilarniot sinus ostanal nepromenet. Vo slu÷ aite kade be[e otvoren maksilarniot sinus posleza pretpazlivoto zatvorawe na ranat, upotrebata na antibioticite, kako i preporakite [to im bea dadeni na pacientite rezultiraëe deka nemavme problemi so maksilarniot sinus ili nekoja oro - sinusalna fistula. Za da se potvrdi prisustvoto na maksilarniot sinus po Le Fort 1 osteotomijata be[e napravena rtg. snimka spored Waters i nazalna endoskopija, be[e napravena kontrola posle 6, 8 meseci i edna godina po hirurgijata. Faktot [to nie imame 0 % na maksilarniot sinus se povrzuva so retkite

89 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


për këtë periudhë kohore, sepse autor të ndryshëm botëror japin pikërisht këto përqindje të sinusitit maksillar pas Le Fort 1 osteotomisë: • Pereira-Filho VA.Division of Oral and Maxillofacial Surgery, São Paulo State University, SP, Brazil. 2011, jep një incidencë 4.76 % koplikacion sinusit maksillar pas Le Fort 1 osteotomisë. • Lye KW, Deatherage JR, Waite PD. Department of Oral and Maxillofacial Surgery, University of Alabama, Birmingham, School of Dentistry, Birmingham, AL, USA 2008 . japin një incidencë 3.3 % pas LeFort 1 osteotomisë për praninë e sinusitit maksillar.

slu~ ai koi gi imame za ovoj vremenski period, zatoa [to razli~ni svetski avtori go davaat tokmu ovoj procent na maksilarniot sinus spored Le Fort 1 osteotomijata: • Pereira-Filho VA.Division of Oral and Maxillofacial Surgery, São Paulo State University, SP, Brazil.2011, davaat edna incidencija od 4.76% na komplikacii na maksilarniot sinus po Le Fort 1 osteotomijata. • Lye KW, Deatherage JR, Waite PD. Department of Oral and Maxillofacial Surgery, University of Alabama, Birmingham, School of Dentistry, Birmingham, AL, USA 2008, davaat edna incidencija od 3.3% po Le Fort 1 osteotomijata za prisustvoto na maksilarniot sinus.

Foto 3 (a),(b),(c) Pacientja V.C,34 vjeç, Hyplazi maksillare trajtuar me Le Fort 1osteotomi.(a) Prerja e kockës, (b)Thyerja dhe ulja posht e maksillës (c)Aplikimi i minipllakave në formë L. Sl. 3 (a), (b), (c) Pacientkata V.C 34 god, maksilarna hipoplazija tretirana so Le Fort 1 osteotomijata.(a) se÷ eweto na koskata, (b) Skr{ewe i navednuvawe na dole na maksilata, (c) Primenuvawe na mini plo÷ kite vo L forma.

Foto 4(a), (b), (c) Pacientia L.H 21 vjeç, protuzion maksillar, trajtuar me Le Fort 1 osteotomi. (a) Zbulimi i kockës (b) prerja e kockës nga apertura piriforme deri tek sutura zigomatiko-maksillare në të dy anët (c)momenti i aplikimit të mini pllakave në formë L. Sl. 4 (a), b), (c) Pacientka L.H 21 god.maksilarna protuzija, tretirana so Le Fort 1 osteotomija, (a) otkrivawe na koskata (b) se÷ewe na koskata od periformnata apertura do pozadi zigomatiko - maksilarnata sutura vo dvete strani, (c) Momenti na primenuvawe na mini plo÷kite vo L forma. APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

90 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


Zaklu~ok Konkluzioni Njohja e mirë e anatomisë së regjionit OMF, aplikimi i kujdesshëm dhe korrekt i teknikës operatore, si dhe vlerësimi i duhur i sinusit maksillar para ndërhyrjes ndihmon në minimizimin e komplikacioneve në sinusin maksillar gjatë Le Fort 1 osteotomisë. Në pacientë që kanë një tendencë për sinusit maksillar para dhe pas LeFort 1 osteotomisë duhet një ndjekje në dinamike 6, 8 muaj dhe 1 vit pas ndërhyrjes në menyrë që ta parandalojmë dhe mjekojmë në kohë sinusitin maksillar.

Dobroto poznavawe na anatomijata na regijata OMF, vnimatelno i korektno primenuvawe na operatornata tehnika, kako i pravilnoto ocenuvawe na maksilarniot sinus pred intervencijata pomaga vo minimiziraweto na komplikaciite vo maksilarniot sinus za vreme na Le Fort 1 osteotomijata. Kaj pacientite koi imaat edna tendencija za maksilarniot sinus pred i po Le Fort 1 osteotomijata treba edno sledewe vo dinamika od 6, 8 meseci i edna godina posle intervencijata za da go spre~ime i lekuvame na vreme maksilarniot sinus.

Referenca 1. Pereira- Filho VA, Gabrielli MF, Gabrielli MA, Pinto FA, Rodriguez - Junior AL, Kluppel LE, Passeri LA, Incidence of maxillary sinusitis following Le Fort I osteotomy: clinical, radiographic, and endoscopic study. J Oral Maxillofac Surg, 2011 Feb; 69(2): 346-51 2. Lye KW, Deatherage JR, Waite PD, The use of demineralized bone matrix for grafting during Le Fort I and chin osteotomies: techniques and complications, 2008 Aug; 66 (8):1580-5 3. Rita A Depprich, Jorg GK Hanfshel, Christian Naujoks, Tobias Hahn, Urlich Meyer and Norbert R Kubler, Sinus lifting before Le Fort I maxillary osteotomy: a suitable method for oral rehabilitation of edentulous patients with skelettal class-III conditions: review of the literature and report of a case, Head Face Med,2007 v3:2. 4. Munoz-guerra MF, Naval-Gias L, Capote Moreno A, Le Fort I osteotomy, bilateral sinus lift, and inlay bone-grafting for reconstruction in the severely atrophic maxilla: a new vision of the sandwich technique, using bone scrapers and piezosurgery. . 2009 Mar;67(3):613-8. 5. M.H. Walstar, E. M. Baas, J.P. Te Rijdt, B.J. De Bondt, E. Laurens, J. De Lange, Maxillary sinus recovery and nasal ventilation after Le Fort I osteotomy: a prospective clinical, endoscopic, functional and radiographic evaluation,International Journal of Oral and Maxillo Facial Surgery,2013 6. Charlote R.A., Verlinden, Peter G. Goori, Alfred G. Becking, Komplikacionet e distraksion osteogjenezes transpalatal,nje studim klinik retrospektiv, (Mars 2011), Journal of Oral and Maxillofacial Surgery,Vol 69,Issue 3,pp899-905. 7. Prof Ramazan Isufi,A Qendro,E Bardhoshi,Keqformimet e lindura dhe anomalite e zhvillimit te nofullave, Kirurgjia Orale dhe Maxillo-Faciale,Vol 2,pp1054-1098. 8. Hoffman GR, Brennan PABr, The skeletal stability of one-piece Le Fort 1 osteotomy to advance the maxilla; Part 1. Stability resulting from non-bone grafted rigid fixation. J Oral Maxillofac Surg. 2004 Jun; 42(3): 221-5.

APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

91 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


APOLONIA 15 • 30, f. 87-91, Nëntor 2013

92 APOLONIA 15 · 30, str. 87-91, Noemvri 2013


UDK: 616.716.1-007.21-089.23 STRU^EN TRUD (ST)

UDK: 616.716.1-007.21-089.23 PUNIM PROFESIONAL (PP)

BRZOTO PALATALNO PRO[IRUVAWE (RPE) SO APARATOT HYRAX, SLU^AI SO I BEZ SARPE HIRURGIJA

ZGJERIMI I SHPEJT PALATAL (RPE) ME APARATIN HYRAX, RASTE ME DHE PA KIRURGJI SARPE

Irina Isufi, Algen Isufi, Ramazan Isufi

Irina Isufi, Algen Isufi, Ramazan Isufi Qendra Spitalore “Nënë Tereza”, Shërbimi i Kirurgjisë OMF, Tiranë, Albania

Hyrja:

Univrzitetski Bolni[ki Centar “Nënë Tereza”, Oddel za OMF hirurgija, Tirana, Albania

Voved

Hypoplazia maxillare eshte nje anomali e maxilles si pasoje e deficences ne zhvillim e saj ne planin sagital,trasversal dhe vertikal. 30-40% e rasteve te pacienteve qe paraqesin nje klase te trete skeletike kane si shkak hypoplazine maxillare.Zgjerimi palatal ne saj te aparateve ortodontike ,si Hyrax synon korrigjimin e hypoplazise maxillare kryesisht ne planin transversal duke bere zgjerimin e maxilles se ngushte,korrigjimin e kafshimit te kryqezuar posterior dhe rritjen e gjatesise se harkut per trajtimin e grumbullimeve dentare. Aplikimi i aparateve per zgjerimin maxillare ne paciente qe kane arrit nje maturim skeletik shpesh mund te japi nje ser komplikacionesh, si mos hapje te sutures midpalatale, mos arritje e zgjerimit,rezorbim te rrenjeve ne dhembet ku mbeshtet aparati, komprimime te periodontit, nekroze te indeve palatal, dhimbje etj. Per te minimizuar keto lloj komplikacionesh, ne pacientet qe kane arrit maturimin skeletike behet trajtimi i kombinuar ortodontiko kirurgjikale ose ndryshe SARPE.

Maksilarnata hipoplazija e edna maksilarna anomalija kako posledica na nejzinata razlika vo sagitalniot, transverzalniot i vertikalniot plan. 30-40% na slu~aite od pacientite koi pretstavuvaat treta skeletna klasa ja imaat kako pri~ina maksilarnata hipoplazija. Palatalnoto pro[iruvawe vrz osnova na ortodontskite aparati kako Hyrax, ima za cel korekcija na maksilarnata hipoplazija vo transverzalen plan pravej]i pro[iruvawe na tesnata maksila, korekcija na vkrsteniot posterioren zagriz i zgolemuvawe na dol`inata na lakot za tretirawe na stomatolo[koto natrupuvawe. Aplicirawe na apartite za maksilarnoto pro[iruvawe kaj pacientite koi postignale edna skeletna zrelost ~esto mo`e da davaat komplikacii, kako ne otvorawe na midpalatalnata sutura, nepostignuvawe na pro[iruvaweto, rezorbcija na korenite vo zabot kade se potpira aparatot, kompresija na na periodontitis, nekroza na palatalnoto tkivo, bolka i dr. Za da se minimiziraat ovie vidovi na komplikacii, vo pacientite koi postignale skeletna zrelost se pravi kombiniran hirur[ko ortodontski tretman ili poinaku SARPE.

Adresa: Irina Isufi Qendra Spitalore “Nënë Tereza”, Shërbimi i Kirurgjisë OMF, Tiranë, Albania

APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

93 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


Celta

Qellimi Percaktimin i disa kritereve baze per trajtimin e hypoplazis maxillare nepermjet ortodoncise me aparatin Hyrax dhe nepermjet metodes se kombinuar ortodonci dhe kirurgji (Teknika SARPE).

Materijal i metod

Materiali dhe metoda Per kete studim jane marre ne konsiderate n=9 pacient me hypoplazi maxillare. Pacient jane te moshave nga 12 deri 25 vjec ,nga te cilet n=6 femra dhe n=3 meshkuj.Aparati i aplikuar eshte Hyrax me vide zgjeruese 7 dhe 10 mm Hyrax Dentarum (4x1/4=0.8mm)si dhe 4 banda ne molarin dhe premolarin e pare nga Dentarum. Diagnostikimi i hypoplazise maxillare u krye ne saj te vleresimit klinik te pacientit,analizes se modeleve te studimit sipas Indeksit te Pontit dhe Korkhausit,si dhe analiza e grafise posterior-anteriore.Ne pacientet nga 12-16 vjec zgjerimi palatal u realizua pa kirurgji, ndersa ne ata 17-25 vjec ne saj te trajtimit te kombinuar ortodontiko- kirurgjikal .Pasi u vendos diagnoza,pacienteve ju vendos separatoret elastik per 1 jave, u be prova e bandave, zgjedhja e vides dhe aparati u cua ne laborator per tu pergatitur.Cementimi i aparatit u be me cement glasjonomer, aktivizimi i pare i aparatit u krye ne klinike dhe pacientit ju dhane instruksionet per aktivizimin aparatit 2 here x1/4rrotullime=.0.4mm zgjerim ne dite. Ndersa ne pacientet qe ju nenshturan kirurgjise, aparati Hyrax u vendos nje jave para nderhyrjes kirurgjikale dhe aktivizimi i vides u realizua gjate nderhyrjes kirurgjikale. Nderyrja kirurgjikale u krye ne sherbimin e kirurgjise OMF ne Qendren Spitalore Universitare “Nene Tereza”.Teknika kirurgjikale e aplikuar ne SARPE(Surgical Assisted Rapid Palatal Expanision )eshte osteotomi subtotale Le fort 1 dhe osteotomia sagitale e maxilles dhe palatumit.Kontroll i pacienteve u be pas nje jave,dhe ne fund te aktivizimit te plote te vides.U be caktivizimi i vides me nje ligatur teli dhe aparati dhe u la ne goje si retainer per 3-6 muaj.Pas 6 muajve u procedua me apartin fiks.

APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

Utvrduvawe na nekoi osnovni kriteriumi za tretirawe na maksilarnata hipoplazija preku ortodoncijata so aparatot Hyrax i preku kombinirata hirur[ko i ortodontska metoda (tehnika SARPE ). Za ovo istra`uvawe bea zemeneni vo predvid n=9 pacienti so maksilarna hipoplazija. Pacientite se na vozrast od 12 do 25 godini, od koi n=6 `eni i n=3 ma`i. Primenuvaniot aparat e Hyrax so pro[iren [raf 7,10 i 12mm Hyrax Dentarum (4x1/4=0.8mm) kako i 4 bandi vo prviot molar i predmolar od Dentarum. Dijagnosticiraweto na maksilarnata hipoplazija se realizira[e vrza osnova, na klini~koto procenuva na pacientot, analizata na mistral`uva~kite modeli spored Korkhaus i Pont, kako i rtg. anteriorna i posteriorna analiza. Kaj pacientite od 12-16 god. palatalnoto pro[iruvawe se realizira[e bez hirurgija, dodeka kaj pacentite od 17-25 god. vrz osnova na kombiniranata hirur[ko-ortodontska intervencija. Otkako se odredi dijagnozata, na pacienite imbe[e staven elastic~en separator za edna nedela, be[e napravena proba na bandite, izborot na [trafot i aparatot be[e praten vo laboratorija za da se podgotvi. Cementiraweto na aparatot be[e napraven so glasjonomer cement, prvoto aktivirawe na aparatot be[e napravenovo klinika i na pacientot i bea dadeni upatstva za aktivirawe na aparatot 2 pati x 1/4 vrte`i = .0.4mm pro[iruvawe vo dieta. Dodeka kaj pacientitet [to im podlegaa na operacijata, apartot Hyrax be[e staven edna nedela pred hirur[kata intervencija i aktiviraweto na [trafot be[e realiziran za vreme na hirur[kata intervencija. Hirur[kata intervencija be[e izvr[ena vo Oddelot za OMF hirurgija vo Klini~ki Univerzitetski Centar “Nënë Tereza”. Primenuvanata Hirur[ka tehnika SARPE (Surgical Assisted Rapid Palatal Expanision) e subtotalna osteotomija Le fort 1 i sagitalnata osteotomija na palatumot i maksilata. Kontrolata na pacientite be[e napravena posle edna nedela i na krajot potpolnoto aktivirawe na [trafot. Deaktiviraweto na [trafot be[e napraveno so `i~na ligatura i aparatot be[e ostaven vo ustata kako fiksator od 3 - 6 meseci. Posle 6 meseci be[e procedirana so fiksniot aparat.

94 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


Foto 1 Analiza sipas Korkhausit Sl. 1 Analiza spored Korkhaus

Foto 2 (Analize e grafise posterio-anteriore) Sl. 2 (Posteriorno - anteriorna analiza na rgt)

Foto 3,4,5 Vendosja e separatoreve, pregatitja laboratorike e aparatit, cementimi ne goje i Hyraxit Sl. 3, 4, 5 Postavuvawe na separatorite, laboratoriska podgotovka na aparatot, cemenntirawe vo ustata na Hyrax

Foto 6,7 (Teknika SARPE e aplikuar) Sl. 6, 7 (Aplicirana SARPE tehnika)

APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

95 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


Rezultati i diskusija

Rezultatet dhe diskutime Nga 9 pacientet te cileve ju vendos aparatit Hyrax ,ne 5 prej tyre zgjerim palatal u arrit pa ndihmen e kirurgjise dhe ne 4 prej tyre ne saj te teknikes SARPE. Ne 7 pacient te cileve ju vendos aparati Hyrax u arrit zgjerim palatal maksimal, ne 2 prej tyre nuk u arrit zgjerim maksimal. Ne pacientet nga 11-14 vjec dhe ata nga 17-25 zgjerimi maxillar u arrit maksimalisht,ndersa ne ata 14-17 nuk u arrit zgjerimi i plote.Ne njerin prej pacienteve zgjerimi palatal nuk u arrit maximalisht per shkak sepse hypoplasia maxillare ishte shume e theksuar e shoqeruar me defekt te lindur te buzes dhe qellezes dhe zgjerimi i maxilles mund te krijonte fistul oronasale.Ne rastin e dyte nuk u arrit zgjerim maximal per shkak se pacienti kishte arrit maturimin skeletike edhe pse nuk perkonte me moshen kronologjike te tij.Rezultate e arritura ne punimin tone ,perkojne dhe me studime te kryer nga autore te tjere si Charlotte R.A.Verlinden et al ne artikujt mbi ”Komplikacionet e distraksion Ostogjenezes, nje studim klinik retrospektiv”apo studimin mbi “Trajtimin e deficences transversal te maxilles me SARPE ne pacientet me Kleft Palatumi” nga autoret si Lee KH ,Hong SM et al ne departamentin i ortodoncise dhe kirurgjise OMF Korea te cilet vene theksin se gjendja shendetesore e pacientit s dhe patologjite e pergjitheshme te tij,ndikojne ne rezultatet e trajtimit per zgjerimin maxillare (rasti jone pacient me kleft te riparuar te buzes dhe qellezes). Autore te ndryshem ne studimet e tyre i kushtojne nje rendesi te vecante moshes si kriter kryesor ne percaktim nese zgjerimi maxillar do te behet me apo pa kirurgjine Sarpe.Aplikimi i SARPE ne rastet tona perkojne me studimin nga Epker dheWolford te cilet rekomandojne moshen mbi 16 vjec per SARPE,ndersa autore te tjere si Timms dhe Vero rekomandojne moshen mbi 25 vjec per SARPE, Mossaz et al moshen mbas decades se dyte te jetes etj.Ndersa autoret si Alpern dheYurosko sugjerojne krahas moshes edhe seksin si kriter per perzgjedhjen e pacienteve per SARPE,keshtu sipas tyre per meshkujt aplikimi i SARPE mbi 25 ndersa per femrat mbi 20 vjec.

APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

Od 9 pacienti na koi im bea staveni Hyrax aparati, vo 5 od niv palatalnoto pro[iruvawe be[e postignato bez pomo[ na hirurgijata i vo 4 od niv so tehnikata SARPE. Vo 7 pacienti na koi im be[e postaven apartot Hyrax be[e postignato maksimalno palatalno pro[iruawe, kaj 2od niv ne be[e postignato maksimalno palatalno pro[iruawe. Kaj pacientite od 11 - 14 god. i od 17 - 25 god. maksilarnoto pro[iruvawe be[e postignato maksimalno, dodeka kaj onie od 14 - 17 god. ne be[e postignato celosno pro[iruvawe. Kaj eden pacient palatalnoto pro[iruvawe ne be[e postignato maksimalno zaradi toa [to maksilarnata hipoplazija be[e mnogu istaknata i prosledena so vrodeni defekti na usnata i nepceto i maksilarnoto pro[iruawe mo`e[e da sozdava oronazalna fizula. Vo vtoriot slu~aj ne be[e postignato maksimalno pro[iruvawe zatoa [to pacientot ima[e postignato skeletna zrelost iako ne se sovpa\a[e so negovata hronolo[ka vozrast. Postignatite rezultati vo na[iot trud, se sovpa\aat so napravenite istra`uvawa od drugi avtori kako Charlotte R.A. Verlinden et al vo statiite za ”Komplikaciite na Ostogeneznata distrakcija, edno klini~ko retrospektivno istra`uvawe” ili istra`uvaweto za ”Tretmanot na transverzalnata deficenca na maksilata so SARPE kaj pacientite so Kleft Platinum” od avtorite Lee KH, Hong SM et al vo OMF oddelot za ortodoncija i hirurgija vo Korea koi istaknuvaat deka zdravstvenata sostojba na pacientot i negovite op[tipatologii, vlijaat vo rezultatite na tretmanot za maksilarnoto pro[iruvawe (na[ sluçaj pacient so popravena klefta na usnata i nepceto). Razli~ni avtori vo nivnite istra`uvawa im obrnuvaat posebno vnimanie na vozrasta kako poseben kriterium vo odreduvaweto na toa dali maksilarnoto pro[iruvawe ]e se vr[i so ili bez hirurgijata SARPE. Primenata na SARPE vo na[ite slu~ai se sovpa\a so istra`uvaweto na Epker i Wolford koi ja prepora~uvaat vozrasta nad 16 god. za SARPE, dodeka drugi avtori kako Timms i Vero ja prepora~uvaat vozrasta nad 25 god. za SARPE, Mossaz et al moshen posle vtorata dekada na `ivotot i dr. Avtorite kako Alpern iYurosko pokraj vozrasta go prepora~uvaat i polot za izborot na pacientite za SARPE, i taka spored niv za ma`ite primenuvawe na SARPE nad 25 god, dodeka za `enite nad 20 god.

96 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


Foto/Sl. 8 (a)

Foto/Sl. 8 (b)

Foto 8 (a)Pacienti B.K 14 vjec, hypoplzi maxillare dhe grumbullime dentare.Vendosja e aparatit Hyrax,b)3 jave pas,caktivizimi i vides me ligature teli ,c)pacienti ne trajtim me aparat ortodontik fix,9 muaj mbas.

Foto/Sl. 9 (a)

Foto/Sl. 10 (a) APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

Slika 8 (a) Pacientot B. K 14 god. maksilarna hipoplazija i dentalno natrupuvawe. Postavuvawe na apratot Hyrax, b) 3 nedeli potoa, deaktivirawe na [trafot so ligaturna `ica, c) pacientot vo tretirawe so fiksen apart, 9 meseci potoa.

Foto/Sl. 9 (b)

Foto 9(a)Pacienti A.G 15 vjec, Kleft i buzes dhe qellzes i riparuar ne moshe te vogel, Clase e III-te skeletike,hypoplazi maxillare, grumbullime dentare.Momenti i vendosjes se aparatit Hyrax,(b)6 muaj pas, heqja e aparatit Hyrax,(c)8muaj ne trajtim me aparatin fix.

Foto/Sl. 8 (c)

Foto/Sl. 9 (c)

Slika 9(a) Pacientot A.G 15 god., kleft na usnite i nepceto popraven na rana vozrast, III skeltna klasa, maksilarna hipoplazija, dentalni natrupuvawa. Momentot na postavuvawe na aparatot Hyrax, (b) 6 meseci potoa, otstranuvawe na aparatot Hyrax, (c) 8 meseci tretirawe so fiksen aparat.

Foto/Sl. 10 (b)

Foto/Sl. 10 (c)

97 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


Slika 10 (a) Pacientkata A.T 14 god., III skeletna klasa, maksilarna hipoplazija, postavuvawe na apartot Hyrax, (b) 3 nedeli potoa, deaktivirawe na [trafot so ligaturna `ica, (c) 8 meseci tretirawe so fiksen aparat.

Foto 10(a)Pacientja A.T 14 vjec, Clase e III skeletike,hypoplazi maxillarevendosja e aparatit Hyrax,(b)3 jave pas,caktivizimi i vides me ligature teli, (c)8 muaj ne trajtim me aparat fix.

Foto/Sl. 11 (a)

Foto/Sl. 11 (b)

Foto 11(a)Pacientja M.K 18 vjec,klase e pare skeletike,hypoplazi maxillare ne planin transversal, (b)Ngjitja e aparatit Hyrax 5 dite para nderhyrjes kirugjikale,(c)gjate nderhyrjes kirurgjikale SARPE.

Foto/Sl. 12 (a)

Slika 11 (a) Pacientkata M.K 18 god., I skeletna klasa, maksilarna hipoplazija vo transverzalen plan, (b) Zalepewe na aparatot Hyrax 5 dena po hirur[kata intervencija, (c) za vreme na hirur[kata intervencija SARPE.

Foto/Sl. 12 (b)

Foto 12 (a)Pacienti L.D 25 vjec klase e III-te skeletike, progeni mandibulare dhe hypoplazi maxillare ne planin transversal, (b) aplikimi i teknikes SARPE.

Slika 12 (a) Pacientot L.D 25 god., III skeletna klasa, mandibularen progen i maksilarna hipoplazija vo transverzalen plan, (b) Aplicirawe na tehnikata SARPE.

Zaklu~ok

Konkluzion Kriteret kryesore ne percaktimin nese zgjerimi palatal do te behet me apo pa kirurgjine SARPE: 1. Diagnostikim i sakte i anomalies maxillare. Hypoplazite maxillare te theksuar te shoqeruara me grumbullime dentare si pasoje e deficences ne gjatesine harkut maxillare shpesh kerkojne kirugjine SARPE.

APOLONIA 15 â&#x20AC;˘ 30, f. 93-99, NĂŤntor 2013

Foto/Sl. 11 (c)

Glavnite kriteriumi vo odreduvaweto na toa dali palatalnoto pro[iruvawe ]e se napravi so ili bez hirurgijata SARPE se: 1. To~no dijagnosticirawe na maksilarnata anomalija. Istaknatite maksilarni hipoplazii prosledeni so dentalni natrupuvawa kako posledica na deficencija vo dol`inata na maksilarniot lak ~esto baraat maksilarna hirurgija SARPE.

98 APOLONIA 15 ¡ 30, str. 93-99, Noemvri 2013


2. Njohja e moshes se pacientit dhe maturimit skeletik te kompleksit kranio-facial. 3. Njohja e histories mjeksore te pacientit.Ne pacientet me patologji qe prekin maturim dhe mbylljen e suturave palatale,si Sinostosis e thjeshte apo komplese si craniosinostosis ne sindroma si APERT apo Crouzon ,Hipertiroidisem,Sindromat Trecher Collins apo dhe pacientet me defekte te lindura te buzes dhe qellezes etj shpesh ndodh qe zgjerimi palatal pa SARPE mund te jete i passukseshem. 4. Percaktimi i gjeresise maxillare qe kerkohet te arrihet ne saj te RPE me ane te analizave te modeleve te studimit. Diskrepansat transversal mbi 7mm kerkojne pervec aparatit Hyrax edhe nderhyrje kirurgjikale per te arrit zgjerimin e nevojshem. 5.Vleresimi i periodontit dhe trashesise se gingives.Ne pacientet me nje gingive te holle dhe periodont te kompromentuar ne dhembet ku do te kapet aparati,shpesh kerkojne nje trajtim te kombinuar ortodontiko-kirurgjikal .

2. Poznavawe na vozrasta na pacientot i skeletnata zrelost na kranio-facijalniot kompleks. 3. Poznavawe na medicinskata istorija na pacientot. Vo pacientite so patologii koi ja opfa]aat zrelosta i zatvoraweto na palatalnite suture, kako Sinostosis obiçna ili kompleksna, kako craniosinostosis vo sindromite kako APERT ili Crouzon,Hipertiroidisem, Sindromite Trecher Collins ili i pacientite so vrodeni defekti na usnata ili nepceto i dr. ~esto se slu~uva palatalnoto pro[iruvawe bez SARPE da bide neuspe[na. 4. Odreduvawe na maksilarnata [irina koja se bara da se postigne so RPE so pomo[ na analiziranite modelni na istra`uvaweto. Transverzalnata razlika nad 7 mm osven aparatot Hyrax bara i hirur[ka intervencija za da se postigne potrebnoto pro[iruvawe. 5. Ocenuvawe na periodontitis i debelinata na gingivata. Kaj pacientite so edna tenka gingiva i komprementiran periodontis vo zabite kade ]e se otvori aparatot, çesto bara eden kombiniran hirur[ki - ortodontski tretman.

Referenca 1.Tiziano Baccetti,Lorenzo Franchi, Christopher G Cameron dhe James A, McNamara Jr.(2001) Koha e trajtimit me zgjerim te shpejt maxillare,The Angle Orthodontist;Tetor 2001,Vol.71,No.5,pp 343-350. 2. . Lee KH, Hong SM, Park JW, Cheon SH, Park YH.Trajtimi i deficences transversal te maxilles me SARPE ne kleft palatum, (2008), J Korean Assoc Oral Maxillofac Surg. 2008 Apr;34(2):207-215. 3. Charlotte R.A. Verlinden, Peter G. Gooris†, Alfred G. Becking,Komplikacionet e distraksion osteogjenezes transpalatal,nje studim klinik retrospektiv,(Mars 2011),Journal of Oral and Maxillofacial Surgery,Vol 69,Issue 3,pp899-905. 4. Lokesh Suri,Parul Taneja,Zgjerimi i shpejt palatal asistuar nga kirurgjia:Rishikim literature,(2008), American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics, Vol 133,Issue2,Shkurt 2008,pp 290-302. 5. Alden TD, Lin KY, Jane JA. Mekanizmi i mbylljes premature te sutures kraniale, Childs Nerv Syst 1999;15:670-5 6.Epker BN,Wolford LM, (1980), Deformimet dentofaciale me deficence trasversale maxillare:ortodoncia e integruar dhe korrigjimi kirurgjikal.St Louis:Mosby. 7. Timms Dj,Vero D.(1981),Lidhja e zgjerimit te shpejt maxillar me kirurgjineme nje reference te vecante ne sinostizen midpalatale”Br J Oral Surg 1981:19:180-96 8.Mossaz CF,Byloff FK,Richter M, (1992), Koritikotomia unilateral dhe bilateral ne korrigjimin e diskrepances maxillare transversal,Eur J orthod 1992:14:110-6

APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

99 APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


APOLONIA 15 • 30, f. 93-99, Nëntor 2013

100APOLONIA 15 · 30, str. 93-99, Noemvri 2013


UDK: 616.31-083 STRU^EN TRUD (ST)

UDK: 616.31-083 PUNIM PROFESIONAL (PP)

NIVOTO NA ORALNATA HIGIENA BAZIRANA VO ISKUSTVOTO SO STOMATOLOGOT VO MINATOTO

NIVELI I HIGJIENËS ORALE BAZUAR NGA PËRVOJA ME STOMATOLOGUN NË TË KALUARËN Eleonora Jakurti - Avdiu

Eleonora Jakurti - Avdiu Abstrakt

Abstrakti Qasja ndaj kujdesit oral tek fëmijët ka rëndësi të vecante, pasi shërbimi i ofruar mund të ketë pasoja afatgjata në shëndetin oral të individëve si dhe te kendeveshtrimit të tyre ndaj kujdesit oral. Qëllimi i studimit është që të pasqyrohet Indeksi i Higjienes Orale, niveli i komunikimit ndermjet stomatologëve dhe fëmijëve gjatë kontaktit të parë, dhe përvoja e fituar. Në studim janë përfshirë fëmijë të moshës 12-15 vjecare te Prishtinës dhe Ferizajt. Eshte bere ekzaminimi i tyre si dhe u jane përgjigjur pyetjeve te pytesorit te bere per kete studim. Janë testuar me testin përkatës T-test dhe X2-test. Në studim janë përfshirë gjithsej 259 fëmijë, prej tyre, 52.9% të gjinisë femërore, ndërsa 47.1% të gjinisë mashkullore. Shkalla e higjienës orale ka qenë më e mirë (më e ulët) te fëmijët që kanë filluar te shkojne tek stomatologu me heret me mesatare 1.19, perkundrejt 1.56 ka patur dallim sinjifikancë të lartë statistikore, p<0.01 dhe ka qene me i theksuar për Ferizajn. Fëmijët qe kane shkuar tek stomatologu për kontroll, shkalla e nevojave ka qenë më e ulët, efikasitet më i lartë dhe higjiena orale dukshëm më e mirë. Në Prishtinë ka rezultuar e shpeshtë përvoja “e këndshme”, 70.5%, perkundrejt 54.6% në Ferizaj, kurse për “trishtuese” ka qenë dukshëm më e shpeshtë në Ferizaj, 35.4%, perkundrejt 18.6% ne Prishtinë, dhe këto ndryshime kanë qenë me sinjifikancë të lartë statistikore. (P<0.01). Fillimi i hershëm i vizitave te stomatologu ndikon pozitivisht sidomos në efikasitetin dhe në përmirësimin e higjienës orale. Sipas vendbanimeve, këto vlera kanë qenë më të mira në Prishtinë per të gjitha modalitetet, kurse tendenca e dobësimit të higjienës orale sipas modaliteteve ka qenë më e theksuar për Ferizajn. Fjalet kyce: Higjena Orale, Vizitat te stomatologu

Odnosot kon oralnata gri`a kaj decata ima posebna va`nost, bidej]i dadenata usluga ima dolgoro~na posledica vrz oralnoto zdravje na poedincite kako i na nivnioit pogled kon oralnata gri`a. Cel na istra`uvaweto e da se prika`e Indeks na Oralnata Higiena, stepenot na komunikacija pome\u stomatologot i decata pri prviot kontakt kao i steknatoto iskustvo. Vo istra`uvaweto se opfateni deca od 12-15 godi[na vozrast od Pri[tina i Uro[evac. Napravena e nivna ekzaminacija taka [to tie im odgovorile na postavenite pra[awa napraveni vo ovaa istra`uvawe. Testirani se so soodveten T-test kako i H2-test. Vo istra`uvaweto se opfateni vkupno 259 deca, od tie, 52.9% od `enski pol, dodeka 47.1% od ma[ki pol. Stepenot na oralnata higiena bila podobra (po niska) kaj decata koi po~nale da odat kaj stomatologot porano so sredna vrednost 1.19, vo odnos 1.56 imalo visoka statisti~ka signifikanca, p<0.01 i bilo poizrazeno vo Uro[evac. Kaj decata koi oti[le kaj stomatologot za kontrola, stepenot na potrebite bil po nizok, efikasnosta po visoka i oralnata higiena zna~itelno povisoka. Vo Pri[tina "dobro iskustvo" rezultiralo ~esto i toa 70.5% vo odnos na 54.6% od Uro[evac, dodeka kako "ta`no" bilo o~igledno po~esto vo Uro[evac, 35.4% vo odnos na tie 18.6 % vo Pri[tina, i ovie promeni bile so visoka visoka statisti~ka signifikanca (p<0.01). Ranoto po~nuvawe so poseta na stomatologot pozitivno vlijae vo efikasnosta i podobruvawe na oralnata higiena. Spored naselenoto mesto ovie vrednosti bile podobri vo Pri[tina za site moduli, dodeka trendot na namaluvawe na oralnata higiena spored modulite bilo po izrazeno vo Uro[evac. Klu~ni zborovi: Oralna higiena, poseta na stomatolog.

Adresa: Eleonora Jakurti - Avdiu

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

101APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


NIVOTO NA ORALNATA HIGIENA BAZIRANA VO ISKUSTVOTO SO STOMATOLOGOT VO MINATOTO

NIVELI I HIGJIENËS ORALE BAZUAR NGA PËRVOJA ME STOMATOLOGUN NË TË KALUARËN

Voved

Hyrje Femijët në një mënyrë, apo në tjetrën tentojnë ti shprehin emocionet e tyre. Ndërkohë stomatologët shpesh-herë i injorojnë ndjenjat e tyre. Dr. Martin Fallowfield, zëdhënës i Shoqatës Britanike të Stomatologëve duke u bazuar në një studim të kryer nga kjo shoqatë thotë se edhe pse teknologjia në stomatologji ka avancuar, duke mundësuar kështu që përvoja stomatologjike të jetë pothuajse fare e padhimbshme, akoma shumë njerëz e privojnë veten nga trajtimi dentar që u nevojitet vetëm për shkak të frikës. Stomatologët duhet të jenë ata që i ndihmojnë njerëzit që ta tejkalon këtë frikë dhe të bëjnë që impresionet e këqija dhe frika nga stomatologu t’i takojnë të shkuares (1). Qasja ndaj kujdesit oral tek fëmijët ka rëndësi të veçantë, pasi shërbimi i ofruar mund të ketë pasoja afatgjate në shëndetin oral të individëve, si dhe të këndvështrimit të tyre ndaj kujdesit oral. Shumica e dentistëve me eksperiencë pranojnë se gjatë karierës së tyre klinike ka patur një përmirësim të dukshëm të shëndetit oral tek fëmijët që morën pjesë në praktikat e tyre (2,3). Qëllimi i studimit është që të pasqyrohet në detaje niveli i komunikimit në mes të stomatologëve dhe fëmijëve gjatë kontaktit të parë dhe përvoja e fituar.

Materijal i metod

Materiali dhe metoda Në studim janë përfshirë fëmijë të moshës 12-15 vjeçare të disa shkollave fillore të komunës së Prishtinës dhe komunës së Ferizajt. Pyetësori është hartuar me një gjuhë sa me të kuptueshme për fëmijët, ku janë përfshirë pyetje si psh. kur ka qenë vizita e parë te stomatologu, çfarë është punuar në vizitën e parë, çfarë përshtypje kanë për përvojën nga vizita e parë. Prezantimi është APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Decata vo eden ili drug na~in imaat tendencija da gi izrazuvaat nivnite emocii. Dodeka stomatolozite ~esto gi ignoriraat nivnite ~uvstva. D-r. Martin Falowfield, portparol na Britanskata Asocijacija na Stomatolozite vrz osnova na edno sprovedeno istra`uvawe od strana na ovo zdru`enie veli deka iako tehnologijata vo stomatologijata e napredena, ovozmo`uvaj]i da stomatolo[koto iskutvo da bide sosema bezbolno, no sepak mnogu lu\e se li[at od stomatolo[kiot tretman [to im e neophoden samozaradi stravot. Stomatolozite treba da bidat onie koi im pomagaat na lu\eto da go nadminat ovoj strav i da napravat lo[ite vpe~atoci i stravot od stomatologot da pripa\at na minatoto (1). Pristapot kon oralnata nega kaj decata ima posebna va`nost, bidej]i ponudenata usluga mo`e da ima dolgoro~ni posledici vo oralnoto zdravje na poedinecot kako i na nivnata gledna to~ka kon oralnata nega. Pove]eto stomatolozi so iskustvo se soglasuvaat deka vo tekot na nivnata klini~ka kariera imalo edno vidno podobruvawe na oralnoto zdravje kaj decata koi u`estvuvale vo nivnite praktiki (2.3). Celta na istra`uvaweto e da se odrazuva vo detali nivoto na komunikacija pome\u stomatolozite i decat za vreme na prviot kontakt i steknatoto iskustvo. Vo istra`uvaweto se vklu~eni deca na vozrast od 12 - 15 god. na nekoi osnovni u~ili[ta na op[tina Pri[tina i op[tina Uro[evac. Pra[alnikot e napraven vo eden sosema razbirliv jazik za decata, kade se vklu~eni pra[awa kako na pr.: koga bila prvata poseta kaj stomattologot? {to e rabotena vo prvata poseta? Kakvo iskustvo imaat od prvata poseta? Prezentacijata e napravena posebno za sekoe pra[awe i

102APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


bërë i veçant për secilën pyetje dhe pastaj është analizuar lidhshmëria ndërmjet pyetjeve. Në të gjitha rastet dallimet sipas modaliteteve të përgjigjeve janë testuar me testin përkatës T- test dhe X2-test. Ekzaminimi është bërë në klinikë nga stomatologu, ndërkohë që një ndihmës i trajnuar i ka regjistruar të dhenat nga ekzaminimi.

potoa e analizirano povrzanosta pome\u pra[awata. Vo site slu~ai razlikite spored modalnosta na odgovorite se testirani so sodvetniot test, T - test i X2 - test. Ispituvaweto e napraveno vo klinika od stomatolog, dodeka eden obu÷en pomo[nik gi registriral podatocite od ispituvaweto.

Rezultati i diskusija

Rezultate dhe diskutime Në hulumtim janë përfshirë gjithsej 259 fëmijë, prej tyre 52.9% të gjinisë femërore, ndërsa 47.1% të gjinisë mashkullore. Nxënësit e ekzaminuar i përkasin dy vendbanimeve. Nga Ferizaj kanë qenë 130, kurse nga Prishtina 129. Kur keni qenë për herë të parë te stomatologu? Shumica e të ekzaminuarëve kanë shkuar për herë të parë te stomatologu, klasët e para të shkollës fillore, 165 fëmijë ose 63.7%. Deri në moshën 5 vjeçare kanë qenë më pak 27.0%, kurse pas moshës 12 vjeçare kanë qenë 6.6%. Sipas gjinisë nuk ka patur ndryshime, kurse sipas vendbanimit ndryshimet kanë qenë të konsiderueshme, deri në moshën 5 vjeçare kanë qenë më shumë në Prishtinë, 40.3%, përkundrejt 13.8% në Ferizaj.(P<0.01).

Vo istra`uvaweto se vklu~eni vkupno 259 deca, od niv 52.9% od `enskiot pol, dodeka 47.1% od ma[ki pol. Ispitivanite u~enici se od dve naseleni mesta. Od Uro[evac bea 130, dodeka od Pri[tina 129. Koga ste bile prv pat kaj stomatologot? Pove]eto od ispituvanite bea za prva pat kaj stoamtologot, vo prvite odelenija na osnovnite u~ili[ta, 165 deca ili 63.7%. Do 5 godi[na vozrast bea pomalku 27.0%, dodeka po 12 godi[na vozrast bea 6.6%. Spored polo nemalo promeni, dodeka spored mestoto na `iveeweto promenite bea zna~ajni, do 5 godi[na vozrast bea pove]e vo Pri[tina 40.3%, nasproti 13.8% vo Uro[evac P<0.01).

Tab. 1 Kur keni qenë për herë të parë te stomatologu (sipas gjinisë, vendbanimit dhe moshës) Tab. 1 Koga ste bile prv pat kaj stomatologot? (spored polot, `iveali{teto i vozrasta)

Shkalla e higjienës orale ka qenë më e mirë (më e ulët) te fëmijët që kanë filluar të shkojnë te stomatologu më herët (modaliteti a) me mesatare 1.19, përkundrejt 1.56 në modalitetin b dhe ky ndryshim ka qenë me sinjifikancë të lartë statistikore p<0.01. Ky ndryshim ka rezultuar më i theksuar për Ferizajn.

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Stepenot na oralnata higiena bil podobar (po nizok) kaj decata koi po÷nale da odat na stomatolog porano (modalitetot a) so sreden uspeh 1.19, na sproti 1.56 vo modaliteto b, i ovaa promena bila so zna~ajna statisti~ka razlika p<0.01. Ova promena e poistaknata za Uro[evac.

103APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


Tab. 2 Kur keni qenë për herë të parë te stomatologu? Indeksi OHI, parametrat statistikor sipas vendbanimit. Tab.2 Koga ste bile prv pat kaj stomatologot? OHI-indeksi, statisti~ki parametri spored `iveali{teto

Nga këto të dhëna mund të konkludojmë se fillimi i hershëm i vizitave te stomatologu ndikon pozitivisht sidomos në efikasitetin dhe në përmirësimin e higjienës orale. Një grup studiuesish në Indi 2008, kanë konstatuar se 59.08% e fëmijëvë të përfshirë në studim kanë shkuar tek stomatologu për herë të parë në moshën 6-12 vjeç (4). Këto të dhëna janë të ngjashme me të dhënat tona. Ndërkohe, një studim mbi Shëndetin Oral të fëmijëve në vitin 2003 në Mbretërinë e Bashkuar, tregon se vetëm 5% e fëmijëve 6 vjeçar nuk e kanë vizituar stomnatologun. 31% e fëmijëve kanë shkuar tek stomatologu para moshës 2 APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Od ova mo`e da zaklu~ime deka ranite poseti kaj stomatologot vlijaat pozitvno osobeno vo efikasnosta i podobruvaweto na oralnata higiena. Edna grupa istra`uva~i vo Indija vo 2008 god. utvrdile deka 59.08% od decata vklu~eni vo istra`uvaweto otidoa na stmatolog za prv pat na 6 12 god. vozrast (4). Ovie podatoci se sli~ni so na[ite podatoci. Vo me\uvreme, edna drugo istra`uvawe za Oralnoto Zdravje na decata vo 2003 god. vo Velika Britanija, poka`uva deka samo 5% na decata od 6 god. ne goposetile stomatologot. 31% na decata otidoa kaj stomatologot pred 2 godi[na vorast. Ovie podatoci poka`uvaat mnogu

104APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


povisok stepen na oralnata zdravstvena za[tita vo sporedba so na[ite rezultati (6).

vjeçare. Këto rezultate tregojnë një shkallë shumë më të lartë të kujdesit për shëndetin oral në krahasim me rezultatet tona (6).

{to e raboteno vo prvata poseta kaj stomatologot?

Çfarë është punuar në vizitën e parë te stomatologu? Modalitetet për këtë pyetje kanë qenë kontroll, mjekim apo ekstraksion dhëmbi. Vajtja për herë të parë te stomatologu për kontroll është marrë si veprim i përshtatshëm, si veprim preventiv dhe të tillë kanë qenë 109 femijë ose 42.1%. Për ekstraksion të dhëmbit kanë shkuar 37,1%, ndërsa për mjekim 18.5%. Dy treguesit e fundit janë konsideruar si veprim i papërshtatshëm, veprim i vonuar dhe këta tregues kanë dominuar tek të ekzaminuarit. Sipas gjinisë ndryshimet kanë qenë të vogla, kurse sipas vendbanimit, kontrolli ka qenë më i shpeshtë në Prishtinë 49.6%, përkundrejt 34.6% në Ferizaj.

Modalnostite za ova pra[awe bea kontrola, lekuvawe ili ekstrakcija na zabot. Odeweto za prv pat na zabar za kontrolae zemen kako soodvetno dejstvuvawe, kako preventivno dejstvo i takvi bile 109 deca ili 42.1%. Za ekstrakcija na zabot otidoa 37.1%, dodeka za lekuvawe 18.5%. Poslednite dve pokazateli se smetale kako nesoodvetno dejsrvo, zadocneto dejstvo, i ovie pokazateli dominiraa ka ispitanite. Spored polot promenite bile mali, dodeka spored `iveali[teto kontrolata bila po÷esta vo Pri[tina 49.6%, na sproti 34.6% vo Uro[evac.

Tab. 3 Çfarë është punuar në vizitën e parë te stomatologu? (Sipas gjinisë dhe vendbanimit) Tab. 3 {to e raboteno vo prvata poseta kaj stomatologot? (Spored polot i `iveal.

Shkalla e higjienës orale ka qenë dukshëm më e përshtatshme (mesatarja me e ulët) te modaliteti a 1.30, ndaj 1.69 dhe 1.49 te modalitetet tjera dhe ky ndryshim është me sinjifikancë të lartë statistikore. Sipas vendbanimeve gjendja është e ngjashme, në të dy vendbanimet higjiena orale është më e përshtatshme për komponentin a, ndërsa dallimet ndërmjet vendbanimeve rezultojnë sinjifikante, në favor të Prishtinës.

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Stepenot na oralnata higiena be[e zna~itelno posoodveten (po nizok sreden uspeh) kaj modalitetot a, 1.30 kon 1.69 i 1.49 kaj drugite modaliteti i ovaa ralika e so golema zna~ajna statisti÷ka vrednost. Spored `iveali[teto sostojbata e sli~na, vo dvete naseleni mesta oralnata higiena e posoodvetna za komponentot a, dodeka razlikite pome\u `iveali[tata rezultiraat zna~ajni vo korist na Pri[tina.

105APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


Tab. 4 Çfarë është punuar në vizitën e parë te stomatologu? OHI indeksi, parametrat statistikor sipas vendbanimit) Tab. 4 [to e raboteno vo prvata poseta kaj stomatologot? OHI indeks, statisti~ki parametri spored naselenot mesto

Nga këto të dhëna mund të konkludohet se sa fëmijët kanë shkuar te stomatologu për kontroll, shkalla e nevojave ka qenë më e ulët, efikasitet më i lartë dhe higjiena orale dukshëm më e mirë. Edhe në një studim në Indi rezultatet janë të ngjashme, ku pjesa më e madhe e fëmijëve e vizitojnë stomatologun pas moshës 6 vjeçare edhe atëherë kryesisht për shkak të dhimbjes dhe kariesit. Fëmijët që kanë bërë vizitën e parë rreth moshës 1 vjeçare për kontroll, kanë gjasat më të mira për të bërë në të ardhmen vizita preventive, në ndryshim nga ata që e kanë vizituar për shkak të dhimbjes dhe kariesit (4). APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Od ovie podatoci mo`e da zaklu~ime deka decata [to otidele kaj stomatologot za kontrola, stepenot na potrebite bil ponizok, efikasnosta povisoka i oralnata higiena vidno podobra. I vo edno istra`uvawe vo Indija, rezultaite se sli÷ni, kade pogolemiot del od decata go posetuvaat stomatologot po 6 godi[na vozrast i toga[ isklu~ivo zaradi bolkata i kariesot. Decata koi napravile poseta okolu 1 godi[na vozrast za kontrola, imaat podobri [ansi vo idnia da napravaat preventivni poseti, za razlika od tie koi goposetile stomatologot zaradi bolesta i kariesot (4).

106APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


U[te edno istrauvawe vo Saudiska Arabija, zaklu~ilo deka redovnite poseti so 40.3% i itnite poseti so 28.1% se glavnite pri~initeli za koi decata se javuvaat kaj stomatologot (5).

Edhe një studim në Arabinë Saudite ka dalë në konkluzionin se vizitat e rregullta me 40.3% dhe vizitat emergjente me 28.1% janë shkaqet kryesore për të cilat fëmijët paraqiten te stomatologu (5).

Va[eto iskustvo od prvata sredba so stomatologot?

Përvoja e juaj nga takimi i parë me stomatologun? Modalitetet e mundshme për këtë pyetje kanë qenë “e këndshme”, “jo e këndshme” dhe “trishtuese”. Përvoja “e këndshme” ka qenë për 162 ose 62.5% të fëmijëve, por zhgënjen fakti që ndjenjë “trishtuese” kanë patur 70 fëmijë ose 27.0% të tyre. Sipas gjinisë nuk ka patur dallime të konsiderueshme, kurse sipas vendbanimit, ndryshimet kanë rezultuar të mëdha. Në Prishtinë ka rezultuar e shpeshtë përvoja “e këndshme” 70.5%, përkundrejt 54.6% në Ferizaj, kurse për “trishtuese” ka qenë dukshëm më e shpeshtë në Ferizaj 35.4%, përkundrejt 18.6% në Prishtinë dhe këto ndryshime kanë qenë me sinjifikancë të lartë statistikore (P<0.01).

Mo`nite modalnosti za ova pra[awe bea, “prijatno“ , “neprijatno“ i “ta`no“. Iskustvot “prijatno“ bilo za 162 ili 62.5% na decata, no frustrira faktot deka “ta`no“ iskustvo imale 70 deca ili 27.0% od niv. Spored polot nemalo zna~ajni razliki, dodeka spored `iveali[teto razlikite rezultiraa golemi. Vo Pri[tina rezultira[e iskustvoto “prijatno“ 70.5%, na sproi 54.6% vo Uro[evac, dodeka “ta`no“ bilo vidlivo po~esto vo Uro[evac 35.4%, nasproti 18.6% vo Pri[tina i ovie dve razliki bea so golema zna÷ajna statisti~ka razlika (P<0.01).

Tab 5 Përvoja e juaj nga takimi i parë me stomatologun? (Sipas gjinisë dhe vendbanimit) Tab. 5 Va{eto iskustvo od prvata sredba so stomatologot? (Spored pol i `iveali{te)

Shkalla e higjienës orale ka qenë më e përshtatshme për modalitetin a, me mesatare 1.39, ndaj modaliteteve tjera, me vlera më të larta 1.43 dhe 1.5. Sipas vendbanimeve këto vlera kanë qenë më të përshtatshme në Prishtinë, të gjitha modalitetet, kurse tendenca e dobësimit të higjienës orale sipas modaliteteve ka qenë më e theksuar për Ferizajn.

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Stepenot na oralknata higiena po soodveten bil za modalitetot a so sreden uspeh 1.39, kon drugite modaliteti so povisoki vrednosti 1.43 i 1.5. Spored `iveali[teto, ovie vrednosti bea po soodvetni vo Pri[tina, site modaliteti, dodeka tendencijata na slabeewe na oralnata higiena spored modalitetite bila po istaknata za Uro[evac.

107APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


Tab. 6. Përvoja yte nga takimi i parë me stomatologun ishte? (OHI indeksi - parametrat statistikore sipas venbanimit) Tab. 6 Va{eto iskustvo od prvata sredba so stomatologot bila? (OHI indeksot statisti~ki parametri spored `iveali{teto)

Sipas autorit Maha Al Sarheed 2011, i cili ka anketuar 583 fëmijë të moshës 9 - 12 vjeç në shkollat publike të Riadit, 76% e të anketuarëve pohojnë që kanë qenë më parë te stomatologu, kurse prej atyre që e kanë vizituar stomatologun, 64% kanë qenë të kënaqur me vizitën e tyre, 11% nuk kanë qenë të kënaqur, ndërsa 14% ishin frikësuar. Këto të dhëna janë të përafërta me studimin tonë. Sipas studimit të Shoqatës Britanike të Stomatologëve, një e katërta e të anketuarve thotë se ka përjetuar një përvojë të keqe te stomatologu në të kaluarën (6). APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

Spored avtorot Maha Al Sarheed 2011, koj anketiral 583 deca na vozrast od 9 – 12 god. vo javnite u~ili[ta vo Rijad 76% na anketiranite potvrdija deka bile prano kaj stomatologot, dodeka tie [to go posetile stoamtologot, 64% bile zadovolni od nivnata poseta, 11% ne bea zadovolni, dodeka 14%bea zapla[eni.Ovie podatoci se sli÷ni so na[eto istra`uvawe. Spored istra`uvaweto na Britanskata Stomatolo[ka Asociacija, edna ~etvrtina od anketiranite velat deka do`iveale edno lo[o iskustvo kaj stomatologot vo minatoto (6).

108APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


Zaklu~oci

Konkluzione Nga rezultatet e këtij studimi mund të konkludojmë se: Fillimi i hershëm i vizitave te stomatologu ndikon pozitivisht sidomos në efikasitetin dhe në përmirësimin e higjienës orale. Tek fëmijët që kane shkuar te stomatologu për kontroll, shkalla e nevojave për trajtim ka qenë më e ulët, efikasitet më i lartë dhe higjiena orale dukshëm më e mirë. Sipas vendbanimeve, këto vlera kanë qenë më të mira në Prishtinë për të gjitha modalitetet, kurse tendenca e dobësimit të higjienës orale sipas modaliteteve ka qenë më e theksuar për Ferizajn.

Od razultatite od ovo istar`uvawe mo`e da zaklu÷ime deka: Ranite poseti kaj stomatologot vlijaat pozitivno osobeno vo efikasnosta i vo podoruvaweto na oralnata higiena. Kaj decata koi otidoa kaj stomatologot za kontrla, stapkata za potrebite za tretman bila po niska, efikasnosta povisoka ioralnata higiena vidno podobra. Spored `iveali[teto, ovie vrednosti bea podobri vo Pri[tina za site modaliteti, dodeka tendencijata za slabeewe na oralnata higena spored modalitetie bila po istaknata za Uro[evac.

UDK: 616.31-083 SCIENTIFIC PAPPER (SP)

Abstract Access to oral health care to children has a special significance, since the service provided in this age has long-term effects on oral health of individuals as well as their viewpoint on oral care later on. The aim of the study is to check Oral Hiogjienes Index, the level of communication between dentists and children during the first contact, and experience gained. In this study were included children aged 12-15 years of Pristina and Ferizaj. It was performed the dental examination and a specific questionnaire, the children also answered to questions composed for this research. The patients were tested with the relevant test T - test and X2 test. The survey included a total of 259 children, of which, 52.9 % female and 47.1 % male. The level of oral hygiene was better (lower) in children who have started to frequent the dentist earlier, average 1:19, 1:56 vs. had higher significant statistical difference, p < 0:01 and was more highlighted for Ferizaj. Children who had frequent the dentist to check the level of health service needs was lower, higher efficiency and poor oral hygiene significantly better. Pristina has resulted in a frequent experience of “pleasant", 70.5 %, versus 54.6 % in Ferizaj, while the “sad” was significantly more frequent in Ferizaj , 35.4 % , versus 18.6 % in Pristina, and these changes have been in a higher statistical significance. (P < 0.01). Early initiation of dentist visits has a positive effect on efficiency and it improves oral hygiene in general. Acording to place of living, these values ??were better in Pristina for all modalities, and the tendency of weakening of the modalities of oral hygiene has been more aparent for Ferizaj. Key words: Oral hygiene, Visits at the dentist

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

109APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


Literatura 1. Zarevski P., Vranic A., 2008 . Psihologija za stomatologe, UDK 159.9:616.31. 2. Chen MS, Hunter P: Oral health and quality of life in Neë Zealand: a social perspective. Soc Sci Med 1996. 3. Chen MS: Social, psychological, and economic impacts of oral conditions and treatments. In Disease Prevention and Oral Health Promotion, Socio-Dental Sciences in Action. Edited by: Cohen LK and Gift HC. Copenhagen, Munksgaard; 1995. 4. Meera R, Muthu MS, Phanibabu M, Rathnaprabhu V.SourceDepartment of Orthodontics, Meenakshi Ammal Dental College and Hospital, Chennai-600 095, India. J Indian Soc Pedod Prev Dent. 2008;26 Suppl 2:S68-71. 5. Parents’ attitude toëards children’s first dental visit in the College of Dentistry, Riyadh, Saudi Arabia Thakib A. Al-Shalan, Basim A. Al-Musa, Abdulmoniem M. Al-Khamis. 6. 23. Childrenís Dental Health in the United Kingdom 2003; John Morris,Liz Pendry, Rachael Harke.

APOLONIA 15•30, f. 101-110, Nëntor 2013

110APOLONIA 15·30, str.101-110, Noemvri 2013


UDK: 616.011-007.61-02:616.314-77 STRU^EN TRUD (ST)

UDK: 616.011-007.61-02:616.314-77 PUNIM PROFESIONAL (PP)

TRAJTIMI ORALO-KIRURGJIK DHE PROTETIKOR I HIPERPLAZIONEVE SI REZULTAT I KONSTRUKSIONEVE FIKSE PROTETIKORE

ORALNO-HIRUR[KO I PROTETSKO ZGRI@UVAWE NA HIPERPLAZIITE KAKO REZULTAT NA FIKSNA PROTETSKA KONSTRUKCIJA Q. Simjanovska, J Bajevska, S Simjanovski

Lj. Simjanovska, J. Bajevska, S. Simjanovski 1

Klinika e Kirurgjisë Orale dhe Klinika e Protetikës Fikse pranë Q.S.K.U – “Shen Pantelejmon”- Shkup 2 Fakulteti i Stomatologjisë në Shkup, pranë Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi“ në Shkup.

1Klinika

za oralna hirurgija i Klinika za fiksna stomatolo{ka protetika pri USKC „Sv. Pantelejmon” -Skopje 2Stomatolo[ki fakultet Skopje pri Univerzitet „Sv. Kiril i Metodij"- Skopje Abstrakt

Abstrakt Hiperplazionet mund të jenë fiziologjike dhe patologjike dhe paraqesin një përgjigje të rëndësishme të qelizave të indit lidhor në regjenerimin e plagës. Kirurgjia e sotëshme paraprotetikore është në gjendje që me ndërhyrje të ndryshme operative, në indet e buta rreth regjionit ku do të shtrihet konsktruksioni i ardhshëm protetikor, të mund��sojë që ky konstruksion protetikor të jetë i kënaqshëm estetikisht dhe funksionalisht. Gjatë planifikimit të intervenimit oralo kirurgjik për konstruksionin fiks protetikor, përkatësisht për trupin e urës, duhet të merren parasysh faktet: të sigurohet lartësi e mjaftueshme e cila do të jetë rezistente ndaj ngarkesave, të ketë marrë- dhënie të drejtë me mukozën dhe papillat interdentale dhe njekohësisht të mos bëj shtypje - (presion) ndaj këtyre strukturave. Qëllimi i këtij punimi është të tregojmë për mundësinë e ngritjes së lartësisë në drejtim gingivo-okluzal me anë të intervenimeve oralo-kirurgjike si dhe ndërtim të suksesshëm të konstruksionit të ardhshëm fiks protetikor. Në këtë punim do të prezantojmë një rast interesant me hiperplazion i cili është rezultat i mbajtes së urës për shumë vite me radhë. Pacientja e cila është me ndryshime hiperplastike të gingives rreth konstruksionit fiks, ankohet në dhimbje, gjakderdhje të kohë pas kohe, hiperemi dhe siklet. Me intervenimin oralo-kirurgjik, i cili paraqet zgjedhjen e vetme për t’i sanuar këta ndryshime, e në të njëjtën kohë sigurohet lartësia adekuate për trupin e ardhëshëm të urës, me cka sigurohet higjienë e mirë, funksion dhe estetikë. Sipas statistikave botërore, intervenimet kirurgjike paraprotetikore janë të indikuara në 10% të pacientëve.

Hiperplaziite mo`at da bidat fiziolo{ki i patolo{ki i da pretstavuvaat va`en odgovor na kletkite na svrznoto tkivo vo reparacija na ranata. Dene{nata pretprotetska hirurgija e vo sostojba da so razni operativni zafati no okolnoto meko tkivo vo predelot na le`i{teto na idnata proteti~ka konstrukcija ovozmo`i izrabotka na estetska i funkcionalna zadovoluva~ka protetska konstrukcija. Pri planirawe na oralno-hirur{kiot zahvat za fiksnata protetska konstrukcija odnosno za teloto na mostot treba da se ima vo predvid faktot; da se obezbedi dovolna visina, za da istoto bide otporno na opteretuvawe, da ima pravilen odnos so sluzoko`ata i interdentalnite papilite, a vo isto vreme nema da vr{i pritisok na istite strukturi. Celta na trudot e da uka`eme na mo`nosta od oralno-hirur{ko zgolemuvawe na visinata vo gingivo okluzalen pravec i uspe{na izrabotka na idnata fiksna protetska konstrukcija. Vo trudot prika`uvame interesen slu~aj so hiperplazija koja e rezultat na pove}egodi{no nosewe na mostova konstrukcija. Pacientkata koja e so hiperplasti~ni promeni na gingivata okolu fiksnata konstrukcija se `ali na bolki, povremeni krvarewa, nelagodnost i hiperemija. So oralnohirur{kata intervencijata koja pretstavuva edinstvenoto re{enie za da se saniraat ovie promeni i vo isto vreme da se obezbedi adekvatna visina za idnoto teloto na mostot, so {to }e se postigne dobra higiena, funkcija i estetika. Spored svetskata statistika, predprotetski hirur{ki intervencii se indicirani kaj 10 % od pacientite. Klu~ni zborovi: hipertrofija, hiperplazija, fiksna protetska nadoknada/most, hirur{ka terapija,ekscizija, suturirawe.

Adresa: Lj. Simjanovska Adresa : Rruga Marshall Tito 11/2/7 1000 Shkup

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

111APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


ORALNO-HIRUR[KO I PROTETSKO ZGRI@UVAWE NA HIPERPLAZIITE KAKO REZULTAT NA FIKSNA PROTETSKA KONSTRUKCIJA

TRAJTIMI ORALO-KIRURGJIK DHE PROTETIKOR I HIPERPLAZIONEVE SI REZULTAT I KONSTRUKSIONEVE FIKSE PROTETIKORE

Voved

Parathënie Në literaturë hasen dy nocione (terme) për rritjen e vëllimit të indit; hiperplazion dhe hipertrofi, nocione të cilët mes veti janë ngushtë të lidhura dhe nuk ekziston kufi i mprehtë mes tyre, ndërsa shumë shpesh shfaqen të dyja në të njëjtën kohë. Nocioni hiperplazion paraqet rritje të numrit të qelizave në një organ ose ind, ndërsa hipertrofia është rritje e madhësisë së qelizave, e me këtë edhe rritje e organit ose indit. Shfaqen nën ndikimin e ngacmimeve të ndryshme kronike të cilat mund të jenë lokale dhe sistematike. Ndonjëherë kanë edhe etiologji të panjohur. Faktorët lokal (ngacmues) • punimet e papërshtatëshme protetikore, • mbushjet e aplikuara në menyrë të gabuar, • guri (konkrementi) i dhëmbëve, • dendësia ne vargun dhëmbor, • okluzioni traumatic, • faktorë të tjerë traumatik. Faktoret sistematik • ndryshimet hormonale, • faktoret neurovegjetativ, • terapia afatgjatë me barna (neuroleptik dhe imunosupresore). Hiperplazionet dhe hipertrofite paraqiten në forma dhe madhësi të ndryshme, ndërsa shfaqen s’i rezultat i pro?esit fibromatoz. Në bazë të lokalizikit, hiperplazionet me së shpeshti i hasim në nofullën e sipërme. Mund të jenë të kufizuara ose difuze, kryesisht janë me konzistencë të fortë, të ngjajshëm me tumoret beninj, ose mund të hasen s’i shirita të fortë. Më së shpeshti, hiperplazionet e shkaktuara s’i rezultat i punimeve fikse protetikore joadekuate, hasen s’i hiperplazione fibrotike cirkumskripte. Terapia e tyre është kirurgjike, me ekcizion komplet të ndryshimeve fibromatike.

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

Vo literaturata se sre}avaat dva poimi za zgolemen obem na tkivoto; hiperplazija i hipertrofija, koi me|u sebe se tesno povrzani i nepostoi ostra granica pome|u niv. a mnogu ~esto nastanuvaat istovremeno. Poimot hiperplazija pretstavuva zgolemuvawe na brojot na kletkite vo nekoj organ ili tkivo, a hipertrofija e zgolemuvawe na goleminata na kletkata, a so toa i na organot. Nastanuvaat pod dejstvo na razni hroni~ni drazbi koi mo`e da bidat lokalni i sistemski. Nekoga{ etiologijata e nepoznata (2,5). Lokalnite nadraznuva~ki faktori: • nesoodvetno protetsko pomagala, • lo{o aplicirani plombi, • zaben kamenec, • teskoba vo zabniot niz, • traumatska okluzija i • drugi traumatski faktori. Sistematski faktori: • hormonski promeni (pubertet, bremenost, klimaks), • neurovegetativni faktori i • dolgotrajna terapija so lekovi( neuroleptici i imunosupresivi) Hiperplaziite i hipertrofiite se javuvaat vo razli~ni oblici i golemini,a nastanuvaat kako rezultat na fibromatozen proces (2,5). Vo odnos na lokalizacijata, hiperplaziite po~esto se sre}avaat vo gorna vilica. Mo`at da bidat ograni~eni i difuzni i voglavno se so tvrda konzistencija sli~na na benignite tumori, ili mo`e da se sretnat kako cvrsti traki. Naj~esto hiperplaziite nastanati kako rezultat na nesoodvetno izrabotena fiksna protetska nadoknada/most,a se sre}avaat kako cirkumskriptni hiperplasti~ni fibrozi. Nivnata terapijata e hirur{ka, so kompletna ekscizija na fibromatoznite promeni.

112APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


Celta na trudot e da uka`eme na mo`nosta od oralno-hirur{ko zgolemuvawe na visinata vo gingivo okluzalen pravec i uspe{na izrabotka na idnata fiksna protetska konstruk-

Qëllimi i punimit është të tregojmë që me intervenime oralo-kirurgjike, mund të ngrisim lartësinë në drejtim gingivo okluzal dhe konstruksioni i ardhshëm protetikor të jetë i suksesshëm.

cija.

Materiali dhe metodat

Materijal i metodi

Në praktikë, edhe pse jo shumë shpeshë ndeshemi me ndryshime të cilat më së shumti janë të shprehura rreth trupit të urës, s’i pasojë e punimit protetikor joadekuat, si? është edhe rasti konkret i prezentuar në këtë punim. Ndryshimi hiperplastik është shfaqur pas mbajtjes dy vjeçare të konstruksionit të urës, ndërsa pacientja është paraqitur për terapi stomatologjike pas një kohe më të gjatë. Ç’do intervenim në kirurgjinë paraprotetikore duhet të planifikohet detajisht dhe të kryhet në mënyrë profesionale. Për këtë arsye është e nevojshme një analizë bazike dhe bashkëpunim i ngushtë ndërmjet kirurgut oral dhe specialistit të protetikës. Shpesh është e nevojshme që të bëhen edhe RTG incizime, të cilat do të ishin nutjeshëm të intervenimit.jë ndihmë e madhe në planifikimin e mët Terapia e hiperplazionit është largimi operativ dhe shkon në dy faza. Në fazën e parë, pacientit i këshillohet që konstruksionin protetikor të mos e mbajë të paktën dy javë, si? i është sygjeruar edhe pacientes në fjalë, gjatë së cilës kohë, te një numër i madhë i rasteve inflamacioni tërhiqet, ndërsa edhe vet ndryshimet hiperplastike pjesërisht zvogëlohen. Në fazën e dytë kryhet intervenimi kirurgjik, i cili përbëhet nga ekcizioni i tërësishëm i mukozës hiperplastike me metodën sipas Schushard. Mundohemi që buzët e plagës të qepen për prima, e nese kjo është e pamundur, atëherë plaga lihet të shërohet për secundam, me çka kjo plagë mbulohet me fashë ZOOC. Në rastin në fjalë, është bërë suturimi i plagës, ndërsa suturat janë larguar pas 7 ditësh. Një ose dy javë pas largimit të suturave mund të fillojmë me punimin e konstruksionit të ri fiks protetikor. Se sa do të jetë intervali kohor pas ekcizionit të indit hiperplastik dhe ndertimit të konstruksionit të ri, mvaret nga vetë shërimi i plagës kirurgjike.

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

Vo praksata iako ne taka ~esto se sre}avame so promeni koi naj~esto se izrazeni okolu teloto na mostot, kako rezultat na nesoodvetna protetska nadoknada, kako {to e i ovoj slu~aj koj }e bide prika`an vo ovoj trud. Hiperplasti~nata promena se javila po dvegodi{no nosewe od mostovata konstrukcija, no pacientkata se javuva za stomatolo{ko re{avawe posle podolgo vreme. Sekoja intervencija vo pretprotetskata hirurgija mora da bide detalno planirana i mnogu stru~no izvedena. Zatoa e mnogu bitna temelna analiza i bliska sorabotka me|u oralniot hirurg i proteti~arot. ^estopati e potrebno da se izvr{at i RTG snimawe, koi bi bile od golema pomo{ vo ponatamo{noto planirawe na intervencijata Terapijata na hiperplazijata e operativno otstranuvawe , koe odi vo dve fazi. Vo prvata faza- na pacientot mu se sovetuva protetskata konstrukcija da ne ja nosi dve nedeli kako {to i be{e sugerirano i na ovaa pacientka, za koe vreme vo najgolem broj na slu~aite inflamacijata se povlekuva, a i samata promena delimi~no se smaluva. Vo vtorata faza se izvr{i hirur{kata intervencija, koja se sostoe{e vo celosna ekscizija na hiperplaziranata sluznica- so metadata po Schushard (5). Se trudime da rabovite se so{ijat per primam, a dokolku toa e nevozmo`no toga{ ranata se ostava da zarasne po per sekundam zarasnuvawe, pri {to ranata ja prekrivame so ZnOOC zavoj. Vo na{iot slu~aj be{e napraveno suturirawe na ranata, a posle sedum dena se izvadija suturite. Po vadeweto na suturite posle edna do dve nedeli se pristapi kon izrabotka na novata fiksno proteti~ka konstrukcija. Kolkav }e bide vremenskiot interval posle ekscizijata na hiperplaziranoto tkivo i izrabotkata na novata konstrukcija zavisi od samoto zazdravuvawe na hirur{kata rana. (2)

113APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


Fot. 1 Gjendja pas nxjerjes së urës (vërehen impresione nga ura) Sl.1. Sostojba po vadeweto na mostot (se zabele`uva impresija od mostot)

Fot. 2 Gjendja pas ekcizionit të mukozës hiperplastike Sl. 2. Sostojba po ekscizija na hiperplasti~nata ligavica

Fot. 3 Pjesa e ekciduar Sl. 3. Ekcidiraniot del

Fot. 4 Vendosja e suturës Sl. 4. Postavena sutura

Rezultati i diskusija

Rezultatet dhe diskutimi Nën ndikimin e shtypjes mastikatore (përtypjes), mukoza e ndryshon konfiguracionin normal anatomo-morfologjik të saj, me ç’ka ndodhin ndryshimet inflamatore: hiperplazion i papillave, hiperkeratinizim, parakeratoza, diskeratoza dhe mundësi për një metamorfozë të mukozës orale. Nëse këta ndryshime nuk largohen me kohë, ndryshimet mund të malinjizohen. (1.12) Në rastin konkret, trupi i urës është shkaktari kryesor i irritimit, i cili e pengon higjienën normale, ndërsa me këtë krijohen kushte për zhvillimin e inflamacionit. (3)

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

Pod dejstvo na xvakopritisokot sluznicata ja menuva svojata normalna anatomomorfolo{ka konfiguracija pri {to nastanuvaat vospalitelni promeni: papilarna hiperplazija, zgolemena keratinizacija, parakeratoza, diskeratoza i mo`nost za metamorfoza na oralnata sluznica (8). Dokolku ovie promeni ne se otstranat navreme promenata mo`e i da malignizira (1,12). Vo konkretniot slu~aj teloto na mostot e glavniot pri~initel za iritacija, koj ja spre~uva normalnata higiena, a so toa se sozdavaat uslovi za razvoj na inflamacija (3)

114APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


Pas kryerjes të intervenimit oralokirurgjik, ekcizionit të ndryshimeve hiperplatike, sigurohen kushte optimale për punimin e konstruksionit të urës (foto - 4.5) me pozitë të drejtë në vargun dhëmbor dhe raport adekuat me mukozën e processus alveolaris. (9,11)

Po napravenata oralnohirur{kata intervencijata/ekscizija na hiper-pasti~nata promena, se obezbedija optoimalni uslovi za izrabotka na mostovata konstrukcija (sl. 4,5) so pravilna polo`ba vo zabniot niz i soodveten odnos kon sluzoko`ata od processus alveolaris (9,11).

Fot. 5 dhe 6 Gjendja para ndërtimit të konstruksionit të urës dhe konstruksioni i gatshëm i urës Sl. 5 i 6 Sostojba na alveolarniot greben posle 15 dena i gotovata nova mostova konstrukcija Ako na po~etokot iritativniot fakNëse në fillim faktori irritues largohet, ndryshimet hiperplastike zvogëlohen, e ndo- tor se otstrani, hipeplasti~nata promena njëherë edhe tërësisht largohen, ndërsa nëse se smaluva i mo`e potpolno i da is~ezne, dokolku iritativniot faktor faktori irritues perziston, ndryshimet progre- no perzistira, promenata progredira i dojnë, e atëherë zgjidhje e vetme është largimi edinstveno re{enie e nejzino hirur{ko kirurgjik. Hiperplazioni patologjik paraqet një otstranuvawe (6,10). Patolo{kata hiperplazija pretteren të përshtatshëm te i cili në fund mund të stavuva pogoden teren vo koj na kraj mo`e ndodh edhe proliferimi malinj. da nastane maligna proliferacija (4,7). Gjithashtu hiperplazioni është një përIsto taka hiperplazijata e va`en gjigje e rëndësishme e qelizave të indit lidhor odgovor na kletkite na svrzno tkivo vo në shërimin e plagës, te e cila, rritja e numrit të zarasnuvaweto na ranata vo koja zgolemefibroblasteve dhe e enëve të gjakut që rrje- niot broj na fibroblasti i krvni sadovi dhin nga faktorët e rritjes, kontribojnë në potiknati od faktorite na rast pridoreparacion. nesuvaat za reparacija. Në preparation histologjik shifet ind Na histolo{kiot naod se nao|a svrzno lidhor cili është i pasur me fije kolagjene, me tkivo koe e bogato so kolageni vlakna, so inflamacion në plazma qelizat. Ndonjëher inflamacija na plazma kletki. Nekoga{ e është shumë e veshtirë të diagnostifikohet mnogu te{ko da se dijagnosticira hiperplazioni fibromatik nga tumori i vërtetë. fibromatozna hiperplazija od prav tumor.

Zaklu~oci

Përfundim < Në të gjitha rastet ku hasen ndryshime hiperplastike të mukozës, pacientët duhet të udhëzohen për korigjim të këtyre ndryshimeve. < Zgjidhja e gjendjeve hiperplastike çdoherë është me rrugë kirurgjike, e cila duhet të ndiqet me punim të ri protetikor me qëllim që të mos ndodh recidivi.

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

< Vo site slu~ai kade se sre}ava hiperplasti~ni promeni na sluznicata, pacientite treba da se upatat za korekcija na istata. < Re{avaweto na hiperplasti~nite sostojbi sekoga{ e po hirur{ki pat, koj treba da bide prosleden so izrabotka na novi proteti~ki pomagala za da ne nastane recidiv.

115APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


Literatura 1. Atanasov T D Neotlo`na i spe{na Stomatologi®. Ormed press. Sofi® 2003. 2. Gavriæ M. Maksilofacijalna hirurgija. Izdavaèka agencija Draganiæ, Beograd 1995. 3. Mir~ev E. Klinika na fiksnata stomatolo{ka protetika, Skopje: „Studentski zbor” 1996. 4. Mise I, Oralna kirurgija, Medicinska naklada, Zagreb 1991 5. Mladenoviæ Z, Latiæ T, Piraniæ H. Maksilofacialna hirurgija. Saraevo 1984 6. Pedlar J, Frame J. Oral and Maxillofacial Surgery. Second Edition,2007. 7. Peroviæ J, Jojiæ B. Oralna hirurgija. Univerzitet: Beograd, 1997 8. Rosenstiel S, Land M, Fujimoto J. Contemporary Fixed Prosthodontics, Fourth Edition, Mosby Elsevier 2006. 9. Suvin M, Kosovel Z. Fiksna protetika, Školska knjiga, Zagreb, 1975. 10. Todoroviæ Lj, Petroviæ V, Jurisiæ M, Kafedžiska-Vraèar V. Oralna hirurgija. Izdavaèko preduzeèe Nauka Zagreb 2002 . 11. Trifunoviæ D, Radloviæ, Kandiæ M, Nastiæ M, Petroviæ A, Krstiæ M, Stanišiæ-Sinobad D. Stomatološka protetika pretklinika, Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva,1992. 12. Vaskov I, Lazarevski S, Vasilevski B. Ambulantski hirur{ki intervencii, NIP studentski zbor Skopje,1999.

APOLONIA 15•30, f. 111-116, Nëntor 2013

116APOLONIA 15·30, str.111-116, Noemvri 2013


UDK: 616.314.5-084 PRIKAZ NA SLU^AJ (PS)

UDK: 616.314.5-084 PREZENTIM RASTI (PR)

KLINI^KA PROCENKA NA MTA VO DIREKTNA POKRIENOST VO TRAJNITE NEZRELI ZABI SERIJA SLU^AI

VLERËSIMI KLINIK I MTA NË MBULIMIN DIREKT NË DHËMBËT PERMANENTË IMATURË SERI RASTESH Valbona Disha1, Pavli Kongo2, Elizana Petrela3

Valbona Di[a1, Pavli Kongo2, Elizana Petrela3

1

1Detska Stomatologija, Preventivna

Stomatologjia Pediatrike, Stomatologjia Preventive, Albanian University 2 Rektor, Departamenti i Endodontisë, Albanian University 3 Fakulteti i Mjekësisë, Universiteti i Tiranës, Shërbimi i Statistikave

Stomatologija, Albanian University

2 Rektor, Oddel za endodontija, Albanian

University 3Fakultet za Medicina, Universiteti i Tiranës, Statisti~ka slu`ba

Apstrakt

Abstrakt Ekspozimi i pulpës në dhëmbët permanentë imaturë është një shfaqje e zakonshme për shkak të procesit karioz. Qëllimi: Qëllimi i studimit është vlerësimi klinik dhe radiologjik i MTA (mineral trioksid agregate) në mbulimin direkt në dhëmbët permanentë imaturë në një seancë të vetme. Materialet dhe metoda: Ky studim përfshin 12 molarë permanentë me pulpit të kthyeshëm të cilët u trajtuan me mbulim direkt me MTA. Kontrolli klinik u krye nëpërmjet testit të vitalitetit, 24 orë pas mbushjes përfundimtare dhe u përsërit çdo takim tjetër që korrespondonte edhe me kontrollin radiologjik. Rezultate: Gjatë kontrolleve periodike u pa se asnjë prej rasteve të trajtuara nuk u paraqit me dhimbje spontane, ishin vitalë, dhe u vu re formim i rrënjëve dhe mbyllja e apeksit. Suksesi i mjekimit ishte 100% në një periudhë mesatare kontrolli prej 17 muajsh. Konkluzion: Mbulimi direkt me MTA çoi në një trajtim të suksesshëm të dhëmbëve permanentë imaturë, kur pulpa ekspozohej për shkak të kariesit dhe kur diagnoza vendosej korrekt. Fjalë kyçe: Dhëmbët permanentë imaturë, MTA, Pulpotomi, pulpit i kthyeshëm.

Izlo`enosta na pulpata vo trajnite nezreli zabi e edna normalna pojava zaradi kariozniot proces. Celta - na istra`uvaweto e da se proceni klini~ki i radiolo[ki MTA (Mineral Trioxide Aggregate) vo direktna pokrienost vo trajnite nezreli zabi vo edna sesija. Materija i metod - Ovo istra`uvawe vklu~uva 12 postojani molari so reverzibilna pulpa koi se tretiraa so direktna pokrienost so MTA. Klini~kata kontrola be[e napravena niz testot na vitalnosta, 24 ~asa po krajnoto polnuvawe i be[e povtoren sekoja druga sredba koj korespodira[e i so radiolo[kata kontrola. Rezultatite - Vo tekot na periodi~nite kontroli be[evideno deka nitu eden od tretiranite slu~ai ne be[e prezentiran so spontana bolka, bea vitalni i be[e zabele`ano formirawe na korenite i zatvorawe na apeksot. Uspehot na lekuvaweto be[e 100% vo eden sreden period na kontroli od 17 meseci. Zaklu~ok - Direktna pokrienost so MTA dovede do uspe[no tretirawe na trajnite nezreli zabi, koga pulpata se izlo`uva[e poradi kariesot i koga dijagnozata se postavuva[e pravilno. Klu~ni zborovi: trajnite nezreli zabi, MTA, Pulpotomot, reverzibilna pulpa.

Adresa: Valbona Disha Albanian University Tirane, Albania Mob. 00355692034309 e-mail: valbonadisha@yahoo.com APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

117APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


KLINI^KA PROCENKA NA MTA VO DIREKTNA POKRIENOST VO TRAJNITE NEZRELI ZABI - SERIJA SLU^AI

VLERËSIMI KLINIK I MTA NË MBULIMIN DIREKT NË DHËMBËT PERMANENTË IMATURË SERI RASTESH

Voved

Hyrje Objektivi kryesor në trajtimin e pulpës është ruajtja e integritetit dhe shëndetit të dhëmbit dhe indeve mbështetëse të tij (AAPD, 2009). Pavarësisht arsyes së ardhjes në klinikën dentare, kariesit apo dëmtimeve traumatike, objektivi kryesor mbetet ruajtja e vitalitetit të pulpës, meqënëse ajo është thelbësore në procesin e apeksogenezës. Një prej fazave më të rëndësishme në këtë proces është vendosja e diagnozës dhe plani i trajtimit. Diagnoza klinike (AAE, 1996) vendoset si pasojë e grumbullimit të të dhënave nga historia mjekësore, anamneza dentare, ekzaminimet objektive ekstraorale si dhe ekzaminimi intraoral i indeve të buta dhe të forta, radiografive dhe testet klinike. Mbulimi direkt i pulpës indikohet në ekspozimet e vogla të dhëmbit me pulpë normale. MTA (mineral trioksid agregat) është propozuar si një medikament potencial në dhëmbët me pulpit të kthyeshëm në mbulimin direkt, për shkak të kompabilitetit të shkëlqyer me indet (Myers K, Kaminski E, Miller, 1996; Schwartz R S et al., 1999; Bogen G, Kim JS, Bakland LK, 2008). Ky material është i suksesshëm për shkak të pjesëzave të vogla, aftësisë mbyllëse, pH alkalin kur forcohet dhe çlirimit të ngadaltë të joneve të kalçiumit (Sarkar NK et al., 2005). Shumë investigues kanë raportuar se MTA nxit proliferimin e qelizave të pulpës (Moghaddame- Jafari S, 2005; Takita T, Hayashi M, Takeichi O, et al.. 2006), çlirimin e citokinave (Koh ET, Pitt Ford TR, Torabinejad M, McDonald F, 1997), formimin e indit të fortë (Andelin WE, 2003) dhe sintezën e ndërfaqes me dentinën që i ngjan hidroksiapatitit në përmbajtje (Sarkar NK et al. 2005). Në termat e biokompabilitetit (Koh ET et al., 1997; Koh, E.T et al, 1998; Nakata, T.T., et al., 1998) disa studime treguan mungesën e citotoksicitetit kur MTA bie në kontakt me fibroblastet dhe osteoblastet. APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

Glavna cel vo tretmanot na pulpata e za~uvuvaweto na integritot i zdravjeto na zabite i negovite potporni tkiva (AAPD, 2009). Bez ogled na pri~inite za doa\awe vo stomatolo[kata klinika, kariesot ili traumatskite povredi, glavnata cel ostanuva za~uvuvaweto na vitalnosta na pulpata, iako taa e su[tinska vo procesot na apeksogenezata. Edna od najva`nite fazi vo ovoj proces e utvrduvawe na dijagnozata i planot na tretiraweto. Klini~kata dijagnoza (AAE, 1996) se utvrduva kako posledica na sobirawe na podatocite od medicinskata istorija, stomatolo[kata anamneza, ekstraoralnoto objektivno ispituvawe kako i intraoralnoto ispituvawe na mekite i tvrdite tkiva, radiografiite i klini~kite testovi. Direktnoto pokrivawe na pulpata se indicira vo malite izlo`enosti na zabot so normalna pulpa. MTA (Mineral Trioxide Aggregate) e predlo`eno kako potencijalen lek kaj zabite so reverzibilna pulpa vo direktnoto pokrivawe, poradi odli~niot kompabilitet so tkivata (Myers K, Kaminski E, Miller, 1996; Schwartz R S et al., 1999; Bogen G, Kim JS, Bakland LK, 2008). Ovoj materijal e uspe[en zaradi malite ~esti~ki, sposobnosta na zatvoraweto, alkalna pH koga se zajaknuva i bavnoto osloboduvawe na jonite na calcium (Sarkar NK et al., 2005). Mnogu istra`uva~i objavija deka MTA potiknuva proliferacija na kletkite od pulpata (Moghaddame-Jafari S, 2005; Takita T, Hayashi M, Takeichi O, et al.. 2006), osloboduvawe na citokinite (Koh ET, Pitt Ford TR, Torabinejad M, McDonald F, 1997), formirawe na tvrdite tkiva (Andelin WE, 2003) i sintezata na interfejs so dentinot koj li~i na hidroksiapatitot so sodr`ina (Sarkar NK et al. 2005). Od aspekt na kompatibilnosta (Koh ET et al., 1997; Koh, E.T et al, 1998; Nakata, T.T., et al., 1998) nekoi istra`uvawa poka`aa nedostatok na citotoksi~nosta koga MTA doa\a vo kontakt so fibroblastite i osteoblastite.

118APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


Celta na ovoj trud e ocenuvawe na MTA vo direktnoto pokrivawe na trajnite nezreli zabi izlo`eni poradi kariesot i nivnoto polnuva vo edna sesija.

Qëllimi i këtij studimi është vlerësimi i MTA në mbulimin direkt në dhëmbët permanentë imaturë të ekspozuar për shkak të kariesit dhe mbushja e tyre në një seancë të vetme.

Materijal i metod Materiale dhe metoda Në këtë studim kanë marrë pjesë 12 pacientë, tek të cilët janë trajtuar 12 dhëmballë permanentë me rrënjë të paformuara. Të gjitha rastet u paraqitën me lezione karioze, të cilat varionin për nga shtrirja, por pa shenja të pulpitit të pakthyeshëm. Sipas vlerësimit radiologjik u pa se rrënjët e tyre nuk kishin përfunduar rritjen e plotë dhe mbylljen apikale. Ekzaminimi radiologjik tregoi shtrirje të kariesit deri afër dhomës pulpare, por pa shenja të rezorbimit, patologjisë periradikulare apo trashje të ligamentit periodontal. Të gjitha rastet u diagnostikuan për pulpit të kthyeshëm. Më pas u morr konsenti nga prindërit e pacientëve, ndërkohë që protokolli i mjekimit ishte pranuar nga Komiteti Kombëtar i bioetikës me protokoll Nr. 015. Proçedura dentare u krye nën kushtet e asepsisë. Preparimi i dhëmbit u krye duke ndërruar disa herë frezat e mikromotorit gjatë pastrimit të dyshemesë së kavitetit. Për shkak të heqjes së plotë të kariesit pulpa e dhëmbëve u ekspozua në një pikë ose disa. Pas irrigimit të kavitetit me hipoklorit natriumi 2.5% (OGNA, Laboratori Farmaceutici, Italy), tharjes me një sferë pambuku sterile, zonat e ekspozuara u mbuluan me një shtresë MTA (gri) të trashë deri më 2-3 mm. Kontrolli i hemorragjisë u sigurua në më pak se 3-5 minuta në të gjitha rastet. Më pas dhëmbët u mbushën në të njëjtën seancë me cement glasionomer aquajonobond dhe kompozit. Mbushja përfundimtare u krye në të njëjtn seancë për shkak të shkatërrimit të kurorave të dhëmbëve, rrezikut për karies dhe higjienës së varfër të pacientëve. Kontrolli i vitalitetit (test me të ftohtë) të këtyre dhëmbëve u krye 24 orë pas mjekimit dhe pas 0.5, 1, 2, 3, 4 viteve, si dhe vetraportimet nga pacientët nëse do të kishin shqetësime. Gjatë ekzaminimeve klinike periodike ne vlerësonim integritetin marginal të mbushjeve dhe kontrollin radiologjik.

APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

Vo ovo istra`uvawe u~estvuvaa 12 pacienti, kaj koi bile tretirani 12 trajni molari so ne formirani koreni. Site slu~ai bea retstaveni so kariozni lezii, koi variraa po merka, no bez znaci na nepovratniot pulp. Spored radiolo[kata procenka be[e otkrieno deka koreni ne go zavr[ile celosno nivniot rast i apikalnoto zatvorawe. Radiolo[koto ispituvawe poka`a protegnuvawe na kariesot do blizina na pulparnata zona, no bez znaci na rezorbcija, periradikularnata patologija ili zadebeluvawe na paradontniot ligament. Site slu~ai bea dijagnosticirani za reverzibilna pulpa. Potoa be[e dobiena soglasnost od roditelite na pacientite, me\uvreme protokolot za lekuvawe be[e prifaten od strana na Nacionalniot Komitet na biotetika so protokol br.015. Stomatolo[kata procedura be[e sprovedena pod uslovite na asepsa. Podgotvuvaweto na zabot se sprovede so menuvawe nekolku pati na mikromotornite frezi za vreme na ~istewe na podot na prazninata. Poradi celosno otstranuvawe na kariesot pulpata na zabot be[e izlo`ena vo edna ili pove]e to~ki. Po irigacija na prazninata so rastvor na natrium hipohlorit (OGNA, Laboratori Farmaceutici, Italy), su~eweto so edna sterilna pamu~na topka, izlo`enite oblasti bea pokrieni so eden MTA (siva) debel sloj od 2-3mm. Kontrola na krvareweto e dobiena za pomalku od 3-5 minuti vo site slu~ai. Toga[ zabite bea ispolneti vo ista sesija so cement i glasjonomer akuajonobond i kompozit. Finalnoto polnewe be[e zavr[eno vo ista sesija poradi uni[tuvaweto na zabnite koronki, rizikot za karies i lo[ata oralna higiena na pacientite. Kontrolata na vitalnosta (test so studewe) na ovie zabi be[e zavr[eno 24 ~asa po lekuvaweto i 0.5, 1, 2, 3, 4 god. kako i samo-prijavuvawe od pacientite ako tie bi imale problemi.Za vreme na periodi~noto klini~ko ispituvawe nie go ocenivme marginalniot integritet na plombite i radiolo[kata kontrola.

119APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


Analiza statistikore u krye nëpërmjet paketës statistikore për shkencat sociale SPSS19.0. Të dhënat diskrete janë paraqitur në vlera dhe përqindje absolute. Krahasimi është kryer nëpërmjet testit Chi-square. Me qëllim analizimin e të dhënave, të dhënat klinike dhe radiologjike janë shënuar me kode, siç shihen në Tab.1. Autori i parë realizoi të gjitha trajtimet, ndërsa autorët e tjerë kryen vlerësimin klinik dhe radiologjik, si dhe analizën statistikore. Rezultate

Rezultatite

Të gjitha rastet e trajtuara në këtë studim janë ndjekur klinikisht dhe radiologjikisht për 1-4 vjet (mesatarja 17 muaj). Mosha e pacientëve varionte nga 7-14 vjeç, me një mesatare 8.7 vjeç, ku 6 ishin meshkuj dhe 6 femra. Të gjithë dhëmbët në këtë studim u ekspozuan në një ose disa zona me diametër 0,25-1,50 mm. Pulpa e ekspozuar u mbulua me MTA gri. Kontrolli i pacientëve u bë sipas protokollit të përcaktuar para trajtimit dentar. Tabela 1 përfshihet në kartelën e çdo pacienti dhe përfshin të dhënat klinike dhe radiologjike për çdo vizitë. Mbijetesa e pulpës ishte 100%. Tabela 2 tregon rezultatet e të dhënave të mbijetesës. Në tabelën 3 tregohen të dhënat e pacientëve dhe rezultatet e mbulimit direkt në 12 molarë permanentë imaturë. Numrat në kolonën e fundit i takojnë kodeve të Tabelës 1. Kështu, asnjë prej rasteve të trajtuara nuk u paraqit me dhimbje spontane, gjatë testeve klinike të pulpës së dhëmbëve ato reaguan normalisht dhe nga ekzaminimit radiologjike nuk u pa ndonjë patologji periapikale (1;1;1). Brenda kësaj periudhe ne pamë formim të rrënjëve dhe mbyllje të apeksit. Tabela 4 tregon rezultatet e këtij studimi duke përdorur testin Chi-square. Vlera e p=0.05 u konsiderua sinjifikante.

Site tretirani slu~ai vo ovo istra`uvawe se sledeni klini~ki i radiolo[ki za 1-4 god (prosek 17 meseci). Vozrasta na pacientite varira[e od 7-14 godini, so eden prosek od 8.7 godini, kade 6 bea ma`i i 6 `eni. Site zabi vo ovo istra`uvawe bile izlo`eni vo edna ili pove]e zoni so diametar 0,25-1,50 mm. Izlo`enata pulpa be[e pokriena so MTA siva. Kontrolata na pacientite be[e napravena spored protokolot odreden pred stomatolo[kiot tretman. Tab.1 se vklu~uva vo kartonot na sekoj pacient i opfa]a klini~ki i radiolo[ki podatoci za sekoja poseta. Pre`ivuvaweto na pulpata be[e 100%. Tabela 2 gi poka`uva rezultatite od opstanokot na podatocite. Vo tabela 3 se poka`uvaat podatocite na pacientite i rezultatite na direktnoto pokrivawe vo 12 nezreli postojani molari. Broevite vo poslednata kolona i pripa\aat na kodovite na tab. 1. Taka, nitu eden od tretiranite slu~ai ne se pojavi so spontana bolka, vo tekot na klini~kite testovi na zabnata pulpa tie reagiraa normalno i od radiolo[koto ispituvawe ne be[e videno nekoja periapikalna patologija (1;1;1). Vo tekot na ovoj period vidovme formirawe na koreni i zatvorawe na apeksot. Tab. 4 gi poka`uva rezultatite na ovo istra`uvawe koristej]i go Chi-square testot. Vrdnosta na p=0.05 be[e zna~ajna.

Diskusija

Diskutim Të dhënat klinike dhe radiologjike u përdorën në këtë studim si kritere për të vlerësuar performancën e MTA në mbulimin direkt të dhëmbëve permanentë imaturë. Të gjithë dhëmbët e trajtuar reaguan pozitivisht në një periudhë mesatare prej 17 muajsh. Së fundmi APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

Statisti~kite analizi bea napraveni preku statisti~kiot paket za socijalnite nauki SPSS19.0. Diskretnite podatoci bea pretstaveni vo apsolutna vrednost i procent. Sporedbata e napravena preku Chi-square testot. So cel analizirawe na podatocite, klini~kite i radilo[kite podatoci se ozna~eni so kodovi, kako [to se gleda vo tab 1. Prviot avtor gi sprovede site tretmani, dodeka drugite avtori izvr[ija klin~ko i radiolo[ko ocenuvawe, kako i statisti~kata analiza.

Klini~kite i radiolo[kite podatoci bea koristeni vo ovo istra`uvawe kako kriterium za ocenuva na efikasnosta na MTA vo direktna pokrienost na trajnite nezreli zabi. Site tretirani zabi reagiraa pozitivno vo eden prose~en period od 17 meseci. Na krajot nie zabele`avme

120APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


ne vumrë re formimin e rrënjëve dhe mbylljen apikale. Holland, et al. 2001, tregoi se kur MTA ishte në kontakt me ujin, oksidi i kalçiumit formon hidroksidin e kalçiumit, i cili vepron me dioksidin e karbonit të indeve duke prodhuar kristale të kalçiteve. Indet në kontakt me këto kristale formojnë fibronektinën ekstracelulare. Prandaj, ata konkluduan se mekanizmi i veprimit të MTA ishte i ngjashëm me atë të hidroksidit të kalçiumit, po në krahasim me MTA sigurohet me këtë të fundit një mbyllje më e mirë pa bakterie (Faraco, I.M., Holland, R, 2001). MTA paraqet një substrat biologjikisht aktiv për qelizat kockore dhe stimulon formimin e interleukinave (Koh, E.T., et. al., 1998). Megjithatë, sipas Moretton et al., 2000, MTA nuk është osteoinduktive (nuk nxit diferencimin e qelizave që prodhojnë ind kockor në inde ku kocka nuk është presente, siç është indi lidhor), por është osteokonduktiv (stimulon prodhimin e indeve të mineralizuara në zonat ku ky ind është normalisht present). Studimet e fundit kanë treguar se MTA stimulon formimin e urës dentinare ngjitur me pulpën dentare; dentinogeneza e MTA për shkak të aftësisë mbyllëse, biokompabilitetit dhe bazicitetit (Nakata, T.T., et al., 1998). Sipas Glass dhe Zander (1949) formimi i urës dentinare flet për rezultate pozitive të trajtimit. Megjithatë kjo strukturë e re nuk duket gjithmonë në imazhet radiologjike, dhe e vetmja mënyra për ta parë është heqja e mbushjes. Por kjo proçedurë nuk mund të bëhet për këtë arsye. Prandaj në studimin tonë ne përdorëm të dhënat klinike dhe radiologjike për të vlerësuar rezultatet. Shumë debate ekzistojnë në lidhje me aplikimin ose jo të mbulimit direkt ndaj pulpotomisë. Seltzer dhe Bender (1984, kanë sygjeruar se pulpa në dhëmbët permanentë imaturë e ekspozuar mekanikisht ka një prognozë më të mirë për shkak të potencialit rigjenerues në mungesë të kontaminimit kur krahasohet me ekspozimet për shkak të kariesit, të cilat kanë inflamacion kronik si pasojë e invazionit mikrobial (Seltzer S, Bender IB, 1984). Niveli i penetrimit bakterial nuk përcaktohet dot klinikisht, për këtë arsye shpesh mbulimi direkt nuk ka të njëjtin sukses si pulpotomia. Arsyeja mund të jetë presenca e APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

formirawe na koreni i apikalno zatvorawe. Holland, et al. 2001, poka`a deka MTA be[e vo kontakt so voda, kalcium oksidot formira hidroksid na kalciumot, koj dejstvuva so jaglerod dioksidot na tkivite proizveduvaj]i kristali na kalcitite. Tkivoto vo kontakt so ovie kristali go formira ekstracelularniot fibronektin. Zatoa, tie zaklu~ija deka mehanizmot na dejstvuvawe na MTA be[e sli~en so toj na kalcium hidroksidot, vo sporedba so TMA se obezbeduva podobro zatvorawe bez bakterii (Faraco, I.M., Holland, R, 2001). MTA pretstavuva eden aktiven biolo[ki supstrat za koskenite kletki i go stimulira sozdavaweto na interleukinite (Koh, E.T., et. al., 1998). Sepak, spored Moretton et al., 2000, MTA ne e ostroinduktivna (ne potiknuva diferencija na kletkite koi proizveduvaat koskeni tkiva vo tkiva kade koskata ne e prisutna, kako [to e svrznoto tkivo), tuku e ostroinduktiven (go stimulira proizvodstvoto na mineraliziranite tkiva vo oblastite kade ovo tkivo e normalno prisuten). Poslednite istra`uvawa poka`aa deka MTA go stimulira formiraweto na dentinarniot most do pulpata; dentinogenezata na MTA poradi sposobnosta za zatvorawe, biokompatibilnosta i bazi~nosta (Nakata, T.T., et al., 1998). Spored Glass i Zander (1949) formiraweto na dentinarniot most zboruva za pozitivni rezultati na tretmanot. Sepak, ovaa nova struktura ne sekoga[ se gleda vo radiolo[kite sliki i edinstven na~in da se vidi e otstranuvawe na popolnuvaweto. No ovaa procedura ne mo`e da se napravi za ova pri~ina. Zatoa vo na[eto istra`uvawe nie gi koristivme klini~kite podatoci za ocenuvawe na rezultatite. Mnogu debati ima okolu toa dali da se primenuvaa ili ne direktnoto pokrivawe na pulpotomijata. Seltzer i Bender (1984), sugeriral deka pulpata vo nezrelite trajni zabi izlo`ena mehani~ki ima edna podobra prognoza poradi regenerativniot potencijalvo otsustvo na kontaminacija koga se sporeduva so izlo`uvaweto poradi kariesot, koi imaat hroni~na inflamacija kako posledica na mikrobiolo[kata invazija (Seltzer S, Bender IB , 1984). Nivoto na bakteriskata penetracija ne se utvrduva klini~ki, zatoa ~esto direktnoto pokrivawe nema ist uspeh kako pulpotomijata. Pri~ina mo`e da bide prisustsvoto na bakteriite ili neto~nite dijagnozii

121APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


bakterieve ose diagnoza jo korrekte dhe mungesa e parashikimit pas trajtimit. Në studimin tonë ne përdorëm hipokloritin e natriumit (2,5%) 2 cc për irrigim. Hipokloriti i natriumit u mbrojt për herë të parë për hemostazën pulpare në fund të viteve 1950 (Havez AA, et al., 2002). Studimet kanë treguar se kontrolli i hemorragjisë në mbulimin direkt është shumë i rëndësishëm në marrjen e rezultateve pozitive, pavarësisht materialeve të përdorura (Havez AA et al., 2002; Matsuo T, et al., 1996). Hipokloriti i natriumit në përqëndrime 2,5-5,25% mund të ndalojë hemorragjinë kur vendoset në zonën e ekspozuar, duke siguruar kushte aseptike, pengon formimin e pllakëzave të fibrinës dhe heq qelizat e dëmtuara dhe mbeturinat operative gjatë preparimit të dhëmbit. Studime të tjera treguan se hipokloriti i natriumit nuk dëmton ose vonon shërimin celular të pulpës së ekspozuar dhe nuk është pengues i mekanizmave biologjikë të odontoblastoideve ose formimit të urës dentinare (Cox CF et al., 2002; Kato M, et al., 1978). Shpeshherë vendosja e diagnozës është shumë e vështirë në dhëmbët permanentë imaturë, sepse testet pulpare nuk janë 100% të vërteta dhe për shkak të moshës së pacientëve. Për këtë arsye, një pjesë e pacientëve nuk trajtohen si duhet. Megjithatë, kur diagnoza bazohet kryesisht në të dhënat objektive , imazhet radiologjike dhe shenjat klinike gjatë proçedurës dentare, trajtimi i këtyre dhëmbëve mund të nxitë zhvillimin normal të rrënjëve.

nedostatok na predvidlivosta na tretmanot. Vo na[eto istra`uvawe nie go koristevme natrium hipohlorit (2.5%) 2 cc za irigacija. Natrium hipohloritot se brane[e za prv pat za pulparnata hemostaza vo docnite 1950-te (Havez AA, et al., 2002). Istra`uvawata poka`aa deka kontrolata na krvareweto vo direktnoto pokrivawe e mnogu va`na za dobivawe na pozitivni rezultati, bez ogled na upotrebenite materijali (AA et al., 2002; Matsuo T, et al., 1996). Natrium hipohloritot 2.5 - 5.25% mo`e da go zapre krvareweto koga se stava vo izlo`enata oblast, obezbeduvaj]i asepti~ni uslovi, go spre~uva formiraweto na fibrinite plo~ki i gi otstranuva o[tetenite kletki i operativniot otpad vo tekot na preparacija na zabot. Drugite ispituvawa poka`aa deka natrium hipohloritot ne go o[tetuva ili zabavuva oporavuvaweto na izlo`enata pulpa i ne e bariera za biolo[kite mehanizmi na odontoblastoidite ili formirawe na dentinarniot most (Cox CF et al., 2002; Kato M, et al., 1978). ×estopati utvrduvaweto na dijagnoza e mnogu te[ko vo nezrelite permanentni zabi, bidej]i pulparnite testovi ne se 100% vistiniti i poradi vozrasta na pacientite. Za ovaa pri~ina eden del od pacientite ne se tretiraat kako treba. Sepak, koga dijagnozata se bazira pred se vo objektivnite podatoci, radiolo[kite sliki i klini~kite znaci za vreme na stomatolo[kata procedura, tretmanot na ovie zabi mo`e da go potiknuva razvojot na korenite.

Zaklu~ok Konkluzion Mbulimi direkt me MTA mund të përdoret në mënyrë të suksesshme tek dhëmbët permanentë imaturë, kur diagnoza është vendosur korrekt dhe kur proçedura dentare kryhet nën kushte aseptike. Megjithatë, pavarësisht rezultateve të mësipërme, nevojiten kontrolle afatgjatë dhe mostra të mëdha për të konfirmuar rezultatet e investigimit present.

APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

Direktnoto pokrivawe so MTA mo`e da se koristi uspe[no kaj permanentnite nezreli zabi, koga dijagnozata e utvrdena korektno i koga stomatolo[kata procedura se izveduva pod aseptic~nite uslovi. Sepak, i pokraj gorenavedenite rezultati, potrebni se dolgoro~ni kontroli i golemi primeroci za da se utvrdat razultatite na prisutnata istraga.

122APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


Tabela 1. Etiketimi me numra i shenjave klinike dhe të dhënave radiologjike.

• Klini~kite znaci: - Nedostatok na klini~kite znaci - Spontana bolka - ^uvstsvitelnost - Bolka za vreme na kasnuvawe - Edema ili fistula - Pad na polneweto • Prisustvo na inflamacija - Otsutna - Debeleewe na periodontalniot ligament - Granulom - Vnatre[na rezobcija • Formirawe na korenot - Da - Ne

• Shenjat klinike: - Mungesa e shenjave klinike - Dhimbja spontane - Ndjeshmëria - Dhimbje gjatë kafshimit - Edemë ose fistul - Rënie e mbushjes • Prania e inflamacionit: - Mungon - Trashje të ligamentit periodontal - Granulomë - rezorbim i brendshëm • Formimi i rrënjëve: - Po - Jo Tabela 2. Shkalla e dështimit/suksesit i të dhënave të mbijetesës. Interval (vite) Interval (godini)

Nr. i dhëmbëve në fillim të intervalit Broj na zabi vo po~etok na intervalot

Nr. i dhëmbëve të dështuar gjatë intervalit Br. na zabi vo tekot na intervalot

0, 1 1, 2 2, 3 3, 4

12 7 2 1

0 0 0 0

Tabela 3. Rezultatet klinike dhe radiologjike të molarëve permanentë imaturë pas pulpotomisë me MTA. Pacientët /Pac. gjinia / pol

Mosha /Vozras t

Nr. i dhëmbëve Br. na zabi

1/M

7 vjec

46

2/F-@ 3/M 4/F-@ 5/M

14 vjeç 7 vjeç 9 vjeç 9 vjeç

17 46 26 26

ar6 / M

8 vjeç

16

13126097 7 / F 8 / F-@ 9 / F-@ 10 / F-@ 11 / M 12 / M

9 vjeç 10 vjeç 8 vjeç 8 vjeç 8 vjeç 8 vjeç

26 46 36 46 46 36

APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

Tabela 1. Etiketirawe so broevi na klini~kite znaci i radiolo[kite podatoci

Tabela 2. Stepenot na neuspehot/ uspehot na pre`ivuvawe na podatocite Nr. i dhëmbëve të humbur gjatë ndjekjes Br. na izgubeni zabi za vreme na isleduvawe 0 0 0 0

Shkalla e dështimit (%) stepen na neuspeh (%)

Shkalla e suksesit (%) Stepen na uspeh (%)

0 0 0 0

100 100 100 100

Tabela 3. Klini~kite i radiolo[kite rezultati na nezrelite trajni molari po pulpotomijata so MTA Shenjat klinike; Prania e inflamacionit; formimi i rrënjëve Klini~ki znaci, prisustvo na inflamacija

Gjendja e përgjith. Vk. sostojba

Periudha e kontrollit Period na kontrola

Jo e mirë /ne e dobra E mirë/ dobra E mirë /dobra E mirë /dobra E mirë /dobra jo e mirë / ne e dobra E mirë /dobra E mirë /dobra E mirë /dobra E mirë /dobra E mirë E mirë

38 muaj/ meseci 30 muaj 18 muaj 18 muaj 18 muaj

1;1;1

18 muaj

1;1;1

18 muaj 12 muaj 12 muaj 12 muaj 6 muaj 6 muaj

1;1;1 1;1;1 1;1;1 1;1;1 1;1;1 1;1;1

1;1;1 1;1;1 1;1;1 1;1;1

123APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


Tabela 4. Informacii za slu~aite

Tabela 4. Informacione rreth rasteve. Informacione rreth rasteve Informacii okolu slu~aite Mungesa e shenjave klinike Nedostatok na klini~ki slu~ai Mungesa e inflamacionit Nedostatok na inflamacija Formimi i rrënjëve Formirawe na korenite

Meshkuj (n=6) Ma[ki

Femra (n=6) @enski

p vlera* p vrednost

100.0

100.0

ns

100.0

100.0

ns

100.0

100.0

ns

* Chi-square test

UDK: 616.314.5-084 CASE REPORT (CR)

Abstract Pulp exposure in immature permanent teeth is a common occurrence because of caries process expansion. Aim: The aim of this study is clinical and radiological evaluation of MTA (mineral trioxide aggregate) in direct pulp capping in immature permanent teeth at one appointment. Material and methods: This study includes 12 permanent molars with reversible pulpitis which are treated for direct pulp capping with MTA. Clinical follow-up was done by vitality tests 24 hours after final restoration and was repeated in every other appointment corresponding radiological follow-up. Results: During follow-up, all cases showed no spontaneous pain, the teeth showed signs of vitality, root formation and closure of apex. Success of treatment was 100% for the average period of 17 months. Conclusion: Direct pulp capping with MTA leading to successful treatment of immature permanent teeth, when the pulp is exposed because of caries and when the diagnose was correct. Key words: Immature permanent teeth, MTA, pulpotomy, reversible pulpitis.

APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

124APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


References: 1. American Academy of Pediatric Dentistry, Guideline on pulp therapy for primary and immature permanent teeth, Originating Committee. 2009. 2. American Association of Endodontists. Systematic endodontic diagnosis. Insert to the Fall/Winter edition of Endodontics: Colleagues for Excellence; 1996. 3. Myers K, Kaminski E, Miller. The effects of mineral trioxide Aggregate on the Dog Pulp. J Endod, 1996, 22: 198. 4. Schwartz R S, Mauger M, Clement D J, Walker WA. Mineral Trioxide Aggregate: A new material for endodontics. J Am Dent Assoc, 1999, 30: 967–975. 5. Bogen G, Kim JS, Bakland LK. Direct pulp capping with mineral trioxide aggregate. An observational study. JADA, 2008, 139: 305–315. 6. Sarkar NK, Caicedo R, Ritwik P, Moiseyeva R, Kawashima I. Physiochemical basis of the biologic properties of mineral trioxide aggregate. J Endod 2005;31(2):97-100. 7. Moghaddame-Jafari S, Mantellini MG, Botero TM, McDonald NJ, Nör JE. Effect of ProRoot MTA on pulp cell apoptosis and proliferation in vitro. J Endod 2005;31(5):387-391. 8. Takita T, Hayashi M, Takeichi O, et al. Effect of mineral trioxide aggregate on proliferation of cultured human dental pulp cells. Int Endod J 2006;39(5):415-422. 9. Koh ET, Pitt Ford TR, Torabinejad M, McDonald F. Mineral trioxide aggregate stimulates a biological response in human osteoblasts. J Biomed Mater res 1997;37(3):432-439. 10. Andelin WE, Shabahang S, Wright K, Torabinejad M. Identification of hard tissue after experimental pulp capping using dentin sialoprotein (DSP) as a marker. J Endod 2003;29(10):646-650. 11. Koh, E.T., Mcdonald, F., Pitt Ford, T.R., Torabinejad, M.: Cellular response to mineral trioxide aggregate. J. Endod. 1998, 24:543-7. 12. Nakata, T.T., Bea, K.T., Baumgartner, J.C.: Perforation repair comparing mineral trioxide aggregate and amalgam using an anaerobic bacterial leakage model. J. Endod. 1998, 24:184. 13. Holland R, de Souza V, Nery MJ, Faraco Júnior IM, Bernabé PF, Otoboni-Filho JA, Dezan Júnior E. Reaction of rat connective tissue to implanted dentin tube filled with mineral trioxide aggregate, Portland cement or calcium hydroxide. Braz Dent J. 2001;12:3-8. 14. Faraco, I.M., Holland, R.: Response of the pulp of dogs to capping-with mineral trioxide aggregate or a calcium hydroxide cement. Dent. Traumatol. 2001, 17:163. 15. Moretton TR, Brown Júnior CE, Legan J, Kafrawy AH. Tissue reactions after subcutaneous and intraosseous implantation of mineral trioxide aggregate and ethoxibenzoic acid cement. J Biom Mat Res. 2000; 52:528-33. 16. Glass RL, Zander HA. Pulp healing. J Dent Res 1949;28:97-107. 17. Seltzer S, Bender IB. Pulp capping and pulpotomy. In: Seltzer S, Bender IB, editors. The dental pulp, 3rd edn. Philadelphia: J.B. Lippincott Company; 1984. p. 281–302. 18. Havez AA, Cox CF, Tarim B, Otsuki M, Akimoto N. An in vivo evaluation of hemorrhage control using sodium hypoclorite and direct capping with a one- or tow-component adhesive system in exposed non-human primate pulps. Quintessence Int 2002;33(4):261-272. 19. Matsuo T, Nakanishi T, Shimizu H, Ebisu S. A clinical study of direct pulp capping applied to carious-exposed pulps. J Endod 1996;22:551–6. 20. Cox CF, Bogen G, Kogel HM, Ruby JD. Repair of pulpal injury by dental materials. In: Hargreaves KM, Goodis HE, editors. Seltzer and Bender’s dental pulp. Chicago: Quinessence Publishing; 2002. p. 325–43. 21. Kato M, Kidokoro S, Kuroso K. A study on the amputation of pulp using sodium hypochlorite. Jpn J Pediat Dent 1978;16:107–16.

APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

125APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


APOLONIA 15•30, f. 117-125, Nëntor 2013

126APOLONIA 15·30, str. 117-125,Noemvri 2013


RAPORT PËR KONGRESIN E 18 BALLKANIK NGA STOMATOLOGJIA

IZVE[TAJ ZA 18-TIOT BALKANSKI KONGRES PO STOMATOLOGIJA

Nga data 25-28 Prill në Hotel Aleksandër Palas - Shkup u mbajtë Kongresi i 18 ballkanik nga Stomatologjia. Në kongres ishin të thirrur ligjërues eminentë nga vendi ynë dhe nga shtetet e jashtme (Shqipëria, Kroacia, Serbia, Sllovenia, Bullgaria, Greqia, Romania, Izraeli, Korea dhe Franca). Në kongres u mbajtën 20 ligjërata plenare, 135 prezentime orale dhe 273 poster prezentime.

Od 25-28 April vo hotelot Aleksandar Palas - Skopje se odr`a 18-tiot Balkanski kongres po stomatologija.Na kongresot bea pokaneti eminentni predava~i od na[ata zemja i od stranstvo (Albanija, Hrvatska, Srbija, Slovenija, Bugarija, Grcija, Romanija, Izrael, Korea i Francija). Na kongresot se odr`aa 20 plenarni predavawa, 135 usni prezentacii i 273 poster prezentacii.

Është me rëndësi se në këtë kongres u zgjodh kryetar i ri i kongresit ballkanik, z. Nikolla Sharkov nga Bullgaria. Kongresi nga të gjithë ligjëruesit dhe delegatët u vlerësua si i organizuar mirë. Këto lloj kongresesh paraqesin mundësi të mirë për bashkëpunim regjional dhe shkëmbim përvojash ndërmjet stomatologëve nga hapësirat e Ballkanit dhe më gjerë, i cili dëshmoi se edhe përkundër trazirave politike, stomatologët mbetën mjek pa kufij dhe pa paragjykime. Kongresi i 19 i ardhshëm ballkanik nga stomatologjia do të mbahet në Beograd, Serbi në vitin e ardhshëm.

Zna~ajno e toa [to na ovoj kongres se odbra noviot pretsedatel na Balkanskiot kongres, gospodinot Nikola {arkov od Bugarija. Kongresot be[e ocenet od site predava~i i delegati kako dobro organiziran. Vakvite kongresi pretstavuvaat dobra mo`nost za regionalna sorabotka i razmena na iskustvo pome\u stomatolozite od Balkanskiot region i po[iroko, koj poka`aa deka i pokraj politi~kite turbulencii, stomatolozite ostanaa doktori bez granici i predrasudi. Naredniot 19-ti Balkanski kongres po stomatologija ]e se odr`i vo Belgrad, Srbija idnata godina.

Mr. Dr. Vesna Ambarkova

APOLONIA 15•30, f. 127-129, Nëntor 2013

M-r D-r Vesna Ambarkova

127APOLONIA 15·30, str. 127-129,Noemvri 2013


NAU^NITE ZVAWA NA ALBANSKITE STOMATOLOZI OD MAKEDONIJAN DOBIENI VO TEKOT NA 2013 GODINA

TITUJ SHKENCORË TË STOMATOLOGËVE SHQIPTARË NGA MAQEDONIA TË FITUAR GJATË VITIT 2013 Të nderuar lexues të revistës sonë profesionale shkencore, ky vit ishte vit i suksesshëm dhe i begatshëm për sa i përket arritjeve shkencore gjegjësisht titujve të ndryshëm akademikë të stomatologëve shqiptarë edhe në këto treva. Më, 29.01.2013, në Tiranë mbrojti disertacionin e doktoraturës dr.Hasim Havziu dhe fitoi titullin akademik doktor i shkencave stomatologjike, më pastaj në qershor po të njëjtin titull e arritën edhe dr.Amet Demiri dhe dr.Sherif Shaqiri të cilët i mbrojtën temat e tyre poashtu në Tiranë, në fakultetin e Mjekësisë Dentare. ndërsa titullin magjistër i shkencave stomatologjike e fituan edhe dr.Nedim Kasami, dr.Afrim Shehapi dhe dr.Xhelal Ibraimi duke mbrojtur temat e tyre të magjistraturës në Fakultetin stomatologjik të Shkupit. Tetovë,15.12.2013 Shoqëria Stomatologjike Shqiptare

APOLONIA 15•30, f. 127-129, Nëntor 2013

Po~ituvani ~itateli na na na[eto profesionalno stru~no spisanie, ovaa godina be[e uspe[na i plodna [to se odnesuva na stru~nite dostignuvawa odnosno raznite akademski zvawa na albanskite stomatolozi od ovie regioni. Na 29.01.2013 godina vo Tirana doktorskata distertacija ja odbrani d-r Hasim Havziu i se zdobi so akademsko zvawe doktor na stomatolo[kite nauki, potoa vo juni istoto zvawe go dobija d-r Amet Demiri i d-r {erif {a]iri koi nivnite temi gi odbranija isto taka vo Tirana, vo Fakultet na Dentalnata Medicina, dodeka zvaweto magister na stomatolo[kite nauki go dobija d-r Nedim Kasami, d-r Afrim {ehapi i d-r Xelal Ibraimi odbranuvaj]i gi nivnite magistarski temi na Stomatolo[kiot Fakultet vo Skopje. Tetovo, 15.12.2013 god Albansko Stomatolo[ko Zdru`enie

128APOLONIA 15·30, str. 127-129,Noemvri 2013


CONGRESS, SIMPOSIUMS, MEETINGS Mar 7, 2014 - Mar 8, 2014, SOFIA, BG Two-day seminar of Clinical periodontology in daily practice Mar 30, 2014 - Apr 1, 2014 - Pleven, BG Third National Forum of Dental Medicine Apr 3, 2014 - Apr 4, 2014 - Nice, France Euro Implanto Nice 2014 May 29, 2014 - May 31, 2014 - Hilton Athens Hotel, GR Contextualism in Esthetic Dentistry Jun 19, 2014 - Jun 21, 2014 - Istanbul, Turkey 18th World Congress on Dental Traumatology Jun 20, 2014 - Jun 21, 2014 - Padova, IT IV Congress of the European Federation for the Advancement of Anaesthesia in Dentistry Sep 11, 2014 - Sep 14, 2014 - New Delhi, India FDI Annual World Dental Congress New Delhi 2014 Sep 25, 2014 - Sep 27, 2014 - Istanbul, Turkey 38th Annual Conference of European Prosthodontic Association Congresses Oct 5, 2014 - Oct 7, 2014 - Sofia, BG Sofia Dental Meeting Oct 9, 2014 - Oct 11, 2014 - Florence, Italy Italian Orthodontic Society - SIDO 26th International Congress Nov 28, 2014 - Dec 3, 2014 - New York, NY, USA Greater New York Dental Meeting 2014 - 90th Annual Session

APOLONIA 15•30, f. 127-129, Nëntor 2013

129APOLONIA 15·30, str. 127-129,Noemvri 2013


UDHËZIME PËR AUTORËT Në revistën stomatologjike Apolonia publikohen punime burimore të cilët nuk janë botuar më parë. Punimet i nënshtrohen recenzionit dhe klasifikohen në këta kategori: • Punime burimore shkencore • Kumtesa pararendëse • Punime Profesionale • Ekspoze nga tubimet shkencore • Vështrime Në revistën Apolonia publikohen edhe tekste të cilët nuk i nënshtrohen recenzionit dhe klasifikohen në: • Mendime dhe komente • Shënime Prezentime dhe informata nga praktika në formë të shkresës ose përkthim i artikujve nga literatura e huaj. • Në rubrika të veçanta publikohen edhe: • Vështrime • Prezentime librash • Risi • Kalendari i tubimeve të rëndësishme shkencore dhe profesionale. Tekstet nga lëmi i edukatës shëndetësore e mjekësore në përgjithësi dhe tekstet nga lëmi i edukatës shëndetësore stomatologjike në veçanti do të rradhiten në rubrikat gjegjëse. Udhëzimet për publikim të punimeve në revistën stomatologjike Apolonia janë në harmoni me porositë e International Committee of Medical Journal Editors, Uniforms Requirements for Maruscripts Subnitted to Biomedical Journals, Ann Intern med. 1988; 108: 258-265. Punimet për publikim i dërgohen redaksisë në këtë adresë: Shoqëria Stomatologjike Shqiptare (Revista Stomatologjike Apolonia), Qendra e Re Tregtare, Kati II, lok. 7, 1200 Tetovë - Maqedoni. Punimet që i nënstrohen reçenzionit mund të kenë maksimalisht 16 faqe të shtypura. Teksti nga punimet që nuk i nënshtrohet reçensionit mund të ketë 12 faqe të shkruara. Vështrimet, prezentimet e librave dhe risitë mund të kenë maksimalisht 3 faqe të shtypura. Revista botohet në tre gjuhë: shqip, maqedonisht dhe anglisht. Punimet të cilët arrijnë vetëm në njërën gjuhë, redaksia e ruan të drejtën për përkthim dhe botim të tyre edhe në gjuhët tjera në të cilat botohet revista. APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

Punimi Punimi duhet të dërgohet në e-mailin e revistës: apolonia_editor@yahoo.com Autori është i obliguar të paguaj 3000 den (50 Euro) në llogari të shoqërisë: 290-4000003980-22; Deponues: TTK Banka Sh.A Shkup ose 270-0604933801 02; Deponues: Halkbank Sh.A Shkup Me këto mjete mbulohen shpenzimet e përkthimit dhe lektorimit të punimit. Data e fundit për pranim të punimeve: Për botimin e numrit të majit: • deri më 31 mars të vitit gjegjës. Për botimin e numrit të dhjetorit: • deri më 31 shtator të vitit gjegjës. Punimet mund të dorëzohen në redaksi në njërën nga këto tre gjuhë: shqip, maqedonisht ose anglisht. Emri i autorit dhe bashkëautorëve të dërgohet i plotë (emri dhe mbiemri), gjithashtu të shënonet institucioni ku ai vepron. Autorët nëse e përdorin shkrimin qirilik në punimet e dërguara në formë elektronike atëherë detyrimisht duhet të përdorin njërin prej këtyre TTF fonteve: M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times dhe të evitohet përdorimi i fonteve sistemore. Faqja e parë e punimit duhet të përmbajë: Titullin e punimit, emrat e plotë të autorëve dhe bashkëautorëve dhe emrin e institucionit ku veprojnë. Titulli i punimit: Të jetë i qartë dhe sa më i shkurt. Autorët shkruhen me emrin dhe mbiemrin e tyre të plotë. Pas kësaj shkruhet emri i saktë i intitucionit ku është realizuar punimi. Emrat e institucioneve duhet të shkruhen në rradhë të njëjtë sikurse emrat e autorëve. Në të njëjtën faqe duhet të shënohet adresa për korespodencë e autorit. Është e domosdoshme që autorët në faqet pasuese të punimit ta shkruajnë titullin e shkurtuar të punimit edhe ate jo më shumë se 25 germa. Abstrakti shkruhet në letër të veçantë dhe nuk duhet të jetë më i gjatë se 160 fjalë. Abstrakti duhet ti përmbajë faktet kryesore të punimit.

130 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013


Prezentim të shkurtë dhe të saktë të problemit, qëllimin e punimit, metodën e punës, rezultatet (me të dhënat specifike dhe numerike) dhe konkluzionet themelore. Abstrakti në gjuhën angleze shkruhet gjithashtu në letër të veçantë, ai e përmban edhe titullin e punimit. Në abstrakt nuk duhet të ketë shkurtesa dhe akronime. Abstrakti në fund të tekstit duhet të ketë 3-5 fjalë kyçe të cilat janë me rëndësi për klasifikimin dhe identifikim të punimit dhe do të na ndihmojë në hartimin e deskriptorit. Hyrja: Paraqet prezentim të qartë dhe të shkurtë të problemit dhe të qëllimit të punimit. Në formë të shkurtë ceken punimet të cilët janë në mënyrë direkte të lidhur me problemin të cilin e shkoqit artikulli në fjalë. Në fillim të faqes ku është hyrja edhe një herë shkruhet titulli i punimit, por pa emrat e autorëve dhe të institucioneve. Materialet dhe metodat të cilat janë përdorur në punim prezentohen shkurt por mjaftueshëm që lexuesit t’i mundësohet përsëritja e hulumtmit të përshkruar. Metodat paraqiten sipas rrënditjes së përdorimit të tyre. Barërat theksohen sipas emrit të tyre gjenerik. Metodat e njohura nga literatura nuk përshkruhen, por vetëm ceket e dhëna burimore në literaturë. Rezultatet: duhet të jenë të saktë dhe qartë të paraqitur. Vlerat e rezultateve duhet statistikisht dhe në mënyrë profesionale të përpunohen. Diskutimi dhe përfundimi: prezentohen ndaras. Qëllimi i diskutimit është që të bëjë interpretimin e rezultateve dhe krahasimin e tyre me njohuritë ekzistuese me vlerë në atë lëmi, prej nga dhe rrjedhin përfundimisht. Tabelat dhe fotografitë Punimi mund të shoqërohet me fotografi dhe tabela Tabelat: Çdo tabelë shkruhet ose vizatohet në fletë të veçantë dhe jo në tekst, duhet të ketë titull dhe numër rendorë i cili ndërlidhet me tekstin. Ilustrimet: Çdo ilustrim duhet të ketë përshkrimin dhe numrin rendor me të cilin paraqitet në tekst. Përshkrimi i fotografive legjenda shkruhet në fletë të veçantë sipas numrit rendor. Fotografitë mund të jenë kolor ose bardh e

APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

zi. Në shpinën e fotografive duhet të shkruhen inicalet e autorit të parë si dhe titulli i shkurtuar. Me anë të shigjetës duhet të tregohet pjesa e epërme e fotografisë. Porositet që pjesët me rëndësi në fotografi të shënohen me shigjetë ose me shenja të përshtatshme. Të sëmurëve në fotografi duhet t’u mbnulohet identiteti. Vizatimet: Punohen në letër të bardhë, në disketë ose në CD dhe dërgohen në origjinal. Germat dhe shenjat doemos të jenë të qarta, të kenë madhësi të njëjtë, përmasat të jenë të tilla që çdo e dhënë me zvogëlim të ngel e qartë. Shfrytëzimi i fotografive dhe tabelave nga burime të ndryshme duhet të përcillet me të dhëna se nga janë marrë. Sipas rregullës, tabelat shënohen si “Tabelë”, ndërsa i tërë fotodokumentacioni tjetër shënohet si “Foto”. Tabelat dhe fotografitë nuk duhet të jenë më shum se 12 në numër. Përshkrimi i literaturës: Literatura shkruhet në fletë të veçantë. Sipas Stilit Vankuver. Revistat duhet të përshkruhen me shkurtesa të cilat përdoren në Index Medicus. Klasifikimi i punimeve Punimet të cilët botohen në revistë klasifikohen në: Punime burimore shkencore, kumtesa pararendëse, punime profesionale, ekspoze nga tubimet shkencore, vështrime, prezentime rastesh. Vërejtje Për profesionalizëm të punimeve përgjegjësi mbajnë vet autorët dhe recenzuesit. Të gjitha hulumtimet duhet të jenë në pajtueshmëri të plotë me parimet themelore të deklaratës së Helsinkut (World, Health Authority - 1975). Punimet të cilët nuk jan shkruar sipas udhëzimeve të lartpërmendura nuk mund të pranohen për botim. Punimet në revistë publikohen sipas rradhitjes së caktuar nga redaksia dhe jo sipas arritjes së tyre. Dorëshkrimet, fotografitë dhe dokumentacioni tjetër nuk kthehen, ndërsa të gjitha shtojcat e botuara dhe botimet e veçanta janë në pronësi të botuesit. Autorëve u takojnë nga 10 ekzemplarë të revistës.

131 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013


UPATSTVA ZA AVTORITE Vo stomatolo{koto spisanie “Apolonija” se objavuvaat izvorni trudovi koi prethodno ne se objavuvani. Trudovite podle`at na recenzija i se klasifikuvaat vo ovie kategorii: • Izvorno nau~ni trudovi • Prethodni soop{tenija • Stru~ni trudovi • Izlagawa od nau~nite sobiri • Pregledi Vo spisanieto “Apolonija” se objavuvaat isto taka tekstovi koi ne podle`at na recenzija i se klasificiraat vo: • Mislewa i komentari • Bele{ki Prikazi i soop{tenija od praksa vo oblik na dopisi, ili prevodi na napisi od stranskata literatura. Vo posebni rubriki se objavuvaat i: • Pregledi • Prikazi na knigi • Novini • Kalendar na zna~ajni nau~ni i stru~ni sobiri Tekstovite od medicinskoto zdravstveno vospituvawe voop{to, i od stomatolo{koto zdravstveno vospituvawe posebno }e se rasporedat vo soodvetnite rubriki. Upatstvata za objavuvawe na trudovite vo stomatolo{koto spisanie “Apolonija” se vo soglasnost so preporakata na International Committee of Medical Journal Editors, Uniform Requirements for Manuscript Submitted to Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108: 258-265 Trudovite za objavuvawe se pra}aat do uredni{tvoto na ovaa adresa: Stomatolo{ko Dru{tvo na Albancite, (Stomatolo{ko spisanie “Apolonija”), Nov Trgovski Centar, sprat II, lok. 7, 1200 Tetovo Makedonija. Tekstot od trudovite {to podle`at na recenzija mo`e da ima maksimalno 16 pi{uvani stranici. Tekstot od trudovite {to ne podle`at na recenzija mo`e da ima maksimalno 12 pi{uvani stranici. Pregledite, prikazite na knigi i novinite mo`e da imaat maksimalno 3 pi{uvani stranici. Spisanieto se izdava na tri jazici: albanski, makedonski i angliski. Za trudovite {to pristignuvaat napi{ani samo na eden od jazicite, uredni{tvoto go zadr`uva pravoto za

APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

niven prevod i pe~atewe na ostanatite jazici na koi se izdava spisanieto.

Trudot Trudot treba da se isprati na e-mail adresa na spisanieto: apolonia_editor@yahoo.com Avtorot e dol`en da pla}a 3000 den (50 Evra) na smetka na dru{tvoto: 290-4000003980-22; Deponent: TTK Banka AD Skopje ili 270-0604933801 02; Deponent: Halkbank AD Skopje So ovie sredstva se pokrivaat tro{ocite za prevod i lektura na trudot. Posleden datum za priem na trudovite: Za izdavawe na majskiot broj: do 31 mart na tekovnata godina. Za izdavawe na dekemvriskiot broj: do 31 septemvri na tekovnata godina. Trudovite mo`e da se ispra}aat do redakcijata na eden od trite jazici: albanski, makedonski ili angliski. Imeto na avtorot i sorabotnicite da se isprati celosno (ime i prezime), istotaka da se zabele`i i institucijata kade toj deluva. Avtorite vo svoite trudovi koi gi ispra}aat vo elektronska forma, ako go upotrebuvaat kirili~noto pismo se dol`ni da upotrebuvaat eden od ovie TTF fontovi: M_times.ttf, Mac C Times.ttf, Macedonian tms.ttf, Mac C Swiss.ttf, Macedonian Helv.ttf i da se izbegnuva upotreba na fontovi koi sistemski go menuvaat pismoto od latinski vo kirili~en. Prvata strana od trudot treba da gi sodr`i: Naslovot na trudot, imiwata na avtorite-celosno ime i prezime i imeto na institucijata kaj {to raboti. Naslovot na trudot: Treba da e jasen i pokratok. Avtorite treba da se zapi{uvaat so polno ime i prezime. Potoa se pi{uva polnoto ime na institucijata kade {to trudot e realiziran. Imiwata na instituciite treba da se pi{uvaat po ist raspored so imiwata na avtorite. Na istata stranica treba da se napi{e adresata na avtorot za korespondencija. Zadol`itelno avtorite vo slednite stranici na trudot da go pi{uvaat naslovot na trudot vo skratena forma i toa ne pove}e od 25 bukvi.

132 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013


Apstrakt: se pi{uva na poseben list i ne treba da bide podolg od 160 zborovi. Apstraktot treba da gi sodr`i va`nite fakti na trudot: kratka i jasna prezentacija na problemot, celta na trudot, metodot na rabota, rezultatite (so specifi~ni i broj~ani podatoci) i osnovnite zaklu~oci. Apstrakt na angliski se pi{uva isto taka na poseben list. Toj go sodr`i i naslovot na trudot. Vo apstraktot ne treba da ima kratenki i akronimi koi se zna~ajni za klasifikacija i identifikacija na trudot, a }e ni koristat za sostavuvawe na deskriptorot. Voved: Kratko i jasno go prezentira problemot i celta na trudot. Kratko se spomenuvaat trudovite koi se direktno povrzani so problemot {to go prika`uva spomenatiot tekst. Na po~etokot na stranicata kade {to e i vovedot, u{te edna{ se pi{uva naslovot na trudot, me|utoa bez imiwata na avtorite i instituciite. Materijalite i metodite koi se primeneti vo trudot se prezentiraat na opi{anoto istra`uvawe. Metodite se prika`uvaat spored rasporedot na nivnata primena. Lekovite se naveduvaat spored nivnoto generi~no ime. Metodite, poznati od literaturata ne se opi{uvaat, tuku se naveduva izvorniot literaturen podatok. Rezultatot treba da e precizno i jasno prika`an. Zna~eweto na rezultatot treba profesionalno i statisti~ki da se obraboti. Diskusijata i zaklu~ocite se prika`uvaat odvoeno. Celta na diskusijata e interpretacija na rezultatite i nivno sporeduvawe so postojnite va`ni soznanija vo taa oblast, od kade {to proizleguvaat zaklu~ocite. Tabeli i sliki Trudot mo`e da bide pridru`en so tabeli i sliki. Tabeli: Sekoja tabela se pi{uva na poseben list a ne vo tekstot, treba da ima naslov i reden broj koj se povrzuva so tekstot. Ilustracii: sekoja ilustracija mora da ima opis i reden broj so koj se pojavuva vo tekstot. Opisot na slikata - legendata se pi{uva na poseben list po reden broj. Slikite mo`e da bidat kolor ili crno-beli. Na zadnata strana na slikata treba da se napi{at

APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

inicijalite na prviot avtor, kako i skrateniot naslov. So strelka treba da se ozna~i gorniot del od slikata. Se prepora~uva va`nite delovi od slikata da se ozna~at so strelka ili so soodvetni znaci. Na pacientite od slikata treba da im se pokriva identitetot. Crte`i: Se izrabotuvaat na bela hartija, na disketa ili na CD i se pra}a originalot. Bukvite i znacite mora da bidat jasni, da imaat ista golemina, proporciite treba da se takvi {to sekoj podatok, so namaluvaweto }e ostane jasen. Koristeweto na slikite i tabelite od razni izvori treba da bide prosledeno so podatoci koi poka`uvaat od kade se zemeni. Spored praviloto, tabelite se ozna~uvaat so “Tabela”, a drugoto foto dokumentacija se ozna~uva so “slika”. Tabelite i slikite ne treba da se pove}e od 12 vo broj. Popis na literaturata Literaturata se pi{uva na poseben list spored Stilot Vankuver. Spisanijata treba da se prika`uvaat so kratenki koi se upotrebuvaat vo INDEX MEDICUS Klasifikacija na trudovite Trudovite koi se objavuvaat vo spisanieto se klasificiraat kako: Izvorno nau~ni trudovi, prethodni soop{tenija, stru~ni trudovi, izlagawa od nau~nite sobiri, pregledi, prikazi na slu~ai. Opomena Za stru~nosta na trudovite odgovorni se samite avtori i recenzentite. Site istra`uvawa treba da se vo soglasnost so osnovnite principi na Helsin{kata deklaracija (World Health Authority - 1975) Trudovite koi ne se napi{ani spored gorenavedenite upatstva ne mo`at da se primat za objavuvawe. Trudovite vo spisanieto se objavuvaat spored odredeniot raspored od redakcijata, a ne spored nivnoto pristignuvawe. Rakopisite, slikite i drugata dokumentacija ne se vra}aat, a site prilozi i posebnite izdanija se vo sopstvenost na izdava~ot. Na avtorite im sleduvaat po 10 primeroci na spisanieto.

133 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013


INSTRUCTIONS TO AUTHORS In journal of dentistry Apolonia will be published original papers which are not published previously. Papers are submitted to the reviewer’s report and are clasificate into these categories: • Original scientific papers • Preliminary communications • Professional papers • Conference papers • Reviews In journal Apolonia also will be published texts wich don’t submitte to the reviewer’s report and are clasificate in: • Opinions and comments • Noteses Presentations and informations from the practice such as paper or articles translated from other languages. • In special columns also will be published: • Reviews • Books presentation • News • Calendar of important scientific and profesional meetings. Text about medical health education on generally, and stomatological health education in particullary will be ranged on adeguate columns. Instructions for preparation of manuscripts submitted to journal of dentistri Apolonia are consistent with recomendations issued by the International Commitee of Medical Journal Editors, uniform requirements for Manuscripts Submitted to Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108: 258-265. The papers for publication should be addressed to: Shoqëria Stomatologjike Shqiptare (Journal of dentistry APOLONIA), Qendra e Re Tregtare, Kati II, lok. 7, 1200 Tetova Macedonia. Papers which are submitted to the rewiewer’s report should not exceed 16 printed pages. Papers which are not submited to the reviewer’s report should not exceed 12 printed pages. Reviews, books presentations and news, should not exceed 3 printed pages. Journal is printed in three languages: Albanien Macedonien and English. Papers which are in one language, editorial staff keep the right to translate into other printing languages of the Journal. APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

Preparation of Manuscript The paper should be sent to the e-mail magazine: apolonia_editor@yahoo.com The author is obliged to pay 3,000 denars (50 Euros) on behalf of the society: 290-4000003980-22; Storage: TTK Bank AD Skopje or 270-0604933801 02; Storage: Halkbank AD Skopje With these funds cover the costs of translation and proofreading the paper. The deadline for submitting your papers is: March 31st of the respective year for the May issue; and October 31st of the respective year for the December issue. Papers may be submitted to our desk in one of three languages: Albanian, Macedonian or English. The name of the authors (and co-authors) should be written in full, along with the name of the institution where they work. If authors send the paper in electronical form and use cyrilic letter, they must use TTF fonts (for example M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times etc) and to avoid using fonts which in system make change from latin to cyrilic letter. Title page should contain: The title of the paper, names of authors, their affiliations (institutions) and address for corespodence. The title of the paper should be as short as posssible. The authors are writed with their full name and surname. Than is writed the exacte name of the institution where is realised the paper. Institutions should follow the sequence of the respective authors. In the same page should be write the address for correspodence. Is necessary that the authors should added a running title of not more than 25 characters. Abstract should be writen on a separate paper and should not exceed 160 words. It should consist all substantial facts about presentation in the paper: brief and precise account of the problem, aim of the study, methods used, significant results (with specific and numerical data) and main conclusions. Abstract in English should be writhen on a separate paper and contain the title of

134 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013


the paper. In abstract text, abbreviations and acronyms should be avoided. Abstract should be followed by 3-5 key words, most important for identification and clasification of the paper contents and helpful in identifying descriptors. Introduksion should provide a brief and concise account of the problem and aim of the study. Previouns articles directly related to the study should be briefly mentioned. The introduction section should be preceded by the title of the paper writen on the top of the page (withaut the authors and institutions). Materials and Methods used in the study should be described briefly but clearly enough as to allow the readers to repeat the study if they wish to. The methods should be presented chronologically as they were used. Drugs should be cited by their generic names. Methods known from literature should not be described but the original literature data listed. Results should be presented clearly and accurately. Significance of the results should be statistically obtained. Discussion and Conclusions should be written separately. The purpose of the Discussion is to give an interpretation of the results and compare them to the existing important knowledge in the field, from which the Conclusions should naturally follow Tables and Figures The paper can be supplemented with figures and tables. Tables: Each table should bi written or drawn on separate paper and not in the body of the text numbered according to their appearence in the text and titled. Illustrations: Each illustration should be numbered accurding to their appearance in the text, and carry a description. Legend to figures should be typed on a separat paper according to the ordinal number. Photographs could be black-white or color. Each photograph shoulds have on the back the initials of the first author, and

APOLONIA 15•30, f.130-135,Nëntor 2013

running title of the paper. Top of the figure should be indicated by an arrow. Is recomandet that the substantional details on the figures should also be indicated by arrow or suitable markers. The identity of each patients in a photo should be covered. Drawings should be made on white paper, on disket or in CD and submitted as original.Letters and sings should be clear, equal size, allowing possible reduction in size. When using figures and tables from other sources, are not should be provided stating the source where they have been taken from. Only tables should be designated “Table”, and any other documentation should be designated as “figure”. The number of tables and figures together should net exceed 12. References References should bi writen on a separate sheet of paper according to the Vancouver style, using journal title abbreviations according to Index Medicus. Clasification of Papers Papers to be published in Journal of dentistry Apolonia are classified as follows: Original scientific papers, preliminary communications, profesional papers, conference papers, reviews, case reports. Attention: Authors and reviewers are responsible for the professional level of the paper. All studies should be consistent with the basic principles of Helsinki Declaration (World Heath Authority 1975). Paper that do not comply with these Instructions will not be taken into consideration for publication. The Editorial Staff keep the right to publish papers regardless of the sequence of their receipt. Manuscripts, photographs and other dokumentation will not be returned to authors, and all printed separates and special editions become the property of the Editor. Each author will recive 10 exemplars of Journal.

135 APOLONIA 15·29,str.130-135,Noemvri 2013



Apolonia 30