Page 1


Journal of Dentistry Apolonia www.revista-apolonia.org ISSN 1409-8768 (Print) ISSN 1857-6087 (Online) UDC 616:31 Indexed in: Index Copernicus, EBSCO Kryeredaktor • Glaven urednik • Editor in Chief Fadil MEHMETI Redaktorë përgjegjës • Odgovorni urednici • Assistant editors Irfan HOXHA, Shaban SELIMI, Mefail SULEJMANI Sekretar • Sekretar • Secretary Ibraimali ALILI Këshilli redaktues ndërkombëtar • Me\unaroden redakciski odbor • International editorial council Milaim SEJDINI (MK) Amet DEMIRI (MK) Sherif SHAQIRI (MK) Nazmi KOÇI (AL) Agim BEGZATI (MK) Marija NAKOVA (MK) Zulfiqar CARA (MK) Elena PETKOVA (MK) Jetmire ALIMANI-JAKUPI (MK) Sead REXHEPAGIQ Abdyl IZAIRI (MK) Fejzi KERAJ (AL) Quben GUGUV^EVSKI (MK) Osman SEJFIJA (KS) Nejat ARPAK (TR) Stanko VUKOVAJAC (CRO) Ruzhdie QAFMOLLA (AL) Adil RAKA (KS) Ramazan ISUFI (AL) Nuri YAZICIOGLU (TR) Adem ALUSHI (AL) Hasan MEHMETI (MK) Agim ISLAMI (KS) Hasim HAVZIU (MK) Këshilli botues • Izdava~ki odbor • Publisher council Neshat SELIMI Xhelal IBRAIMI Sabetim ÇERKEZI Latif ALILI Agim IZAIRI Hajradin SULEJMANI Sabit MUSI Ismail IDRIZI Hakik DELIHASANI Nejaz AZIZI Gjynele DEMIRI Qanije AJETI Fadil AZIZI Ermir ZIBA Krenar PAPRANIKU Bashkim SAITI Ajsene XHAFERI Ermira MUSLIU Abdulnadi NAZIFI Zafer SULEJMANI Perjane NASUFI Afrim SHEHAPI Emin BAFTIJARI Nagip SPAHO Xhelal SHABANI Muhamet SELIMI Memet MURATI Sulejman MELA Revista Apolonia është organ i Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare Spisanieto Apolonia e organ na Stomatolo[koto Dru[tvo na Albancite Journal Apolonia is organ of Albanians' Stomatological Society www.revista-apolonia.org; e-mail: apolonia_editor@yahoo.com

Themelues • Osniva~ • Founded by Shoqata e stomatologëve Apolonia - Tetovë Zdru`enie na stomatolozi Apolonia - Tetovo Dentists' association Apolonia - Tetova Botues • Izdava~ • Published by Shoqëria Stomatologjike Shqiptare • Stomatolo[ko dru[tvo na Albancite • Albanians' Stomatological Society Rradhitja kompjuterike,disejnimi dhe shtypi Çabej - Tetovë Kompjuterska obrabotka,dizajnirawe i pe~atewe ^abej - Tetovo Type setting,desing and printed by Çabej - Tetova Revista stomatologjike Apolonia del dy here në vit Stomatolo[koto spisanie Apolonia izleguva dva pati godi[no Journal of dentistry Apolonia is published two times a year Tirazhi • Tira` • Edition 1000 copë • primeroci • exemplars Xhiro llogaria • @iro smetka • C.A.,:290400000398022 Nr.tatimor • EDB • T.I.N. 4028005145666 Depozues • Deponent • Depozitor: TTK-Banka www.albstom.org.mk; e-mail: albstom_info@yahoo.com / albstom_contact@yahoo.com Adresa/Shoqëria Stomatologjike Shqiptare, Qendra e Re Tregtare, Kati II, lok. 7 - Tetovë Adresa/Stomatolo[ko Dru[tvo na Albancite, NTC, Kat II, lok. 7- Tetovo Address/Albanians' Stomatological Society, NTC, Sec. floor, loc. 7 - Tetova Dorëshkrimet, artikujt dhe shënimet e tjera nuk kthehen Rakopisite, ~lencite i drugite dopisi ne se vra]aat Manuscripts,articles and other correspondences are not returned The Journal of dentistry Apolonia is a scientific and professional non-profit journal in the field of dental, oral and cranio-facial sciences. Journal Apolonia publishes original scientific papers, preliminary communications, professional papers, review papers, case reports, conference papers, reviews, news, comments, presentations. Review articles are published by invitation from Editor-in-Chief by acclimed professionals distinct fields of stomatology. All manuscripts are subjected to peer review process.


BETIMI I HIPOKRATIT „Me të hyrë në rradhët e anëtarëve të profesionit mjekësor, betohem solemnisht se jetën time do ta vë në shërbim të humanitetit. Për mësuesit e mi do të kemë gjithmonë miradi e respekt të merituar. Detyrën time do ta ushtrojë me ndërgjegje e dinjitet. Brengosja ime më e madhe do të jetë shëndeti i pacientit tim. Do t'i ruaj me tërë fuqinë që kam nderin dhe traditën fisnike të profesionit mjekësor. Kolegët e mi do ti kem vëllezër. Në punën time me të sëmurët nuk do të ndikojë kurrfarë paragjykimi mbi përkatësinë fetare, kombëtare, racore, politike a klasore. Jetën e njeriut do ta respektojë absolutisht, që nga zanafilla e saj. Nuk do të lejojë as në rrethana kërcënimi që dija ime jetësore të përdoret në kundërshtim me ligjet e humanitetit. Këtë betim e jap solemnisht dhe me vullnet duke u mbështetur në nderin tim.

HIPOKRATOVA ZAKLETVA Vo ~asot koga stapuvam me|u ~lenovite na lekarskata profesija sve~eno se obvrzuvam deka svojot `ivot go stavam vo slu`ba na humanost. Kon svoite u~iteli }e ja za~uvam dol`nata blagodarnost i po~it. Svojata profesija }e ja izvr{uvam sovesno i dostoinstveno. Najgolema gri`a }e mi bide zdravjeto na bolniot. ]e gi po~ituvam tajnite na sekoj koj }e mi se doveri. So site svoi sili }e gi branam ~esta i plemenitite tradicii na lekarskata profesija. Moite kolegi }e mi bidat bra}a. Vo izvr{uvaweto na svojata dol`nost nema da imam nikakvi verski, nacionalni, rasni, politi~ki ili klasni predrasudi. Apsolutno }e go po~ituvam ~ovekoviot `ivot, od negoviot po~etok pa do krajot. I pod zakana nema da dopu{tam moeto medicinsko znaewe da se iskoristi sprotivno na zakonite na humanosta. Na ova se obvrzuvam sve~eno, slobodno povikuvaj}i se na svojata ~est.

HIPPOCRATIC OATH At the time of being admitted as a Member of the medical profession I solemnly pledge myself to consecrate my life to the service of humanity: I will give to my teachers the respect and gratitude which is their due; I will practise my profession with conscience and dignity; The health and life of my patient will be my first consideration; I will respect the secrets which are confided in me; I will maintain by all means in my power, the honour and. the noble traditions of the medical profession; My colleagues will be my brothers: I will not permit considerations of religion, nationality, race. party politics or social standing to intervene between my duty and my patient; I will maintain the utmost respect for human life. from the time of its conception, even under, threat. I will not use my medical knowledge contrary to the laws of humanity; I make these promises solemnly, freely and upon my honour.


(Gonxhe Bojaxhiu)

MAJKA TEREZA (Gonxe Bojaxiu)

Ajo familje, ai popull i cili s’frikohet prej fëmijëve, prej jetës së re s’ka pse të ketë frikë prej ardhmërisë.

Taa familija, toj narod koj ne se pla[i od decata, od noviot `ivot, nema zo[to da se pla[i od idninata.

NËNË TEREZA

MOTHER TERESA (Gonxhe Bojaxhiu) That family, that people who don't afraid from children, from the new life isn't necessary to be afraid for the future


APOLONIA

Revistë shkencore, profesionale dhe informative. PËRMBAJTJA PUNIME BURIMORE SHKENCORE Kujtim Shala, Linda Dula, Enis Ahmedi, Zana Lila-Krasniqi 9-20 • Efekti i protezave parciale mobile dhe higjienës orale në parodonciumin e dhëmbëve retinues Sherif Shaqiri, Kaltrina Shaqiri 21-29 • Shpërndarja e kurorave dhe elementeve zëvendësuese te pacientët e trajtuar me punime protetike fikse metal-qeramike në sektorin lateral PUNIME PROFESIONALE Luben Guguvçevski, Sherif Shaqiri 31-36 • Roli i ndërfutësve okluzal në trajtimin e parregullsive të nofullave nyjore Fatmir Lela, Genti Memi, Oriola Madhi 37-44 • Molari i tretë mandibularë, një metodë për parashikimin e eruptimit të tij Biljana Kapushevska, J. Bundevska, I. Tanatarec 45-52 • Përdorimi i dhëmbëve avital për konstruksionin e protetikës fikse Hasim Havziu, H. Adili, F. Havziu 53-61 • Menaxhimi bashkëkohor i kistave odontogjene inflamatore Marija Zuzhelova, A. Grçev, G. Qurçieva-Çuçkova, M. Maneva 63-73 • Ekstraktimi i parakohshëm i molarëve të qumështit dhe kaninat maksillare dhe ndikimi i tyre në dimensionin e segmentit mbështetës Jetmire Alimani-Jakupi 75-83 • pH e salivës – faktor rreziku për paraqitjen e kariesit tek fëmijët PUNIME VËSHTRIMI Amet Demiri, Gjynele Demiri 85-94 • Terapia antibiotike në infeksionet odontogjen Denis Vojvodiq 95-106 • Përdorimi i implanteve të vogla stomatologjike si elemente mbajtëse për protezat tërësisht të lëvizshme Kreshnik Keraj, Lunareda Spahiu, Bora Keraj, Fejzi Keraj 107-114 • Përparësitë e metodës CAD-CAM ndaj metodave klasike të pëgatitjes së protezave fikse PREZANTIM RASTESH Elena Jankulovska, L. Simjanovska, P. Jankulovski 115-120 • Trajtimi kirurgjiko-protetik i torus mandibularis Xhina Mulo, Çeliana Toti, Fatmir Lela, Alketa Qafmolla, Egi Mulo 121-134 • Trajtimi jo-kirurgjikal i pacientëve me malokluzione të klasës së III-të 135-140 • RISI, KOMENTE, PREZENTIME

APOLONIA 13 • 25, f. 3-5, Maj, 2011

APOLONIA 13 - 25, str.3-5, Maj 2011


APOLONIA

Nau~no, stru~no i informativno spisanie

SODR@INA IZVORNI NAU^NI TRUDOVI

Kujtim {ala, Linda Dula, Enis Ahmedi, Zana Lila-Krasni]i 9-20 • Efektot na mobil- nite parcijalni protezi i oralnata higiena vo prodonciumot na retinite zabi

{erif {a]iri, Kaltrina {a]iri 21-30 • Distribucija na koronki i elementi za nadoknada kaj tretiranite pacienti so fiksno protetski metal- kerami~ki izrabotki vo bo~niot sektor STRU^NI TRUDOVI

Quben Guguv~evski, {erif {a]iri 31-36 • Uloga na okluzalnite vmetnuva^i vo tretman na vili^nozglobnite nepravilnosti Fatmir Lela, Genti Memi, Oriola Madi 37-44 • Mandibularen tret molar, edna metoda za predviduvawe na negovata erupcija Biljana Kapu[evska, J. Bundevska, I. Tanatarec 45-52 • Upotreba na avitalni zabi za fiksnoproteti^ki konstrukcii Hasim Havziu, H. Adili, F. Havziu 53-61 • Sovremeno menaxirawe na inflamatorni odontogeni cisti

Marija Zu`elova , A. Gr~ev, G.}ur~ieva- ^u~kova, M. Maneva 63-73 • Predvremena ekstrakcija na mle~nite molari i maksilarnite kanini i nivnoto vlijanie vrz dimenziite na potporniot sistem Jetmire Alimani-Jakupi 75-83 • Salivarnen rN – Rizik faktor za pojava na karies kaj decata PREGLEDNI TRUDOVI

Amet Demiri, |unele Demiri 85-94 • Antibiotska terapia vo odontogenite infekcii

Denis Vojvodi] 95-106 • Upotrebata na malite stomato- lo[ki implanti kako potpira~ za celosno podvi`nite protezi

Kre[nik Keraj, Lunareda Spahiu, Bora Keraj, Fejzi Keraj 107-114 • Prednostite na cad-cam metadata od klasi^nite metodi za podgotovka na fiksnite protezi PRIKAZ NA SLU^AI

Elena Jankulovska, Q. Simjanovska, P. Jankulovski 115-120 •Hirur[ko - protet- ski tretman na torus mandibularis

Xina Mulo, ^eliana Toti, Fatmir Lela, Alketa Qafmola, Egi Mulo 121-134 • Ne-hirur[ki tretman kaj pacienti so malokluzija od III-ta klasa 135-140 • NOVINI, KOMENTARI, PREZENTACII

APOLONIA 13 • 25, f. 3-5, Maj, 2011

APOLONIA 13 - 25, str.3-5, Maj 2011


APOLONIA

Professional scientific and informative journal CONTENT ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER Kujtim Shala, Linda Dula, Enis Ahmedi, Zana Lila-Krasniqi 9-20 • The effect of removable partial dentures and oral hygiene on periodontal health of abutment teeth Sherif Shaqiri, Kaltrina Shaqiri 21-30 • The distribution of crowns and pontic elements by patients treated with fixed metal ceramic lateral dental bridges PROFESSIONAL PAPER Ljuben Guguvcevski, Sherif Shaqiri 31-36 • The role of occlusal splints in temporomandibular disorder treatment Fatmir Lela, Genti Memi, Oriola Madhi 37-44 • The mandibular third molar, how to predict its eruption Biljana Kapushevska, J. Bundevska, I. Tanatarec 45-52 •Use of non-vital teeth for fixed prosthetic construction Hasim Havziu, H. Adili, F. Havziu 53-61 • The contemporary management of the inflammatory dentogen cyst Marija Zuzhelova, A. Grçev, G. Qurçieva-Çuçkova, M. Maneva 63-73 • The influence of early extraction of molars and canines in lacteal dentition on the length of dental arches – CP2 segment Jetmire Alimani-Jakupi 75-83 • Salivary pH as a risic factor for caries incidence in children population REVIEW PAPER Amet Demiri, Gjynele Demiri 85-94 • Antibiotic therapy in odontogenic infections Denis Vojvodic 95-106 • Use of mini dental implants as retentive elements for complete removable prostheses Kreshnik Keraj, Lunareda Spahiu, Bora Keraj, Fejzi Keraj 107-114 • Advantages of cad-cam method to the classical methods of the preparation of fixed prosthetics CASE REPORTS E. Jankulovska, L. Simjanovska, P. Jankulovski 115-120 • Surgical-prosthodontic treatment of torus mandibularis Xhina Mulo, Çeliana Toti, Fatmir Lela, Alketa Qafmolla, Egi Mulo 121-134 • Non-surgical treatment of class III malocclusion in adults: two case reports

135-140 • NEWS, COMMENTS, PRESENTATIONS

APOLONIA 13 • 25, f. 3-5, Maj, 2011

APOLONIA 13 - 25, str.3-5, Maj 2011


EDITORIALI

EDITORIAL Po~ituvani ~itateli, prou~uva~i i avtori na nau~nite trudovi na spisanieto APOLONIA. Za mene kako novo izbran glaven urednik e zadovolstvo i privilegija da i se vra}am povtorno na rabotata na publikacijata so 25-to izdanie na profesionalnoto i nau~noto spisanie APOLONIA kako ideator i dizajner na formatot na spisanieto od prviot broj, format koj i rezistiral na vremeto od 1999 god. do dene{en den. Ostanuvam so nade` deka so mojata maksimalna anga`iranost i stavawe na raspolagawe na moite soznanija i vo poleto na IT (Informativnata tehnologija) }e stigneme zaedno so redakcijskiot sovet i izdava~kiot sovet, za da spisanieto vo 2012 godina da go stigne najvisokiot standard na svetskite spisanija vo oblasta na naukata i medicinata i da se indeksirame vo PubMed. Naskoro }e imame i po unapreden lik na web-stranicata na spisanieto i }e imame link vo glavnata web-strana na Albanskoto Stomatolo{ko Dru{tvo: www.albstom.org.mk Ovoj broj }e ima pove}e trudovi, zatoa {to interesot za publikacija na nau~nite trudovi e pogolem. Nie kako izdava~ki staf }e se trudime site nau~ni trudovi koi }e ni stignat navreme i }e pominat na redakcijskiot sovet da gi objavime vo narednite broevi za da im ovozmo`ime na na{ite kolegi da se akreditiraat i avanciraat so soodveten nau~en stepen. Go zavr{uvam ovaa uvodna statija so mototo: "Zaedno sme posilni bez razlika na nacija, religija i stepen na obrazovanieto". So po~it,

Të nderuar lexues, studiues dhe autorë të punimeve shkencore të revistës APOLONIA. Për mua si kryeredaktor i posazgjedhur është kënaqësi dhe privilegj t’i kthehem përsëri punës së botimit me numrin e 25-të të revistës profesionale shkencore APOLONIA, si ideator dhe dizenjues i formatit të revistës që nga numri i parë, format i cili i ka rezistuar kohës që nga viti 1999 deri në ditët e sotme. Mbetem me shpresë që me angazhimin tim maksimal dhe vënies në dispozicion të njohurive të mia edhe në fushën e IT-së (teknologjisë informative) do të arrijmë së bashku me këshillin redaktues dhe këshillin botues, që revista në vitin 2012 të arrijë standardin më të lartë të revistave botërore në lëmin e shkencës së mjekësisë dhe të indeksohemi në PubMed. Së shpejti do të kemi pamje më të avancuar të web-faqes së revistës dhe do të kemi link në web-faqen kryesore të Shoqtërisë Stomatologjike Shqiptare: www.albstom.org.mk Ky numër do të ketë më tepër punime, pasi që interesimi për botimin e punimeve shkencore është më i lartë. Ne si staf botues do të mundohemi që të gjitha punimet shkencore që do të arrijnë në kohë dhe kalojnë në këshillin redaktues t’i botojmë në numrat e ardhshëm që t’ua mundësojmë kolegëve tanë të akreditohen dhe avancohen me gradë shkencore përkatëse. E përfundoj këtë editorial me moton: “Së bashku jemi më të fuqishëm pa dallim kombi, regjioni, religjioni dhe shkalle arsimore”. Me respekt. Dr. Fadil Mehmeti Kryeredaktor APOLONIA 13 • 25, f. 7-8, Maj 2011

D-r Fadil Mehmeti Glaven urednik

7

APOLONIA 13 • 25, str.7-8, Maj 2011


EDITORIAL Dear readers, students and authors of the scientific works of the APOLONIA magazine. As the recently elected editor in chief, I have the privilege to return working again on the publishing of the 25th edition of the professional scientific magazine APOLONIA, as a major figure and designer of the magazin’s format since the first edition, the format which has persisted in the period from the year 1999 until today. With hopes that with my maximal commitment and applying my knowledge even in the field of IT (information technology), together with the editorial council and publishing council will achieve that the magazine by the year 2012 will reach the highest standard of the world journals on the medical science field, and will be indexed in PubMed. Soon we will have even more advanced views of the magazine’s website and will have a link to the main website of Albanian Stomatological Society: www.albstom.org.mk This edition will have more research work since the interest for publishing scientific reasearches is greater. We as a publishing staff will give our best so all the scientific researches arrive in time and pass the editorial council in order to publish them in the following editions and to make it possible to our colleagues to recieve acreditation and to advance with an appropriate scientific degree. I am ending this editorial with the motto: “Together we are stronger without national, regional, religion and educational level differences ”. Dr. Fadil Mehmeti Editor-in-Chief

APOLONIA 13 • 25, f. 7-8, Maj 2011

8

APOLONIA 13 • 25, str.7-8, Maj 2011


UDK: 616.314-76 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616.314-76 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

EFEKTOT NA MOBILNITE PARCIJALNI PROTEZI I ORALNATA HIGIENA VO PRODONCIUMOT NA RETINITE ZABI

EFEKTI I PROTEZAVE PARCIALE MOBILE DHE HIGJIENËS ORALE NË PARODONCIUMIN E DHËMBËVE RETINUES K. Shala, Linda Dula, E. Ahmedi, Z. Lila-Krasniqi

K. {ala, Linda Dula, E. Ahmedi, Z. Lika-Krasni]i

Qendra Klinike Stomatologjike Universitare e Kosovës Klinika e Protetikës Stomatologjike Prishtinë

Univerzitetski Klini~ki Stomatolo[ki Centar na Kosovo Klini~ka Proteti~ka Stomatologija, Pri[tina

Abstrakt

Apstrakt Mobilnite parcijalni protezi mo`e da se definiraat kako kompenzacija, koi se gradat vo vilicite so parcijalno nemawe na zabi, vo zavisnost od brojot na izvadenite zabi. Se indiciraat vo tie slu~ai koga ne mo`e da se rabotat fiksnite raboti zaradi pozicijata, formata i nepovolnoto redewe na zabite kako i veli~inata i lokaliziraweto na poliwata bez zabi. Celta na studijata e da se ocenat promenite koi nastanuvaat vo paradonciumot na retinite zabi na mobilnite parcijalni protezi, vo odnos na oralnata higiena na pacientot i vidot na proteti~kata izrabotka vo eden period ode den do pet godini ili pove]e po predavaweto. Vo tekot na ova lontitudialna studija e utvrdena sostojbata na parodonciumot, vo odnos so oralnata higiena, so vilicite, vidot na proteti~kata izrabotka, stomatolo[koto potpirawe na protezite i vremetraeweto na izrabotkata. Podatocite se natrupani spored eden pra[alnik kaj pacientite so proteti~ki mobilni izrabotki. Opredelen e indeksot na plo~kata, indeksot na zabniot kamen, indeksot na gingivot - BOP. Dubinata na sondiraweto, atrofijata na gingivot, mobilnosta na retinite zabi kako i vidot na stomatolo[kata potpirka na protezite. Klu~ni zborovi: parcijalnite protezi, plo~ni, skeletni, parodonciumot, mobilnosta na zabot, oralnata higiena, stomatolo[koto potpirawe.

Protezat parciale mobile mund të definohen si kompenzim, që mbarohen në nofullat me padhëmbësi parciale, varësisht nga numri i dhëmbëve të nxjerrur. Indikohen në ato raste kur nuk mund të punohen punimet fikse për shkak të pozitës, formës dhe renditjes së pavolitshme të dhëmbëve të mbetur, si dhe madhësisë dhe lokalizimit të fushave pa dhëmbë. Qëllimi i studimit është që të vlerësohen ndryshimet që ndodhin në parodonciumin e dhëmbëve retinues të protezave parciale mobile, në raport me higjienën orale të pacientit, dhe llojin e punimit protetikor në një periudhë prej një deri pesë vjet, apo më shumë pas dorëzimit. Gjatë këtij studimi longitudinal është përcaktuar gjendja e parodonciumit, në raport me higjienën orale, me nofullat, llojin e punimit protetikor, mbështetjen dentare të protezave dhe kohëzgjatjen e punimit. Të dhënat janë grumbulluar sipas një pyetësori te pacientët me punime protetikore mobile. Është përcaktuar indeksi i pllakut, indeksi i gurit të dhëmbit, indeksi i gingivës-BOP, thellësia e sondimit, atrofia e gingivës, mobiliteti i dhëmbëve retinues, si dhe lloji i mbështjetjes dentare të protezave. Fjalë kyçe: protezat parciale, pllakore, skeletore, parodonciumi, mobiliteti i dhëmbit, higjiena orale, mbështetja dentare.

Adresa Linda Dula QKSU - Klinika e Protetikës Stomatologjike - Prishtinë

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

9

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


EFEKTOT NA MOBILNITE PARCIJALNI PROTEZIO I ORALNATA HIGIENA VO PRODONCIUMOT NA RETINITE ZABI

EFEKTI I PROTEZAVE PARCIALE MOBILE DHE HIGJIENËS ORALE NË PARODONCIUMIN E DHËMBËVE RETINUES

Voved

Hyrje Protezat parciale mobile mund të definohen si kompenzim që mbarohen në nofullat me padhëmbësi parciale, varësisht nga numri i dhëmbëve të nxjerrur. Indikohen në ato raste kur nuk mund të punohen punimet fikse për shkak të pozitës, formës dhe renditjes së pavolitshme të dhëmbëve të mbetur si dhe madhësisë dhe lokalizimit të fushave pa dhëmbë. Në këto rrethana protezat parciale mobile përfaqësojnë një modalitet të pranueshëm dhe ekonomik të trajtimit të pacientëve me padhëmbësi parciale. Protezat parciale mund të themi se në një masë të madhe i plotësojnë kërkesat funkcionale dhe estetike. Studimet longitudinale të protezave parciale mobile manifestohen me gingivit, periodontit dhe mobilitetin e dhëmbëve shtyllë sipas Addy and Bates (1). Proteza parciale mobile mund të rrisë incidencën e kariesit, dëmtime të parodonciumit dhe sasinë e stresit në dhëmbë natyror (2). Këto ndryshime, paraqiten për shkak të higjienës së dobët orale, akumulimit të pllakut dental dhe gurit të dhëmbit. Klasifikimi i Kennedit, forma e bazës së protezës, lloji i punimit e sidomos lokalizimi i disa krosheve dhe mbështetësve okluzal ndikojnë në çrregullimin e gjendjes së parodonciumit sipas D. Knezoviq-Zlatariq et al. (3). Qëllimi i këtij studimi është të vlerësohet gjendja e parodonciumit te dhëmbët retinues, në raport me higjienën orale të pacientit dhe llojin e punimit protetikor në një periudhë prej një deri pesë vjet, apo më shumë pas dorëzimit. Është përcaktuar indeksi i pllakut, indeksi i gurit të dhëmbit, indeksi i gingivësBOP, thellësia e sondimit, atrofia e gingivës, mobiliteti i dhëmbëve retinues dhe higjiena e protezave.

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

Mobilnite parcijalni protezi mo`e da se definiraat kako kompenzacija, koi se gradat vo vilicite so parcijalno nemawe na zabi, vo zavisnost od brojot na izvadenite zabi. Se indiciraat vo tie slu~ai koga ne mo`e da se rabotat fiksnite raboti zaradi pozicijata, formata i nepovolnoto redewe na zabite kako i veli~inata i lokaliziraweto na poliwata bez zabi. Vo ovie okolnosti mobilnite parcijalni protezi pretstavuvaat eden ekonomski prifatliv modalitet na tretiraweto na pacientite so parcijalno nemawe na zabi. Parcijalnite protezi mo`e da ka`eme deka vo golem broj gi zadovoluvaat estetskite i funkcionalnite barawa. Longitudinalnite studii na parcijalnite mobilni protezi se manifestiraat so gingival, periondontit i mobilnosta na stolbnite zabi spored Addu and Bates(1). Mobilnata parcijalna proteza mo`e da go zgolemi kariesot, povredi na paradonciumot i koli~inata na stresot vo prirodniot zab (2). Ovie promeni, se pojavuvaat zaradi slabata oralna higiena, akumulirawe na dentalnata plo~ka i zabniot kamen. Klasifikacijata na Kennedi, formata na bazata na protezata, vidot na izrabotkata i kako posebno lokaliziraweto na nekolku kro[ea i okluzalnite potpira~i vlijaat vo nepravilnosta na situacijata na parodinciumit spored D. Knezovi] - Zlatari] et al. (3). Celta na ova studija e da se oceni sostojbata na parodonciumot kaj retinite zabi vo odnos na oralnata higiena na pacientot i vidot na proteti~kata izrabotka vo eden period ode den do pet godini ili pove]e po predavaweto. Opredelen e indeksot na plo~kata, indeksot na zabniot kamen, indeksot na gingivot - BOP, dubinata na sondiraweto, atrofijata na gingivot, mobilnosta na retinite zabi i higienata na protezite.

10

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Materialot i metadata

Materiali dhe metoda Është bërë vlerësimi klinik i 63 protezave parciale mobile, prej të cilave 26 kanë qenë proteza parciale pllakore dhe 37 proteza parciale skeletore. Të gjitha të dhënat janë grumbulluar në bazë të një pyetësori me punime protetikore mobile në Qendrën Klinike Stomatologjike Universitare të Kosovës. Janë përfshirë 27 femra dhe 36 meshkuj nga mosha 40-80 vjeç. Prej pacientëve të ekzaminuar kanë qenë 29 proteza në maxillë dhe 34 në mandibullë. Sipas klasifikimit të Kennedy, ka dominuar klasa Kennedy I, me modifikimet e saj A dhe B. Një pyetësor dy-pjesësh është hartuar për këtë studim. Në pjesën e parë pacientët iu përgjigjën pyetjeve lidhur me gjininë, moshën e tyre, shprehitë e pirjes së duhanit, kohëzgjatjen e protezës, shprehitë e mbajtjes së protezës (grupi i 1-gjatë gjithë kohës, grupi 2-gjatë ditës, grupi 3-gjatë ushqimit dhe grupi 4-vetëm kur dalin jashtë shtëpisë) si dhe lloji i punimit protetikor i ekzaminuar, protezë parciale pllakore, apo protezë parciale e skeletuar. Në pjesën e dytë të pyetësorit është përcaktuar gjendja e parodonciumit të dhëmbëve retinues në raport me: • Higjienën orale dhe • Llojin e punimit protetikor. Ndërsa raporti me mbështetjen dentare të protezave, raporti me nofullat dhe kohëzgjatjen e punimit janë në studim e sipër longitudinal. Në dhëmbët retinues është përcaktuar: indeksi i pllakut sipas Sillness Lou, indeksi i gurit sipas Green Vermilionit, indeksi i gingivës-BOP, thellësia e sondimit, atrofia e gingivës dhe mobiliteti i dhëmbëve retinues. Indeksi i pllakut sipas Silness-Lou. Sasia e pllakut dental është përcaktuar duke e tërhequr sondën stomatologjike në të tretat gingivale të kurorës së dhëmbit. Kjo është bërë në 4 sipërfaqe të dhëmbit: vestibulare, orale, meziale dhe distale. Për ta identifikuar sasinë e pllakut dental janë shfrytëzuar këto kritere: 0 - pllaku dental nuk ekziston në të tretën gingivale të kurorës së dhëmbëve, 1 - pllaku dental është i pranishëm në trajtë të shtresës së hollë në buzë të gingivës dhe në sipërfaqe të dhëmbëve në afërsi të gingivës. Pllaku nuk vërehet në pamje të parë. APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

Napravena e klini~ko ocenuvawe na 63 mobilni parcijalni protezi od koi 26 bile plo~ni parcijalni protezi i 37 skeletni parcijalni protezi. Site podatoci se natrupani spored pra[alnik so mobilni proteti~ki izrabotki vo Univerzitetskiot Klini~ki Stomatolo[ki Centar na Kosovo. U~estvuvale 27 `eni i 36 ma`i na vozrast od 40-80 godini. Od pregledanite pacienti 29 protezi vo maksila i 34 vo mandibula. Spored klasifikacijata na Kennedy, dominirala klasata Kennedy I, so nejzinite modifikacii A i B. Za ova studija e napravena eden dvodelen pra[alnik. Vo prviot del pacientite im odgovorile na pra[awata povrzani so nivniot pol, starosta, navikite za pu[ewe, vremetraeweto na protezite, navikite za noseweto na protezite (1 grupa - preku celo vreme, 2 grupa - preku cel den, 3 grupa - preku jadewe i 4 grupa - samo koga izleguvaat od ku]a), kako i vidot na ispituvanata proteti~ka izrabotka, plo~ni parcijalni protezi ili skeletirana parcijalna proteza. Vo vtoriot del na pra[alnikot e opredelena sostojba na parodonciumot na retinite zabi vo sporedba so: • Oralnata higiena i • Vidot na proteti~kata izrabotka. Dodeka izve[tajot so dentisti~kata potpirka na protezite, odnosot so vilicite i vremetraeweto na izrabotkata se u[te se na longitudinalna studija. Vo retinite zabi e utvrden: indeks na plo~ata spored Sillnes Lou, zabniot kamen spored Green Vermilion, indeks na gingivata - BOP, dubinata na sondiraweto, atrofijata na gingivata i mobilnosta na retinite zabi. Indeksot na plo~kata spored Silness-Lou. Koli~inata na dentalnata plo~ka e utvrdena vle~ej]i ja stomatolo[kata sonda vo gingivalnite tretini na koronkata na zabot. Ova e napravena vo 4 povr[ini na zabot: vestibularno, oralno, mezialno i distalno. Za da ja indeficirame koli~inata na dentalnata plo~ka se upotrebeni ovie kriteri: 0 - Dentalnata plo~ka ne egzistira vo gingivalnata tretina na koronkata na zabite, 1- Dentalnata plo~ka e prisutna vo forma na tenok sloj vo usnite na gingivata i vo povr[inata na zabite vo blizina na gingivata. Plo~kata ne se zabele`uva vo

11

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Pllaku zbulohet me tërheqje të sondës në këtë rajon, 2 - sasia e pllakut është mesatar, vërehet në pamje të parë. Deponimet gjenden në buzën e gingivës, në sipërfaqen e dhëmbëve, por edhe në sulkus, përkatësisht në xhep, 3 - vërehet sasi e madhe e pllakut dental që mbulon buzën e gingivës, sipërfaqen e dhëmbit në afërsi të saj dhe e mbush sulkusin gingival ose xhepin. Indeksi i gurit sipas Green Vermilionit. Në bazë të asaj se sa pjesë të sipërfaqeve të kurorës së dhëmbëve retinues janë përfshirë me gurë përcaktohet ky indeks. 0 - nuk ka gur të dhëmbit, 1 - guri i dhëmbit nuk mbulon më shumë se një të tretën e sipërfaqes së kontrolluar të dhëmbit, 2 - guri i dhëmbit mbulon më shumë se një të tretën, e më pak se dy të tretat e sipërfaqes së kontrolluar të dhëmbit, 3 - guri i dhëmbit mbulon më shumë se dy të tretat e sipërfaqes së kontrolluar të dhëmbit. Indeksi i gingivës BOP sipas Ainamo & Baj. Është përcaktuar në bazë të prezencës së gjakderdhjes nga papilla pas stimulit. Kjo është bërë ashtu që gjatë sondimit të papillës me maje të topitur të sondës pas 20 sekondave shfaqet gjakderdhja nga papilla apo nuk shfaqet. Thellësia e sondimit. Është matur me sondën e shkallëzuar parodontale me maje të topitur. Matjet janë bërë në 4 sipërfaqet e dhëmbëve retinues: mezial, palatinal-lingual, distal dhe vestibular. Thellësia e sondimit është ranguar prej 0-3 që d.m.th: 0 - sulkusi normal deri në 2mm ose më i vogël, 1 - thellësia e sondimit mbi 2mm, por jo më e madhe se 3 mm, 2 - thellësia e sondimit më e madhe se 3 mm, por më e vogël se 5mm dhe 3 - thellësia e sondimit më e madhe se 5mm ose më shumë. Atrofia e gingivës është vlerësuar me prezencë të atrofisë ose mungesës së saj. Mobiliteti i dhëmbëve retinues, është përcaktuar në bazë të indeksit të mobilitetit të dhëmbëve retinues: 0 - nuk ka mobilitet,

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

prv pogled. Plo~kata se otkriva so vle~eweto na sondata vo ovoj del, 2 - Koli~inata na plo~kata e sredna, se gleda vo prv pogled. Dokazite se nao\at vo usnata na gingivata, vo povr[inata na zabite no i vo sulkusot, odnosno vo xep, 3 - Se gleda golema koli~ina na dentalnata plo~ka koja ja pokriva usnata na gingivata, povr[inata na zabot blizinata i go popolnuva gingivalniot sulkuz ili xepot. Indeksot na kamenot spored Green Vermilionit - Spored toa kolku delovi na povr[inite na koronkata na retinite se opfateni so kamen se opredeluva ovoj indeks. 0 - nema kamen vo zabot 1 - zabniot kamen ne pokriva pove]e od tretina od kontroliranata povr[ina na zabot, 2 - zabniot kamen pokriva pove]e od edna tretina, a pomalku od dve tretini na kontroliranata povr[ina na zabot, 3 - zabniot kamen pokriva pove]e od dve tretini na kontroliranata povr[ina na zabot. Indeksot na gingivot BOP spored Ainamo Baj – Utvrdeno e vrz baza na prisutnosta na krvareweto od papilla stimulot. Ova e napravena taka [to za vreme na sondiraweto na papilla so neostar vrv na sondata posle 20 sekundi se pojavuva krvareweto od papilla ili ne se pojavuva. Dubinata na sondiraweto. Mereno e so stepenuvanata parodontalna sonda so ne ostar vrv. Merkite se napraveni vo ~etiri povr[ini na retinite zabi: mezial, palatinal-lingval, distal i vestibular. Dubinata na sonidraweto e rangirana od 0-3 [to zna~i: 0 - normalniot sulkus do 2mm ili pomal, 1 - dubinata na sondiraweto nad 2mm, no ne pogolema od 3mm, 2 - dubinata na sondiraweto pogolema od 3mm, no pomala od 5mm i 3 - dubinata na sondiraweto pogolema od 5mm ili pove]e. Atrofijata na gingivot e oceneta so prisustvoto ili otsustvoto na atrofijata. Mobilnosta na retinite zabi e utvrdena spored indeksot na mobilnosta na retinite zabi: 0 - Nema mobilnost,

12

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


1- mobiliteti më i vogël se 1 mm në drejtim horizontal, 2- mobiliteti më i madh se 1 mm në drejtim horizontal, 3- mobiliteti në drejtim apikal. Higjiena e protezave, është vlerësuar në mënyrë subjektive: 1 - Higjiena e mirë - pa depozitime. 2 - Higjiena mesatare - kur është përfshirë një sipërfaqe e protezës me pigmente, gur në dhëmb dhe akrillat. 3 - Higjiena e dobët - kur janë përfshirë dy apo më shumë sipërfaqe të protezës me pigmente, gur në dhëmb dhe akrillat. Rezultatet Është bërë vlerësimi klinik i 63 protezave parciale prej të cilave 26 ose 41.3% ishin pllakore dhe 37 ose 58.7% ishin skeletore. Struktura e pacientëve sipas gjinisë ka qenë 27 ose 42% femra dhe 36 ose 58% meshkuj. Në maxillë kanë qenë 29 ose 46% proteza dhe në mandibullë 34 ose 54% të protezave. Prej pjesmarrësve 30% e pacientëve ishin duhanpirës dhe 70% ishin joduhanpirës. Shumica e pacientëve i mbanin protezat vetëm gjatë ditës. Për analizë statestikore janë shfrytëzuar Testi i Fisherit dhe X²-testi. 1. Indeksin Sillnes-Lou me vlerën 0 e kanë pasur 15 ose 23.8% e pacientëve (11.5% me proteza pllakore dhe 32.4% me proteza skeletore). Indeksin Sillnes-Lou me vlerën 1 e kanë pasur 34 ose 54.0% e pacientëve (53.8% me proteza pllakore dhe 54.1% me proteza skeletore). Indeksin Sillnes-Lou me vlerën 2 e kanë pasur 12 ose 19.0% e pacientëve (26.9% me proteza pllakore dhe 13.5% me proteza skeletore). Indeksin Sillnes-Lou me vlerën 3 e kanë pasur 2 ose 3.2% e pacientëve (7.7% me proteza pllakore dhe asnjë me proteza skeletore). Me X2-test nuk kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në mes të indeksit Sillnes/Lou dhe llojit të punimit (X2=2.80 P=0.094), (Tab. 1).

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

1 - Mobilnosta e pomala od 1mm vo horizontalen pravec, 2 - Mobilnosta e pogolema od 1mm vo horizontalen pravec, 3 - Mobilnosta vo apikalen pravec Higienata na protezite - e oceneta na subjektiven na~in: 1 - Dobrata higiena - bez depozicii. 2 - Sredna higiena - koga e opfatena edna povr[ina na protezata so pigmenti, kameni vo zabot i akrilite. 3 = Slabata higiena - koga se opfateni dve ili pove]e povr[ini na protezata so pigmenti, kameni vo zabot i akrilite.

Rezultatite

Napravena e klini~ka procena i 63 parcijalni protezi od koi 26 ili 41.3% bea plo~ni ili 37 ili 58.7% bea skeletni. Strukturata na pacientite spored polot bila 27 ili 42% `eni i 36 ili 58% ma`i. Na maksila bea 29 ili 46% protezi i na mandibula 34 ili 54% na protezite. Od tie [to participirale 30% na pacientite bea pu[a~i i 70% bea nepu[a~i. Pogolem broj na pacientite gi nosea protezite samo preku den. Za statisti~ki analizi se upotrebeni Testot na fisher i X2-testot. 1. Indeksot Sillnes-Lou so vrednost 0 ja imaa 15 ili 23.8% (11.5% so plo~ni protezi i 32.4% so skeletni protezi). Indeksot Sillnes-Lou so vrednost 1 ja imaa ili 54% na pacientite (53.8% so plo~ni protezi i 54.1% so skeletni protezi). Indeksot Sillnes – Lou so vrednost 2 ja imaa 12 ili 19.0% na pacientite (26.9% so plo~ni protezi i 13.5% so skeletni protezi). Indeksot Sillnes – Lou so vrednost 3 ja imaa 2 ili 3.2% na pacientite (7.7% so plo~ni protezi i nitu edna so skeletni protezi). So X2-test na dobivme Sillnes-Lou i vidot na izrabotka (X2=2.80P=0.094), (Tab.1).

13

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Tab. 1. Indeksi Sillnes /Lou sipas llojit të punimit Tab 1. Indeksot Sillnes/Lou spored vidot na izrabotka

2. Indeksi i Green-Vermilionit me vlerën 0 ishte te 43 ose 68.3% e rasteve ( 57.7% me proteza pllakore dhe 75.7% me proteza skeletore). Indeksi i Green-Vermilionit me vlerën 1 ishte te 18 ose 28.6% e rasteve (34.6% me proteza pllakore dhe 24.3% me proteza skeletore). Indeksi i Green- Vermilionit me vlerën 2 ishte te 2 ose 3.2% e rasteve (7.7% me proteza pllakore dhe asnjë me proteza skeletore). Ndërsa, me indeksin e Green-Vermilionit me vlerën 3 nuk e kemi pasur në asnjë rast. Me X2-test nuk kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në mes të indeksit Green-Vermilionit dhe llojit të punimit (X2=1.52 P=0.217), (Tab. 2)

2. Indeksot na Green - Vermilion so vrednost 0 be[e kaj 43 ili 68.3% na slu~aite (57.7% so plo~ni protezi i 75.7% so skeletni protezi). Indeksot na Green-Vermilion so vrednost 1 be[e kaj 18 ili 28.6% na slu~aite (34.6% so plo~ni protezi i 24.3% so skeletni protezi). Indeksot na Green-Vermilion so vrednost 2 be[e kaj 2 ili 3.2% na slu~aite (7.7% so plo~ni protezi nitu edna so skeletni protezi). Dodeka so indeksot na Green-Vermilion so vrednost 3 nemavme nitu eden slu~aj. So X2-test ne dobivme razlika so visoka styatisti~ka signifikacija pome\u indeksot Green-ver mil ion i vidot na 2 izrabotkata (X =1.52P=0.217), (Tab. 2.)

Tab. 2. Indexi i Green- Vermilionit sipas llojit të punimit Tab.2. indeksot na Green-Vermilion spored vidot na izrabotkata APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

14

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


3.Indeksi i gingivës BOP sipas Ainamo & Baj. Gjatë sondimit të papillës me maje të topitur të sondës pas 20 sekondave gjakderdhja nga papilla ështe shfaqur te 36 ose 57.1% e pacientëve. Gjakderdhja është shfaqur te 22 ose 84.6% e pacientëve me proteza pllakore dhe 14 ose 37.8% e atyre me proteza skeletore. Me testin e Fisherit kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në BOP indeksin sipas llojit të protezave (P=0.0003), (Tab. 3).

2. Indeksot na gingivot - BOP spored Ainamo Baj - za vreme na sondirawe na papilla so neostar vrv na sondata posle 20 sekundi krvarewe od papilla se pojavuva kaj 36 ili 57.1% na pacientite. Krvareweto e pojaveno kaj 22 ili 84.6% od pacientite so plo~ni protezi i 14 ili 37.8% od niv se skeletni protezi. So testot na Fisher dobivme razlika so visoka statisti~ka signifikacija vo BOP indeksot spored vidot na protezite (Tab.3.).

Tab. 3. Indeksi i gingivës BOP sipas llojit të punimit Tab. 3 BOP indeksot spored vidot na izrabotkata

4. Thellësia e sondimit. Është përdorur për vlerësimin e parodoncumit. Thellësia e sondimit më e vogël ose baraz me 2 mm ka qenë te 12 ose 19.0% e rasteve, mbi 2mm, por jo më e madhe se 3 mm te 22 ose 34.9% e rasteve, më e madhe se 3 mm, por më e vogël se 5mm te 27 ose 42.9% te rasteve dhe 5 e me shumë mm te 2 ose 3.2% e rasteve. Me X2-test kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në mes të thellësisë së sondimit dhe llojit të punimit (X2=14.95 P=0.000*), 75.6% e rasteve me proteza skeletore e kane pasur thellësinë e sondimit deri 3 mm krahasuar me 23.1% të protezave pllakore (Tab. 4).

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

3. Dubina na sondiraweto - Upotrebena e za ocenuvawe na parodonciumot. Dubinata na sondiraweto pomala ili so 2mm bila kaj 12 ili 19.0% na slu~aite, nad 2mm, no ne pogolema so 3mm kaj 22 ili 34.9% na slu~aite, pogolema od 3mm, no pomala od 5mm kaj 27 ili 42.9% na slu~aite i 5mm ili pove]e kaj 2% ili 3.2% na slu~aite. So X2-test ne dobivme razlika so visoka statisti~ka signifikacija pome\u dubinata na sondiraweto i vidot na 2 izrabotkata (X =14.95 P=0.000), 75.6% na slu~aite so skeletni protezi ja imaa dubinata na sondiraweto do 3mm sporedeni so 23.1% na plo~nite protezi (Tab.4)

15

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Tab. 4. Thellësia e sondimit sipas llojit të punimit Tab.5. Dubinata na sondiraweto spored vidot na izrabotkata

5. Atrofia e gingivës ka qenë prezente te 47 ose 74.6% e pacientëve të hulumtuar. Më shpesh atrofia e gingivës ishte prezente te protezat parciale pllakore (96.2%), krahasuar me protezat parciale skeletore (59.5%). Me testin e Fisherit kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në atrofinë e gingivës sipas llojit të protezave (P=0.000*), (Tab. 5).

5. Atrofija na gingivot bila prisutna kaj 47 ili 74.6% na ispitanite pacienti. Po ~esto atrofijata na gingivot be[e prisutna kaj pacientite so plo~ni parcijalni protezi (96.2%), sporeduvaj}i gi so skeletnite parcijalni protezi (59.5%). So testot na Fisher dobivme visoka statisti~ka signifikacija vo atrofijata na gingivot spored vidot na protezite (R=0.000*). (Tab. 5).

Tab. 5 Atrofia e gingivës sipas llojit të punimit Tab. 5. Atrofijata na gingivot spored vidot na izrabotkata

6. Indeksin e mobilitetit me vlerën 0 e kane pasur 17 ose 27.0% e dhëmbëve dhe të gjithë kanë qenë me proteza parciale skeletore. Mobilitetin më të vogel se 1 mm në drejtim horizontal (Indeksi i mobilitetit 1) e kanë pasur 33 ose 52.4% e dhëmbëve ( 57.7% APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

6. Indeksot na mobilnosta so 0 ja imaa 17 ili 27.0% na zabite i site bea so skeletni parcijalni protezi. Pomala mobilnost od 1mm vo horizontalen pravec (indeksot na mobilnosta 1) ja imaa 33 ili 52.4% na zabite (57.7% so plo~ni protezi i

16

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


me proteza pllakore dhe 48.6 me proteza skeletore). Mobilitetin më të madh se 1 mm në drejtim horizontal (Indeksi i mobilitetit 2) (42.3% me proteza pllakore dhe 5.4% me proteza skeletore). Mobilitet në drejtim apikal nuk është gjetur në asnjë dhëmbë. Me X2-test kemi fituar dallim me sinjifikancë të lartë statistikore në mes të mobilitetit te dhëmbëve dhe llojit të punimit (X2=22.26, P=0.000*), (Tab. 6).

48.6% so skeletni protezi). Pogolema mobilnost od 1mm vo horizontalen pravec (indeksot na mobilnosta 2) (42.3% so plo~ni i 5.4% so skeletni protezi). Mobilnosta na apikalen aspect ne e pronajdeno vo nitu eden zab. X2-testot dobivme razlika so visoka statisti~ka signifikacija pome\u mobilnosta na zabite i vidot na izrabotkata 2 (X =22.26, P-0.000), Tab.6).

Tab. 6. Mobiliteti i dhëmbëve sipas llojit të punimit Tab.6. Mobilnosta na zabite spored vidot na izrabotkata 5. Higienata na protezata bila kaj 29 7. Higjiena e protëzes ka qenë e mirë te 29 ose 46.0% e rasteve (23.1% me proteza ili 46.0% od slu~aite (23.1% so plo~ni parciale pllakore dhe 62.2% me proteza parcijalni protezi i 62.2% so skeletni parciale skeletore). Higjienë mesatare te 32 parcijalni protezi). Srednata higiena kaj ose 50.8% e rasteve (73.1% me proteza 32 ili 50.8% na slu~aite (73.1% plo~ni pllakore dhe 35.1% me proteza skeletore) dhe protezi i 35.1% so skeletni protezi i higjienë e dobët te 2 ose 3.2% e rasteve ( 3.8% niska higiena kaj 2 ili 3.2% od slu~aite (3.8%2protezi i 2.7% so skeletni protezi). me proteza pllakore dhe 2.7 me proteza So X -testot dobivme razlika so visoka skeletore). Me X2-test kemi fituar dallim me statisti~ka signifikacija pome\u sinjifikancë të lartë statistikore në mes të higienata na protezata i vidot na higjienës së protezës dhe llojit të punimit izrabotkata (X2=7.88, P=0.005), (Tab.7). 2

(X =7.88, P=0.005), (Tab. 7).

Tab. 7. Higjiena e protezës sipas llojit të punimit Tab 7. Higienata na protezata spored vidot na izrabotkata

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

17

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Diskusija

Diskutimi Protezat parciale mobile kanë një rol të rëndsishëm në gjendjen e parodonciumit. Varësisht prej llojit të punimit protetikor dhe higjienës orale të pacientit janë gjetur ndryshime parodontale në dhëmbët retinues të protezave parciale. Në studimin tonë në bazë të analizave statistikore kemi fituar dallime me sinjifikancë të lartë statistikore të indeksit BOP, mobilitetit të dhëmbëve, atrofisë së gingivës, thellësisë së sondimit dhe higjienës së protezës tek protezat parciale pllakore në krahasim me protezat parciale skeletore. Gjithashtu janë vërejtur dallime por me një sinjifikancë më të ulët të indeksit të Sillnes-Lou dhe indeksit të Green-Vermilionit tek protezat parciale pllakore në krahasim me protezat parciale skeletore. Rezultatet e studimit tonë kanë ngjajshmëri me disa hulumtime të autorëve tjerë. Si studimi nga Rissin et al.(4) kur i kanë krahasuar pacientët me proteza parciale dhe me punime fikse, te pacientët me proteza parciale kanë hasur depozitim më të madh të pllakut dhe gurit të dhëmbit, vlera më të larta të thellësisë së sondimit dhe humbje të kockës alveolare te dhëmbët retinues. Protezat parciale mobile ndikojnë në shëndetin e parodonciumit, prandaj me një dizajn të përshtatshëm dhe higjienë të mirë orale mund të zvogëlohen ndyshimet që mund të shfaqen në parodonciumin e dhëmbëve retinues sipas Knezovic Zlataric (3). Bartësve të protezave parciale u kërkohet angazhim shtesë të mbajtjes së higjienës orale. Për të penguar ndryshimet në gjendjen e parodontit, pacientët me proteza parciale duhet t’i nënshtrohen vizitave të rregullta sistematike M.Kern & B.Wagner (5). Vizitat e rregullta sistematike luajnë rol të rëndësishëm në preventivën e ndryshimeve të parodonciumit të dhëmbëve retinues. Carlsson et al. (6) kanë hasur ndryshime evidente të parodonciumit te pacientët me proteza parciale të cilët nuk e kanë mbajtur higjienën orale dhe e kanë vizituar rrallë stomatologun e tyre. Suksesi i terapisë është në varshmëri nga motivimi pozitiv i bartësve të këtyre punimeve protetikore. Disa hulumtime klinike kanë treguar se pas kontrollave të rregullta, APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

Mobilnite parcijalni protezi imaat edna va`na uloga vo sostojba na parodonciumot. Vo zavisnost od vidot proteti~kata izrabotka i oralnata higiena na pacientot se pronajdeni parodontalni promeni vo retinite zabi na parcijalnite protezi. Vo na[ata studija spored statisti~kite analizi dobivme razlika so visoka statisti~ka signifikacija na indeksot BOP, mobilnosta na zabite, atrofijata na gingivot, dubinata na sondiraweto i higienata na protezata kaj plo~nite parcijalni protezi vo sporedba so parcijalnite skeletni protezi. Isto taka videni se razliki no so signifikacija na indeksot Sillnes-Lou i indeksot na Green – Vermilion kaj plo~nite parcijalni protezi vo sporedba so skeletnite parcijalni protezi. Rezultatite na na[ata studija imaat sli~nosti so nekoi istra`uvawa na drugi avtori. Kako studijata na Rissin et al. (4) koga gi sporedile pacientite so parcijalni protezi i so fiksni izrabotki, kaj pacientite so parcijalni protezi naidoa na pogolemo deponirawe na plo~ata i zabniot kamen, pogolemi vrednosti na dubinata na sondiraweto i zagubata na alveolarnata koska kaj retinite zabi. Mobilnite parcijalni protezi vlijaat na zdravjeto na parodonciumot, zatoa so eden soodveten dizajn i dobra oralna higiena mo`e da se namalat promenite koi mo`e da se pojavat vo parodonciumot na retinite zabi spored Knezovic Zlataric (3). Na tie [to nosat parcijalni protezi im se bara dopolnitelna oralna higiena. Za da gi spre~ime promenite vo sostojba na parodontot, pacientite so parcijalni protezi treba da i se pokorat na redovnite sistematski pregledi M. Kern i B. Wagner (5). Redovnite sistematski pregledi igraat va`na uloga vo prevencijata na promenite na parodonciumot na retinite zabi. Carlsson et al. (6) naidoa na evidentni promeni na parodonciumot kaj pacientite so parcijalni protezi koi ne ja odr`ale oralnata higiena i retko go posetile nivniot stomatolog. Uspe[nosta na terapijata e vo zavisnost od pozitivnata motivacija na tie [to gi nosat ovie proteti~ki izrabotki. Nekoi klini~ki ispituvawa poka`aa deka posle

18

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


përsëritjes së instruksioneve dhe re-motivimit të pacientit për mbajtje të higjienës orale, protezat parciale nuk do të shkaktojnë ndryshime në parodonciumin e dhëmbëve retinues Kapur et al. (7). Todescan (8) ka deklaruar se pacientët duhet t’u përmbahen rregullave për mirëmbajtjen e higjienës orale që suksesi i terapisë me proteza parciale të jetë afatgjatë.

redovnite kontroli, povtoruvaweto na instrukciite i remotiviraweto na pacientite za odr`uvawe na oralnata higiena, parcijalnite protezi nema da predizvikuvaat promeni na parodonciumot na retinite zabi Kapur et al. (7). Todescan (8) izjavil deka pacientite treba da gi po~ituvaat pravilata za odr`uvaweto na oralnata higiena za da uspehot na terapijata so parcijalni protezi bide vo podolg rok.

Zaklu~ok

Përfundim Në bazë të rezultateve tona përfundojmë se: 1. Protezat parciale mobile kanë një rol të rëndësishëm në gjendjen e parodonciumit. 2. Në bazë të rezultateve të hulumtimit preferojmë protezat skeletore, por me kusht që të jenë të dizajnuara në mënyrë që t’i respektojnë rregullat statike. 3. Bartësve të protezave parciale në bazë të hulumtimeve tona, u kërkohet angazhim shtesë në mbajtjen e higjienës orale. 4. Vizitat e rregullta sistematike luajnë rol të rëndësishëm në preventivën e ndryshimeve të parodonciumit të dhëmbëve retinues. 5. Suksesi i terapisë është në varshmëri nga motivimi pozitiv i bartësve të këtyre punimeve protetikore. 6.Të gjithë faktorët e cekur ndikojnë në ndryshimet e paraqitura në parodoncium.

Vrz osnova na na[ite rezultati zaklu~uvame deka: 1. Mobilnite parcijalni protezi imaat edna va`na uloga vo sostojbata na parodonciumot. 2. Vrz osnova na ispitanite rezultati preferirame skeletni protezi, no so uslov da bidat dizajnirani na toj na~in za da gi respektirat statisti~kite pravila. 3. Spored na[ite ispituvawa, na tie [to gi nosat parcijalnite protezi im se bara dopolnitelno da se zagri`at za oralnata higiena. 4. Redovnite sistematski kontroli igraat va`na uloga na prevencijata na promenite vo parodonciumot na retinite zabi. 5. Uspehot na terapijata e zavisen od pozitivnata motivacija na toj [to gi nosi ovie proteti~ki izrabotki. 6. Site spomenati faktori vlijaat vo pojavenite promeni vo parodonciumot.

UDC: 616.314-76 ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)

THE EFFECT OF REMOVABLE PARTIAL DENTURES AND ORAL HYGIENE ON PERIODONTAL HEALTH OF ABUTMENT TEETH Abstract Removable Partial Dentures (RPD) are a common treatment available for restoration of partially edentulous ridges. Indications for RPD's are those cases where there is no possibility for fixed dentures due to teeth order, shape and unsuitable position of the remaining teeth, also depending on the size and location of the edentulous space. The objective of the study is to evaluate the differences that occur on the periodontal health of abutment teeth of RPD's in correlation of patients wearing different type of removable partial dentures and oral patients hygiene for a period between one to five or more years following denture placement. APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

19

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


Methods: During this longitudinal study, periodontal health was assessed in correlation of patients wearing different designs-type of removable partial dentures, oral patients hygiene, the type of dental support and duration of RPDs. The data was collected from survey questionnaires from patients with RPDs. Abutment teeth were assessed for plaque Index (PI) by Silness and Loe, calculus Index (CI) by Greene-Vermilionit, gingival index - BOP, periodontal probing depth (PD), gingival recession (GR) and tooth mobility (TM). Key words: removable partial dentures, RPDs acrylic, framework, peridontium, tooth mobility, oral hygiene, dental support. Literatura 1. Addy M, Bates JF. 1979. Plaque accumulation following the wearing of different types of removable partial dentures. J Oral Rehabil Vol (6) p;111-117. 2. Mojon P, Rentsch A, Butz-Jorgensen E. 1995. Relationship between prosthodontic status,caries and periodontal disease in geriatric population. Int J Prosthodent Vol (8) p;564-571. 3. Dubravka Knezoviæ Zlatariæ, Asija Èelebiæ, and Melita Valentiæ-Peruzoviæ 2002. The Effect of Removable Partial Dentures on Periodontal Health of Abutment and Non-Abutment Teeth. J Periodontal Vol (73) No 2 p;137-144. 4. Rissin L, Feldman RS et al. 1985. Six-year report of the periodontal health of fixed and removable partial denture in abutment teeth. J Prosthet Dent Vol 54 p;461-467. 5. M.Kern & B.Wagner 2001. Periodontal findings in patients 10 years after insertion of removable partial dentures. Journal of Oral Rehabilitation Vol 28 p;991-997 6. Carlsson GE, Hedegard B, Koivumaa KK. 1976. Late results of treatment with partial dentures. Journal of Oral Rehabilitation.Vol 3 p;267. 7. Kapur, K.Kdeupree, R.et al 1994. A randomized clinical trial of two basic removable partial denture designs. Part I: Comparisons of five –year success rates and periodontal health. Journal of Prosthetic Dentistry Vol 72 p;268. 8. Todescan R, Bernardes EEB, Silva oJ.1998. Atlas de prótese parcial removível. São Paulo: Santos

APOLONIA 13 • 25, f. 9-20, Maj 2011

20

APOLONIA 13 • 25, str. 9-20, Maj 2011


UDK: 616-314-77 IZVOREN NAU^EN TRUD (INT)

UDK: 616-314-77 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

DISTRIBUCIJA NA KORONKI I ELEMENTI ZA NADOKNADA KAJ TRETIRANITE PACIENTI SO FIKSNO PROTETSKI METALKERAMI^KI IZRABOTKI VO BO^NIOT SEKTOR

SHPËRNDARJA E KURORAVE DHE ELEMENTEVE ZËVENDËSUESE TE PACIENTËT E TRAJTUAR ME PUNIME PROTETIKE FIKSE METAL- QERAMIKE NË SEKTORIN LATERAL Sh. Shaqiri, K. Shaqiri

{. {a]iri, K. {a]iri

Klinika Stomatologjike Specialistike për Protetikë “Protetika AG” - Tetovë

Stomatolo{ko specijalisti~ka klinika po Protetika "Protetika AG”, Tetovo

Abstrakt Mungesa e dhëmbëve të caktuar apo të një grupi dhëmbësh, sjell çrregullime komplekse estetike, fonetike dhe funksionale, të cilët e detyrojnë pacientin të kërkojë ndihmën e mjekut stomatolog për sanimin e tyre. Në këtë rast, stomatologu protezist është ai i cili përmes rehabilitimit oral me anë të urave dentare fikse do të bëjë sanimin e sistemit stomatognat të çrregulluar te pacientët. Qëllimi i punimit është që saktësisht të përcaktojë shpërndarjen e kurorave dhe elementeve zëvendësuese te pacientët e trajtuar me ura dentare fikse metalqeramike në sektorin anësor sipas gjinisë dhe nofullave, si dhe të përcaktojë raportin në mes tyre. Materialin klinik e përbëjnë kurorat dhe elementet e urave dentare metalqeramike fikse të sektorit anësor, si në maksilë, poashtu edhe në mandibulë të punuara te të dy gjinitë. Me këtë rast janë analizuar ato ura, ose pjesët përkatëse të konstrukcioneve semicirkulare, apo cirkulare të cilat si dhëmbë shtyllë të skajshëm kishin kaninët dhe molarët e tretë. Gjithsej janë marrë në shqyrtim urat anësore nga 151 pacient të të dy gjinive, nga mosha 26 deri 70 vjeçe. Me anë të kontrollit intraoral u përcaktua lloji i punimit protetikë dhe lokalizimi i tij. Këta të dhëna janë evidentuar në karton special të përpiluar për këtë rast për secilin pacient ndaras. Numër më të madh të pacientëve të trajtuar kemi të gjinisë mashkullore 62.25% (94), kundrejt asaj femërore me 37.75% (57 ). Pas përpunimit statistikor, rezultatet e fituara në punimin tonë i kemi prezentuar me anë të tabelave, grafikëve dhe diagrameve. Nga rezultatet e fituara mund të konkludojmë se: 1. Frekuenca e punimeve protetike fikse metalqeramike te sektori lateral është dukshëm më e madhe te gjinia mashkullore kundrejt gjinisë femërore. 2. Numri i përgjithshëm i elementeve të urave dentare anësore te të dyja nofullat dhe te të dy gjinitë i fituar si rezultat i studimit tonë, tregon raporte të përshtatshme statike pasi që për çdo dy elemente zëvendësuese të punuara, si kurora shtyllë mesatarisht paraqiten dy. 3. Në bazë të vlerës së koeficientit të korrelacionit (Rxy=-95), mund të konkludojmë se te rezultatet tona ekziston një lidhje e fortë inverse në mes të përqindjes së koronave dhe të elementeve te urat dentare anësore. Fjalë kyçe: Protetika fikse, ura metal qeramike, sektori anësor.

Apstrakt Nedostatokot na odredeni zabi ili na grupa od niv predizvikuva kompleksno poremetuvawe kako: estetsko, fonetsko i funksionalno, {to go teraat pacientot da pobara pomo{ kaj stomatolog za nivna sanacija. Vo ovoj slu~aj, stomatologot proteti~ar e toj koj preku oralna rehabilitacija so fiksni dentalni mostovi }e go sanira neispravniot stomatognat sistem. Cel na trudot e da precizno go odredi rasprostranetosta na koronkite i zamenetite elementi kajpacienti tretirani so fiksni metal kerami~ki mostovi vo strain~na regija po pol i vilici, kako i se odredi me|usebniot soodnos. Klini~kiot material go so~inuvaaat fiksnite matal kerami~ki mostovi vo strani~na regija izraboteni kako vo maksila isto taka i vo mandibula kaj dvata pola. Bea analizirani tie mostovi, ili sootvetni delovi na semi cirkularni i cirkulartni konstrukcii koi kako stolbovi gi imaa kaninite i tretite molari. Vkupno bea ispituvani strain~ni mostovi kaj 151 pacienti od dvata pola, na vozrast od 26 do 70 godini. So intra oralen pregled se odredi vidot na protetskata izrabotka I negova lokalizacija. Ovie podatoci bea evidentirani vo posebni karton~iwa sostaveni za ova prilika za sekoj pacient posebno. Pogolem broj na tretirani pacienti imame kaj ma{ki pol so 62,25%(94), nasproti `enskiot so 37.75%(57). Po statisti~kata obrasbotka, dobivenite rezultati vo na{iot trud gi prika`uvame so pomo{ na tabeli, i grafikoni. Od dobivenite rezultati mo`eme da zaklu~ime deka: 1. Frekvencijata na fiksnite protetski metal kerami~ki izrabotki kaj lateralniot sektor vidno e po golema kaj ma{kiot pol nasproti `enskiot. 2.Vkupniot broj na elementi od lateralnite mostovi kaj dvete vilici i kaj dvata pola dobiven kako rezultat od na{ata studija, poka`uva sootvetni stati~ki soodnosi bidej}i za dva izraboteni supstitutivni elementi, kako stolbni koronki prose~no se javuvaat dve. 3.Vrz osnova na vrednosta na koeficientot na korelacija (Rxy= -95), mo`eme da zaklu~ime deka kaj na{ite rezultati postoi edna jaka inverzna sila pome|u procentot na koronkite i elementite kaj strani~nite dentalni mostovi. Klu~ni zborovi: Fiksna protetika, metal kerami~ki most, strani~na regija.

Adresa

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

21

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


DISTRIBUCIJA NA KORONKI I ELEMENTI ZA NADOKNADA KAJ TRETIRANITE PACIENTI SO FIKSNO PROTETSKI METAL- KERAMI^KI IZRABOTKI VO BO^NIOT SEKTOR

SHPËRNDARJA E KURORAVE DHE ELEMENTEVE ZËVENDËSUESE TE PACIENTËT E TRAJTUAR ME PUNIME PROTETIKE FIKSE METAL- QERAMIKE NË SEKTORIN ANËSOR

Voved

Hyrje Në bazë të të dhënave të literaturës mjeksore stomatologjike, është pohuar se shumica dërmuese e popullsisë mbi 16 vjeç kanë mungesë të dhëmbëve. Përsa i përket shpeshtësisë kjo patologji rradhitet fill pas kariesit dhe paradontopative (1,2,). Mungesa e dhëmbëve të caktuar, apo të një grupi dhëmbësh, sjell çrregullime komplekse estetike, fonetike dhe funksionale, të cilat e detyrojnë pacientin të kërkojë ndihmën e mjekut stomatolog për sanim të tyre (3,4,5,6). Në këtë rast, stomatologu protezist është ai që përmes rehabilitimit oral duhet të bëjë sanimin e sistemit stomatognat të çrregulluar te pacientët. Rahabilitimi oral, nënkupton çdo lloj të aktivitetit stomatologjik që ndërmerret dhë që ka për qëllim të rivendos funksionimin normal të sistemit masticator (3,7,8). Disiplinat protetike me aftësitë e tyre të konstruksionit dhe të rekonstruksionit jo rrallë e përmbushin në tërësi trajtimin e rehabilitimit oral, ose në vetë procesin e terapisë veprojnë të pavarura. Protetika fikse përmes urave dentare, në përqindje të madhe aplikohet në zgjedhjen përfundimtare të rehabilitimit oral të rasteve (9,10,11,). Në Stomatologji, me fjalën urë nënkuptojmë protezën dentare e cila i kompenson dhëmbët e humbur dhe e zëvendëson defektin, si dhe me anë të lidhjeve të veçanta mbështetet mbi dhëmbët natyrorë që e kufizojnë defektin në harkun dentar, ndërsa fuqia përtypëse transmetohet pastër në rrugë dentare përmes dhëmbëve shtyllë të urës dhe bën restaurimin e funksioneve orale të çregulluara apo të humbura (12,13,14,15). Me anë të konstruksionit të urave dentare kompensohen dhëmbët e humbur, vendoset APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

Spored podatocite od stomatolo{kata zdravstvena literature, potvrdeno e deka groto od populacijata nad 16 godini ima nedostatok na zabi. Po za~estenost ova patologija se nao|a odma po kariesot i parodontopatijata (1,2). Nedostatokot na odredeni zabi ili grupa od niv, doveduva do kompleksni poremetuvawa kako: estetski, fonetski i funksionalni koi go prinuduvaat pacientot da pobara pomo{ od lekarot stomatolog (3,4,5,6). Vo toj slu~aj, stomatologot proteti~ar e toj koj preku oralnata rehabilitacija }e go sanira poremetuvaniot stomatognaten sistem kaj pacientite. Oralnata rehabilitacija potrazbira sekoj vid na stomatolo{ka aktivnost {to se prezema i {to ima za cel da vospostavi normalno funksionirawe na mastikatorniot sistem (3,7,8). Proteti~kite discipline so nivnata sposobnost za konstruksija i rekonstruksija ne retko vo celost go ispolnuvaat tretmanot na oralnata rehabilitacija, ili vo terapevskiot proces deluvaat nezavisno. Fiksnata protetika preku dentalnite mostovi, vo golem procent se primenuva vo zavr{noto re{avawe na oralnata rehabilitacija na slu~aite (9,10,11). Vo Stomatologija, so poimot most potrazbirame zabna proteza koja gi nadoknaduva izgubenite zabi i go zamenuva defektot, i so posebni vrski se naslonuva vrz prirodnite stolbni zabi koi go ograni~uvaat defektot vo zabniot niz, a xvakalnata sila se prenesuva ~isto po dentalen pat preku stolbnite zabi na mostot i gi restavrira poremetenite ili izgubenite oralni funkcii(12,13,14,15). Pri konstrukcija na dentalnite mostovi se nadoknaduvaat izgubenite zabi,

22

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


uniteti i harqeve dentare dhe fuqia mastikatore transmetohet te dhëmbët e tjerë përmes pikave dhe sipërfaqeve kontaktuese. Me këtë, urat dentare shërbejnë për rekonstruksion, preventiv, fuksionalitet, fonetik dhe estetiko-fizionomik të harqeve dentare të ndërprera, si dhe të sistemit orofacial (3,4,15,16,17,18). Duke u nisur nga faktet e lartëpërmendura, si rrjedhojë del se qëllimi i studimit tonë është: Ta përcaktojë shpërndarjen e kurorave dhe elementeve zëvendësuese te pacientët e trajtuar me ura dentare fikse metalqeramike në sektorin anësor sipas gjinisë dhe nofullave, si dhe të përcaktojë raportin në mes tyre.

se vospostavuva unitetot na zabnite laci i xvakalnata sila se prenesuva kaj ostanatite zabi preku kontaktnite to~ki i povr{ini. So ova, dentalnite mostovi slu`at za preventivna, funksionalna, fonetska i estetsko-fizionomska rekonstrukcija na isprekinatite zabni laci, kako i na orofacijalniot sistem (3,4,15,16,17,18). Poa|aj}i od gorespomenatite fakti, kako posledica izleguva deka celta na na{ata studija e da: Se odredi rasprostranuvaweto na koronkite i mostovnite elementi kaj tretiranite pacienti so fiksni metal kerami~ni zabni mostovi vo bo~en sektor po pol i vilici, kak i se odredi soodnosot pome|u niv.

Material i metod

Materiali dhe metoda Materialin klinik e përbëjnë urat dentare fikse metalqeramike të sektorit anësor si në maksillë poashtu edhe në mandibulë të punuara në Klinikën Dentare Specialistike për Protetikë “Protetika AG”, në Tetovë gjatë viteve 2008 dhe 2009. Me këtë rast janë analizuar ato ura, ose pjesët përkatëse të konstrukcioneve semicirkulare apo cirkulare të cilat si dhëmbë shtyllë të skajshëm kishin kaninët dhe molarët e tretë.

Klini~kiot material go so~inuvaat fiksnite metal kerami~ki mostovi od bo~nite regii kako vo maksila istotaka i vo mandibula napraveni vo specijalisti~kata stomatolo{ka klinika za Protetika “Protetika AG”, vo Tetovo vo tekot na 2008 i 2009 godina. Vo ovoj slu~aj se analizirani tie mostovi ili adekvatni delovi od semicirkularnite i cirkularnite konstrukcii koi kako stolbovi imaa kanii i treti molari.

Foto 1. Urë dentare anësore Slika 1. Stani~en dentalen most

Foto 2. Urë dentare semicirkulare Slika 2. Semicirkularen dentalen most

Foto 3. Urë dentare cirkulare Slika 3. Cirkularen dentalen most APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

23

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


Gjithsej janë trajtuar 151 pacientë të të dy gjinive, të moshave 26 deri 70 vjeç. Të dhënat e çdo pacienti, si për lokalizimin e punimit protetik, numrin e kurorave, numrin e elementeve të trupit të urave i kemi futur në formular të veçantë për secilin pacient veç e veç.

Vkupno bea tretirani 151 pacient od dvata pola na vozrast od 26 do 70 godini. Podatocite za sekoj pacient, kako za lokalizacija na protetskata nadoknada, brojot na koronki, brojot na elementi gi registriravme vo poseben formular za sekoj pacient odvoeno.

Emri dhe mbiemri Ime i prezime Gjinia Pol Datëlindja Datum na ra|awe Numri evidentues Evidenciski broj Lokalizimi i urës Lokalizacija na most LD (lart djathtas) GD (gore desno) LM (lart majtas) GL (gore levo) PD (poshtë djathtas) DD (dole desno) PM (poshtë majtas) DL (dole levo) Numri i kunorave Broj na koronki Numri i elementeve Broj na elementi Foto: 4. Formulari i punës me pacientët Slika 4. Raboten formular za pacienti

Rezultatet e fituara pas elaborimit dhe përpunimit statistikorë, në punim i paraqesim me anë të grafikëve dhe tabelave, ndërsa ata me rëndësi të veçantë i paraqesim me anë të T-testit, koeficientit të probabilitetit dhe koeficientit të korelacionit.

Dobivenite rezultati po elaboriraweto i statisti~kata obrabotka, vo na{iot trud gi pretstavuvame so pomo{ na grafikoni i tabeli, a tie od posebno zna~ewe gi pretstavuvame so pomo{ na T-testot, koeficient na probabilitetot i korficient na korelacijata.

Rezultat i diskusija

Rezultatet dhe diskutimi Materialin e ekzaminuar e përbëjnë 151 pacientë të trajtuar te të dy gjinitë me ura anësore fikse metalqeramike.

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

Ispituvaniot material go so~inuvaat 151 tretirani pacienti od dvata pola so strani~ni fiksni metal kerami~ki mostovi.

24

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


Në grafikun 1, e kemi paraqitur përqindjen e meshkujve dhe femrave të pëfshirë në studimin tone.

Vo grafikon 1, e prika`an procentot na ma`i i na `eni vklu~eni vo na{ata studija.

Graf. 1Përqindja e të ekzaminuarëve sipas gjinive Graf. 1 Procent na egzaminirani spored pol

Rezultatet e këtij grafiku tregojnë se përqindja e meshkujve me punime protetike fikse metalqeramike është gati sa dyfishi i përqindjes së femrave. Numrin i elementeve dhe kurorave te meshkujt dhe te femrat, si dhe raportin në mes tyre e kemi paraqitur me anë të grafikut 2.

Rezultatite od ovoj grafikon poka`uvaat deka procentot na ma`i so fiksni metal kerami`ki protetski nadomestoci e skoro dva pati po golem otkolku kaj `enite. Brojot na koronki i elementi kaj dvata pola kako i soodnosot pome|u niv e prika`an vo grafikonot 2.

Graf. 2 Numri i koronave dhe elementeve sipas gjinive Graf. 2 Broj na koroni i elementi spored pol

Nga rezultatet e grafikut në fjalë shihet qartë se raporti në mes të elementeve dhe koronave, te meshkujt kundrejt atyre te femrat është në përpjestim gati një me dy. Kjo flet qartë se në Klinikën për Protetikë “Protetika AG” gjat viteve 2008 dhe 2009 janë trajtuar më shumë pacient të gjinisë mashkullore se sa pacientë të gjinisë femërore. Poashtu edhe numri i punimeve protetike të punuara është më i madh te gjinia mashkullore kundrejt asaj femërore. Një situatë e tillë tregon se meshkujt më shumë vuajnë nga humbja e dhëmbëve se sa femrat. Nga ana tjetër gjykojmë se femrat i kushtojnë kujdes më të madh shëndetit oral (1,19,20,21,22,23).

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

Od grafi~kite rezultati jasno se gleda deka soodnosot pome|u elementite i koronkite kaj ma`ite nasproti `enite e skoro eden naprema dva. Ova jasno zboruva deka vo Klinikata za protetika “Protetika AG” vo tekot na 2008 i 2009 godina bea tratirani pove}e ma{ki otkolku `enski pacienti. Isto taka, i brojot na protetskite izrabotki e pogolem kaj ma{kiot pol nasprema `enskiot. Edna vakva situacija ni zboruva deka ma`ite pove}e patat od zaguba na zabi otkolku `enite. Od druga strana cenime deka `enite poka`uvaaat pogolema gri`a za oralnoto zdravje (1,19,20,21,22,23).

25

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


Shumë autorë si Ivanis, Gasparac – Predanic, Stales dhe të tjerë, në studimet e tyre theksojnë se meshkujt kanë më shumë nevojë për punime protetike se femrat. Gjithashtu edhe në studimet tona të më hershme rezultatet tregojnë se përqindja e dhëmbëve të humbur është më e lartë te gjinia mashkullore sesa te gjinia femërore (1). Në tabelën numër 1 do të paraqesim numrin e koronave dhe elementeve zëvendësuese në sektorin dentar anësor në maksilë te të dy gjinitë sipas dhëmbëve. Nga kjo tabelë shihet qartë se si dhëmb shtyllë më shpesh paraqitet molari i dytë maksilar edhe atë në 69 (33.34%) raste, i ndjekur nga kanini me 63 (30.43%) raste, paramolarët me nga 25 (12.07%) raste dhe molari i parë me 19 (9.19%) raste, ndërsa molari i tretë maksilar është dhëmbi që ka shërbyer më pak si dhëmb shtyllë, edhe atë në vetëm 6 (2.90%) raste. Kolona që paraqet rezultatet për elementet tregon se molari i dytë është përfshirë më pak si element në punimet protetike, vetëm me 7 (3.25%) raste, ndërsa përqindje më të madhe kemi te paramolari i dytë me 76 (35.34%)), i ndjekur nga molari i dytë me 75 (35.34%) raste dhe paramolari i parë me 57 (26.51%) raste. Sa i përket numrit të kurorave dhe elementeve në mandibulë tabela 2 është ajo që na e jep pasqyrën e rezultateve.

Mnogu avtori kako Ivanis, Gasparac - Predanic, Stales i drugi, vo nivnite studii nazna~uvaat deka ma`ite imaat pogolema potreba za protetski izrabotki otkolku `enite. Istotaka, i vo na{ite prethodni studii rezultatite poka`aa deka procentot na izgubeni zabi e po golem kaj ma`ite otkolku kaj `enite(1). Vo tabela br. 1, }e go prika`eme brojot na koronki i elementi vo strani~niot zaben sektor vo maksila kaj dvata pola. Od ova tabela jasno se gleda deka kako stolben zab naj~esto se javuva vtoriot maksilaren molar i toa kaj 69(33.34%) slu~ai, sleden od kaninot so 63(30.43%) slu~ai, premolarite so po 25(12.07%) slu~ai, i prviot molar so 19(9.19%) slu~ai, a tretiot maksilaren molar najmalku slu`el kako stolben zab, samo vo 6(1.90%) slu~ai, dodeka maksilaren molar e zabot, koj najmalku slu`el kako stolben zab, i toa vo samo 6 (2.90%) slu~ai. Kolonata {to gi prika`uva rezultatite za elementite poka`uva deka vtoriot maksilaren molar e vklu~en najmalku kako element vo fiksnite protetski nadomestoci, samo kaj 7(3.25%) slu~ai, a pogolem procent imame kaj vtoriot premolar so 76(35.34%) slu~ai, sleden od vtoriot molar so 75(35.34%) slu~ai i prviot premolar so 57(26.51%) slu~ai. [to se odnesuva do brojot na koronki i elementi vo mandibula, tabelata br. 2 e taa koja ni gi dava rezultatite.

Dhëmbët Zabi

Numri i kunonave Broj na koronki

Mumri i elemenetve Broj na elementi

T-testi T-test

3

63 (30.43%)

/

T=6.75 P<0.01

4

25 (12.07%)

57 (26.51%)

5

25 (12.07%)

76 (35.34%)

6

19 (9.19%)

75 (34.90%)

7

69 (33.34%)

7 (3.25%)

8

6 (2.90%)

/

Tab. 2. Numri i kurorave dhe elementeve zëvendësuese në maksilë sipas dhëmbëve te të dy gjinitë. Tab. 2. Broj na koronki i elementi vo maksila po zabi kaj dvata pola.

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

26

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


Rezultatet e kësaj tabele tregojnë se molari i dytë si dhëmb shtyllë është përfshirë në 63 (23.34%) raste, kanini dhe paramolari i parë janë përfshirë me nga 57 (21.11%) raste, molari i tretë në 44 (16.30%) raste, paramolari i dytë në 37 (13.70%) raste dhe më pak i përfshirë si dhëmb shtyllë është molari i parë me vetëm 12 (4.44%) raste. Kolona që paraqet rezultatet për elementet zëvendësuese tregon se paramolari i parë është përfshirë më pak si element në punimet protetike, vetëm me 38 (15.83%) raste, ndërsa përqindje më të madhe kemi te molari i parë me 10 1(42.08%) raste i ndjekur nga paramolari i dytë me 57 (23.75%) raste dhe molari i dytë me 44 (18.34%) raste. Numri i përgjithshëm i elementeve dhe kurorave të urave dentare anësore është më i madh te nofulla e poshtme kundrejt asaj të epërme. Ndërsa autorë të ndryshëm si Leempoel et al., Kosovel et al. dhe Ivanish t. et al., japin rezultate të ndryshme nga rezultati ynë. Numri i përgjithshëm i elementeve të urave dentare anësore te të dyja nofullat, tregon raporte të përshtatshme statike pasi që për çdo dy elemente zëvendësuese të punuara, si kurora shtyllë mesatarisht paraqiten dy, ndërsa kjo tregon për ekzistimin e lidhjes së fortë inverse në mes të përqindjes së koronave dhe të elementeve te urat dentare anësore. Përfundim Në bazë të ekzaminimit të 151 pacientëve, si dhe në bazë të rezultateve të fituara, përpunimit të tyre statistikor kemi arritur në këta përfundime: 1. Frekuenca e pacientëve të trajtuar me punime protetike fikse metalqeramike në sektorin anësor është më e madhe të gjinia mashkullore kundrejt gjinisë femërore. 2. Frekuenca e punimeve protetike fikse metalqeramike si dhe frekuenca e elementeve munguese dhe kurorave në urat dentare anësore është dukshëm më e madhe te gjinia mashkullore kundrejt gjinisë femërore. 3. Numri i përgjithshëm i elementeve të urave dentare anësore te të dyja nofullat dhe te të dy gjinitë i fituar si rezultat i studimit tonë, tregon raporte të përshtatshme statike pasi që

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

Rezultatite od ova tabela poka`uvaat deka vtoriot molar kako stolben zab e vklu~en kaj 63(23.34%) slu~ai, kaninot i prviot premolar se opfateni so po 57(21.11%) slu~ai, tretiot molar so 44(16.39%)slu~ai, vtoriot premolar so 37(13.70%) slu~ai, a najmalku vklu~en stolben zab e prviot molar so samo 12(4.44%) slu~ai. Kolonata koja gi prika`uva rezultatite za elementite poka`uva deka prviot premolar e opfaten najmalku kako element vo protetskite nadomestoci, so samo 38(15.83%) slu~ai, a najgolem procent na zastapenost imame kaj prviot molar so 101(42.08%) slu`aj, sleden od vtoriot premolar so 27(23.75%) slu~ai i vtoriot molar so 44(18.34%) slu~ai. Vkupniot broj na elementi i koronki kaj strani~nite zabni mostovi e pogolem kaj dolnata vilica nasproti gornata, a, razni avtori kako Leempoel et al., Kosovel et al., Ivanis . et al., davaat rezultati razli~ni od na{ite. Vkupniot broj na elementi od strani~nite zabni mostovi kaj dvete vilici poka`uva pogodni stati~ki soodnosi, bidej}i za sekoi dva izraboteni elementi, kako stolbni koronki prose~no se pojavuvaat dve, {to poka`uva za postewe na jaka inverzna vrska pome|u procentot na koronkite i elementite od strani~nite zabni mostovi.

Zaklu~ok Vrz osnova na ispituvanite 151 pacienti, kaki i vrz osnova na dobivenite rezultati, nivnata statisti~ka obrabotka dojdovme do slednite zaklu~oci: 1.Frekvencijata na tretirani pacienti so fiksni metal kerami~ki protetski izrabotki kaj strani~nata regija e pogolema kaj ma{kiot pol nasproti `enskiot. 2. Frekvencijata na fiksni metal kerami~ki protetski izrabotki, kaki i frekvencijata na elementi i koronki kaj strani~nite zabni mostovi e vidno pogolema kaj ma{kiot pol nasproti `enskiot. 3. Vkupniot broj na elementi od strani~nite zabni mostovi kaj dvete vilici i kaj dvata pola dobiven kako rezultat od na{ata studija, poka`uva soostvetni stati~ki soodnosi bidej}i za sekoi dva

27

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


për çdo dy elemente zëvendësuese të punuara, si korona shtyllë mesatarisht paraqiten dy. 4. Në bazë të T-testit (t=6,75), si dhe në bazë të vlerës së koeficientit te probabilitetit (p<0.01), shihet qartë se te rezultatet tona, sinjifikanca statistikore është e rëndësishme dhe jo e rastit. 5. Në bazë të vlerës së koeficientit të korrelacionit (Rxy= -95), mund të konkludojmë se te rezultatet tona ekziston një lidhje e fortë inverse në mes të përqindjes së koronave dhe të elementeve te urat dentare anësore.

izraboteni elementi, kako stolbni koronki se javuvaat dve. 4. Vrz osnova na vrednosta od T-testot(t=6.75), kako i vrz osnova na vrednosta na koeficientot na probabilitet(p<0.01), jasno se gleda deka kaj na{ite rezultati statisti~kata signifikantnost e zna~ajna, a ne slu~ajna. 5. Vrz osnova na vrednosta od koeficientot na korelacija(Rxy= -95), mo`eme da konstatirame deka kaj na{ite rezultati postoi jaka inverzna vrska pome|u procentot na koronki i elementi kaj strani~nite zabni mostovi.

UDC: 616-314-77 ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)

THE DISTRIBUTION OF CROWNS AND PONTIC ELEMENTS BY PATIENTS TREATED WITH FIXED METAL CERAMIC LATERAL DENTAL BRIDGES Abstract The lack of a tooth, or a group of them, cause complex disorders like esthetic, phonetic and functional, which obligate patient to ask the dentist for help for their healing. In that case, prosthetist is that one which through oral rehabilitation with fixed dental bridges should make repair of disordered stomatognatic system of patients. The aim of this paper is concisely to determine the distribution of crowns and elements by patients treated with fixed metal ceramic dental bridges in lateral sector according sex and jaws, and to determine the correlation between them too. The clinic material is compound from crowns and elements of fixed metal ceramic dental bridges of lateral sector in maxilla and in mandible. In that case are analyzed bridges, or adequate parts of semicircular or circular constructions which had abutment teeth canines and third molars. In total were examined lateral dental bridges from 151 patients from both sex, in age from 26 to 70 years old. By intra oral examination was determined the kind of prosthetic appliance and its localization. These data were evidenced in special work sheet for each patients separately. By males we have numerous treated patients with 62.25%(94), opposite females with 37.75% (57). After statistically elaboration, the obtained results in our paper we have showed with graphycons and tables. From getting results we can conclude that: 1. The frequency of fixed metal ceramic prosthetic appliances of lateral sector is evidently moor by males than females. 2. The total number of elements of lateral dental bridges by both jaws and by both sex as results getting from our study, showed adequate static correlations because for two make elements like abutment crowns we have approximately two. 3. According to value of coeficient of corelation (Rxy= -95), we can conclude that by our results exist a strong invers conection between the per cent of crowns and pontic elements of lateral denta bridges. Key words: Fixed prosthetics, metal ceramic bridge, lateral sector. APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

28

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


Literatura 1. Shaqiri Sh., Guguvcevski Lj. Korrelacioni në mes të punimeve protetike dhe nevojës për ta te pacientët me denticion të përhershëm.Rev Stomatol Apolonia Nëntor 2003.Viti 5, nr.10: 23-30. 2. Koçi N. Qëndrueshmëria e protezës së plotë në vartësi të sipërfaqes të fushës protetike dhe të teknikave të përgatitjes së saj. Temë Disertacioni. Tiranë 1999. 3. Shaqiri Sh. Analiza krahasuese odontometrike e elementeve mungues në defektet anësore të harkut dhëmbor të zëvendsuara me ura dentare fikse metalqeramike. Temë mikroteze. Tiranë 2006. 4. Shillinburg T, H., Hobo S., Whitsett D,L., Jacobi R., Brackett E.S.: Fundamentals of Fixed Prosthodontics. Third Edition.Quintessence Publishung Co, Inc.1997. 5. Bajevska J.: Deformacija na telo na most vo zavisnost od visinata, sirinata i goleminata na rasponot-klinicki i eksperimentalni isleduvanja. Magisterski Trud. Skopje 1988. 6. Mircev E.: Klinika na Fiksnata Stomatoloska Protetika. NIP ”Studentski zbor”, Skopje 1996. 7. Edelhoff D., Spiekermann H., Yildirim M.: A review of esthetic pontic design options. Quintessence Int.2002 Nov-Dec; Vol. 33 (10),736-746. 8. Kissov Hk., Todorova Bp., Popova Ev.: Correlation betëeen overcontouring of fixed prosthetic constructions and accumulation of dental plaque. Folia Med (Plovdiv).2001; 43 (1-2): 80-83. 9. Shaqiri Sh.: Frekuenca e padhëmbësisë sipas klasifikimit Kennedy-qasja e jonë kritike. Rev Stomatol Apolonia Nëntor 2005.Viti 7, nr.14: 23-30. 10. Suvin M., Kosovel Z.: Fiksna Protetika. Skolska knjiga Zagreb 1987. 11. Morr T.: Understanding the esthetic evaluation for success. J Calif Dent Assoc, Feb 2004; 32 (2): 153-60. 12. Tjan Ahl.: A sanitary ”arc-fixed partial denture”. Concept and Teçnique of pontic design. J Prosthet Dent 1983; 50: 338-341. 13. Kaëaëa A.: Measurement of surface strains in crovns and 3-unit bridges during function. The Journal of the Stomatological Society, Japan.(Kokobyo Gakkai Zasshi) 2002 Mar; Vol. 69 (1), 1-14. 14. Mehulic K., Baucic I., Catovic A., Zivko - Babic J., Stipetic J.: Poredbena rasclamba dimenzija meduclanova lateralnih mostova. Acta Stomatol Croat.Vol.32, br.1, 1998. 15. Catovic A., Baucic I., Komar D.: Stanje zubi i protetskih nadomestaka u grupi gerijatriskih pacijenata. Acta Stomatol. Croat. Vol.26 Br. 1; 41-45. Zagreb, 1992. 16. Ivanis T., Predanic-Gasparac H., Stalec J.: Distribucija protetskih radova u mladjih osoba. Acta Stomatol.Croat.Vol. 22 Br. 4 ; 279-290. Zagreb, 1988. 17. Liendberg B., Norlen P., Owall B.: Teeth, tooth spaces and prosthetic appliances in elderly men in Malmo, Sweden. Community Dent Oral Epidemiol. 1991 Jun; 19 (3): 164-168. 18. Rosenstein He., Myers Ml., Graser Gn.: Comparison of compressive strength of solid and hollow pontic design for ceramometal fixed partial dentures. J Prosthet Dent 1987; 57: 693-696. 19. Stumppel Lj., 3rd. The natural tooth pontic; simplified. J Calif Dent Assoc.2004 Mar; 32 (3): 257-260.

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

29

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


20. Kallay J. Dentalna antropologija. Zagreb: JAZU, 1974. 21. Leempoel Pjb. Van Rossum Gmjm. De Haan Afj. Reintjes Agm. Types of patients ëith croëns in general dental practice. J. Oral Rehabil 1985;12:515-528. 22. Kosovel Z. Ivanis T. Lazic B. Baucic I. Braut Z. Struktura fiksnoprotetskih pacijenata s osobitim osvrtom na krunice. Acta stomatologica croat 1974; 8:7-16. 23. Goldstein R.: Study of the need for esthetic dentistry.J Prosthet.dent 1969 : 21, 589-597. 24. Pistoli Ç., Statistikë për Mjekët.Tiranë 1985.

APOLONIA 13 • 25, f. 21-30, Maj 2011

30

APOLONIA 13 • 25, str. 21-30, Maj 2011


UDK: 616.31-076:616.724-007 STRU^EN TRUD (ST)

UDK: 616.31-076:616.724-007 PUNIM PROFESIONAL (PP)

ULOGA NA OKLUZALNITE VMETNUVA^I VO TRETMAN NA VILI^NOZGLOBNITE NEPRAVILNOSTI

ROLI I NDËRFUTËSVE OKLUZAL NË TRAJTIMIN E PARREGULLSIVE TË NOFULLAVE NYJORE

Q. Guguv~evski1, {. {a]iri2

L. Guguvçevski1, Sh. Shaqiri2

1

Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij” – Skopje, Stomatolo{ki Fakultet, Klinika za stomatolo{ka protetika 2 Klinika za Stomatolo{ka Protetika „Protetika AG” - Tetovo

1

Universiteti “Sv. Kiril i Metodij” – Shkup, Fakulteti Stomatologjik, Klinika për Protetikë Stomatologjike 2 Klinika për Protetikë Stomatologjike „Protetika AG” - Tetovë

Apstrakt

Abstrakt Në deceniet e fundit, gjithnjë e më i madhë është numri i pacientëve të cilët për probleme të lokalizuara në sistemin mastikator. Moment i rëndësishëm në paraqitjen e parregullsive të nofullave nyjore ka stresi, i cili në mënyrë plotësuese e komplikon ecurinë klinike të sëmundjes. Në trajtimin e parregullsive të nofullave nyjore rol të rëndësishëm luajnë edhe ndërfutësit okluzal, të cilët si mjete për terapinë okluzale reversibile shumë shpesh i ulin simptomat në të cilat ankohen pacientët. Qëllimi i këtij studimi është që të vlerësohet roli i ndërfutësve okluzal në trajtimin e parregullsive të nofullave nyjore. Hulumtimi është realizuar tek 63 pacient të cilët janë ankuar në ekzistimin e disa parregullsive dhe pengesave të papërcaktuara në funksionimin normal të sistemit përtypës. Prej 10 të pyeturve, tek (6.3%) është diagnostifikuar parregullsia e nofullës nyjore. Çdo i pyetur shfrytëzon ndërfutës okluzal në kohë mesatare prej dy muajsh, e kontrollet në raport me suksesin në trajtimin me ndërfutësit janë bërë gjatë tre vizitave. Në bazë të hulumtimit të bërë erdhëm në përfundim se ndërfutësit okluzal janë mjete efikase në trajtimin e interferencave okluzale. Ato japin rezultate të mira në kufizimin e mossinkronizimit të lëvizje mandibullare dhe e parandalojnë shtypjen e pakontrolluar të dhëmbëve. Pacienti, shfrytëzues i ndërfutësve okluzal shpejt dhe leht mësohet me shfrytëzimin e tyre. Fjalë kyçe: parregullsi të nofullës nyjore, ndërfutës okluzal, interferenca e dhëmbëve.

Vo poslednive nekolku decenii se pogolem e brojot na pacientite koi[to se `alat na problemi locirani na nivo na mastikatorniot sistem. Va`en moment vo nastanuvaweto na vili~nozglobnite nepravilnosti ima stresot, koj[to dopolnitelno go komplicira klini~kiot tek na zaboluvaweto. Vo tretmanot na vili~nozglobnite nepravilnosti va`na uloga im pripa|a na okluzalnite vmetnuva~i, koi kako sredstva za reverzibilna okluzalna terapija mnogu ~esto gi sni`uvaat simptomite na koi se `ali pacientot. Cel na ovaa studija e da se proceni ulogata na okluzalnite vmetnuva~i vo tretmanot na vili~nozglobnite nepravilnosti. Ispituvaweto e sprovedeno kaj 63 pacienti koi{to se `alat na postoewe na neodredeni pre~ki i nepravilnosti vo normalnata funkcija na xvakalniot sistem. Kaj 10 ispitanici (6,3%) e dijagnosticirano postoewe na vili~nozglobna nepravilnost. Sekoj ispitanik koristi okluzalen vmetnuva~ vo prose~no vremetraewe od dva meseci, a kontroli vo odnos na uspe{nosta vo tretmanpot so vmetnuva~ite bea sprveduvani vo tri poseti. Vrz osnova na sprovedenoto ispituvawe se dojde do zaklu~ok deka okluzalnite vmetnuva~i se efikasni sredstva vo tretmanot na okluzalnite interferencii. Tie davaat dobri rezultati vo ograni~uvaweto na nesinhroniziranite mandibularni dvi`ewa i go spre~uvaat nekontroliranoto stiskawe na zabite. Pacientot, korisnik na okluzalniot vmetnuva~ brzo i lesno se adaptira na negovo koristewe. Klu~ni zborovi: Vili~nozglobni nepravilnosti, okluzalni vmetnuva~i, zabni interferencii

Adresa Quben Guguv~evski, ul. "Kosta [ahov” br. 8, 1000 Skopje

e-mail: ljuben.guguvcevski@gmail.com

31


ULOGA NA OKLUZALNITE VMETNUVA^I VO TRETMAN NA VILI^NOZGLOBNITE NEPRAVILNOSTI

ROLI I NDËRFUTËSVE OKLUZAL NË TRAJTIMIN E PARREGULLSIVE TË NOFULLAVE NYJORE

Voved

Hyrje Ekzistojnë një numër i madh i parregullsive dhe pengesave të cilat mund të interkorporohen në sistemin mastikar dhe të krijojnë probleme direkte në funksionet paraprake fiziologjike të vëna nga vet sistemi. Parregullsitë dhe pengesat e vendosura në sistemin përtypës zakonisht janë edhe arsyet për ndryshimin e strukturës së indeve në këtë sistem. Shumë është interesant dhe i rëndësishëm momenti kur këtyre ndryshimeve u ndërlidhet edhe stresi, si një faktor bazik në komplikimin e rrjedhshmërisë klinike në disfunksionimin e sistemit mastikator. Kjo do me thënë se stresi në kombinim me parregullsitë dhe pengesat është shumë i fort dhe faktor i vetëm në zhvillimin e disfunksionimit me shumë simptome të ndërlidhura në mes veti. Trajtimi i këtyre simptomeve është i ndryshëm, por secili trajtim duhet drejtohet kah largimi i simptomave ekzistuse. Shumë shpesh në largimin e këtyre simptomave preferohet përdorimi i disa preparateve farmakologjike. Shiqimi i literaturës Guguçevski1 ka vërejtur se parregullsitë e nofullave nyjore si nocion në literaturën profesionale i hasim në vitet e shtatëdhjeta në shekullit e kaluar si propozim i disa autorëve të caktuar skandinav. Magdaleno i Ginestal2 konstatuan se tensioni i cili është i shkaktuar nga ana e muskujve të pjesës së prapme okcipitale është në lidhje direkte me parregullsitë e nofullës nyjore. Botelho3 so sor. Vepruan me kujdes në paraqitjen e implikimeve fiziologjike gjatë kohës së ekzistimit të pengesave në funksionimin e nyjes temporomandibullare. Suvinem dhe Kemppainen e kanë matur forcën e muskulit me shfrytëzimin e metodës elektromiografike. APOLONIA 13 • 25, f. 31-36, Maj 2011

Postojat golem broj na pre~ki i nepravilnosti koi{to mo`e da se inkorporiraat vo mastikatorniot sistem i da predizvikaat direktni problemi vo prethodno vospostavenite fiziolo{ki funkcii na samiot sistem. Pre~kite i nepravilnostite smesteni na nivo na xvakalniot sistem obi~no se i pri~inata za promena na strukturata na tkivata vo ovoj sistem. Mnogu e interesen i va`en momentot koga na ovie promeni }e se nadovrze stresot, kako eden bazi~en faktor vo komplikacija na klini~kiot tek na disfunkcijata na mastikatorniot sistem. Ova zna~i deka stresot vo kombinacija so pre~kite i nepravilnostite e mnogu jak i edinstven faktor vo razvojot na disfunkcijata so mnogu me|usebno povrzani simptomi. Tretmanot na ovie simptomi e mnogu razli~en, no sekoj tretman treba da e naso~en kon otstranuvawe na postoe~kiot simptom. Mnogu ~esto vo otstranuvaweto na postapkite na ovie simptomi prepora~liva e upotrebata na odredeni farmakolo{ki preparati.

Pregled na literaturata Guguv~evski1 zabele`al deka vili~nozglobnite nepravilnosti kako poim vo stru~nata literatura se sre}avaat vo ranite sedumdesetti godini od minatiot vek na predlog na odredeni skandinavski avtori. Magdaleno i Ginestal2 konstatirale deka tenzijata koja{to e predizvikana od strana na muskulite od zadnata i okcipitalnata regija e vo direktna vrska so vili~nozglobnite nepravilnosti. Botelho3 so sor. posvetuvale vnimanie na pojavata na fiziolo{ki implikacii za vreme na postoeweto na pre~ki vo funkcijata na temporomandibularniot zglob. Suvinen i Kemppainen4 ja merele muskulnata sila so upotreba na elektromiografskiot metod.

32

APOLONIA 13 • 25, str. 31-36, Maj 2011


Brenkert5 e ka parë lidhjen në mes hiperaktivitetit muskulor dhe paraqitjen e dhimbjes muskulore, të cilat janë në lidhje të ngushtë njëra me tjetrën. Studimet e bëra nga Barão6 dhe sor janë interesante dhe kanë të bëjnë me përgjigjet patologjike të hiperaktivitetit muskulor i cili gjendet te popullata humane dhe kafshët. Këtë gjendje autori e ka shënuar si fibrozitis muskulor, i cili është paraqitur përshkak të aktivitetit të madh të muskujve. Qëllimi i këtij punimi është që të vlerësohet roli i ndërfutësve okluzal në trajtimin e diagnostifikuar të parregullsive të nofullave nyjore. Materiali dhe metoda Hulumtimi është bërë në grupin prej 63 pacient të cilët kishin probleme të caktuara në funksionimin normal të sistemit të përtypjes. Të gjithë pacientët ankohen nga simptome të paqarta, të cilët rangohen në mes pamundësisë së përtypjes në mënyrë simultane deri te ndjenja e pakontrollueshme e shtypjes së dhëmbit, ndjenja e dhimbjes së kokës ose paraqitja e dhimbjeve në disa pjesë të fytyrës. Disa pacient ankohen në paraqitjen e kërcëllimeve në nyjen e nofullës, pamundësia për ta mbyllur nofullën e poshtme që të lëviz në drejtim lateral. Sipas rezultateve anamnezore dhe kontrollit klinik është konstatuar se 10 pacient, gjegjësisht 6.3 % kanë të diagnostifikuar parregullsi të paraqitura në nofullën nyjore. Mosha mesatare e të hulumtuarëve me parregullsi të nofullës nyjore është 33 vjeçe, perderisa në raport me përkatësitë gjinore 7 pacient, gjegjësishtë 73% janë femra dhe 3 pacient, gjegjësisht 27% janë meshkuj.

Brenkert5 ja uvidel vrskata me|u muskulnata hiperaktivnost i pojavata na muskulna bolka, koi{to se vo tesna me|usebna vrska. Ispituvawata sprovedeni od strana na Barão6 i sor. se interesni i tie se odnesuvaat na patolo{kiot odgovor na muskulnata hiperaktivnost {to postoi kaj humanata populacija i kaj `ivotnite. Ovaa sostojba avtorot ja ozna~il kako muskulen fibrozitis, koj{to e predizvikan poradi pregolemata aktivnost na muskulite. Cel na ovoj trud e da se proceni ulogata na okluzalnite vmetnuva~i vo tretmanot na dijagnosticirana vili~nozglobna nepravilnost.

Materijal i metod Ispituvaweto e sprovedena na grupa od 63 pacienti koi imaa odredeni problemi vo normalnata funkcija na xvakalniot sistem. Site pacenti se `alat na nejasni simptomi, koi{to se rangiraat me|u nemo`nosta simultano da xvakaat do oset na nekontrolirano stiskawe so zabite, ~uvstvo na glavobolka ili pojava na bolki vo odredeni regii na liceto. Nekoi pacienti se `alat na pojava na krckawe vo vili~niot zglob, nemo`nost da ja zatvorat dolnata vilica ili postoewe na tendencija dolnata vilica da se dvi`i vo lateralen pravec. Spored anamnesti~kite podatoci i napraveniot klini~ki pregled se konstatira deka 10 pacienti, odnosno 6,3% imaat dijagnosticirana pojava na vili~nozglobna nepravilnost. Srednata starosna vozrast na ispitanicite so vili~nozglobna nepravilnost iznesuva 33 godini, dodeka vo odnos na polovata pripadnost 7 pacienti, odnosno 73% se od `enski, a 3 pacienti odnosno 27% se od ma{ki pol.

Rezultati i diskusija

Rezultati dhe diskutimi Shenjat klinike tek pacientët me parregullsi të nofullave nyjore janë se: nuk ekziston drejtpeshimi nga gjendja e pushimit fiziologjik deri te pozicioni interkuspik habituel, përtypje e njëanshme dhe shprehi të të shtypurit dhe kërcitje me dhëmbët, dëmtimi i mukozës bukallore, mbështetje jo e përshtatshme e dhëmbëve në distancë dhe devijimi i nofullës së poshtme gjatë kohës së fazës së hapjes së gojës. Fillimi i këtij

Klini~kite znaci kaj pacientite so vili~nozglobni nepravilnosti se nepostoewe na ramnote`a od sostojba na fiziolo{ko miruvawe do habituelna interkuspiska pozicija, ednostrano xvakawe i naviki za stiskawe i ~krtawe so zabite, o{tetuvawe na bukalnata mukoza, nesoodvetna potpora na distalnite zabi i devijacija na dolnata vilica za vreme na fazata na otvorawe na ustata. Po~etokot

33


simptomi mund të jetë i menjëhershëm ose i ngadalshëm. Mosha tek e cila më shpesh i hasim parregullsitë e nofullës së nyjes është në mes 20 dhe 40 vjeçe. Në raport me përkatësinë gjinore, sipas Nilsson7, raporti në mes gjinisë mashkullore dhe femërore është 3:1 deri 5:1 në favor të gjinisë femërore. Stresi emocional dhe dhimbja në pjesën e fytyrës janë simptome shtesë tek pacienti me parregullsi temporomandibullare. Përndryshe, parregullsitë e nofullës nyjore janë edhe dhimbje psikofiziologjike. Prejardhja e kësaj dhimbjeje është në muskujt përtypës, të cilët janë në gjendje spazme. Arsyeja më e shpesht e paraqitjes së spazmës është lodhja muskulore përshkak të hiperaktivitetit të muskulit. Hiperaktiviteti në fakt i përket bruksizmit kronik.

na ovoj simptom mo`e da bide naedna{ ili postepeno. Vozrast kade naj~esto se sre}avaat vili~nozglobnite nepravilnosti e me|u 20 i 40 godini. Vo odnos na polovata pripadnost, spored Nilsson7, odnosot me|u ma{kiot i `enskiot pol e 3:1 do 5:1 vo korist na `enskiot pol. Emocionalniot stres i bolkata vo regijata na liceto se dodatni simptomi kaj pacientite so temporomandibularni nepravilnosti. Inaku, vili~nozglobnite nepravilnosti se i psihofiziolo{ki zaboluvawa. Potekloto na ova zaboluvawe e vo xvakalnite muskuli, koi{to se vo sostojba na spazam. Naj~estata pri~ina za pojava na spazamot e muskulniot zamor poradi hiperaktivnosta na muskulot. Hiperaktivnosta se dol`i, vsu{nost, na hroni~niot bruksizam.

Fig.1. Pacient me abrazion të natyrshëm të dhëmbëve të poshtëm e cila i përket paraqitjes së pakontrollueshme të shtypjes së nofullave kryesisht natën. Sl. 1. Pacient so abrazija na dolnite prirodni zabi koja{to se dol`i na pojavata na nekontrolirano, glavno no}no stiskawe na vilicite

Fig.2. Është theksuar mos sinkronizimi i gjetjes elektromiografike tek muskuli syverbër i djathtë dhe i majtë tek pacientët me parregullsi të nofullës nyjore. Sl. 2. Naglasena nesinhroniziranost na elektromiografskiot naod kaj desniot i leviot slepoo~en muskul kaj pacient so vili~nozglobna nepravilnost

Hulumtimet patologjike tregojnë aksion muskulor jo të rregullt (elektromiogram jo të rregullt të muskujve temporal dhe maseterik). Lodhja muskulore dhe spazma, dëmtimi intramuskular dhe pengesat në muskuj janë theksuar si faktor të mundshëm në paraqitjen e dhimbjes dhe disfunksionit, ka vërejtur Guguçevski8. Trajtimi i pacientëve me parregullsi të nofullës nyjore ku është indikuar përdorimi i ndërfutësve okluzal praktikohet në tre vizita të ndara.

Patolo{kite ispituvawa poka`uvaat neregularna muskulna akcija (nesinhroniziran elektromiogram na temporalnite i maseteri~nite muskuli). Muskulniot zamor i spazam, intramuskulnoto o{tetuvawe i pre~kite vo muskulite se ozna~eni kako mo`ni faktori vo pojavata na bolka i disfunkcija, zabele`uva Guguvcevski8. Tretmanot na pacientite so vili~nozglobni nepravilnosti kade e indicirano koristeweto na okluzalniot vmetnuva~ se sproveduva vo tri oddelni poseti.

APOLONIA 13 • 25, f. 31-36, Maj 2011

34

APOLONIA 13 • 25, str. 31-36, Maj 2011


Fig. 3. Ndërfutësi okluzal i vënë në gojën e pacientit (djathtas) dhe pamja e ndërfutësit të përpunuar nga akrili i pangjyrë (majtas). Sl. 3. Okluzalniot vmetnuva~ postaven vo ustata na pacientot (desno) i izgled na vmetnuva~ot izraboten od bezboen akrilat (levo)

Në raport me terapinë e ndërfutësve okluzal si pjesë e terapisë së përgjithshme të parregullsive të nofullave nyjore mund të thuhet se ajo zbatohet në vizita të ndara. Në vizitën e parë pas vënies së indikacioneve për përdorimin e ndërfutësit ai i dorëzohet pacientit dhe i jepen instruksionet bazë për përdorimin e tij. Ndërfutësi okluzal shfrytëzohet natën gjatë fjetjes dhe ditën, në kontinuitet, tre deri katër orë. Vizita e dytë caktohet pas katër ditëve dhe atëherë bëhen disa korrigjime të ndërfutësit, siç është lëmimi i disa kontakteve të theksuara, shtrëngimi ose lirimi i ndërfutësve për vargun e dhëmbeve të sipërm dhe të tjera. Vizita e tretë ka të bëjë me vlerësimin e efikasitetit të ndërfutësit dhe funksionit okluzal. Kjo vizitë bëhet pas tre javëve pas dorëzimit të ndërfutësit. Sipas nevojës jepen edhe ilaçe të caktuara, si anallgetik dhe miorelaksant, me qëllim që të ulen simptomat.

Vo odnos na terapijata so okluzalnite vmetnuva~i kako del od vkupnata terapija na vili~nozglobnite nepravilnosti mo`e da se ka`e deka taa se sproveduva vo tri oddelni poseti. Vo prvata poseta po postavuvawe na indikaciite za koristewe na vmetnuva~ot toj mu se predava na pacientot i se davaat osnovnite upatstva za negovo koristewe. Okluzalniot vmetnuva~ se koristi no}e pri spiewe i dewe, vo kontinuitet, tri do ~etiri ~asa. Vtorata poseta se zaka`uva po ~etiri dena i toga{ se pravat odredeni korekcii na vmetnuva~ot, kako {to e sostru`uvawe na odredeni prejako naglaseni kontakti, zategnuvawe ili olabavuvawe na vmetnuva~ot za gornata zabna niza i sl. Tretata poseta se sostoi od procena na efikasnosta na vmetnuva~ot i analiza na okluzalnata funkcija. Ovaa poseta se sproveduva po tri sedmici od predavaweto na vmetnuva~ot. Po potreba se davaat i odredeni medikamenti, kako analgetici i miorelaksanti, so cel da se sni`at simptomite.

Zaklu~ok

Përfundim Sipas rezultateve të përfituara nga hulumtimi i rolit të ndërfutësve okluzal në trajtimin e parregullsive të nofullës nyjore mund të përfundojmë se: 1. Ndërfutësit okluzal në të shumtën e rasteve kanë sukses në largimin e

Spored dobienite rezultati od ispituvaweto na ulogata na okluzalnite vmetnuva~i vo tretmanot na vili~nozglobnite nepravilnosti mo`e da se zaklu~i deka: 1. Okluzalnite vmetnuva~i vo najgolemiot broj na slu~ai uspevaat da gi otstra-

35


interferencave okluzale, gjegjësisht kontaktet e pakëndshme të dhëmbëve; 2. Lëvizjet e pakontrolluara mandibulare kufizohen me ndihmën e ndërfutësve okluzal; 3. Ndërfutësit okluzal me sukses e parandalojnë shtypjen e dhëmbëve natyror.

nat okluzalnite interferencii, odnosno nepovolnite zabni kontakti; 2. Nekontroliranite mandibularni dvi`ewa se ograni~uvaat so pomo{ na okluzalnite vmetnuva~i; 3. Okluzalnite vmetnuva~i uspe{no go spre~uvaat stiskaweto na prirodnite zabi.

UDC: 616.31-076:616.724-007 PROFESSIONAL PAPER (PP)

THE ROLE OF OCCLUSAL SPLINTS IN TEMPOROMANDIBULAR DISORDER TREATMENT Abstract In the last few decades there is a large number of patinets with problems located in masticatory system. Special role in development of temporomandibuar disorders have stress and because of that there is additional complications in clinical view of this disease. In treatment of temporomandibular disorder important role has occlusal splint as an appliance used in reversible occlusal therapy. Occlusal splint very often decrease the level of symptoms from which the patient suffer. The aim of this study is to evaluate the role of occlusal splint in temporomandibular disorder treatment. The investigation is done over a group of 63 patients suffering from unclear diorders and disfunctions in regular function of the masticatory system. In 10 patients (6,3%) was diagosed temporomandibular disorder. Every patient used occlusal splint in the two months period and controls connected with the efficiency of this kind of treatment were done in three separate visits. According to the study we can conclude that occlusal splint are eficiency apliances in temporomandibular disorder teratment. Occlusal splint has a good results in limiting the unsinhronised mandible movements and they stop the unccontroled clenching of the theet. Patient who is wearer of occlusal splint is easy adopted in using this appliance. Key words: Temporomandibular disorder, occlusal splint, teeth interference Literatura 1. Guguvcevski Lj. Conservative Approach to the Temporomandibular Joint Hypermobility Treatment. (plenary thesis). 11th Congress of BaSS, Book of Apstracts, Sarajevo, 2006, 27 p. 2. Side effects of stabilization occlusal splints: a report of three cases and literature review. Cranio. 2010 Apr;28(2):128-35. 3. Immediate effect of the resilient splint evaluated using surface electromyography in patients with TMD. Cranio. 2010 Oct;28(4):266-73. 4. Review of clinical EMG studies related to muscle and occlusal factors in healthy and TMD subjects. J Oral Rehabil. 2007 Sep;34(9):631-44. 5. Orthodontic treatment for the TMJ patient following splint therapy to stabilize a displaced disk(s): a systemized approach. Part II. Cranio. 2010 Oct;28(4):260-5. 6. Barão VA, Gallo AK, Zuim PR, Garcia AR, Assunção WG. J Prosthodont Res. 2011 Jan;55(1):19-23. Epub 2010 Jun 29. 7. Nilsson H. Swed Dent J Suppl. 2010;(206):9-88. 8. Guguvcevski Lj. Derangements of the TMJ Disc. Apolonia, 12:24, November, 2010, 47-54 p. Adresa za korespodencija: Quben Guguv~evski, ul. “Kosta [ahov” br. 8, 1000 Skopje

APOLONIA 13 • 25, f. 31-36, Maj 2011

36

APOLONIA 13 • 25, str. 31-36, Maj 2011


UDK: 616.314.5-089.23 PROFESIONALEN TRUD (PT)

UDK: 616.314.5-089.23 PUNIM PROFESIONAL (PP)

MANDIBULAREN TRET MOLAR, EDNA METODA ZA PREDVIDUVAWE NA NEGOVATA ERUPCIJA

MOLARI I TRETË MANDIBULARË, NJË METODË PËR PARASHIKIMIN E ERUPTIMIT TË TIJ

F. Lela, G. Memi, O. Madi

F. Lela, G. Memi, O. Madhi Klinika Stomatologjike Universitare, Tiranë

Univerzitetska Stomatolo[ka Klinika, Tirana

Abstrakt

Abstrakt

Një nga problemet më të shpeshta të praktikës së përditshme në kirurgjinë orale dhe ortodonci është përcaktimi nësë një molar i tretë duhet të ekstraktohet, apo është e këshillueshme të lejohet të eruptojë vetë. Faktorët që ndikojnë në etiologjinë e retenimit të këtyre molarëve variojnë nga ato gjenetikë deri tek mungesa e hapësirës. Ky studim ka për qëllim të jap një metodë parashikuese e vlerësuese, duke përdorur matjet në panorameks në mënyrë që të ndihmojë në marrjen e vendimit për ekstraksion. Parametrat që janë marrë në studim për të dhënë prognozën e molarit të fundit janë: distanca e faqes distale të molarit të dytë nga margo anteriore e mandibulës, si dhe nga qendra e saj, gjithashtu dhe këndi i inklinimit të molarit të fundit. Janë kryer matje në 70 panoramekse të pacientëve të moshave 13-30 vjeç. Rezultatet e përftuara dhe përfundimet e arritura në bazë të matjeve janë konfirmuar në praktikë nga ecuria e klinikës së pacientëve të përfshirë në studim. Fjale kyçe: Molari i tretë, ekstraksioni i molarit, metoda e përcaktimit të eruptimit të molarit të tretë, molar të retinuar.

Edna od naj~estite problemi vo sekojdnevnata praksa vo oralnata hirurgija i ortodoncija e odreduvaweto dali eden tret molar treba da se ekstrahira ili e prepora~livo da se dozvoli negovata erupcija. Faktorite koi vlijaat vo etiologijata na retenirawe na ovie molari variraat od tie genetski do nedostatok na prostorot. Ova studija ima za cel da dade edna metoda za predviduvawe na procenuvawe upotrebuvaj]i merewa na panorameks vo slu~aj da pomogne vo donesuvawe na odlukata za ekstrakcija. Parametrite koi se zemeni vo studijata za da ja dadat prognozata na posledniot molar se: Odale~uvawe na distalnata povr[ina na vtoriot molar od margo anteriore na mandibulata, kako i od nejziniot centar, isto i agolot na inklinacija na posledniot molar. Izvr[eni se merewa na 70 panoramiksa na pacienti od 13-30 godi[na vozrast. Dobienite rezultati i dobienite konkluzii vrz baza na merewata se konfirmirani vo praksa od klini~kite dostignuvawa od pacientite zemeni za studija. Klu~ni zborovi: Tret molar, ekstrakcija na molar, metoda na odreduvawe na erupcija na tretiot molar reteniran molar.

Adresa: Fatmir Lela Klinika Stomatologjike Universitare, Tiranë

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

37

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


MANDIBULAREN TRET MOLAR, EDNA METODA ZA PREDVIDUVAWE NA NEGOVATA ERUPCIJA

MOLARI I TRETË MANDIBULARË, NJË METODË PËR PARASHIKIMIN E ERUPTIMIT TË TIJ

Voved

Hyrje Parashikimi nëse një molar i tretë do të eruptojë në pozicion normal në okluzion përbën një shqetësim të hershëm e të shpeshtë në praktikën klinike. Faktorët që duhet të merren në konsideratë për këtë janë: a) frika e pacientit nga ndërhyrja; b) mitet dhe gjykimet popullore mbi dhëmballët e pjekurisë në të cilat njerëzit janë të predispozuar të besojnë. 9%-20% e njerëzve kanë agenezi të trashëguar të molarit të tretë. Kjo është më e theksuar te meshkujt sesa te femrat. Molari i tretë mandibular paraqet përqindjen më të madhe të retenimit mes dhëmbëve. Perqindjet e raportuara nga autorë të ndryshëm janë si më poshtë: Hellman: 9.5%; Bjork: 25%; Rickets 50%; Richardson 35% Etiologjia e retenimit të molarëve të tretë është me origjinë të shumëfishtë që varet kryesisht nga: • Elemente multifaktoriale • Faktorë gjenetikë • Mungesë hapësire • Proces i vonuar rritje • Drejtimi i rritjes • Drejtimi i erupsionit • Ndikimi i linjës oblike eksterne dhe i muskulit bucinator Janë bërë një sërë studimesh me qëllim parashikimin e eruptimit të molarit të tretë, shumica e tyre kanë përdorur kafka të preparuara e disekuara ose radiografi cefalike laterale. Këto të fundit janë shumë të rëndësishme për të realizuar një diagnozë të bazuar në cefalometri. Për shkak të superpozimit që paraqet kjo lloj grafie, matjet e pozicionit të molarit të tretë dhe parashikimi i mundësisë së eruptimit bëhet pak i vështirë pasi nuk ofron precizion. Pas realizimit të një studimi të kujdesshëm dhe konsultimit me bibliografinë e zgjedhur u vendos që të bëhej parashikimi me APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

Predviduvaweto da eden tret molar ]e eruptira vo normalna okluzialna pozicija sozdava edno rano vozbuduvawe i mnogu ~esto vo klini~kata praksa faktorite koi treba da se zemat vo predvid za ova se: a) stravot na pacientot od intervencijata; b) mitot i predrasudite od narodot za zabaloto na zrelosta vo koe lu\eto se predisponi da veruvaat. 9%-20% na lu\eto imaat nasledna agneza na tretiot molar. Ova e pozabele`itelna kaj ma[kite vo odnos na `enite. Tretiot mandibularen molar pretstavuva edna pogolema procentijalnost za retinirawe pome\u zabite. Dadenite procentijalnost od razli~ni avtori se sledni: Hellman: 95% Rickets: 50%, Bjork: 25% Richardson: 35% Etiologijata na retenirawe na tretiot molar e od mnogubrojna etiologija koja zavisi od: • Multifaktorijalni elementi • Gentski faktori • Nedostatok na proctor • Docen process na rast • Pravec na rast • Pravec na erupcija • Vlijanie na eksterna oblikolna linija i bukalniot muskul Napraveni se edna niza studii so cel predviduvawe na erupcija na tretiot molar, mnogubrojni od niv se napraveni od preparirani i disekcirani ~erepi ili lateralni kefalni radiografii. Ovie poslednote se mnogu va`ni za da se realizira edna dijagnoza bazirana na kefalometrija. Zaradi superpozicijata koja ja pretstavuva ova grafija, merewata na pozicijata na tretiot molar i predviduvaweto na eruptivnite mo`nosti se malku pote[ki za pravewe zatoa [to ne nudi preciznost. Posle realizacija na edna pretpazliva studija i konsultacija so dadena bibliografija e odlu~eno da se predvidi

38

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


vrz vrednuvawata od panoramiksot. Ovaa dadena metoda ni dozvoluva da gi vidime dvete strain na dentalniot pak i da imame minimum superpozicija.

anë të vlerësimit të panoramekseve. Kjo metodë e zgjedhur na lejon të shikojmë të dyja anët e harkut dentar dhe të kemi minimumin e superpozimit.

Pregled na literaturata

Pasqyra e literaturës Shumë autorë janë marrë me studimin e molarit të tretë. Hellman 1938, Bjork 1956, Broadbent 1943, pohojnë se “retenimi i molarit të tretë është i lidhur me rritjen e pamjaftueshme të mandibulës” Bjork mati distancën që ndan margon anteriore të ramusit të mandibulës dhe sipërfaqen distale të molarit të dytë me anë të cefalometrisë dhe sugjeroi se probabiliteti i retenimt ulet me rritjen e distancës. Rickets e mbështet tezën e Bjork. Ai vëzhgoi rreth 100 kafka humane dhe pa që një eruptim i suksesshëm lidhej drejtpërsëdrejti me pjesën e molarit të tretë që shkon përtej kufirit anterior të ramusit. Në qoftë se ½ e 8-ës shtrihet pas ramusit mundësia e eruptimit është 50%. Turley vlerësoi disa metoda matjeje të hapësirës së disponueshme. Ai arriti në përfundimin se më e mira ishte metoda që merrte për bazë distancën nga Xi (qendra e ramusit) deri në faqen distale të molarit të dytë. Ai mendon që parashikimi mund të bëhet që në moshën 8-9 vjeçare me 90% siguri. Rickets mati largësinë nga Xi deri në sipërfaqen distale të 7-ës në një radiografi cefalike laterale. Ai mendon se parashikimi mund të bëhet në moshën 8-9 vjeçare. Ricardson tregoi se vlerat e vogla të cilat mund të vërehen në këndet meziale të inklinimit ndihmojnë në procesin e eruptimit. Ai mendon se shumica e molarëve të tretë të retenuar shpjegohen me shtrirjen më të madhe të tyre dhe madhësia e këndeve të tyre të inklinimit është rritur shumë, d.m.th janë pjerrësuar së tepërmi. Olive dhe Bosford kanë treguar se në një cefalometri përcaktohet plani i okluzionit dhe hiqen 2 tangente pingule, respektivisht me sipërfaqen distale të molarit të dytë dhë anës së jashtme të ramusit dhe pastaj matet gjerësia meziodistale e 8-ës. Nësë kjo është e barabartë ose më e vogël se hapësira e disponueshme, mundësitë e eruptimit janë të mira. Kur rezulton e kundërta, pra gjerësia e 8-ës është APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

Mnogu avtori se zanimavale so studija na tretiot molar. Hellman 1938, Bjork 1956, Broadbent 1943, potvrduvaat deka reteniraweto na tretiot molar e povrzan so nedovolen rast na mandibulot. Bjork ja mere[e odale~enosta koja gi deli margo anterior na ramus mandibula i distalnata povr[ina na vtoriot molar so pomo[ na kefalometrija i sugerirawe deka verojatnosta na odale~enosta. Rickets ja podr`uva tezata na Bjork. Toj pregleduva[e okolu 100 ~ove~ki ~erepi i vide deka edna uspe[na erupcija direktno e povrzano so del od tretiot molar koj odi preku anteriornata granica na Ramus mandibula. Ako 1/2 na 8-ta se protega pozadi Ramus, verojatnosta za erupcija e 50%. Turley vrednuva[e nekolku metodi za merewe na [irinata so koja se raspolaga. Toj dojde do zaklu~ok deka najdobra be[e metadata koja zema za baza odale~enosta od Xi (Centar na Ramusot) do distalnata povr[ina na vtoriot molar. Toj misli deka predviduvawe mo`e da se napravi od 8-9 godi[na vozrast do 90% sigurnost. Rickets ja mere[e oddale~enosta od Xi do distalnata povr[ina na 7-ta so edna literalna kefalna radiografija. Toj misli deka predviduvaweto mo`e da se napravi od 8-9 godina vozrast. Ricardson poka`a deka niskite vrednosti koi mo`e da se zabele`at vo mezialniot agol na inklinacijata pomagaat vo procesot na erupcijata. Toj misli deka pogolem broj na treti retinirani molari se objasnuvaat so golemoto nivno pru`ewe i goleminata na nivniot agol na inklinacija e pogolema, [to zna~i tie se zakosile premnogu. Olive i Besford poka`ale deka so edna kefalometrija se odreduva planot na oklizacijata i se postavuvaat dve tangentni nadol`, so distalnata povr[ina na vtoriot molar i so nadvore[nata strana na Ramusot i potoa se meri meziodistalnata [irina na 8-cata. Ako ova e ednakvo ili pomalo od raspolo`livoto mesto, eruptivnite mo`nosti se podobri. Ako e sprotivnoto, t.e. [iro~inata na 8-cata e pogolemo

39

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


më e madhe se hapësira atëherë ka shumë mundësi për retenim. Ka mundësi të mira eruptimi nëse raporti AB/CD jep një vlerë të barabartë ose më të madhe se 1. Kur vlera e raportit AB/CD është më e vogël se 1 mundësitë për eruptim zvogëlohen. Ku AB është hapësira midis ramusit dhe sipërfaqes distale të 7-ës dhe CD është gjerësia e 8-ës. Kufizime Të gjitha metodat e sipërpërmendura bazohen në kafka të disekuara ose në cefalometri të cilat janë pak më të veshtira për tu interpretuar pasi mjeku mund të konfondohet për shkak të pranisë së superpozimit të imazhit.

od raspolo`livoto mesto toga[ ima pogolemi mo`nosti za retinirawe. Ima pogolemi (podobri) eruptivni mo`nosti ako odnosot AB/CD se dava ednakva vrednost ili pogolema od 1. Dodeka ako odnosot AB/CD e pomalo od 1, mo`nostite za erupcija se namaluvaat. Kade AB e odale~enosta me\u Ramusot i distalna povr[ina na 7-cata i CD e [irinata na 8-cata.

Ograni~uvawe

Site gorenavedeni metodi se baziraat vrz disekcirani ~erepi ili na kefalomatijata koi se pote[ki za da se interpretiraat bidej]i lekarot mo`e da se konfondira poradi prisutnosta na superpozicijata na ima`ot.

Predviduvawe

Parashikimi i eruptimit Ky studim propozon një metodë të re që bazohet në rezultatet e studimeve të mëparshme duke i aplikuar ato në panorameks. Për këtë u bënë matje në 70 panoramekse pacientësh.

Ovaa studija ni prepora~uva edna nova metoda koja se bazira vrz rezultatite prethodnite studii apliciraj]i gin iv so panoramiks. Za ova se napraveni merewa na 70 panorameksi od pacienti.

Materijal i metodi

Materiali dhe metoda Për të realizuar këtë studim u morën 70 pacientë të të dy gjinive, 42 meshkuj dhe 28 femra nga mosha 13-30 vjeç. Të gjithë kishin të pranishëm në gojë molarin e tretë të eruptuar, ose jo dhe me denticion të plotësuar.U përjashtuan nga studimi fëmijët nën 12 vjeç, pasi në këto mosha të vogla është e vështirë të bëhet matja duke përdorur folikulin e dhëmbit. Në panorameks u matën: 1. Gjerësia meziodistale e 8-ës. –ab (fig.1, fig.2) 2. Hapësira mes ramusit dhe molarit të dytë. -cd (fig. 3, fig. 4) 3. Largësia nga qendra e ramusit deri në sipërfaqen distale të molarit të dytë. -A Xi (fig. 5, fig.6) 4. Inklinimi i 8-ës nga baza apikale. –á (fig. 7, fig. 8) Rezultatet u konfirmuan në praktikë nga ecuria e klinikës së pacientëve të marrë në studim. Fig. 9,10

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

Za da se realizira ova studija bea zemeni 70 pacienti od dvata pola, 42 ma[ki i 28 `eni od 13-30 godi[na vozrast. Site imaa propu[ten tret molar vo usta eruptiran ili neeruptiran i so potponeta dentacija. Bea eliminirani od ovaa studija decata pod 12 godi[na vozrast zatoa [to vo ovaa godi[na vozrast e mnogu te[ko da se napravi merewe upotrebuvaj]i go folkulot na zabot. Vo panoramiks se izmerija 1. Meziodistalna [irina na 8-cata = (fig.1, fig.2) 2. Rastojanieto me\u ramusot i II molar = cd (fig.3, fig.4) 3. Rastojanie od centarot na rausot do distalnata povr[ina na II molar – Ahi (fig. 5, fig. 6) 4. Inklinacija na 8-cata od aplikalnata baza = a(fig.7, fig.8) Rezultatite bea potvrdeni vo praksa od klini~kiot naod na pacientite na studija fig. 9, 10

40

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


Rezultati:

Rezultatet • Pas matjes së radiografive rezultatet u analizuan dhe u krahasuan • Matjet u bënë veç nga 2 mjekë dhe rezultatet u krahasuan. Në ato raste që kishte diskrepanca për një matje të caktuar ajo u përsërit. • Në 11 pacientë u mundësua konfirmimi i parashikimeve para dhe pas formimit të plotë të rrënjëve. • Largësia nga kreshta anteriore e ramusit në sipërfaqen distale të 7-ës në panorameks ishte nga 2-17 mm djathtas dhe 1-14 mm majtas. • Distanca nga qendra e ramusit Xi në sipërfaqen distale të molarit të dytë varironte nga 15-37 mm në panorameks djathtas dhe 18-39 mm majtas. • Molarët e inklinuar nga baza e tyre me më pak se 35° nuk mundën të eruptonin normalisht. • Mes 11 pacientëve që u ndoqën deri në formimin e rrënjës së molarit III, vetëm 4 prej tyre patën eruptim normal në një pozicion të regullt në arkadën dentare. • 3 prej tyre patën eruptim të pjesshëm. • Pjesa e mbetur ishin të retinuar dhe iu nënshtruan kirurgjisë. Molarët që eruptuan plotësisht ishin brenda parametrave të mëposhtëm sikurse u vëzhgua në panorameks: 1. Largësia midis margos anteriore të ramusit dhe sipërfaqes distale të 7-ës varionte nga 14-17 mm. 2. Distanca nga Xi në sipërfaqen distale të 7-ës varironte nga 35-39 mm. 3. Në 11 pacientë që u mbajtën nën vëzhgim deri në formimin e plotë të rrënjëve, ato molarë që eruptuan normalisht kishin një inklinim prej 38° nga plani apikal në panorameks. Molarët të cilët eruptuan lehtësisht jashtë arkadës kishin: 1. Distancë nga kreshta anteriore e ramusit mes 11 dhe 14 mm. 2. Distancë nga Xi (qendra e ramusit) 31-36 mm

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

• Posle radiografskite merewa, re-

zultatite se analiziraa i kompariraa. • Merewata se napravija od dvajca doktori i rezultatite se kompariraa. Vo tie slu~ajevi kade ima[e nekoi otstapuvawa, merewata bea povtoreni. • Na 11 pacienti be[e vozmo`na konfirmacija na predviduvawa pred i posle potpolna formacija na korewata. • Rastojanieto od anteriorniot greben na ramusot od distalnata povr[ina na 7-cata vo panoramskiot be[e od 2-17-ti dadeno i 1-14mm levo. • Rastojanieto od centarot na ramusot hi do distalnata povr[ina na vtoriot molar varira[e od 15-37mi vo panoramiksot desno i 18-39 levo. • Molarite inklinirani od nivnata baza se pomalku od 35 ne mo`e da eruptiraat normalno. • Me\u 11 pacienti koi bea prateni do formirani na korenot na III molar, samo 4 od niv imaa normalna erupcija vo edna normalna pozicija na dentalniot pak. • 3 od niv imaa deliti~na erupcija • Ostanatiot del bea retinirani i tretirani so hirur[ka intervencija. Molarite koi bea potpolno eruptirani bea vo ramkite na slednite parametric kako [to be[e predvideno od panoramikot: 1. Rastojanieto od margo anteriot na ramusot do distalnata povr[ina na 7-cata varira[e od 14-17mm. 2. Rastojanieto od hi do distalnata povr[ina na 7-cata varira[e od 35-39mm. 3. Od 11 pacienti koi se razgleduvaa od nivnata potpolna formacija na korewata, tie molari koi normalno eruptirale imaa edna inklinacija od 38 od aplikalniot plan na panoramiksot. Molarite koi lesno eruptiraa nadvor od akveolarniot lak imaa: 1. Rastojanie od anteriorniot greben na ramusot pome\u 11-14mm 2. Rastojanie od hi 31-36mm.

41

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


Zaklu~ok

Përfundim Duke parë me kujdes rezultatet e këtij studimi dhe duke i krahasuar me ato të përfituara nga metodat e tjera, mund të themi se është më e lehtë të sigurosh matje nga panorameksi, pasi paraqet më pak superpozim se cefalometritë. Pasi bëhen matje nga 1 panorameks në mënyrë që të përcaktohen mundësitë e eruptimit të 8-ave klinicisti duhet të mbajë parasysh të mëposhtmet: • Distanca nga sipërfaqja distale e 7-ës deri në kreshtën anteriore të ramusit duhe të jetë më e madhe se 14 mm. • Distanca nga Xi në sipërfaqen distale të 7-ës duhet të jetë më e madhe ose e barabartë me 35 mm. • Këndi i inklinimit të 8-ës duhet të jetë më i madh se 40°. • Me zvogëlimin e këndit shanset e retenimit të molarit të fundit rriten.

Razgleduvaj]i gi so vnimanie rezultatite na ovaa studija i kompariraj]i gin iv so tie dobieni od drugi metodi, mo`e da zaklu~ime deka e polesno da se obezbedat merewe od panoramiksot zatoa [to ima pomala superpozicija od kevalometrijata. Otkako bea napraveni merewa od 1 panoramiks so cel da se odredat eruptivnite mo`nosti na 8-cata klini~arot treba da zeme vo predvid sledno: • Rastojanieto od distalnata povr[ina na 7-cata do anteriorniot greben na ramusot treba da bide pogolema 14mm. • Rastojanieto od hi do distalnata povr[ina na 7-cata da bide pogolema ili ednakva na 35mm. • Agolot na inklinacija na 8-cata treba da bide pogolem agol od 40. • So namaluvawe na agolot se zgolemuvaat [ansite za terenzija na krajniot molar.

UDC: 616.314.5-089.23 PROFESSIONAL PAPER (PP)

THE MANDIBULAR THIRD MOLAR, HOW TO PREDICT ITS ERUPTION Abstract One of the most common problems in oral surgery and orthodontics is determining whether to extract the third molars or to let them erupt. This study attempts to present a method of prediction using panoramic radiographs to help make a decision. The etiology of mandibular third molar impaction counts many factors of different kinds, from genetical ones to the lack of space. In this study we measured the distance from the distal surface of the second molar to the ramus and to the Xi (the center of the ramus); the third molar inclination to the apical base. To carry out this study 70 panoramic radiographs of 70 patients were measured. We could confirme our predictions based on the measurments, on the clinical results of the patients. Key words. Third mlar, molar extraction, molar eruption prediction method, unerupted molars. Literatura 1. Trepp,W. The effect of wisdom teeth on the bottom teeth. 1997. URL: http://www.orthodontics.org/wisdom.htm 2. Tye,C. Wisdom teeth/surgical removal of teeth. 1997. 3. Schulhof, R.J.: third molars and orthodontics diagnosis. J.Clin. Orthodont. 10:273, 1976. 4. Dwoskin, M.L. Impacted Wisdom teeth. May 1995 5. Bishara, S and Andreasen, G. Third molars a review. Am. J. Orthod. Vol 83 N.2, 1983 6. Dr. Oscar J. Quiros, Dr. Auristhela Palma. Method of predicting third molar eruption. Falenders,H. Wisdom teeth 1996. URL: http://www.jawfixed.com/falwt.htm

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

42

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


Fig.1 Gjerësia meziodistale e 8-ës. –ab Sl. 1 Meziodistalna [irina na 8-cata =ab

Fig.2 Gjerësia meziodistale e 8-ës. –ab Sl. 2 Meziodistalna [irina na 8-cata =ab

Fig.3 Hapësira mes ramusit dhe molarit të dytë. -cd Sl. 3 Rastojanieto me|u ramusot i II molar = cd

Fig.4 Hapësira mes ramusit dhe molarit të dytë. -cd Sl. 3 Rastojanieto me|u ramusot i II molar = cd

Fig.5 Largësia nga qendra e ramusit deri në sipërfaqen distale të molarit të dytë. -A Xi Sl. 5 Rastojanie od centarot na rausot do distalnata povr{ina na II molar – A Xi

Fig.6 Largësia nga qendra e ramusit deri në sipërfaqen distale të molarit të dytë. -A Xi Sl. 6 Rastojanie od centarot na rausot do distalnata povr[ina na II molar – A Xi

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

43

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


Fig.7 Inklinimi i 8-ës nga baza apikale. – α Sl. 7 Inklinacija na 8-cata od aplikalnata baza = α

Fig.8 Inklinimi i 8-ës nga baza apikale. – α Sl. 8 Inklinacija na 8-cata od aplikalnata baza = α

Fig.9 Rezultatet u konfirmuan në praktikë nga ecuria e klinikës së pacientëve të përfshirë në studim. Sl. 9 Rezultatite bea potvrdeni vo praktikata od klini~kiot od na pacientite koi bea opfateni vo studijata

Fig.10 Rezultatet u konfirmuan në praktikë nga ecuria e klinikës së pacientëve të përfshirë në studim. Sl. 10 Rezultatite bea potvrdeni vo praktikata od klini~kiot od na pacientite koi bea opfateni vo studijata

APOLONIA 13 • 25, f. 37-44, Maj 2011

44

APOLONIA 13 • 25, str. 37-44, Maj 2011


UDK: 616.314-77 PROFESIONALEN TRUD (PT)

UDK: 616.314-77 PUNIM PROFESIONAL (PP)

UPOTREBA NA AVITALNI ZABI ZA FIKSNOPROTETI^KI KONSTRUKCII

PËRDORIMI I DHËMBËVE AVITAL PËR KONSTRUKSIONIN E PROTETIKËS FIKSE

B. Kapu[evska, J. Bundevska, I. Tanatarec

B. Kapushevska, J. Bundevska, I. Tanatarec Klinika për Protetikë Stomatologjike IPSH “Qendra Klinike stomatologjike” Shkup

Klinika za Stomatolo[ka protetika J.Z.U. Stomatolo[ki Klini~ki Centar - Skopje

Abstrakt

Apstrakt

Qëllim i këtij punimi është për të treguar përdorimin e rindërtimit të derdhur të përpunuar mbi kurorën e destruktuar të dhëmbeve, të cilët pas trajtimit endodontik si dhëmb avital shërbejnë në rekonstruksionin e protetikës fikse. Si material janë shfrytëzuar grupe të kontrolluara prej 20 pacientëve me të cilët punohet në ndërkohë, tek të cilët ekziston destruktimi i kurorës së dhëmbëve. Pas kontrollimit klinik dhe statusit të Rtg erdhëm në përfundim, se tek ato dhëmb ekziston indikacion për tretman endodontik. Pastaj, pas shërimit biologjik prej tretmanit endodontik dhëmbët avital i shfrytëzojmë për përpunimin e leaneve. Mbi ta punojmë kurora nga metalkeramika me të cilat e sanojmë mangësine e renditjes së dhëmbeve. Pacientët tonë janë përcjellur 6 muaj (me kontroll klinik dhe Rtg status) dhe gjatë kësaj periudhe nuk janë vërejtur thyerje të rrënjëve, karies sekondar, copëtim ose zhvendosje të konstruksionit. Prej rasteve të vëzhguara erdhëm deri në konkludim se secili dhëmb i destruktuar, i cili mund të jetë trajtuar endodontisht, mëpas shfrytëzohet në praktikën protetike. Fjalë kyçe: rindërtim i derdhur, kurorë e destruktuar, dhëmbi avital, abrazioni.

Cel na ovoj trud e da ja prika`eme upotrebata na leani individualni nadgradbi izraboteni vrz destruirani zabni koronki, koi po endodontskiot tretman, kako avitalni zabi slu`at vo fiksnoproteti~kata rekonstrukcija. Kako material koristevme ispituvana grupa od 20 pacienti od na[eto tekovno rabotewe, kaj koi postoe[e silna destrukcija na zabnite koronki. Po napraveniot klini~ki pregled I Rtg status, dojdovme do soznanie deka kaj tie zabi, postoi indikacija na endodontski tretman. Potoa, po biolo[koto zazdravuvawe od endodontskiot tretman, avitalnite zabi gi iskoristivme za izrabotka na leani nadgradbi. Vrz niv izrabotivnme metalkerami~ki koronki so [to go saniravme defektniot zaben niz. Na[ite pacienti bea sledeni 6 meseci (so klini~ki pregled i Rtg status) vo koj period ne registriravme korenska fraktura, sekundaren karies, tro[ewe ili dislokacija na konstrukcijata. Od prosledenite slu~ai, dojdovme do soznanie deka sekoj destruiran zab koj [to mo`e da bide endodontski tertian, a potoa upotreben vo proteti~kata praksa, neminovno treba da bide zagri`en i za~uvan. Klu~ni zborovi: leana nadgradba, destruirana koronka, avitalen zab, abrazija

Adresa Biqjana Kapu{evska

e-mail: bkapus@yahoo.com

APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

45

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


UPOTREBA NA AVITALNI ZABI ZA FIKSNOPROTETI^KI KONSTRUKCII

PËRDORIMI I DHËMBËVE AVITAL PËR KONSTRUKSIONIN E PROTETIKËS FIKSE

Voved

Hyrje Numri i procedurave endodontike rritet me shpejtësi në dhjetë vitet e fundit dhe ka rezultate të larta të parashikuara. Për atë shkak restaurimi i dhëmbëve pas tretmanit endodontik afirmohet si pjesë integruese e praktikës së protetikës fikse në stomatologji, me reaksionin e protetikës fikse të mjekimit endodontik dhëmbët pjesërisht ose tërësisht të humbur, në kurorën klinike krijohet një lidhje ndërmjet: kontinuitetit të humbur të dhëmbëve, përcjelljes së presionit të kafshimit, mbrojtjes së ashtit alveolar, okluzionit, funksionit pranues të paradontit dhe estetikës. Reaksioni në protetikën fikse fillon me përpunimin e rindërtimit të derdhur në kanalin e rrënjës, me qëllim që të sigurohet lidhje e sigurt me indin dhëmbor të fort të mbetur. Në atë mënyrë sigurohet ndarja e drejt e stresit të cilin e përbejnë: dhëmbi, konstruksioni i protetikës fikse. Moduli i elasticitetit të materialit prej të cilit është i përpunuar rindërtimi i derdhur është përgjegjës për përcjelljen e stresit në dentin. Për atë shkak është e rëndësishme që ky lloj materiali të ketë modul të ngjajshëm me dentinin. Më mirë është që blloku „rindërtim derdhur-koronke“ të jet i përpunuar me material me modul të ngjajshëm të elasticitetit, e gjithë kjo me qëllim që pas restaurimit të arrihet transmetim i drejtpërdrejtë i fuqisë së shtypjes së kafshimit drejt substancës së mbetur dhëmbore. Kohëzgjatja e mbindërtimit dhe restaurimit fiksoprotetik varet prej sasisë së indit të mbetur pas tretmanit endodontik, mënyra e cementimit forma dhe trashësia e rindërtimit të derdhur. Sa më shumë që ka mbetur ind në substancën e fortë dhëmbore dhe sa më të trasha që janë muret e rrënjëve, aq më shumë do jëtë kohëzgjatja e restaurimit (rinovimimit). Rindërtime të derdhura të cilat përpunohen individualisht, përputhen mirë me muret e kanalit rrënjor. Per shkak të shkalles së lartë të retencionit, formimit të trupit dhëmbor APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

Brojot na endodontskite procedure rapidno e zgolemen vo poslednite deset godini i e so visoko predvidlivi rezultati. Poradi toa, restavracijata na zabite posle endodontskiot tretman se afirmira kako integralen del od fiksnoproteti~kata praksa vo stomatologijata. So fiksnoproteti~kata rekonstrukcija na endodontski lekuvanite zabi so delumen ili celosen gubitok na klini~kata koronka se vospostavuva: izgubeniot kontinuitet na zabnata niza, prenosot na xvakalniot pritisok, so~uvuvawe na alveolarnata koska, okluzalen odnos, receptorskata funkcija na parodontot kako i estetikata. Fiksnoproteti~kata rekonstrukcija najprvin zapo~nuva so izrabotka na leana nadgradba na korenskiot kanal, so cel da se obezbedi sigurna vrska so preostanatoto tvrdo zabno tkivo. Na toj na~in se osiguruva pravilna raspredelba na stresot vo sostav koj [to go so~inuvaat: zabot, nadgradbata i fiksnoproteti~ka konstrukcija. Modulot na elasti~nost na materijalot od koj [to e izrabotena nadgradba e odgovoren za ramnomernoto prenesuvawe na stresot vo dentinot. Zatoa e va`no takviot material da ima sli~en modul kako i dentinot. Po`elno e blokot nadgradba - koronka da bide izraboten od material so sli~en modul na rlasti~nost, se so cel da po restavracija se postigne ramnomeren prenos na silite na `vakopritisok koi preostanatata tvrda supstancija. Dolgotrajnosta na nadgradbata i fiksnoproteti~ka restavracija zavisi od koli~inata na preostanato tvrdo zabno tkivo po endodontskiot tretman, na~inot na negovoto cementirawe, oblikot i debelinata na nadgradbata. Kolku ima pove]e preostanato tvrdo zabno tkivo i kolku se podebeli korenskite zidovi, tolku i trajnosta na restavracijata ]e bide pogolema. Leanite nadgradbi, koi se izrabotuvaat individualno, dobro se prilagoduvaat na zidovite od korenskiot kanal. Poradi visok steepen na retencija, oformuvaweto na zabno trup~e i podobrata geometriska adaptacija za preostanatata zabna

46

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


dhe adaptimit më të mirë gjeometrik për strukturën dhëmbore të mbetur. Qëllimi i ketij punimi është që t’a shfaqim përdorimin e rindërtimit të derdhur të përpunuar mbi kurorat e destruktuara dhëmbore, të cilat pas tretmanit endodontik si dhëmb avital shërbejnë për rekonstruksionin e protetikes fikse.

struktura, seu[te mnogu stomatolozi prioritet im davaat na niv. Cel na ovoj trud e da ja prika`eme upotrebata na leani individualni nadgradbi izraboteni vrz destruirani zabni koronki, koi po endodontskiot tretman, kako avitalni zabi slu`at vo fiksnoproteti~kata rekonstrukcija.

Materijal i metod

Materiali dhe metoda Si material shfrytëzuam 20 pacient të cilet i kemi ndarë në 4 grupe. Pacientët ishin të shtrirë në klinikën stomatologjike të protetikes fikse. Grupi i parë prej 5 pacientëve kishin indikacion të ngjajshem për përpunimin fiks. Kryesisht ishin pacient të cilët kishin më shumë dhëmbë në nofull, por me destruksion (shkatërrim) të fortë ose abrazion. Pas sanimit endodontik përpunuam mbindërtim të shkrirë atje ku ekzistonte indikacion për të, e mbi ta konstruksion fiksoprotetik.

Kako material koristevme 20 pacienti koi gi podelivme vo 4 grupi, a bea definitivno zgri`eni na Klinikata za fiksna stomatolo[ka protetika. Prvata grupa od 5 pacienti imaa sli~na indikacija za fiksna izrabotka. Voglavnom toa bea pacienti so prisustvo na pove]e zabi vo vilicata, no so silna destrukcija ili abrazija. Po endodontskoto sanirawe, izrabotivme leana nadgradba, tamu kade [to postoe[e indikacija za toa, a vrz niv fiksnoproteti~ka konstrukcija.

Foto 1a Pacientë nga grupi i parë i të egzaminuarëve – para trajtimit protetik Sl. 1a Pacienti od prva grupa ispitanici - pred protetski tretman

Foto 1b Statusi Rtg Sl. 1b Rtg status

Foto 1c Mbindërtime të shkrira Sl. 1c Izraboteni leani nadgradbi

Foto 1d Konstruksioni fiksoprotetik i cimentuar definitiv

APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

Sl. 1d Definitivno cementirana fiksnoproteti~ka konstrukcija-

47

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


Tek grupi i dytë i pacientëve kënaqësia prej suksesit të terapisë ishte shumë e madhe, sepse bëhej fjalë për pacient me padhëmbësi uniraterale, kurse te hapsira ishin prezent vetem dhëmbet e shkatërruar tërësisht ose vetëm rrënjet e dhëmbëve. Pas ndërhyrjes për tretman endodontik ruajtja, mbikqyrja për shërimin biologjik, përpunuam ( mbindertim të shkrirë) e mbi ta konstruksion fiksoprotetik..

Kaj vtorata grupa na pacienti, zadovolstvo od terapevtski uspeh be[e ogromno, zatoa [to stanuva[e zbor za pacienti so unilaterana terminalna bezzabast vo ~ii prostori bea prisutni samo abradirani ili destruirani zabi ili samo zabni koreni. Po indikacija za endodontski tretman, zapazuvawe na biolo[ko zazdravuvawe, izrabotuvavme leani nadgradbi, a vrz niv fiksnoproteti~ka konstrukcija.

Foto 2a Pacientë nga grupi i dytë i të egzaminuarëve – mbindërtime të shkrira të përpunuara dhe të cimentuara Sl. 2a Pacienti od vtora grupa ispitanici

Foto 2b Konstruksioni fiksoprotetik definitivisht i cimenetuar Sl. 2b b Definitivno cementirana fiksnoproteti~ka konstrukcija

Grupi i tretë i pacientëve ishin shumë në numër. Ato ishin pacient me thyerje të njërit prej katër inciziveve. Vetëm aty ku ekzistonte ndërhyrja për rindërtim të derdhur atë e përpunojmë dhe pastaj konstruksionin fiksoprotetik.

Treta grupa pacienti bea mnogubrojni. Toa bea pacienti so frakturiran eden od ~etirite incizivi. Samo tamu kade [to postoe[e indikacija za leana nadgradba, toa go izrabotuvavme, a potoa fiksnoproteti~ka konstrukcija.

Sl. 3 Pacienti od treat grupa inspitanici a. pred protetski tretman b. izrabotena leana nadgradba c. definitivno cementirana koronka

Foto 3 Pacientë nga grupi i tretë i të egzaminuarëve : a. para trajtimit protetik b. përpunim i rindërtimit të derdhur c. kurorë definitivisht e cimentuar

APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

48

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


Grupi i katert ishin pacient tek të cilët dhëmbët frontal ishin të abrazuar ose të dëmtuar. Tek disa prej tyre te të katert incizivet, përpunohet rindërtim i derdhur dhe pastaj kurora. Ndërsa, tek pacientët tjerë kishte mundësi të punohet një ose dy rindërtime të derdhur, kurse tek incizivet tjera nuk kishte nevojë të intervenohet. Por, gjithmonë kujdesemi për të gjithë incizivet me konstruksion fiksoprotetik.

^etvrtata grupa pacienti ~ii frontalni zabi bea naj~esto abradirani ili destruirani. Kaj nekoi od niv na site ~etiri incizivi izrabotuvavme leani nadgradbi, a potoa koronki. Kaj drugi pacienti ima[e prilika da se izraboti edna ili dve nadgradbi, a kaj drugite incizivi ne mora[e da se intervenira. No sekoga[ gi zgri`uvavme site incizivi so fiksnoproteti~ki konstrukcii.

Foto 4 . Pacientë nga grupi i katërt i të egzaminuarëve. a. Para trajtimit protetik; b. Rindërtime të shkrira të cimentuara; c. konstruksione fiksoprotetike definitivisht të cimentuara Sl. 4. Pacienti od ~etvrta grupa ispitanici. a. Pred protetski tretman; b. Cementirani leani nadgradbi; c. Definitivno cementirana fiksnoproteti~ka konstrukcija

Rezultati i diskusija

Rezultate dhe diskutim Pacientët tonë janë percjellur 6 muaj. Gjatë gjithë kohës të kontrolluar (me rezultat dhe Rtg status), me ç‘rast nuk është regjistruar thyerje rrënjore, karies sekondar, copëtim ose zhvendosje e konstruksionit. Pacientët reagojnë shumë mirë në konstruksonet fikso protetike duke i pranuar ato si dhëmbët e veta natyrale. Ato në përgjithësi i përmbushin kriteriumet estetiko-fonetike të tyre, duke e përmbushur efektin masticator të dhëmbëve definitiv. Humbja e një sasie të duhur të substancës dhëmbore dhe dhëmbët e mjekuar endodontik, shtohet nevoja për forcimin dhe stabilizimin e mbindërtimit, me qëllim që të sigurohet funksioni i retencionit, por në të njëjtën kohë edhe ruajtjen e funksionit të strukturës dhëmbore të mbetur. Mbindërtimi tek dhëmbët e shkatërruar mundëson përcjellje të drejtë dhe renditje të drejtë të shtypjes se okluzionit të dhëmbëve të mbetur dhe aparatit të tyre mbështetës, gjegjësisht mundësimi i orientimit të drejtë të forcave laterale në drejtim të aneksit të rrënjës së dhëmbit. APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

Na[ite pacienti bea sledeni 6 meseci so redovni kontrolni pregledi (klini~ki naod i Rtg status) vo koi ne be[e registrirana korenska fraktura, sekundaren karies, tro[ewe ili dislokacija na konstrukcijata. Pacientite odli~no reagiraa na fiksnoproteti~kite konstrukcii prifa]aj]i gi kako integralen del na sopstvenoto zabalo. Tie vo celost gi zadovoluvaa nivnite estetsko-fonetski kriteriumi, nadomestuvaj]i go i izgubeniot mastikatoren efekt na deficitarnoto zabalo. Zna~itelniot gubitok na zabnata supstancija i krtost na endodontski lekuvanite zabi ja nametnuva potrebata za nivno zajaknuvawe i stabilizirawe so nadgradba, so cel da bi se obezbedila retenciona funkcija, no vo isto vreme i za[titan (protektivna) funkcija na preostanatata zabna struktura. Nadgradbata kaj destruiranite zabi obezbeduva pravilno prenesuvawe i rasporeduvawe na okluzalnite sili na preostanatiot zab i negoviot potporen aparat, odnosno ovozmo`uvawe na pravilno usmeruvawe na direktnite lateralni sili vo pravec na apeksot od korenot na zabot.

49

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


Ndonjëherë është menduar se mbindërtimet parimisht duhet të shfrytëzohen për përforcimin e dhëmbëve avital, sepse ato me kalimin e kohës shndërrohen në joelastike për shkak të humjes së ujit dhe ndryshimeve në matriksin organik dhe joorganik të dentinit. Poashtu është menduar se me përforcimin e dhëmbit me mbindërtim, kryesisht ndikon në funksionin dhe parashikimin për kohëzgjatjen e konstruksionit fiksoprotetik. Këto konkludime më shumë herë janë testuar në të kaluarën, ngjajshëm observimi është bërë edhe gjatë këtij studimi klinik, që padyshim e vërteton konkludimin në mbindërtim, mundëson retencion në konstruksionin fiksoprotetik. Ajo nëpermjet kontaktit me dhëmbet fqinjë dhe antagonistet, me reintergrimin në procesin mastikator të dhëmbit, indirekt ndikon në përforcimin e dhëmbit dhe aparatit mbështetes, kundrejt faktit për stabilizim preventiv dhe përforcimin e strukturës së thyer të rrënjëve të mbetura, me aplikim të thjeshtë të rrethit në kanalin e rrënjës. Tek dhëmbët me dekonstruksion të fortë të kurorës së dhëmbëve, ndonjëherë është shtyrë pikë së pari të ndërrohet tretmani endodontik. Dhëmbi i trajtuar në mënyrë të tillë, pastaj patjetër edhe të restaurohet, me qëllim, ndalimin e mikrolëshimit koronar, që mund të çoj deri te kompromitimi i tretmanit endodontik. Nëse pjesa e mbetur e kurores së dhëmbit është shumë e dëmtuar dhe është e pamjaftueshme për rekonstruktimin me materiale kompozite, ose që të shërbejnë si retencion në konstruksionin fiksoprotetik, duhet që në kanalin e rrënjës të ndërtohet rindërtim i derdhur dhe në atë mënyrë të mundësohet përshtatje e retencionit, për rekonstruksionin e kurores së dëmtuar dhëmbore. Indikacioni për shfytëzim të rindërtimit derdhur, dhëmb avital tek të cilët pjesërisht ose plotësisht mungon kurora dhe sipas saj ekziston nevoja për forcim paraprotetik të dhëmbit. Derisa kontraindikacioni relativ, është humbje e pjesës ndërmjet nofullave i ashtuquajtur dimension vertikalisht i zvogëluar. Në rast të tillë veçanërisht është i arsyeshëm shfrytëzimi vetëm gjatë rekonstruksionit të tërësishëm të kafshimit. Kontraindikacione relative janë edhe kapja paradontale e dhëmbëve të cilët kanë shkallë APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

Nekoga[ s smetalo deka prvenstveno treba da se upotrebuvaat za zajaknuvawe na avitalnite zabi, bidej]i tie so tekot na vremeto postanuvaat neelasti~ni i krti poradi gubitokot na voda i promenite vo organskiot i neorganskiot matriks na dentinot. Isto taka, se smetalo deka so zajaknuvawe na zabot so nadgradba zna~ajno se vlijae na funkcijata i prognozata za trajnost na fiksnoproteti~kata konstrukcija. Ovie pretpostavki pove]e pati se testirani niz minatoto, a sli~na opservacija e sprovedena i niz ovaa klini~ka studija, [to nedvosmisleno ja potvrduva konstatacijata deka nadgradbata obezbeduva retencija na fiksnoproteti~kata konstrukcija. Taa preku kontaktot so sosednite zabi i antagonistite, so reintegriraweto na mastikatorniot process na odnosniot zab, indirektno se vlijae na zajaknuvawe na zabot i potporniot aparat, nasproti stavot za preventivno stabilizirawe i zajaknuvawe na kr[livata preostanata korenska struktura, so ednostavno aplicirawe na kol~e vo korenskiot kanal. Kaj zabite so silno destruirana zabna koronka ponekoga[ e indicirano najprvin da se izvede endodonski tretman. Takviot endodontski tertian (avitalen) zab, potoa neophodno e [to poskoro da bide restavriran, so cel, spre~uvawe na koronarnata mikropropustlivost [to mo`e da dovede do kompromitacija na endodontskiot tretman. Ako preostanatiot del od zabnata koronka e silno destruiran i e nedovolen za rekonstrukcija so kompozitni materijali, ili da poslu`i kako retencija na fiksnoproteti~kata konstrukcija, potrebno e vo korenskiot kanal da se vgradi nadogradba (radikularen del) i na toj na~in da se ovozmo`i soodvetna retencija za rekonstrukcija na destruiranata zabna koronka. Indikacija za upotreba na nadgradbi se devitalizirani zabi kaj koi delumno ili potpolno nedostasuva koronka, i spored toa, postoi potreba za predprotetsko zajaknuvawe na zabot. Dodeka pak, relativna kontraindikacija e gubitok na me\uvili~en proctor t.e. namalena vertikalna dimenzija. Vo takov slu~aj, edinstveno e opravdana upotrebata samo pri kompletna rekonstrukcija na zagrizot, odnosno negovo podigawe vo vertikalna ramnina. Relativna kontraindikacija se i paradontalno kompromitiranite zabi koi imaat

50

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


të 1 dhe 2 të funksionit, ndërsa dhëmbët që janë në shkallë të 3 dhe 4 të funksionit, janë në kontraindikacion absolut. Që të jetë përpunimi me sukses te rindërtimi i derdhur, patjetër duhet të përmbushen tre kushte: protetike, endodontike si dhe kushti paradontal. Që do të thotë para se te vendosim për përpunim të konstruksionit fiksoprotetik, me ndërtim paraprak te rindërtimi i derdhur, për fillim janë të nevojshme të shikohen disa çështje: sasia e mbetur e kurores dhëmbore, morfologjia e rrënjes, kualiteti i (obturacija) i kanalit rrënjor, gjendja e indit mbështetës, renditja e dhëmbit në harkun dhëmbor, madhësia e shtypjes okluzale, nëse dhëmbi do të jetë përçues në kurorë, urë ose në protezën parciale dhe gjithashtu momentin estetik. Rindërtime të derdhura të aplikuara në pjesën transkanin i arritën rezultatet e parashikuara (fortësi, retencion të mjaftueshëm, përforcimin e strukturës dhëmbore) për këtë pjesë. Duke pasur parasysh indikacionin primar për përdorimin e tyre në atë sektor, kjo që përfaqëson moment të interesit të këtij studimi klinik, është sjellja e rindërtimeve të derdhura të aplikuara dhe të shfaqura në hapsirën interkanine, sektor i cili është në dukje dhe veçanërisht i vlefshëm për estetikën, pamjen e pacientit. Konstruksionet fiksoprotetike të frontit ishin të përpunuara sipas vendit, duke i plotësuar të gjitha principet protetike, të cilet në fund rezultojnë me rekonstruksion estetik të dhëmbëve.

Zaklu~ok

Përfundimi Indikacioni dhe diagnoza e drejtë, indikacioni, zgjedhja e suksesshme e llojit të rindërtimit të derdhur si dhe aplikacioni i mirë në kanalin e rrënjes, mundëson siguri dhe kohëzgjatje të konstruksionit fiksoprotetik të sanimit endodontik të dhëmbit. Rindërtimet e derdhura duhet patjetër të sigurojnë retencion të gjatë të kurorës se urës dhe të mundësojnë përcjellje të drejt të ngarkesës së gjithë rrënjës dhe indit mbështetës. Prej rasteve të fundit, erdhëm në dijeni se secili dhëmb i dëmtuar, i cili mund të jetë i trajtuar në mënyrë endodontike, pastaj mund të shfrytëzohet në praktikën protetike pavarsisht, duhet të jetë i mbrojtur.

APOLONIA 13 • 25, f. 45-52, Maj 2011

steepen na luksacija I i II, dodeka pak, zabite so steepen na luksacija III i IV se apsolutna kontraindikacija. Za da bide uspe[na izrabotkata na nadgradbata moraat da bidat zadovoleni tri uslovi: protetski, endodontski kako i parodontalen uslov. {to zna~i, pred da se odlu~ime za izrabotka na fiksnoproteti~ka konstrukcija so prethodno vgraduvawe, nadgradba, za po~etok epotrebno da se sogledaat nekolku raboti: koli~inata na preostanatata zabna koronka, morfologijata na korenot, kvalitetot na obturacija na korenskiot kanal, sostojbata na potpornoto tkivo, postavenosta na zabot vo zabniot lak, goleminata na okluzalnoto opteretuvawe, dali zabot ]e bide nosa~ na koronka, most ili na parcijalna proteza i sekako estetskiot moment. Leanite nadgradbi aplicirani vo transkaninskata regija gi postignaa o~ekuvanite rezultati (cvrstina, zadovolitelna retencija, zajaknuvawe na zabnata struktura) za ovaa regija. So ogled na primarnata indikacija za nivnata upotreba vo toj sector, ona [to pretstavuva moment na interes na ovaa na[a klini~ka studija e odnesuvaweto na leanite nadgradbi aplicirani i vo interkaninskiot proctor, sector koj [to e vidliv i osobeno zna~aen za estetikata na pacientot. Frontalnite fiksnoproteti~ki konstrukcii bea adekvatno izraboteni, zadovoluvaj]i gi site proteti~ki principi, [to na kraj rezultira so estetska rekonstrukcija na zabaloto. Pravilno postavenata dijagnoza i indikacija, uspe[niot izbor na vidot na nadgradba, kako i pravilnata aplikacija vo korenskiot kanal, obezbeduva sigurnost i trajnost na fiksnoproteti~kata konstrukcija na endodontski saniraniot zab. Nadgradbata mora da osiguruva dolgotrajna retencija na koronkata ili mostoto i da obezbedi pravilen prenos na optovaruvaweto na celiot koren I okolnoto potporno tkivo. Od prosledenite slu~ai, dojdovme do soznanie deka sekoj destruiran zab koj [to mo`e da bide endodontski tertian, a potoa upotreben vo proteti~kata praksa, neminovno treba da bide zgri`en i za~uvan.

51

APOLONIA 13 • 25, str. 45-52, Maj 2011


UDC: 616.314-77 PROFESSIONAL PAPER (PP)

USE OF NON-VITAL TEETH FOR FIXED PROSTHETIC CONSTRUCTION Abstract The aim of this paper is to show the use of an individual prepared cast post and core on destroyed dental crowns, which after the endodontic treatment serve as non-vital teeth in fixed prosthetic reconstruction. As material we used examinated group of twenty patients from our current practice characterized by strong destruction of dental crowns. After undergone clinical examination and Rtg status, we came to a conclusion that at those teeth, there is an indication for an endodontic treatment. Afterwards, upon preservation of biological recovery of endodontic treatment, non-vital teeth were used for manufacturing cast post and core. Then we have made metal-ceramic crowns which have repaired the defect in the teeth row. Our patients were supervised 6 months (with clinical examination and Rtg status). After the observational period of six months there is not registered wearing off, dislocation of the construction, root fracture or secondary caries. From this supervised cases, we can conclude that each destroyed tooth that can be endodontically treated, and then used in prosthodontics practice, should inevitably be treated and preserved. Keywords: destroyed crown, non-vital teeth, cast post and core, crown, abrasion. Literatura 1. Catovic A. Mogucnost nadogradnje frakturiranih kruna endodontski tretiranih zuba. Acta Stomatol Croat 1983:17:331-337. 2. Shilinburg HT, Hobo S, Whitesett DL. Fundamentals of fixed prosthodontics Chicago-Berlin-Rio de Janeiro-Tokyo: Quintessence publishing Co, 1981:147-158. 3. Kantor ME, Pines MS. A comparative study of restorative technique for pulpless teeth. J Prosthet Dent 1997: 89:405-412. 4. Trabert KC, Caput AA, Abou-Rass M.T. Tooth fracture a comparison of endodontic and restorative treatments. J. Endodont 1978; 4:341-345. 5. Trabert KC, Cooney JP. The endodontically treated teeth: Restorative concepts and tehniques. Dent Clin North Am 1984; 28:923-951. 6. Baraban DJ The restoration of pulpless teeth Dent Clin North Am 1967; 111:633-653 7. Martinez-Insua A, Da Silva L, Rilo B, Santana U. Comparasion of the fracture resistence of pulpless teeth restored with a cast post and core carbon-fiber post with a composite core. J Prosteth Dent 1998; 80: 527-32. 8. Manocci F. Bertelli E, Sherriff M, Watson TF, Ford P. Three-years clinical comporation of survival of endodontically treated teeth restored with either full cats or vith direct composite restoration. J Prosthet Dent 2002; 88: 297-301. 9. Segovic S, Anic I, Stipetic-Ovara

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, f. 45-52, Maj 2011

52

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, str. 45-52, Maj 2011


UDK: 616.314.17-006.2 PUNIM PROFESIONAL (PP)

UDK: 616.314.17-006.2 PROFESIONALEN TRUD (PT)

SOVREMENO MENAXIRAWE NA INFLAMATORNI ODONTOGENI CISTI

MENAXHIMI BASHKËKOHOR I KISTAVE ODONTOGJENE INFLAMATORE H. Havziu¹, H. Adili², F. Havziu³

H. Havziu¹, H. Adili², F. Havziu³

Lege Artis - Gostivar.

Lege Artis - Gostivar

Abstrakt

Apstrakt

Kistet radikulare dentogjene janë procese të shpeshta patologjike që manifestohen me destrukcion kockor perreth kistës. Në këtë studim janë hulumtuar frekuenca e paraqitjes së kistave inflamatore dentogjene, faktorët e mundshëm etiologjik si dhe trajtimi terapeutik dhe kirurgjik i tyre. Për këtë qëllim janë përfshirë 200 raste me diagnozë klinike si cystis radiculare, reziduale dhe paradontale. Rastet kanë qenë të distribuara sipas gjinisë, lokalizimit të nofullave. Kemi konstatuar se incidenca e kistave radikulare ishte 92.5%, kistë reziduale me 5% dhe ato paradontale me 2.5%. Në bazë të materialit të përpunuar mund të konstatojmë se faktori etiologjik i paraqitjes së kistave radikulare është incidenca e lartë e kariesit dhe pasojat e tij. Gjersa paraqitja e kistave reziduale është pasojë e mos kiretimit të granulomeve epiteliale të mbetura pas ekstrakcionit të dhëmbit. Fjalë kyçe: Kista reziduale, kista radikulare, destrukcioni i ashtit, cistektomia, etj.

Dentogenite radikularni cisti se voobi~aeni patolo[ki procesi, koi se manifestiraat so destrukcija na koskata okolu cistata. Ovaa studija ja istra`uva frekvencijata na imflamatornite dentogeni cisti mo`ni etiolo[ki faktori I nivniot hirur[ki I terapevtski tretman. Za ova istra`uvawe se opfateni 200 slu`aevi so klini~ka dijagnoza radikularna cista, rezidualnata cista i paradontalna. Slu~aevite bea podeleni spored polot. Vozrasta I lokalizacijata vo vilicite. Otkrivme deka incidencata na radikularnite cisti be[e 92,5% preostanatite 5% bea rezidualni I 2,5% parodontalni. Vrz osnova na obrabotenite materijali mo`e da se zaklu~I deka etiolo[kiot factor za pojavuvawe na radikularnata cista I nivnata visoka incidence e kariesot I negovite posledici, neadekvatna kireta`a posle ekstrakcija na zabi. Klu~ni zborovi: Radikularna cista, koskena destrukcija I dr.

Adresa: Hasim Havziu dr.hasim@hotmail.com

APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

53

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


SOVREMENO MENAXIRAWE NA INFLAMATORNI ODONTOGENI CISTI

MENAXHIMI BASHKËKOHOR I KISTAVE ODONTOGJENE INFLAMATORE

Voved

Hyrje Kistet dentogjene inflamatore (radikulare) janë lezione kockore të nofullave të cilat zhvillohen nga mbetjet epiteliale të Malassezit, të lokalizuara në hapsirat periodontale si rezultat i një inflamacioni kronik i kanalit të rrënjës (1.3.5.6.9.). Ky stimulim inflamator rrjedh nga kanali i rrënjës së dhëmbit avital ose kanalit të infektuar si pasojë e mos mjekimit të kariesit. Kistet dentogjene inflamatore radikulare janë zgavra patologjike në kockën e nofullave të cilat kufizohen nga muri i jashtëm i atrofuar kockor e mbështjellur me sakusin kistik i përbërë nga indi lidhor (mbështjellësi i jashtëm) dhe me epitelin pllakor shumë shtresor (mbështjellësi i brendshëm), i mbushur me likuidin me ngjyrë qelibari dhe kristale kolastreine dhe elemente tjera qelizore (5.6.7). Sipas O.B.SH. kistat odontogjene radikulare klasifikohen në kategori të veçanta në terminologjin shkencore si kista inflamatore, duke marrë parasysh rezultatet e shumë hulumtimeve histologjike, imunopatologjike dhe etiopatogenezën e tyre. Këta kista janë ndarë në grupe të veçanta si: • kista radikulare (apikale-laterale), • kista paradontale, • kista residuale. Këto formacione kistike e marrin origjinën nga një infeksion dentar granulome R.Isufi (5.). Kistat inflamatore dentogjene si dukuri e shpesht patologjike paraqiten si një dukuri e gjatë dhe e heshtur asimptomatik, por nëse ato infektohen zhvillohen ndryshime inflamatore në vetë kistën . Frekuenca e kistave odontogjene radikulare është një dukuri e shpeshtë që paraqitet te dhëmbët e të dy nofullave. Kjo dukuri mjekësisht tërheq pas veti një mori problemesh kirurgjike duke filluar nga destruksioni i ashtit të nofullës si dukuri specifike e kistave radikulare ku me rritjen permanente të tyre APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

Dentogenite inflamatorni radikularni cisti se koskeni lezii na vilicite koi se razvivaat od Malaseziot epitelni ostatoci, lokalizirani vo periodontalnite prostori, kako rezultat na hroni~no vospalenie na korenskiot kanal (1.3.5.6.). Ovoj inflamatoren stimul poteknuva od korenskiot kanal na avitalniot zab ili infektiraniot kanal kako rezultat na netretiraniot karies. Dentogenite inflamatorni radikularni cisti se patolo[ki tvorbi na vili~nata koska koi se ograni~uvaat od nadvore[niot sid na atrofi~nata koska, obikoleni so cisti~na tvorba, sostavena od svrzno tkivo (nadvore[na pokrivka) i so pove]e sloen epitel (vnatre[na pokrivka) ispolneta so te~nost so boja na kilibar, kolasteralni kristali i drugi kleto~ni elementi. (5.6.7.). Spored SZZ Odontogenite radikularni cisti se klasificiraat vo odredeni kategorii vo nau~nata terminologija kako inflamatorni cisti, zemaj]i gi vo predvid rezultatite od mnogute istra`uvawa histolo[ki, imunolo[ki i nivnata etiopatogeneza. Ovie cisti se podeleni vo posebni grupi na cisti: • Radikularni cisti • Paradontalni cisti i • Rezidualni cisti Ovie cisti~ni formacii poteknuvaat od edna dentalna granulomska infekcija-infekcija. R. Isufi (5). Vospalitelni dentogeni inflamatorni cisti kako patolo[ki fenomen ~estopati se pojavuvaat kako asimptomatski mirni pojavi, no ako tie se inficiraat se razvivaat patolo[ki promeni vo samata cista. Frekvencijata na odontogeni radikularni cisti e ~esto pojava koja se pojavuva vo dvete vilici. Ova pojava medicinski zad sebe ima eden golem broj na hirur[ki problemi, zapo~nuvaj]i od destrukcija na koska, kako specifi~na pojava na radikularnite cisti, kade nivnoto permanentno

54

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


zgolemuvawe sozdava reseorbcija na koskata, i zatoa imame estetski, funkcionalni komplikacii i ~esto pati koalizija na cista so drugite anatomski strukturi okolu cistite ako taa e zatvarana.

bëjnë edhe resorpcionin kockor përreth saj, andaj kemi komplikime estetike funksionale dhe shpeshherë edhe koolizion kiste me strukturat tjera anatomike përreth kistës që ajo rritet nëse është e mbyllur.

Cel na trud

Qëllimi i punimit Kistet dentogjene radikulare paraqesin një dukuri të shpeshtë patologjike në kockat e nofullave. Ky fenomen ka tërhequr vëmendjen tonë duke menduar në etiopatogjenezën e tyre, si dhe manifestimeve klinike dhe komplikimeve të shpeshta që dalin nga prezenca e tyre në nofulla, prandaj ky ishte një stimulim i yni që ne ti formojmë edhe qëllimet e kësaj problematike. Si funksion të këtij studimi kemi vendosur këto qellime: • Frekuenca e kistave radikulare, reziduale, paradontale në nofulla. • Faktorët e mundshëm etiologjik. • Prevalenca e kistave radikulare në mes gjinisë, moshës dhe lokalizimit. • Përcaktimi i dhëmbit të afektuar si dhe në cilën nofull janë lokalizuar. • Trajtimi terapeutik dhe kirurgjik i tyre.

Radikularnite dentogeni cisti pretstavuvaat edna ~esta patolo[ka pojava vo vili~nite koski. Ovoj fenomen go privle~e na[eto vnimanie mislej]i na nivnata etipatogeneza kako i klini~kite manifestacii i ~estite komplikacii koi proizleguvaat od nivnoto prisustvo i ova pretstavuva[e stimul za da formirame edna cel okolu ovaa problematika. Kako funkcija na ova istra`uvawe gi imame postaveno slednite celi: • Frekvencija na radikularnite, rezidualnite i paradontalnite cisti vo vilicata. • Mo`nite etiolo{ki faktori, • Prevalenca na radikularnite cisti spored: polot, vozrasta i lokalizacija • Odreduvawe na ifektiraniot zab kako i vo koja vilica e lokaliziran • Nivni terapevtski i hirur[ki tretman.

Materijal i metodi

Materiali dhe metodat Në hulumtim janë përfshirë gjithsej 200 raste me diagnozë të caktuar klinike si kista inflamatore dentogjene radikulare të dy gjinive të moshave të ndryshme të ndarë në tre grup mosha dhe ate: 1. 10-25 vjeç. 2. 26-45 vjeç. 3. 46 e më shumë vjeç. Të gjitha rastet e përfshira në këtë studim klinikisht janë trajtuar dhe mjekuar në ordinancën specialistike për kirurgji orale Lege Artis në Gostivar në periudhën kohore 16 dhjetor 2009 deri më 30 prill 2011. Për vendosjen e diagnozës klinike si dhe planifikimin e terapisë kirurgjike për bazë kemi marrë: Të dhënat anamnestike, egzaminimin objektiv klinik, intraoral dhe ekstraoral, inspektimin, palpacionin, rentgenografit si: retroalveolar, ortopan.aksial të mnandibulës, RTG digital etj. APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

Vo na[eto istra`uvawe se opfateni vkupno 200 slu~aevi kako infamatorni odontogeni cisti kaj dvata pola so razli~na vozrast podeleni vo 3 grupi i toa: 1. 10-25 godini 2. 26-45 godini 3. 46 i pove]e godini. Site opfateni slu~aevi vo ovaa klini~ka studija se tretirani i lekuvani vo na[ata specijalisti~ka ordinacija po oralna hirurgija Lege Artis Gostivar vo periodot od 16 dekemvri 2009 do 30 april 2011. Za postavuvawe na klini~ka dijagnoza kako i za planirawe na hirur[ka terapija vo obzir se zemeni: Detalnata anamneza, objektivni klini~ki pregled, intraoralno i ekstraoralno, inspekcija, palpacija, rentgenografija (retroalveolarna), aksalna na mandibula i ortopan.

55

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


Përcaktimi dhe plani i terapisë kirurgjike është vendosur në bazë te faktorëve lokal dhe të përgjithshëm si dhe konsultimet më të rralla me specialistët e protetikes. Te 200 rastet e studimit tonë është intervenuar kirurgjikisht duke tërhequr kistën krejtesisht metoda Partsch II, cistektomia in toto, me metodën e mbyllur. Analizat pato-histologjike janë bërë me materialin kistik në preparat histologjik të ngjyrosura me heamolom enzim në istitutin e Pato-Histologjis pranë Fakultetit të Mjekësisë në Shkup. Të gjitha të dhënat e përfituara nga rezultatet klinike laboratorike dhe të tjera janë përpunuar në mënyrë statistikore me tabela dhe diagrame. Rezultatet dhe diskutimi Sa i përket frekuencës apo incidencës të kistave inflamatore radikulare, rezultatet e marra nga materiali ynë tregojnë se incidenca e paraqitjes së kistave radikulare reziduale dhe paradontale është shumë e ndryshme tab 1. Andaj kistet radikulare kanë një paraqitje me (92.5%) ose 185 raste/200, kistet reziduale me (5%) ose 10/200, si dhe kistet paradontale me 2.5% ose 5/200 rasteve. Kjo tregon se kistat radikulare si dukuri patologjike paraqiten me një frekuencë të madhe në dallim nga dy llojet tjera të kistave inflamatore dentogjene. Diagnoza Dijagnoza

Odreduvawe i planot na hirur[kata terapija se odreduva vrz osnova na lokalni i op[ti faktori kako i retki konsultacii so specijalist po protetika. Vo 200 slu~ai na na[eto istra`uvawe e hirur[ko intervenirano otstranuvaj]i ja cistata celosno po metodot na Partsch II, cistektomia in toto, so zatvoren metod. Pato-histolo[kite analizi bea napraveni so cisti~niot material vo histolo[ki preparati bojadisani so enzimot heamolom vo patohistolo[kiot institute pri Medicinskiot Fakultet vo Skopje. Site dobieni podatoci od laboratoriskite i klini~kite rezultati I drugi se obraboteni vo statisti~ki odnos so tabeli i dijagrami.

Rezultati i diskusija

{to se odnesuva do frekvencijata ili incidencata na redikularni inflamatorni cisti, na[ite rezultati, zemeni od materijalot, poka`uvat deka incidencata i pojavuvaweto na radikularnite, rezidualnite i parodontalnite cisti e mnogu razli~na. Zatoa radikularnite cisti se pojavuvaat so 92,5% ili 185/200, rezidualnite cisti 5% ili 10/200 kako I paradontalnite so 2,5% ili 5/200 slu~aevi. Ova poka`uva deka radikularnite cisti se ~esta patolo[ka pojava koja se pojavuva so golema frekvencija za razlika od drugite dva vida na inflamatorni dentogeni cisti.

Numri i pacientëve Broj na pacienti

%

Kista radikulare Radikularni cisti

185

92.5 %

Kista reziduale Rezidualni cisti

10

5%

Kista paradontale Paradontalni cisti

5

2.5%

200

100%

Gjithsej / Vkupno

Tab 1. Incidenca e kistave inflamatore dentogjene. Tab. 1. Incidencata na inflamatorni dentogeni cisti Avtori, kako P. Isufi (5)..dava Autori R.Isufi (5.) jep të dhëna se kistet radikulare apikale paraqiten me 57-60% të rezultati deka radikularnite apikalni kistave odontogjene. Ndërsa S. Gjini, Dh. cisti se pojavuvaat so 57-60% od dentoPojani.(6.), japin të dhëna se frekuencat e genite cisti. Dodeka S. Gjini Dh. Pojani (6): kistave radikulare odontogjene inflamatore dava informacii deka frekvencijata na APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

56

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


paraqiten me 94-95%. Petrovic. V.(7.), paraqet 96% të lezioneve kistike janë kista radikulare odontogjene, Shear jep të dhëna me 57.7% prezencën e kistave radikulare. Rezulatet tona janë të përafërta me të dhënat e disa autorëve, por me disa autor kemi një dallim të dukshëm. Rezultatet tona janë më të larta (92.5%) sa i takon frekuencës së kistave inflamatore dentogjene, këtë e arsyetojmë me faktin se në vendet e zhvilluara ndërmeren masa preventive dhe prolifaktive për parandalimin e kariesit dhe shëndetit oral, ndërsa në viset tona niveli shëndetësor për mirëmbajtjen dhe sanimin e dhëmbëve ende nuk është i përafërt me vendet e zhvilluara.

inflamatornite odontogeni cisti se pojavuva so 94-95% Petrovi] V. (7) dava deka 96% od cisti~nite lezii se radikularni odontogeni cisti {ear so 57,7% prisustvo na radikularni cisti. Na[ite rezultati se pribli`ni so podatocite na nekoi avtori, no so nekoi drugi avtori imame edna razlika. Na[ite rezultati se povisoki 92,5% [to se odnesuva do frekvencijata na dentogenite inflamatorni cisti, ova go opravduvame so faktot deka vo razvienite zemji se prevzemaat preventivni i profilakti~ki merki za spe~uvawe na kariesot. Dodeka von a[ite mesta zdravstvenoto nivo za sanacija i odr`uvawe na zabite se u[te ne e pribli`no so razvienite zemji.

Foto 1 Kiste reziduale Sl. 1 Rezidualni cisti

Foto 2 Kiste radikulare Sl. 2 Radikularni cisti

APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

57

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


Polovata zastapenost be[e (65,5%) od 131/200 vo korist na ma`ite i (34,5%) od `enskite 69/200 (Tab. 2)

Përfaqësia gjinore ishte (65.5%) nga 131/200 ne favor të gjinisë mashkullore dhe (34.5%) nga 69/200 e gjinisë femërore (Tab. 2. Gjinia / Pol

Numri i pacientëve Broj na pacienti

%

Femra / @enski

131

65.5%

Meshkuj / Ma{ki

69

34.5%

Gjithsej / Vkupno

200

100%

Tab 2 Distribuimi sipas gjinisë Tab. 2 Raspredelba spored pol

Kjo shpeshësi e madhe e paraqitjes së kistave inflamatore dentogjene radikulare te gjinia mashkullore dëshmon se kjo frekuence te meshkujt është më e madhe nga gjinia femërore, por te femrat ato i kushtojnë një kujdes më të madh sanimit dhe mirëmbajtjes së dhëmbëve. Myong jep të dhëna se te gjinia mashkullore kistat radikulare paraqiten 3:2 në favor të gjinisë mashkullore. Shean jep të dhëna se 65% të rasteve janë të atakuar gjinia mashkullore ndërsa 35% gjinia femërore. Sipas lokalizimit kistat radikulare më së shumti paraqiten në nofullën e sipërme me (67.5%) ose 135/200 dhe në nofullën e poshtme me (32.5%) ose 65/200 të rastëve (Tab.3) Nofulla / Vilica

Ovaa ~esta pojava na inflamatorni dentogeni radikularni cisti kaj ma[kiot pol, doka`uva deka frekvencija e pogolema kaj ma[kiot pol odnos na `enskiot, zatoa [to `enskiot pol obvrnuva pove]e vnimanie na sanacija i oddr`uvawe na zabite. Myong dava rezultati deka kaj ma[kiot pol radikularnite cisti se pojavuvaat 3:2 vo odnos na `enskiot pol. Shean dava podatoci deka 65% od slu~aite se napadnati ma[kite dodeka vo 35% se `enski. Spored lokalizacijata, radikularnite cisti se pojavuvaat najmnogu vo gornata vilica (67.5%) ili 135/200 i dolnata vilica (32,5%) ili 65/200 od slu~aite. (Tab. 3)

Numri i pacientëve / Broj na pacienti

%

Maksilla / Maksila

135

67.5%

Mandibulla / Mandibula

65

32.5%

Total

200

100%

Tab 3 Distribuimi sipas lokalizimit Tab. 3 Raspredelba spored lokalizacija Spored vozrasta pojavuvaweto Sipas moshave paraqitja e kistave radiradikularnite cisti e tab.4. kulare është e paraqitur ne tabelen numer 4. Grup mosha / Vozrast

Numri i pacientëve / Br. na pacienti

na

%

10-25

70

35%

26-45

110

55%

46<

30

15%

Total

200

100%

Tab 4 Distribuimi i rasteve sipas moshës i kistave radikulare Tab. 4 Distribucija na slu~ai po vozrast na radikularnite cisti

APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

58

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


Nga rezultatet tona vërehet se grup mosha më e atakuar ka qenë ajo e 26-45 vjeçe ose mesatarja 35 vjeç dhe ate me 55% ose 110/200 raste mandej grup mosha e dytë 10-25 vjeçe me 35% ose 70/200 dhe më pak ajo mbi 45 vjet ose 30/200 me 15%. Autori R.Isufi jep të dhëna se mosha më e atakuar është ajo 30-50 vjeçe. Killey jep të dhëna se mosha 21-39 vjeçe është më e atakuar etj. Këta të dhëna te rezultatet tona tregojnë se kistat radikulare paraqiten më së shumti në moshën 25-35 vjeçe që mendohet se komplikimet e kariesit janë më të larta. Sipas rezultateve të fituara si faktor të mundshëm etiologjik i kemi konstatuar në bazë të statusit lokal, ekzaminimeve klinike, radiologjike nga 200 raste si faktor relativisht të mundshëm kanë qenë: Dhëmbët me karies me avitalitet 49% ose 98/200 raste, dhëmbët me kurora keramike 20% ose 40/200, mbushjet me kompozitë ose silikate 24.5% ose 49/200, radix gangrenoza me 5% ose 10/200 dhe 3/200 ose 1.5% nga traumat.

Spored na[ite rezultati se zabele`uva deka pove]e e opfatena sredna vozrast 26-45 godini ili 35 godini i so prosek od 55% ili 110/200 slu~aevi potoa vozrasnata grupa od 10-25 godini so 35% ili 70/200 i toa nad 45 godini so 15% ili 30/200. Avtori kako P. Isufi davaat podatoci deka vozrasta od 35-50 godini e pove]e opfatena. Killey dava informacii za vosrast 21-39 godini e poopfatena i dr. Ovie podatoci uka`uvaat na toa deka na[ite rezultati za radikularnite cisti se pojavuvaat naj~esto vo vozrast od 25-35 godini pri [to se misli deka komplikacite na kariesot se pogolemi kaj ova vozrasna grupa. Spored rezultatite dobieni kako mo`ni etiolo[ki faktori gi imame konstatirano vrz baza na lokalniot status, klini~kite egzaminacii, radiolo[kite od 200 slu~aevi kako vozmo`en relativen faktor bea: avitalni zabi so karies 49% ili 98/200 slu~ai, zabi so kerami~ki koronki so 20% ili 40/200, kompozitni plombi 24,5% ili 49/200 Radix gangrenoza so 5% ili 10/200 i 3/200 ili 1,5% od traumata.

Numri i pacientëve Broj na pacienti

Statusi lokal / Lokalen status

%

Karies në dhëmbët avital Karies kaj avitalni zabi

98

49

Mbushje me kompozitë dhe silikate Polnewe so kompoziti i silikati

49

24.5%

Kurora keramike Kerami~ki

40

20%

Granulom periapikal i mbetur pas ekstrakcionit Periapikalni granulom ostanat posle ekstrakcija

10

5%

3

1.5%

200

100%

Trauma Trauma Total Tab. 5 Faktorët e mundshëm etiologjik Tab. 5 Mo`ni etiolo{ki faktori

APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

59

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


Od na[ite rezultati se gleda deka etiolo[ki faktori koi se dominantni za pojavuvawe na radikularnite cisti se kariesot i nivnite posledici, dodeka pojavuvaweto na rezidualnite cisti e kako posledica na soodvetna kireta`a posle ekstrakcija.

Nga rezultate shihet se faktorët etiologjik më dominant për paraqitjen e kistave radikulare janë kariesi dhe pasojat e tij. Gjersa te paraqitja e cistave reziduale është pasojë e një mos kiretimi adekuat pas nxjerrjes së dhëmbit. Përfundim Në bazë të studimeve dhe rezultateve tona mund të përfundojmë: • Kistet radikulare janë dukuri e shpeshtë patologjike që paraqitet në të dy nofullat dhe ate me 67.5% në nofullën e sipërme dhe 32.5% në nofullën e poshtme. • Incidenca e tre llojeve të kisteve inflamatore dentogjene është se kistet radikulare paraqiten me frekuencë të lartë 92.5% ato reziduale me 5% dhe kistet paradontale me 2.5%. • Mosha më e afektuar nga kistet radikulare është ajo 26-40 vjeçe me 55%. • Gjinia më e prekshme është tek meshkujt me 65.5% dhe më pak te femrat me 34.5%. • Zgjedhja e metodës kirurgjike kryesisht është ajo Partsch II, enukleimi total i kistes (enucleatio in toto), cistektomia totale. Të gjitha rastet jane trajtuar me metodat kirurgjike Partsch II ose cistektomia in toto me metoden e mbyllur dhe suksesi i intervenimit kirurgjik sipas rezultateve tona është 97.5% ose 195/200 raste te operuara dhe 3.5% ose 5/200 kemi pasur recidiv. Arsye e recidivit ka qenë nga shumë faktor (higjiena e dobët, indikacion relativ për operacion) etj. Këto të dhëna janë pas 1 viti të intervenimit. Vaskov paraqet 9.2% mos sukses, Janev paraqet 4.1% recidiv etj.

APOLONIA 13 • 25, f. 53-61, Maj 2011

Zaklu~ok

Vrz osnova na na[ite rezultati i istra`uvawe mo`e da zaklu~ime: • Radikularnite cisti se ~esti patolo{ki pojavi koi se prisutni vo dvete vilici, so 67,5% vo gornata vilica i 32,5% vo dolnata vilica. • Incidencata na trite tipa na inflamatorni dentogeni cisti e radikularnite cisti se pojavuvaat so povisoka frekvencija so 92,5%, rezidualnite so 5% i paradontalnite so 2,5%. • Spored vozrasta najopfatena od radikularnite cisti e kaj 26-40 godini so 55%. • Spored polot, ma{kiot pol e po zastapen so 65,5% i pomalku kaj `enskiot pol so 34,5%. • Izbor na hirur{ki metodi, glavno e ona {to Partsch II, totalna enukleacija na cistata, (enucleatio in TOTO), totalna cistektomija. Site slu~ai bile tretirani so hirur[ki metodi ili Partsch II metod ili cistektomija in toto so zatvoren metod i na[iot uspeh na hirur[ka intervencija, spored na[ite rezultati e 97,5% ili 195/200 slu~ai operirani i 3,5% ili 5/200 imale recidiv. Pri~ina na recidivitetot bile mnogu faktori: lo[ata higiena, relativno indikacija za operacija) dr. Ovie podatoci se posle edna godina od intervencija. Vaskov dava 9,2%, na neuspeh, Janev dava 4,1% recidiv.

60

APOLONIA 13 • 25, str. 53-61, Maj 2011


UDC: 616.314.17-006.2 PROFESSIONAL PAPER (PP)

THE CONTEMPORARY MANAGEMENT OF THE INFLAMMATORY DENTOGEN CYST Abstract Dentogene radikulare cyst are common pathological processes that manifest themselves in bone destrukcion araund cystes. In this study are explored Frequency of submission of inflammatory cyst dentogene, Possible etiological factors and therapeutic and surgical treatment of them. For this reason, including 200 cases with clinical diagnosis radiculare cystis, residual and paradontal.Cases have been distributed by gender, localization of the jaws. We found that the incidence of radikulare cyst was 92.5%, 5% residual installments and paradontale by 2.5%. Based on the processed material can conclude that the etiological factor for the submission of radikulare cyst is high incidence of caries and the effects of residual cyst. Appearance is due to the lack of granuloma ciretage epithelial remaining after extraction on the tooth. Literatura: 1. Aleksa.P.; maksilofacialna kirurgija. Beograd 88-100.1985. 2. Brovina. D; Terapia stomatologjike Liber univerzitar,27:47 Tirane 1998. 3. Coloc. S.; periapikalna lezija valenta, 30;150 Beograd 2001. 4. Jojic.V.; Oralna kirurgija.Naucna kniga Beograd 235-250. 1994. 5. R.Isufi.;Kirurgjia orale dhe maksilofaciale II 554:563.Tirane 2010. 6. Pojani.Dh;E.Gjini.;Kirurgjia stomatologjike.Tirane.1992. 7. Petrovic. V.;Etiologija I patogeneza radikularne ciste.medicinska kniga 5;67. Beograd. 8. Misej,; Zubne ciste, Zagreb. 1973. 9. Vaskov. I .Rengenski atlas na bolesti na maksilofascijalna regija.Skopje.

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, f. 53-61, Maj 2011

61

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, str. 53-61, Maj 2011


UDK: 616.314.5-089.87 PRPFESIONALEN TRUD (PT)

UDK: 616.314.5-089.87 PUNIM PROFESIONAL (PP)

PREDVREMENA EKSTRAKCIJA NA MLE^NITE MOLARI I MAKSILARNITE KANINI I NIVNOTO VLIJANIE VRZ DIMENZIITE NA POTPORNIOT SISTEM

EKSTRAKTIMI I PARAKOHSHËM I MOLARËVE TË QUMËSHTIT DHE KANINAT MAKSILLARE DHE NDIKIMI I TYRE NË DIMENSIONIN E SEGMENTIT MBËSHTETËS M. Zuzhelova1, A. Grçev2, G. Qurçieva-Çuçkova1, M. Maneva1

M.Zu`elova1 , A. Gr~ev2, G.}ur~ieva- ^u~kova1, M. Maneva1

Universiteti „Shën Kirili dhe Metodi“, Shkup Fakulteti Stomatologjik 1 Klinika për ortodonci 2 Kirurgjia maksilofaciale

Univerzitet “Sv.Kiril i Meetodij” Skopje. Stomatolo{ki fakultet Klinika za ortodoncija* Maksilofacijalna hirurgija**

Abstrakt

Apstrakt

1

2

Qëllimi i këtij hulumtimi ishte që të tregojmë se sa është frekuenca e ekstraktimeve të hershme të dhëmbëve të qumështit, lokalizimi i tyre dhe sa është shkurtimi i hapësirës së disponueshme (CP2) në segmentet e vozës të harqeve dentale. Në këtë hulumtim janë përfshirë 120 fëmijë, të cilët i ndamë në dy grupe hulumtuese sipas moshës. Grupin e parë e përbënin 60 nxënës me dentim të hershëm të përzier në moshë prej 8 deri 9 vjeç. Grupin e dytë 60 nxënës me dentim të përzier në moshë prej 10 deri në 11 vjeç. Anomalitë ortodontike më shpesh ndodhin përshkak të rritjes së ngadalshme dhe jo të rregullt të sistemit orofacial nga ekstraktimet e parakohshme të dhëmbëve të qumështit në pjesën e vozës. Me dëmtimin e vetëm një dhëmbi prishet i gjithë vargu i dhëmbëve, e me ate edhe okluzioni dhe mastikacioni. Sa më i vogël të jetë fëmiu në periudhën e ekstraktimit të dhëmbëve të qumshtit, aq më e lartë është shkalla e humbjes së hapsirës për dhëmbët e përhershëm. Denduri më të madhe të dhëmbëve të ekstraktuar të qumështit kanë molarët e parë, pastaj molarët e dytë dhe më pak kaninat. Qëllimi i ortodoncisë moderne paraqet kreacion të një balancimi më të mirë të mundshëm ndërmjet raporteve okluzale, estetikës dentale faciale, stabilitet të rezultateve dhe rrumbullaksimi ityre (Proffit). Malokluzioni i dhëmbëve shpeshherë përbëhet prej vargimit me shenjë të theksuar të thellë mentale dhe fizike të pacientëve tanë të rinjë, mirëqenia e tyre është sfidë e obligueshme e jona. “Heath”

Celta na ova ispituvawe be{e da uka`eme kolkava e frekfencijata na ranite ekstrakcii namle~nite zabi, nivnata lokalizacija i kolkavo e skrativawero na raspolo`iviot proctor (CP2) vo bo~nite segmenti na dentalnite lakovi. Vo ova ispituvawe bea opfateni 120 deca, koi gi podelivme vo dve ispituvani grupi spored vozrasta. Prvata grupa ja so~inuvaa 60 deca so rana me[ovita denticija na vozrast od 8 do 9 god. Vtorata grupa 60 deca so me{ovita denticija na vozrast od 10 do 11 god. Ortoontskite anomalii naj~esto nastanuvaat poradi nepravilniot i usporen rast i razvitok na orofacijalniot system od predvremenite ekstrakcii na mle~nite zabi vo bo~nata regija So o{tetuvawe na samo eden zab se poremetuva celiot zaben niz, a so toa i okluzija i mastikacija. Kolku e pomlado deteto vo periodot na ekstrakcija na mle~nite zabi, tolku e pogolem stepenot na gubitok na proctor za permanentnite zabi. Najgolema frekfencija na ekstrahirani mle~ni zabi se prvite molari, potoa vtorite molari i najmalku kaninite. Celta na modernata ortodoncija pretstavuva kreacija na najdobro mo`en balans pome|u okluzalnite odnosi, dentalnata i facijalnata estetika, stabilnost na rezultaite i nivnoto opkru`uvawe (Proffit). Malokluzijata na zabite ~esto pati se sostoi od poni`uvawe so izrazena dlaboka mentalna i fizi~ka stigma na na{ite mladi pacienti nivnata blagosostojba e na{a predizvikuva~ka obvrska “Heath”

Adresa: Marija Zuzhelova Stomatoloski Fakultet Vodnjaska 17, 1000 Skopje

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

63

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


EKSTRAKTIMI I PARAKOHSHËM I MOLARËVE TË QUMËSHTIT DHE KANINAT MAKSILLARE DHE NDIKIMI I TYRE NË DIMENSIONIN E SEGMENTIT MBËSHTETËS

PREDVREMENA EKSTRAKCIJA NA MLE^NITE MOLARI I MAKSILARNITE KANINI I NIVNOTO VLIJANIE VRZ DIMENZIITE NA POTPORNIOT SISTEM

Periudha e dentimit qumështor paraqet edhe periudhë të rritjes intenzive të nofullave që potencohet me krijimin e diastemeve fiziologjike të cilat janë shumë të rëndësishme për vënien normale të dhëmbeve të përhershëm. Një ndër funksionet e rëndësishme të dhëmbëve të qumështit është që ta ruaj hapësirën e dhëmbëve të përhershëm (zëvendësues), si dhe mbajtjen e antagonistëve të tyre që të mos vije deri te prishja e raporteve të tyre (1,2,16). Rëndësia e secilit dhëmb nga dentimi i qumështit është e madhe, për arsye se me dëmtimin e vetëm një dhëmbit prishet i gjithë vargu i dhëmbëve, prishet okluzioni, e me te mastikacioni. Edhe kundrejt dëshirës së madhe të stomatologëve që të bëhet sa më shumë për shëndetin e dhëmbëve të qumshtit dhe të mbahen sa më shumë në gojë, megjithate gjendja në teren është shqetësuese. Kariesi me të gjitha pasojat e veta çon deri te ekstraktimi i parakohshëm, e me ate shtrohet pyetja si janë dhe sa janë pasojat nga humbja e hershme e dhëmbëve të qumshtit mbi zhvillimin e okluzionit normal pas së cilës synojnë ortodontët (6,8,10). Dendësia e parregullsive ortodontike si pasojë e humbjes së parakohshme të dhëmbëve të qumështit sipas autorëve individual lëvizin ndërmjet 15% dhe 50%, në varshmëri nga vendi dhe shteti (9,14). Humbja e njërit ose më shumë dhëmbëve na çon deri te prishja e okluzionit (dhëmbët e menjëhershëm synojnë që ta plotësojnë hapsirën e menjëhershme, ndërsa antagonistët që të rriten). Përqindja më e madhe nga faktorët etiologjik të cilët çojnë deri te prishja e rritjes dhe zhvillimit të sistemit orofacial janë humja e hershme e dhëmbëve të qumshtit (12,15,17).

Periodot na mle~na denticija pretstavuva i period na intenziven rast na vilicite {to se potencira so sozdavawe na fiziolo{ki dijastemi koi se mnogu va`ni za normalna postavnost na permanentnite zabi. Edna od bitnite funkcii na mle~nite zabi e da go so~uva prostorot za permanentnite zabi (zamenici), kako i odr`uvawe na nivnite antagonisti za da ne dojde do naru{uvawe na nivniot odnos (1,2,16). Va`nosta na sekoj zab od mle~nata denticija e golema, zatoa {to so o{tetuvaweto samo na eden zab se poremetuva celiot zaben niz, se poremetuva okluzijata, a so toa i mastikacijata . Me|utoa, i pokraj golemata `elba na mnogu stomatolozi da se napravi {to pove}e za zdravjeto na mle~nite zabi, i da se odr`at {to podolgo vo ustata, Sepak, sostojbata na terenot e zagri`uva~ka. Kariesot so site svoi posledici vodi do predvrenmeni ekstrakcii, a so toa se postavuva pra{aweto kakvi se i kolkavi posledici od ranoto gubewe na mle~nite zabi vrz razvojot na normalnata okluzija po koja te`neat ortodontite (6,8,10). Frekfenncijata na ortodontskite nepravilnosti kako posledica od predvremenoto gubewe na mle~nite zabi spored poedini avtori se dvi`i pome|u 15% i 50%, vo zavisnost od oblasta i zemjata (9,14). Gubeweto na eden ili pove}e zabi doveduva do naru{uvawe na okluzijata (sosednite zabi te`neat da go potpolnat sosedniot prostor, a antagonistite da izrasnat). Najgolem procent od etiolo{kite faktori koi doveduvaat do naru{uvawe na rastot i razvitokot na orofacijalniot sistem se preranoto gubewe na mle~nite zabi (12,15,17).

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

64

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Në literaturë ekzistojnë të dhëna, të cilët tregojnë se tek fëmijët me ekstraktime të hershme të vozës së dhëmbëve të qumshtit, kemi prishje më të madhe në zonën mbështetëse, tre, madje edhe më shumë herë me paraqitjen sekundare të ngjeshur, sesa tek fëmijët ku kemi humbje spontane të dhëmbëve të qumështit. Me ekstraktim të hershëm të dhëmbit të qumështit flasim kur ndodh para gjashtë muajve nga ndërrimi i tij fiziologjik. Jo çdo herë ekstraktimi i hershëm i dhëmbëve të qumshtit jep pasoja, për arsye se shumë varet nga cilët dhëmbë dhe kur është bërë ekstraktimi(1,3). Prishje më të madhe në okluzion bëjnë ekstakcionet e parakohshme të molarëve të dytë të qumshtit, si në nofullën e sipërme ashtu edhe në nofullën e poshtme dhe kaninet e sipërme. Nëse ekstraktimi është kryer në molarin e dytë të qumështit para erupcionit të molarit të parë permanent, molari i parë i përhershëm migron në mënyrë meziale dhe e zë vendin e paramolarit të dytë. Përderisa, nëse ekstraktimi është bërë më herët, kur ka mbirë molari i parë, atëherë ai inklinohet në mënyrë meziale dhe roton, e paramolari i dytë mbetet i impaktuar ose në mënyrë orale vihet në harkun dental. Humbja e parakohshme e kaninave maksillare të qumështit vjen nga resorpcioni i hershëm i rrënjës së tij, ndërsa i detyrohet vënies jo të rregullt incizivëve lateral, e shumë më rrallë nga kariesi, trauma ose sëmundje tjera. Ekstraktimi i hershëm çon deri te hapësira e pamjaftueshme për kaninën permanente i cili vihet lartë në harkun dental (ektopia) (5,6). Nëse është unilaterale ekstraktimi i parakohshëm, ndodh lëvizja e linjës mediane në anën e ekstraktimit. Humbja e hershme e këtyre dhëmbëve të qumështit mund të paraqesin: vend të pamjaftueshëm për zëvendësuesit e tyre (nuk mund ta kryejnë punën e tyre, ta ruajnë vendin e zëvendësave të tyre), ektopia ose retencia e dhëmbëve të përhershëm, e me ate edhe ngushtësi në harqet dentale dhe të tjera. Zbulimi i hershëm i anomalive ortodontike, largimi i faktorëve etiologjik si dhe aplikimi i masave preventive dhe interceptive dukshëm ndikojnë mbi reduktimin e malokluzineve. Shoqëria

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

Vo literaturata postojat podatoci, koi uka`uvaat deka kaj decata so rani ekstrakcii na bo~nite mle~ni zabi, imame pogolemo naru{uvawe vo potpornata zona, tri, pa i pove}e pati so pojava na sekundarna zbienost, odkolku kaj decata kade iamem sponatno gubewe na mle~nite zabi. Pod rana ekstrakcija na mle~en zab zboruvame koga nastanuva pred {est meseci od negovata fiziolo{ka smena. Ne sekoga{ ranata ekstrakcija na mle~en zab dava posledici, bidej}i vo mnogu zavisi od koi zabi i koga e izvr{ena ekstrakcijata (1,3). Pogolemi naru{uvawa vo okluzijata vr{at predvremenite ekstrakcii na vtorite mle~ni molari, kako vo gornata taka i vo dolnata vilica i gornite kanini Ako ekstrakcijata e izvr{ena na vtoriot mle~en molar pred erupcija na prnviot pernanenten molar, prviot permanenten molar migrira mezijalno i go zazema prostorot na vtoriot premolar. Dodeka, ako ekstrakcijata e izvr{ena pokasno, koga e niknat prviot molar, toga{ toj se inklinira mezijalno i rotira, a vtoriot premolar ostanuva impaktiran ili oralno se postavuva vo dentalniot lak. Predvremenoto gubewe na mle~ni maksilarni kanini nastanuva od rana resorpcija na negoviot koren, a se dol`i na nepravilnata postavenost na lateralnite incizivi, a mnogu poretko od karies, trauma ili drugi zaboluvawa. Rana ekstrakcija doveduva do nedovolen prostor za permanentniot kanin koj visoko se postavuva vo dentalniot lak (ektopija) (5,6). Ako e unilateralno predvremenata ekstrakcija nastanuva pomeruvawe na linija medijana na stranata na ekstrakcijata. Raniot gubitok na ovie mle~ni zabi mo`at da predizvikaat: nedovolno mesto za nivnite zamenici (nemo`at da si ja ispolnat svojata zada~a, da go so~uvaat mestoto na nvnite zamenici), ektopija ili retencija na permanentnite zabi, a so toa i teskobnost vo dentalnite lakovi i dr. Ranoto otkrivawe na ortodontskite anomalii, otstranuvawe na etiolo{kite faktori kako i primena na preventivni i interceptivni merki zna~itelno vlijaat vrz redukcijata na malokluziite.Na{eto

65

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


jonë ballafaqohet me numër të madh të pacientëve të cilët kërkojnë trajtim ortodontik, prandaj qëllimi ynë kryesor në këtë hulumtim është që të tregojmë, se më shumë se e nevojshme është që të kemi programe më të zhvilluara edukative dhe preventive me të cilët fëmijëve, gjegjësisht prindërve të tyre do t’ju tregohet se sa janë të rëndësishëm dhëmbët e qumështit dhe mirëmbajtja e tyre në funksion deri në ndërrimin fiziologjik të tyre.

op{testvo se soo~uva so golem broj na pacienti koi baraat ortodontski tretman, pa zatoa glavnata celna na ova ispituvawe e da uka`eme na toa deka pove}e od potrebno e da ima porazvieni edukativni i preventivni programi so koe na decata donosno nivnite roditeli }e im se uka`e kolkavo e zna~eweto na mle~nite zabi i nivnoto odr`uvawe vo funkcija se do nivnata fiziolo{ka smena.

Cel

Qëllimi

Celta na ova ispituvawe e da se:konstatira koi se tie zabi {to naj~esto se ekstrahiraat, kolkava e frekfencijata i kolkavo e skratuvaweto na raspolo`iviot prostorot (CP2) na bo~nite segmenti vo dentalnite alkovi.

Qëllimi i këtij hulumtimi është që të konstatohet se cilët janë ato dhëmbë të cilët më shpesh ekstraktohen, sa është dendësia dhe sa është shkurtimi i hapsirës së disponueshme (CP2) të segmenteve të vozës në hallkat dentale.

Material i metod

Materiali dhe metodat Për këtë hulumtim ishin përfshirë me shiqim sistematik 120 fëmijë, nga klasa e parë dhe e katërt të cilët i ndamë në grupe të mëdhaja. Grupin e parë të madh e përbënin 60 fëmijë nga mosha 8 deri 9 vjeçe (denticion i përzier i hershëm) dhe grupin e dytë të madh e përbënin 60 fëmijë nga mosha 10 deri 11 vjeçe (dentencion i përzier). Tek të gjithë fëmijët e hulumtuar janë bërë matje direkte në gojën e fëmijëve me ndihmën e shublerit me nanius me të cilin hulumtohet pjesa e dhjetë e milimetrit. Vlerat e fituara nga të gjithë katër kuadratet i krahasuam me hapësirën e nevojshme nga tabela e Moyers.

Za ova ispituvawe bea opfateni so sistematski pregled 120 deca, od vtoro i ~etvrto oddelenie koi gi podelivme vo dve vozrasni grupi. Prvata vozrasna grupa ja so~inuvaa 60 deeca od 8 do 9 godi{na vozrast (rana me{ovita denticija) i vtorata vozrasna grupa 60 deca od 10 do 11 godi{na vozrast (me{ovita denticija). Kaj site ispituvani deca se izvr{eni direktni merewa vo ustata na decata so pomo{na {ubler so nanius na koj se ispituva desettiot del od milimetarot. Dobienite vrednosti od site ~etiri kvadranti gi sporedivme so potrebniot prostor od tabelata na Moyers.

Rezultati i diskusija

Rezultatet dhe diskutimi Nga gjithsej 120 fëmijë të kontrolluar, tek 56 ose 46,60% ishin të përfaqësuar me ekstraktime të parakohshme të dhëmbëve të qumshtit në pjesën e vozës (tab.1 graf.1) Djem - Mom~iwa

Od vkupno 120 pregledani deca, kaj 56 ili 46,60% bea zastapeni predvremeni ekstrakcii ma mle~ni zabi vo bo~nata regija (Tab.1 Graf.1)

Vajza - Devoj~iwa

Gjithsej - Vkupno

Dhëmbët Zabi

Nr. - Br.

%

Nr. - Br.

%

Nr. - Br.

%

III

7

12.5

11

19.64

18

23.21

IV

29

51.78

21

37.5

50

39.28

Tab.1 Distribuimi i llojeve të dhëmbëve të ekstraktuar sipas gjinisë Tab.1 Distribucija na vidovi ekstrahirani zabi sprema pol

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

66

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Graf.1 Paraqitja grafike e distribuimit të llojeve të dhëmbëve të ekstraktuar sipas gjinisë Graf.1 Grafi~ki prikaz na distribucija na vidovi ekstrahirani zabi sprema pol

Në tab. 1. dhe graf. 1 është paraqitur distribuimi i llojeve të dhëmbëve të ekstraktuar në pjesën mbështetëse sipas gjinisë. Nga tabela mund të shifet se djemt kanë numër më të vogël të dhëmbëve të ekstraktuar në raport me vajzat. Tek djemt përfaqësimi në përqindje të ekstrakcioneve të parakohshme të dhëmbëve të qumështit në pjesën mbështetëse për kaninet ishte 12,5%, molarët e dytë 39,28%, përderisa më shumë se 51,78% pë molarët e parë. Ndërsa, tek vajzat më shumë ishin të ekstraktuar molarët e dytë me 39,28%, pastaj molarët e parë me 37,5% dhe më pak për kaninet me 19,64%. Në graf. 2 është dhënë distribuimi i llojeve të ekstraktimeve të parakohshme të dhëmbëve të qumështit në pjesën mbështetëse sipas lokalizimit. Nga grafikoni mund të shohim se në harkun dental mandibullar janë ekstraktuar më shumë dhëmbë të qumështit sesa në maksillar. Në raport me dhëmbët e qumështit dhe në të dy harqet dentale më shumë ka të ekstraktuar molar të parë, pastaj molarët e dytë dhe më pak kanine.

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

Na Tab.1 i Graf. 1 Prika`ana e distrubucijata na vidovite ekstrahirani zabi vo potpornata zona sprema pol. Od tabelata mo`e da se zabele`i deka mom~iwata imaat pomal broj na ekstrahirani zabi vo odnos na devoj~iwata. Kaj mom~iwata procentualnata zastapenost na predvremeni ekstrakcii na mle~nite zabi vo potpornata zona za kanini be{e 12,5%, vtorite molari 39,28%, dodeka najmnogu so 51,78% za prvite molari. Dodeja kaj devoj~iwata najmnogu ima{e ekstrahirani vtori molari so 39,28%, potoa prvite molari so 37,5% i najmalku za kaninite so 19,64%. Vo graf. 2 dadena e distribucijata na vidovite predvremeni ekstrakcii na mle~ni zabi vo potpornata zona spored lokalizacija. Od grafikonot mo` da zabele`ime deka vo mandiburniot dentalen lak se ekstrahirani pogolem broj na mle~ni zabi otkolku vo maksilarniot. Vo odnos na mle~nite zabi i vo dvata dentalna laka najmnogu ima estrahirani prvi molari, potoa vtorite molari i najmalku kanini.

67

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Graf.2 Paraqitja grafike e distribuimit të llojeve të dhëmbëve të parakohshëm të ekstraktuar për secilin hark dental të hapur. Graf.2 Grafi~ki prikaz na distribucija na vidovi predvremeno ekstrahirani zabi za sekoj dentalen lak odvoeno.

Në graf.3 është paraqitur distribuimi i dhëmbëve të qumshtit të ekstraktuar parakohe në segmentet të dentalit maksillar dhe mandibullar. Nga grafikoni mund shohim se tek 13 fëmijë kishte ekstraktim të hershëm në një segment, në dy segmente tek 16 fëmijë, në tre segmente tek 7 fëmijë dhe më shumë se katër segmentet tek 18 fëmijë. Graf.3 Paraqitja grafike e distribuimit të ekstraktimit të parakohshëm të dhëmbëve të qumshtit nëpër segmente në harkun dental maksillar dhe mandibullar. Në mënyrë tabelare dhe grafike është paraqitur shkurtimi i hapësirës në pjesën mbështetëse si rezultat i ekstrakcioneve të parakohshme të dhëmbëve të qumshtit, tek të dy grupimet e rritura. U tregua peskarim në harkun dental maksillar dhe në varshmëri nga koha e kaluar nga ekstraktimi deri tek koha e mbirjes së dhëmbëve të përhershëm (tab.2 dhe graf. 4, tab.3 dhe graf.5).

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

Na graf.3 prika`ana e distribucija na predvremeno ekstrahirani mle~ni zabi po segmenti vo maksilarniot i mandibularniot dentale.Od grafikonot mo`e da se zabele`i deka kaj 13 deca ima{e prerana ekstrakcija vo eden segment, vo dva segmenta kaj 16 deca, vo tri segmenta 7 deca i najmnogu vo site ~etiri segmenta 18 deca. Graf.3 Grafi~ki prikaz na distribucija na predvremeno ekstrahirani a mle~ni zabi po segmenti vo maksilaren i mandibularen dentalen lak Tabelarno i grafi~ki e prika`ano skaratuvawe na prostorot vo potpornata zona kako rezultat na predvremeni ekstrakcii na mle~ni zabi, kaj dvete vozrasni gripim. Se poka`a pogolemo skaruvawe vo maksilarniot dentalen lak i e vo zavisnost od vremeto pominato od ekstarkcijata do vremeto na niknuvawe na trajnite zabi ( tab. 2 i graf.4 i tab. 3 i graf.5).

68

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Segmenti lateral CP2 Lateralen segment

Segmenti me ekstrakcion Segment ekstrakcija

Segmenti kontrollues Zona mbështetëse Kontrolen segment Potporna zona

Dallimi Razlika

Maksilla Maksila

15.3

20.4

5.1

Mandibulla Mandibula

19.5

22.5

3

Tab.2 Krahasimi i segmentit me ekstraktim dhe zona e nevojshme tek grupi i parë i hulumtuar (prej 8 dhe 9 vjeç) Tab. 2 Komparacija na segmentot so ekstrakcija i potrebnata zona kaj prvata ispituvana vozrasna grupa ( od 8 i 9 god) Segmenti lateral CP2 Lateralen segment

Segmenti me ekstrakcion Segment ekstrakcija

Segmenti kontrollues Kontrolen segment

Dallimi Razlika

Maksilla Maksila

15

19.45

4.55

Mandibulla Mandibula

14.7

18.35

3.65

Tab.3 Krahasimi i segmentit me ekstrakcionin dhe zona e nevojshme tek grupi i dytë i hulumtuar ( prej 10 ose 11 vjeç) Tab. 3 Komparacija na segmentot so ekstrakcija i potrebnata zona kaj vtorata ispituvana vozrasna grupa ( od 10 i 11 god)

Graf.4 Paraqitja grafike e dimensioneve të hapësirës së disponueshme dhe hapësirës së nevojshme tek fëmijët e klasës së dytë Graf. 4 Grafi~ki prikaz na dimenziite na raspolo`iviot proctor i potrebniot proctor kaj decata od vtoro oddelenie

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

69

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Graf. 5 Paraqitja grafike e dimensioneve të hapësirës së disponueshme dhe hapësirës së nevojshme tek fëmijët e klasës së katërt Graf. 5 Grafi~ki prikaz na dimenziite na raspolo`iviot proctor i potrebniot proctor kaj decata od ~etvrto oddelenie

Gjendja e hapësirës në kuadratin e dhëmbëve të ekstrataktuar tek fëmijët prej klasës së katërt tregon se shkurtimi i hapësirës është më i madh, e që sqarohet me periudhën kohore më të gjatë nga ekstraktimi i dhëmbëve të qumështit deri te zëvendësimi i tyre me dhëmbët e përhershëm. Tek këto fëmijë është i patjetërsueshëm vrojtimi ortodontik, gjegjësisht, të meren masa për ruajtjen e hapësirës së dhëmbëve të përhershëm. Nëse ekziston predispozitë për zhvillim të kafshimit progen, humbja e hershme e dhëmbëve të qumshtit në harkun dentar maksillar, mund përshkak të shkurtimit të harkut, të na çoj t’u vëndojmë kapak të kundërt incizivëve. Gjthashtu, humbja e parakohshme e molarëve të dytë të qumështit mund ta ndryshoj raportin meziodistal në mes molarëve të parë të përhershëm. Migrimi mezial i molarëve të parë të përhershëm në harkun dental maksillar do të çoj deri te raporti distal me antagonistin e vet (fot.1).

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

Sostojbata na prostorot vo kvadrantot na ekstrahiranite zabi kaj decata od ~etvrto oddelenie poka`uva deka skratuvaweto na prostorot e pogolemo, {to se objasnuva so podolgiot vremenski period od ekstrakcijata na mle~nite zabi do nivnata zamena so trajnite zabi. Kaj tie deca neophodna e ortodontska opservacija, odnosno, prevzemawe na merki za ~uvawe na prostorot na permanentnite zabi. Vo kolku postoi predispozicija za razvoj na progen zagriz, raniot gubitok na mle~ni zabi vo maksilarniot dentalen lak mo`e zaradi skratuvawe na lakot, da dovede do vospostavuvawe na obraten preklop na incizivite. Isto taka, predvremenoto gubewe na mle~nite vtori molari mo`e da go smeni meziodistalniot odnos pome|u prvite permanentni molari Mezijalnoto migrirawe na prvite permanentni molari vo maksilarniot dentalen lak }e dovede do distalen odnos so svojot antagonist (sl.1).

70

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Fofo 1 – Sl. 1 Napravenata analiza za sostojbata na Analiza e bërë për gjendjen e harqeve dentalnite lakovi kaj na{ite deca, pokadentale tek fëmijët tanë, tregoi 46% të `a 46% predvremeni ekstrakcii na eden ekstrakcioneve të parakohshme në një ose më ili pove}e mle~ni zabi. Sporeduvajki gi shumë dhëmbë qumështi. Duke i krahasuar rezultatite na ispituvawata od drugi rezultatet e hulumtimit me shtetet tjera, tek zemji, kaj na{ite ispitanici, frekhulumtuesit tanë, dendësia e dhëmbëve të eks- fencijata na ekstrahirani zabi e mnogu traktuar është shumë më e vogël se Grenlanda, pomala od Grenland, a pribli`no ista so ndërsa e përafërt me Islandën, më e madhe se Island, a pogolema od Danska. Vo odnos na Danimarka. Në raport me gjininë, në shtetin pol, vo na{ata zemja, zastapenosta e tonë, përfaqësimi është më i madh tek djemt, pogolema kaj mom~iwata, za razlika od për dallim me shtetet e krahasuara ku përfa- kompariranite zamji kade zastapenosta e pove}e kaj devoj~iwata. (graf. 6 ).

qësimi është më i madh tek vajzat (graf.6).

Graf. 6 Paraqitja grafike e ekstrakcioneve të parakohshme për të dy gjinitë nëpër shtete. Graf. 6 Grafi~ki prikaz na predvremeni ekstrakcii vo dvata pola po zemji

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

71

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Zaklu~ok

Përfundim 1. Anomalitë ortodontike paraqiten si rezultat i rritjes jo të rregullt dhe zhvillim të sistemit orofacial, ngadalësimi i hapësirës përshkak të ekstrakcioneve të hershme të dhëmbëve të qumështit në pjesën vozës. 2. Kur do të pengohej humbja e dhëmbëve të qumështit, prolongimi ose kur do të ruhej hapësira për zëvendësit e tyre gjegjesisht dhëmbët e përhershëm, dendësia e malokluzioneve do të ulej për 30%. 3. Me dëmtimin e vetëm një dhëmbi prishet i gjithë vargu i dhëmbëve, e me këtë edhe okluzioni edhe mastikacioni. 4. Sa është më i vogël fëmiu në periudhën e ekstraktimit të dhëmbëve të qumshtit, aq është më e madhe shkalla e humbjes së hapësirës për dhëmbët e përhershëm. 5. Frekuencë më të madhe të dhëmbëve të ekstraktuar të qumshtit ka në molarët e parë, pastaj molarët e dytë dhe më pak kaninët. 6. Qëllimi i ortodoncisë moderne paraqet një kreacion të një balanci më të mirë të mundshëm në mes raporteve okluzale, estetikës dentale dhe faciale, stabilitet të rezultateve dhe rrumbullaksimi i tyre (Profit).

1. Ortodonskite anomalii se javuvaat kako rezultat na nepravilen rast i razvoj na orofacijalniot system, usporuvawe na rastijaot poradi ranite ekstrakcii namle~nite zab vo bo~nata regija, 2. Koga bi se spre~ilo ranoto gubewe na mle~nite zabi, odlo`ilo ili koga bi se za~uval prostorot za nivnite zamenici odnosno trajnite zabi, frekfencijata na malokluziite bi se namalile za 30%. 3. So o{tetuvawe na samo eden zab se poremetuva celiot zaben niz, a so toa i okluzija i mastikacija. 4. Kolku e pomlado deteto vo periodot na ekstrakcija na mle~nite zabi, tolku e pogolem stepenot na gubitok na proctor za permanentnite zabi. 5. Najgolema frekfencija na ekstrahirani mle~ni zabi se prvite molari, potoa vtorite molari i najmalku kaninite. 6. Celta na modernata ortodoncija pretstavuva kreacija na najdobro mo`en balans pome|u okluzalnite odnosi, dentalnata i facijalnata estetika, stabilnost na rezultaite i nivnoto opkru`uvawe (Profit).

UDC: 616.314.5-089.87 PROFESIONAL PAPER (PP)

THE INFLUENCE OF EARLY EXTRACTION OF MOLARS AND CANINES IN LACTEAL DENTITION ON THE LENGTH OF DENTAL ARCHES – CP2 SEGMENT Abstract The aim of this study is to show the frequency of the early extraction of teeth in lacteal dentition, their localization and the consequence of the length of CP2 in the posterior parts of the dental arches. In this study were included 120 children divided into two groups according to age. First group of 60 children with mixed dentition at the age of 8- 9 years. Second group of 60 children at the age of 10 – 11 years. We analyzed the length of CP2 segment with calliper.Values of the measurements were grouped into the Moyers table. Orthodontic malocclusions are mostly consequence of abnormal growing process of the orofacial system due to early extraction of lacteal teeth in the posterior part of the dental arches. Occlusion and mastication process is disturbed due to early extraction of the teeth. Space loss , for the permanent teeth, as a consequence of early extraction is bigger as the child is yonger.Most frequently extracted are the first molars then the second molars and at least the canins.The aim of the modern science is to create the best possible balance between the occlusion , dental and facial aesthetics and the stability of the results.(Proffit) Key words : early extraction, length of CP2 segment. APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

72

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


Literatura 1. Ast DB, Alaway M, Draker HL: The prevalence of malocclusion,related to dental caries and lost first permanent molars, in a fluoridated city and a fluoride deficientcity, Am J Orthod 48:106-113, 1962. 2. Bishara SE, Staley RN: Mixed-dentition mandibular arch length analysis: a step-by-step approach using the revised Hixon and Oldfather prediction method, Am,.J Orthod 86:130-135,1984. 3. Brickbauer GP: Preventive and interceptive orthodontics for the growing child, Intern J Orthod 26(1-2):19-22,1988. 4. Bishara SE, Jakobsen JR: Comparison of two nonradiographic methods of predicting permanent tooth size in the mixed dentition, Am J Orthod Dentofacial Orthop 113:573-576, 1998. 5. Boltorn W. The clinical assestment of a tooth size analyzis. Am.J.Ortrh.;48;504. 1962 6. Brickbauer GP: Preventive and interceptive orthodontics for the growing child, Intern J Orthod 26(1-2):19-22,1988. 7. Foster TD: A textbook of orthodontics, ed 2, St Louis, Blackwell Scientific Publications.1982, 8. Foster, T. D. and Grundy, M. C. Occlusal changes from primary to permanent dentitions. British Journal of Orthodontics, 13, 187–93.1986. 9. Foster T.Grundy M.,Lavelle C. A longitudinal Study of dental growth.A,J.Orth.;72 (3);309-14.1997. 10. Graber TM, Vanarsdall RL: Orthodontics: current principles and techniques, ed 3, St Louis, Mosby, 2000. 11. Graber TM, Vanarsdall RL: Orthodontics: current principles and techniques, ed 3, St Louis, Mosby.2000. 12. Houston WJB, Stephens CD, Tulley WJ A text book of orthodontics, 2nd edn. Wright, Oxford, 1992. 13. Mitchell L 1996 An introduction to orthodontics.Oxford University Press, Oxford 14. Moorrees CFA: Growth studies of the dentition: a review, Am J Orthod 55:600-616,1969. 15 Moyers RE: Handbook of orthodontics for the student and general practitioner, Chicago, Yearbook Medical, 1973, 16. Northway WM, Wainright RL, Demirjian A: Effects of premature loss of deciduous molars, Angle Orthod 54:295-329,1984 17. Proffit WR, Fields HW Jr: Contemporary orthodontics, ed 3, St Louis, Mosby.2000.

APOLONIA 13 • 25, f. 63-73, Maj 2011

73

APOLONIA 13 • 25, str. 63-73, Maj 2011


UDK: 616.314-002:612.316-008.8 PROFESIONALEN TRUD (PT)

UDK: 616.314-002:612.316-008.8 PUNIM PROFESIONAL (PP)

SALIVARNEN rN – RIZIK FAKTOR ZA POJAVA NA KARIES KAJ DECATA

pH E SALIVËS – FAKTOR RREZIKU PËR PARAQITJEN E KARIESIT TEK FËMIJËT J. Alimani-Jakupi

J. Alimani-Jakupi

IPSH ”Preventiva dental” - Gostivar

PZU "Preventiva dental" - Gostivar

Abstrakt

Apstrakt

Shekulli njëzet dhe fillimi i shekullit njëzet e një është peridhudhë kur shkenca stomatologjike dhe profesioni rregullisht shkojnë në linjat e rritjes të cilat sigurojnë kualitet më të madh në terapinë stomatologjike dhe përqindje më të madhe të dhëmbëve të shëruar. Por, megjithate është e qartë se vetëm me terapi nuk mundet të ndalohen dhe të zgjidhen problemet e sëmundjeve të dhëmbëve të inspiruar nga kjo dukuri për përhapjen e madhe. Të vetëdijshëm për rëndësinë e dhëmbëve të shëndosh, qëllimin tonë e drejtuam drejt marrjes së të dhënave për rolin e pështymës ndaj paraqitjes së kariesit, konkretisht reakcionin elektrokimik të pështymës. Qëllimet e vendosura u realizuan nëpërmjet katër grupeve të hulumtuara me nacionalitete të ndryshme, e si grup kontrollues shërbente shkolla tek e cila kanë qenë të realizuara ligjeratat edukative për rëndësinë e shëndetit dentar. Tek të gjithë hulumtuesit ishin kryer hulumtime klinike dhe laboratorike. Rezultatet e fituara në studimin tonë tregojnë se ekzistojnë marrëdhënie korelative në mes vlerave të fituara për pH e salivës dhe vlerave të KEP. Fjalë kyçe: karies, saliva, pH e salivës.

Dvaesetiot vek i po~etokot na dvaeset i prviot se periodi koga stomatolo{kata nauka i struka postojano odat kon nagorna linija i koi obezbeduvaat pogolem kvalitet vo stomatolo{kata terapija i pogolem procent na izlekuvani zabi. I pokraj toa, jasno e deka samo so terapiska postapka ne mo`e da se spre~i i re{i problemot na zaboluvawaata na zabite. Pottiknati od ova soznanie za golemata rosprostranetost i svesni za zna~eweto na zdravjeto na zabite, na{ite celi gi naso~ivme kon dobivawe na podatoci za ulogata na plunkata vrz pojavata na karies, pokonkretno elektrohemiskata reakcija na plunkata. Postavenite celi bea realizirani preku ~etiri grupi na ispitanici so razli~na etni~ka pripadost a kako kontrolna grupa slu`e{e u~ili{te kade bile realizirani edukativni predavawa za zna~eweto na dentalnoto zdravje. Kaj site ispitanici bea sprovedeni klini~ki i laboratoriski istra`uvawa. Dobienite rezultati na na{ata studija uka`uvaat deka postojat korelativni odnosi pomegu vrednostitedobieni za rN na plukata i vrednosti za vkupniot KEP. Klu~ni zborovi:, karies, plunka, rN na plunka.

Adresa: J. Alimani-Jakupi IPSH ”Preventiva dental” Gostivar

APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

75

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


SALIVARNEN rN – RIZIK FAKTOR ZA POJAVA NA KARIES KAJ DECATA

pH E SALIVËS – FAKTOR RREZIKU PËR PARAQITJEN E KARIESIT TEK FËMIJËT

Voved

Hyrje Kariesi ishte sëmundje e rrallë tek popujt primitiv, por me rritjen e civilizimit, rritjen e standartit dhe kushteve të jetesës kariesi sa më shpesh ishte prezent tek njerëzit ,,sa që në shekullin e XX e arriti maksimumin e përhapjes, gati që nuk kishte njeri të paktën pa një karies tek dhëmbet. Për shkak të këtyre arsyeve kariesi llogaritet si ”sëmundje e civilizimit„ gjegjësisht „simptomi i civilizimit distrofik”(8) Shumica e të dhënave në literaturë shfaqin paraqitje alarmante të sëmundjeve orale dhe karies tek shtetet në zhvilim ku përfshihet edhe shteti jonë. Iljkovska me bashkëpunëtorët në 1987 (17) në bazë të 431 femijëve të kontrolluar prej moshës para shkollore konstatun se tek femijët 2-3 vjeç KEP-i ishte prezent tek 27%, ndërsa tek fëmijët 6-7 vjeç i njëjti ishte 80%. Reidi (25) tregon për nevojën e sanacionit sistematik tek 493 fëmijë prej 7-14 vjeç ku frekuenca e përgjithshme e kariesit ishte 65,3%, relative 15,7%, indeksi mesatar i kariesit 2,7%. Me KEP-in e përgjithshëm kariesi merrte pjesë me 54,5 % e dhëmbët e ekstrahuar me 11% dhe me plombë 35,05%. Konstatimi i përgjithshëm është se rritet numri i femijëve me karies me rrezik të lartë, çka paraqet sfidë për të zbuluar biobelzi të reja, te cilat mundet të ndihmojnë në parandalimin e kësaj sëmundjeje. Një ndër faktorët ndoshta më kryesor për parandalimin e shfaqjes së kariesit do të duhet të jenë pjesët përbërëse të salivës, komponentët organike dhe inorganike të salivës. Pështymës i kushtohet sa më shumë rëndësi në etiopatogjenezën e sëmundjeve orale. Detyra e saj është që të mundësoj dhe ti ruaj kushtet natyrale për zhvillim normal, ruatje të integritetit dhe funksionet e të gjithë strukturave orale.(13,22,24) Zmadhimi apo zvoglimi i sekretimit të salivës dhe çrregullimi i konzistencës dhe APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

Kariesot bil retko zaboluvawe kaj primitivnite narodi, no so razvitokot na civilizacijata , porastot na standardot i uslovite na `ivotot kariesot se po~esto bil prisaten kaj lu|eto, za da vo HH vek dostigne maksimum vo rasprostranetost, koga skoro da nemalo ~ovek barem so eden karies na zabite. Zaradi ovie pri~ini kariesot se smeta za "bolest na civilizacijata", odnosno ,,simptom na civilizaciska distrofija"(8) Brojni literaturni podatoci uka`uvaat na alarmantna zastapenost na oralnite zaboluvawa i kariesot vo zemjite vo razvoj kade spaga i na{ata dr`ava. Iqovska sor.vo 1987 godina (17)vrz osnova na 431 pregledano dete od predu~ili{na vozrast go utvrdila slednovo: kaj decata od 2-3 godini KEP-ot bil prisaten kaj 27%, a kaj decata 6-7 godini istiot bil 80%. Reidi (25) godina uka`uva na potrebata od sistematska sanacija kaj 493 deca od 7-14 godi{na vozrast kade op{tata karies frekfencija iznesuvala 65.3%, relativnata 15.7% a prose~niot karies indeks 2.75. Vo vkupniot KEP, kariesot u~estvuval so 54,o5%, ekstrahiranite zabi so 11.0%, a plombiranite so 35.05%. Op{ta konstatacija e deka se zgolemuva brojot na deca so visok karies rizik, {to pretstavuva predizvik da se otkrijat novi biobelezi koi bi mo`ele da pomognat vo prevencija na ova zaboluvawe. Eden od mo`ebi najva`nite pri~initeli za spre~uvawe na nastanokot na kariesot bi trebalo da bidat sostavni delovi na salivarniot odbramben sostav, ili pokonkretnio vo elektrohemiskata struktura na plunkata, organskite i anorganski komponenti na plunkata. Na plunkata i se pridava se pogolemo zna~ewe vo etiopatogenezata na oralnite zaboluvawa. Nejzina zada~a e da sozdade i da gi so~uva prirodnite uslovi za normalen razvitok, so~uvuvawe na integritetot i funkcijata na site oralni strukturi (13,22,24). Zgolemenoto ili namaleno la~ewe na plunkata i poremetuvawe na konzis-

76

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


kualitetit mund të sjellin deri në çrregulime serioze të indit oral. Shumë sëmundje të përgjithshme, sëmundjet në zgvarën e gojës dhe përdorimi i medikamenteve të ndryshme mund të sjellin deri tek çrregullimet e sekrecionit, kualitetit dhe konzistencës së salivës dhe me atë do të ndikojnë indirekt në shëndetin e gojës dhe dhëmbëve. Në shkencën e stomatologjisë dhe në praktikë saliva më së shumti shfrytëzohet si reper gjatë diagnostifikimit të kariesit dhe sëmundjeve të parodonciumit. Disa elemente përbërëse të salivës (enzimet, proteinët, imunoglobulinët), janë të studiuar si markera salivare të mundshme të cilat mund të shfrytëzohen në diagnostifikimin e kariesit për të cilën përbërja e pështymës mund të jetë shkaktar i mundshëm.

tetncijata i kvalitetot mo`at da dovedat do seriozni naru{uvawa na oralnite tkiva. Mnogu op{ti zaboluvawa i sostojbi, zaboluvawa vo ustnata praznina i upotreba na razni medikamenti mo`at da dovedat do poremetuvawe vo la~eweto, kvalitetot i konzistencijata na plunkata i so toa da vlijaat indirektno na zdravjeto na ustata i zabite. Vo stomatolo{kata nauka i praksa plunkata naj~esto se koristi kako reper pri dijagnostikata na kariesot i zaboluvawata na parodonciumot. Nekoj sostavni elementi na plunkata(enzimi, proteini, imunoglobulini), se prou~uvani kako mo`ni salivarni markeri koi mo`at da se koristat vo dijagnostikata na parodontopatijata. Sovremenata stomatologija brojni istra`uvawa ima usmereno kon visoko osetlivi i specifi~ni testovi so koi bi mo`elo da se dijagnosticira kariesot za koi sostavot na plunkata bi bil mo`en pri~initel.

Materijal i metod

Materiali dhe metodat Qëllimet e përcaktuara janë realizuar nëpërmjet kontrolleve sistematike të kryera tek fëmijët prej moshës 12 vjeçare dhe grupe me nacionalite të ndryshme prej shkollës fillore në Gostivar, edhe atë 61 fëmijë të cilët kishin mundësinë që gjatë kohës së mësimit të ndëgjojnë ligjerata për edukim shëndetsor stomatologjik gjatë dy cikleve mësimore të cilët shërbejnë si grup kontrolluës (31 femra dhe 30 meshkuj ); 61 fëmijë me përkatësi shqiptare (31 femra dhe 30 meshkuj); 61 fëmijë me përkatësi maqedone (31 femra dhe 30 meshkuj) dhe 61 fëmijë me përkatësi të përziër nacionale të cilët ndjekin mësim të përbashkët (31 femra dhe 30 meshkuj). Tek të katër grupet e hulumtuara ishin të kryëra analiza klinike dhe biokimike . Vlerësimin për shëndetin dentar do ta realizojmë nëpërmjet indeksit të parametrave të zakonshme të cilët tregojnë për përfaqësimin e kariesit të dhëmbit edhe atë : 1) Intesitetin e kariesit do ta caktojmë me ndihmën Klein-Palmer KEP, indeks i cili përveç që tregon përqindjen e dhëmbëve të sëmurë, i merr të gjithë komponentët mobidiforme prej KEP-it. 2) Mesatarja e kariesit indeks (KIM) tregon se mesatarish sa dhëmbë të sëmurë ka secili anketuës, po e përcaktojmë me formulën në vjim:

APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

Postavenite celi se realizirani preku napraveni sistematski pregledi kaj deca od 12 godi{na vozrast i razli~ni etni~ki grupi od osnovnite u~ili{ta vo Gostivar i toa: 61 dete koi bile vo mo`nost za vreme na nastavata da slu{aat predavawa od stomatolo{ko zdravstveno vospituvawe vo tekot na dva u~ebni ciklusa koi }e slu`at kako kontrolna grupa(31 `enski i 30 ma{ki): 61 dete od albanska nacionalnost (31 `enski i 30 ma{ki): 61 dete od od makedonska nacionalnost (31 `enski i 30 ma{ki): 61 dete od me{ana etni~ka pripadnost koi posetuvaat zaedno u~ili{na nastava(31 `enski i 30 ma{ki) . Kaj site ~etiri grupi ispitanici bea sprovedeni klini~ki i biohemiski ispituvawa. Procenkata za dentalnoto zdravje }e go realizirame preku utvrduvawe na voobi~aenite indeksni parametri koi uka`uvaat na zastapenosta na zabniot karies i toa : 1) Intenzitetot na kariesot }e go odreduvame so pomo{ na Klein - Palmeroviot KEP indeks,koj osven {to uka`uva na procent na zaboleni zabi vo grupite,gi zema i site mobidiformni komponenti od KEP-ot. 2.Prose~en karies indeks (Kip), koj uka`uva na toa kolku zaboleni zabi ima sekoj ispitanik vo prosek koj se odreduva so sledna- ta formula:

77

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


Kim =

Total KEP Numrii fëmijëve të kontrolluar

Vkupen KEP Broj na pregledani deca 4. So cel da se zdobieme so procentualnata zastapenost na ekstrahiranite zabi vo sporedba so mo`niot broj na prisatni go odreduvavme mortalitetot na zabite(MZ) i toa po slednata formula; Kip =

4) Me qëllim që të fitojmë përfaqësim në përqindje të dhëmbëve të ekstrahuar në krahasim me numrin e mundshëm të të pranishmëve, po e caktojmë mortalitetin e dhëmbëve (MDH) dhe ate me formulën në vijim: Numriidhëmbëve të ekstrahuar ×100 Mdh = Nr. idhëmb. të pranishëm dhe të ekstr. Hulumtimet biokimike përbëheshin prej përcaktimit të kapacitetit puferik të salivës ku është kryer tek të gjithë të anketuarit me ndihmën e testeve të gatshme DENOBUFF –test((25) ku çelësi i përfunduar për interpretimin e rezultateve të fituara ishte ky: • pH 3.0-4.0 kapaciteti puferik i ulët – rreziku për paraqitjen e kariesit i lartë. • pH5.5-6.5 kapaciteti puferik i lartë –rreziku për paraqitjen e kariesirt i ulët. Vlerat referente të pH-së së pështymës tek njerëzit e shëndoshë lëviz prej 6,8 - 7.2. Rezultatet e fituara janë të përpunuara në aspektin matematikor dhe statistikor.

Broj na ekstrahirani zabi × 100 Broj na prisatni i ekstr. zabi Biohemiskite istra`uvawa se sostoeja od odreduvaweto na puferskiot kapacitet na plunkata koe be{e napreveno kaj site ispitanici so pomo{ na gotovi testovi DENOBUFF - test(25) kade gotoviot klu~ za tolkuvawata na dobienite rezultati bea slednive : • rN 3.0-4.0 nizok puferski kapacitet-visok rizik za pojava na karies • rN 5..5.- 6.50 visok puferski kapacitet,nizok rizik za pojava na karies Referentnite vrednosti na pH plunkata kaj zdravi lica se dvi`at vo ramkite od 6.8 -7.2 . Dobienite rezultati se matemati~ki i statisti~ki obraboteni. MZ =

Rezultati i diskusija

Rezultatet dhe diskutimi Përfshirja e KEP-it, KIM-it dhe MDH-it – total tek të anketuarit prej të gjithë 4 grupeve janë të shfaqura në tabelën 1 dhe grafikoni 1. Për të njejtën mund të përfundojmë se tek të anketuarit e grupit kontrolluës KEP-i ishte i përfshirë me 30,25%, KIM-i me 5,57% dhe MDH me 3.79%, tek të anketuarit me përkatësi shqiptare KEP ishte i përfshirë me 12,44%, KIM me 2,12%, dhe MDH me 2.61%, tek të anketuarit me përkatësi maqedone KEP ishte i përfshirë me 14,60%, KIM me 2.53% dhe MDH me 3.77%. Tek të anketuarit prej grupit të nacionaliteteve të përziera përfshierja e KEP-it ishte 30,98 %, KIM-itme 7.78% dhe MDH-it me 12.39 %.

APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

Zastapenosta na vkupniot KEP, KIP i MZ kaj ispitanicite od site ~etiri grupi prika`ani se na tabela 1 i grafikon 1. Od istite mo`e da se zaklu~i deka kaj ispitanicite od kontrolnata grupa KEP-ot bil zastapen so 30,25 %, KIP-ot so 5,57% i MZ so 3,79 %, kaj ispitanicite od albansta nacionalnost KEP-ot bil zastapeni so 12.44%, KIP-ot 2.12% i MZ 2.61% , kaj ispitanicite od makedonskata nacionalnost KEP-ot bil zastapen so 14.60% ,Kip-ot bil zastapen so 2.53% iMZ so 3.77%. Kaj isptanicite od me{ovita etni~ka grupa zastapenosta na KEP-ot bila 30.98%, KIP-ot 7.78% i MZ so 12.39%.

78

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


KEP - KEP

KIP - KIM

MZ - MDH

61

30,25

5,57

4,84

61

12,44

2,12

2,61

61

14,60

2,53

3,77

61

30,98

7,78

12,39

N-N Kontrolna gr.

Gr. kontrollues Deca od albanska nacionalnost

Fëmijë me përkatësi shqiptare Deca od mak. nac.

Fëmijet me përk. maq. Deca so me{. nacional.

Fëmijë me kom. të përzier

Tab.1 Total KEP, KIM,MDH(%) Tab.1 Vkupen KEP, KIP i MZ(%)

Graf.1 Gjithsej KEP, KIM, MDH(%) Graf.1 Vkupen KEP, KIP i MZ(%)

Rezultatet e testeve tona deri diku ishin në pajtueshmëri me ato të Johnson (28), hulumtime të cilat konfirmuan se tek dhëmbet e përhershëm mesatarisht çdo fëmijë ka patur 2.2% karies të dhëmbëve. Në KEP-in kariesi ka qenë i përfaqësuar tek 40.7%, megjithate puna e shërbimit stomatologjik ka qenë e suksesshme për arsye se tregon përqindje të lartë të dhëmbëve të riparuar(40.2%). Fakti që ka një numër të madh të riparuar të dhëmballëve të parë të përhershëm, tregon për organizim të mirë të shërbimit stomatologjik, por numri i madh i ekstrahuar i dhëmballëve të parë të përhershëm flet për preventimin e pamjaftuëshem.

APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

Rezultatite od na{ite ispituvawa do nekade se vo soglasnost so Johnson (28) ~ii ispituvawa potvrdile deka kaj trajnite zabi prose~no sekoe dete imalo 2.2 kariozni zaba. Vo KEP-ot kariesot bil zastapen kaj 40.7%, me|utoa rabotata na stomatolo{kata slu`ba bila agilna za {to uka`uva visokiot procent na sanirani zabi (40.2%). Faktot deka ima golem broj sanirani prvi trajni molari uka`uva na dobrata organizacija na stomatolo{kata slu`ba, no golemiot broj na ekstrahirani prvi trajni molari zboruva za nedovolnata preventiva.

79

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


Në vitin 1987 Savik (26) tregon nevojën për rehabilitim sistematik tek 493 fëmijë prej moshës 7 deri 14 vjeçare ku frekuenca e kariesit të përgjithshëm arriti 65.3%, relativa 15.7%, ndërsa mesatarja e indeksit të kariesit 2.75. Ne totalin e KEP, kariesi ka qenë prezent 54.05%, dhëmbët e nxjerra me 11.0% dhe me plombë 35.05% Rezultatet e fituara nga të dhënat që i arritëm për këtë punim tregojnë se deri diku promovimi i shëndetit oral luan rol në ruajtjen e shëndetit të dhëmbëve. Vlerat e pH në pështymë tek të gjithë të anketuarit janë të paraqituara në tabelën 2 dhe në grafikun korrespondues. Ne mesin e të anketuarëve nga grupi i kontrollit pH në pështymë ishin 7.12%, tek femijët e nacionalitetit shqiptar 6.96%, ku dallimi në vlerat në raport me grupin e kontrollit ishin statistikisht të rëndësishëm (0.01), tek femijët e nacionalitet maqedonas 7.10%, ku dallimet në vlerat në raport me grupin e kontrollit ishin dobët statistikisht të rëndësishem (0.20) dhe tek të anketuarit me përkatësi etnike të përzier 6.98%, ku dallimi në vlera në raport me grupin e kontrollit ishin statistikisht të rëndësishëm (0.01). h n Kontr. grupa

Grupi i kontrollit. Albanska nac.

Nacional. shqiptar Maked. nac.

Nacional. maqedon Me{. etn. prip. Nacion. e përziera

Vo 1987 godina. Savik (26) godina uka`uva na potrebata od sistematska sanacija kaj 493 deca od 7-14 godi{na vozrast kade op{atata karies frekvencija iznesuvala 65.3%, relativnata 15.7%, a prose~niot karies indeks 2.75. Vo vkupniot KEP, kariesot u~estvuval so 54,05%, ekstrahiranite zabi so 11.0%, a plombiranite so35.05%. Rezultatatite od dobienite podatoci koi gi dobivme za ovoj trud uka`uvaat deka, donekade, promocijata na oralnoto zdravje igra uloga vo so~uvuvaweto na zdravjeto na zabite. Vrednostite na pH na plunkata kaj site ispitanici prika`ani se na tabela 2 i soodvetnite grafi~ki prikaz. Kaj ispitanicite od kontrolnata grupa rN na plunkata bila 7.12, kaj decata od albanskata nacionalnost 6.96 pri {to razlikite na vrednostite vo odnos na kontrolnata grupa bile statisti~ki zna~ajni (0.01), kaj decata od makedonska nacionlnost 7.10 pri {to razlikite na vrednostite vo odnos na kontrolnata grupa bile slabo statisti~ki zna~ajni (0.20) i ispitanicite od me{ovitata etni~ka pripadnost 6.98 pri {to razlikite na vrednostite vo odnos na kontrolnata grupa bile statisti~ki zna~ajni (0.01). sd

kv

t

P

61

7.12

0.198

0.028

61

6.96

0.212

0.033

1.230

0.01*

61

7.10

0.220

0.034

1.150

0.20°

61

6.98

0.225

0.034

1.248

0.01*

Tab.2 Vlerat e pH së pështymës / Tab.2 Vrednosti na pH na plunkata

Graf.1 Vlerat e pH së pështymës / Graf.1 Vrednosti na pH na plunkata APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

80

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


Rezultatet tona janë gati se identike me ato të Popoviçit (2004) i cili me hulumtimet e tij erdhi deri në përfundim se pështyma tek të rriturit e shendosh arrinë deri tek 6.7%, ndërsa tek fëmijet e shëndosh 7.2. %. Ai vërtetoi se variacionet në pH të pështymës paraqiten gjatë ditës dhe varen prej moshës dhe gjinisë. Variacionet e mundshme autori konsideron se paraqiten në kushte patologjike në lidhshmëri me gjëndrat plunkinite, indet e buta në zgavrën e gojës dhe dhëmbët, si dhe nga disa sëmundje të zakonshme. Zmadhimin i acidit në pështymë e mundësojnë edhe mikroorganizmat në florën orale, veçanërisht ata në pllakun dentar. Streptokokët i tretin karbohidratet, lëshojnë nëpërmjet produktit të cilët ndikojn në aciditetet e pështymës (45). Aciditeteti mund të zmadhohet në ekzistencën e pllakut në dhëmbë si rezultat i mos mbajtjes higjienike orale dhe ndryshimet inflamatike në gingivën marginale, gjithashtu edhe si rezultat i mosmbajtjes adekuate të higjienës orale. (Sroda, 1994,Stiefel 1995) Edhe pse rëndesia e pH së pështimës lëviz në vlera normale predispozicioni i kariesit mund të sqarohet përmes ndikimit të përbashkët me faktorët e tjerë të cilët veprojnë në baraspeshën e bazës acidike dhe rregullimit të saj e ato janë rrënjë të sekretimit, mënyra e të ushqyerit të gabuar dhe edukim i pamjaftueshëm stomatologjik. Gjatë mos kujdesit të drejt higjienik pas konsumimit të sheqerit, acidet e ndodhura për disa sekonda depërtojnë në pllakun dentar dhe për 1ose 2 minuta pH e pllakut bie nën vlerat kufitare(5,5). Pas një periudhe vjen deri tek demineralizimi i smaltit dhe lirimi i kalciumit dhe fosforit. Pas një kohe të shkurtër, rreth 20 minuta e deri në 2 orë, varësisht prej shpejtësisë së sekrecionit, kapaciteti puferik i pështymës, natyra dhe sasia e pllakut, aciditetet zvogelohen dhe kthehen në normalitet në zonën e remineralizimit, ku kalciumi i humbur dhe fosfati nga depoja e pështymës kthehet prapë në sipërfaqen e smaltit. Kjo do të thotë se nëse sheqerët dhe produktet e ëmbla hyn shpesh, sipërfaqja e dhëmbëve në periudhë më të gjatë ditore do të jetë ekspozuar në ndikimin e acidit që do të sjellë deri në shfaqjen e kariesit. APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

Na{ite rezultati se skoro identi~ni so Popovi} (2004) koi so svoite ispituvawa do{ol do zaklu~ok deka plunkata kaj vozrasni zdravi lica iznesuva 6.7 a kaj zdravi deca 7.2.Toj utvrdil deka varijaciite na rN na plunkata se javuvaat vo tekot na denot i zavisat od vozrasta i polot. Mo`ni varijacii avtorot smeta deka se javuvaat i pri patolo{ki sostojbi povrzani so plunkinite `lezdi, mekite tkiva vo usnata praznina i zabite, i nekoi op{ti zaboluvawa. Zgolemuvaweto na kiselosta na plunkata go potpomagaat i mikroorganizmite na oralnata flora, osobeno onie na dentalniot plak. Streptokokite gi razgraduvaat jaglenite hidrati, osloboduvaat me|u produkti, koi vlijaat na kiselosta na plunkata (4.5) Kiselosta mo`e da se zgolemi i pri postoewe na naslagi na zabite kako rezultat na ne odr`uvawe oralna higiena i inflamatorni promeni na marginalnmata gingiva isto taka kao rezultat na ne oddr`uvawe na adekvatna oralna higiena. (Sroda, 1994, Stiefel 1995) Iako vrednosta na rN na plunkata se dvi`i vo normalnite vrednosti predisponiranosta kon karies mo`e da se objasni so vzaemnoto dejstvo na drugite faktori koi deluvaat na acidobaznata ramnote`a i nejzinata regulacija a toa se: namalenoto izla~uvawe na plunkata, nepravilniot na~in na ishranata i nedovolna stomatolo{ka edukacija. Pri ne odr`uvawe na pravilna higiena posle konsumacijata na {ekeri nastanatite kiselini za nekolku sekundi prodiraat vo zabniot plak i za 1-2 minuti rN na plakot pa”a pod grani~nata vrednost (5.5) Posle izvesno vreme doa”a do demineralizacija na emajlot i oosloboduvawe na kalcium i fosfor. Posle kratko vreme, okolu 20 minuti do 2~asa,vo zavisnost od brzinata na salivacijata, puferskiot kapacitet na plunkata, prirodata i koli~estvoto na plakot, kiselosta se namaluva i vra}a na normala vo zonata na remineralizacija, pri {to izgubeniot kalcium i fosfati od depoata na plunkata se vra}aat nazad vo povr{inata na emajlot. Ova zna~i deka ako {ekerite i slatkite proizvodi se vnesuvaat ~esto, povr{inite na zabite vo podolg perjod na denot }e bidata izlo`eni na dejstvo na kiselini {to }e dovede do pojava na karies.

81

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


Zaklu~ok

Përfundimi Si përmbyllje do të konstatojmë se zbrazëtira orale është pjesë e padukshme organike dhe gjithçka që ndodh brenda saj ka rëndësi multifaktoriale. Çdo pjesë e këtij kompleksi (zbrazëtirë orale) ka rol specifik. Nëse vjen deri tek plaga, sëmundjet ose humbjet e cilës do pjesë, aktivizohet cikli në të cilin më vonë është shumë veshtirë të thuhet se cila është arsyeja e cilat janë pasojat.

Kako zaklu~ok bi konstatirale deka oralnata praznina e nedeliv del od organizmot i se {to vo nea se slu~uva, ima multifaktorijalno zna~ewe. Sekoj del od toj kompleks (oralnata praznina) ima specifi~na uloga. Ako dojde do lezija,zaboluvawe ili gubitok na bilo koj del se aktivira ciklus vo koj pokasno te{ko mo`e da se da se ka`e koja e pri~inata a koi se posledicite.

UDC: 616.314-002:612.316-008.8 PROFESSIONAL PAPER (PP)

SALIVARY pH AS A RISIC FACTOR FOR CARIES INCIDENCE IN CHILDREN POPULATION Apstract The new advances in the dental science in the last decades of the twentieth and in the beginning of the twenty-first century enable higher quality of the dental treatment and higher percentage of restored teeth. But, even now, it is obvious that the problem with dental diseases can not be solved just by application of therapeutic procedures. Having in mind the significance of the dental health, our aims were faced towards gathering data about the role of practicing oral hygiene and the quality of the nutrition in preservation of the oral health; the influence of the DMFT and the salivary pH-values. The aims were realized through four groups of examinees with different ethnicity, and the control group consisted of pupils from a school where educational lectures about the significance of the dental health were held. All of the examinees were asked to fulfil questionnaires, and additionally clinical and laboratory examinations were performed. The data obtained in this study will help in getting a real picture for the caries frequency of the examined territory, which could be helpful as a starting point for a new strategy for systematic restoration and prevention. Keywords: caries, salivary, salivary pH values, Literatura 1. Amerogen van BM.Oral economic surveys: Basic methods.On behalf of joint FDI/ WHO Working Group 9 on the study od economic factors related to the delivery of oral services and oral health.1st ed Amsterdam: KEY figure,1998 AinomoJ. Use of the CPITN in population under 20 years of age; Int.Dent.J.34(285-91),1984 2. Armfield JM,Roberts-Thompson KF, Slade GD, Spenser AJ: Dental healt differences beetwen boys and girls:The Child Dental Health, 2004 3. Borutta A, Brauner K, Hufnag lS, MartonS, Tarjan I.Oral-health in 8-9 year old children in SAXONY (Germany) and in two Hungarian citis (Budapest and Debrecen). Community Dent Health.23,26-30.Pub Med. 2006 4. Brathall D,Hansel-Petersson G, Sundberg H.Reasons for the caries decline what do the experts belive? Eur J Oral Sci, 104 (suppl): 416-422.1996 5. Burt B A.Prevention policies in the ligt changet distribution of dental caries.Acta Odontol Scand . 56:179-186,1998

APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

82

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


6. Campus G, Sacco G,Cagetti M,Abati S.Changing trend of caries from 1989 to 2004 among 12-year old Sardinian children.BMC Public Health.;7:28.Abstract Pub Med ,2007 7. CarevicM,VulovicM.:Uticaj ishrane u prvim godinama zivota deteta na pojavu kariesa. Zbornik sazetaka: ll Kongres pedijatara Jugoslavije sa medunarodnim ucescem, Novi Sad, 20-26,1998 8. Federation Dentaire Inter nationale. Goals for oral health in the year 2000 Inter. Dent. J; 32; 74-77, 1982 9. Federationden Dentale Inter- nationale: The Prevention of Dental Caries and .Periodontal Disease.Inter.Dent J.34:141-150,1994FDI 10. Commission on Oral Heelth, Reesearch and Epidemiology.Reviev of the developemental defects of enamel index(DDE Index).International dental Jl,1992.42 (411-426),1997 11. Gibson S., Williams S.Dental caries on pre-chool Children:Assosiations with Social class, tooth brushing habit and consumptio of sugar- containing foods. National Diet and Nutrition Survery od children aged 1.5-4.5 years.CarisRes;33(101- 113), 1999 12. Glickmann J: Clinical Periodontoligy. Sounders Comp.,Philadelphia,1989 13. Haute J,Jensen H.M.:Levan degradation by streptococci isolated from human dental plaque.Archs.oral Biol 13.827.1968 14. Hayes M.L., Hayatt A.T.:The decarboxylation amino acid by bacteria derived from human dental plaque.Archs.oral Biol. 19, 361, 1994 15. Helth programme evaluation, WHO, Geneva,1991 16. Iqovska S., Pavlevska M., Jankulovska M., Fildisevski A., Dimkov A.: Sovremeni aspekti na prevencijata na karies kaj decata, Maked. stom. pregled 2006; 30 (1): 38-41. (Zbornik na apstrakti). Ohrid : MSD 2006 : 56 17. Irigoyen ME., Sancez G.Changes in dental caries prevalence in12 –year-old students in the State of Mehiko after 9 years of salt fluoridation.Caries Res. 2000; 2000; 34, 303-2007 18. Johnson P.M.International profiles of dental hygiene 1987- 1998;a19-nation comparative study.Intrnational Dental J 4, 313-324. 2001 19. Kabat A.E.:Antigenic determinants of dehtrans and blood group supstances. Fed. Proc. 21. 697;1997 20. Knoh K.W.,Wilcken A.J.: Imunological proprietes of teichoic acids.Bacteriolog. Rev. 37, 215;1999 21. Kolaëole KA., Otuyeki OD. Oicknames ond name celling among a population of Nigerian schoolchildren.Europ.J Pediatric Dentistry10:115-121,2009 22. Loesch W.J.Nutritio and dental decay in infants.Am J Clin Nutr 41:423- 435, 1995 23. Reidy C.A., Ëeinstein P., Milgrom P.: An ethnographic study for understanding childrns oral heath in a multicultural community; Inter.Dentaal J.4;300-305 , 2001 24. Popovic M.:Koliko dvanaestgodisnjaci znaju o zubima, lVkongres stomatologa Srbije I Crne gore sa medjunarodnim ucescem, 141,Igalo,2004 25. Sroda R, Plezia AR:Oral Hygiene Devices for Special Patiens.Spec.Care Dentist;4, 246, 1994 26. Stiefel DJ:Wheelchair T ransfers in the Dental Office, Dental-Higienist News; 8, 21, 1995 27. Tannahill A: What is health promotion? Health educ.J;44,167-8,1985, 28. Thylstrup A., Fejerskov O.:Tehtbook of kariology, Minksgaard, Copenhagen, Chapt, 1998 29. Tones K.,Tilford S. and Robinson Y: Health Edukation Effectivness Programs, Maifield Publishing Compny,Mountin Veiw, Ca USA ,2002 30. Velcescu C, Iliescu A.:Factors asscociated with caries increment in young adult patents, Balk.J.Stom.,4,161-163,2000. APOLONIA 13 • 25, f. 75-83, Maj 2011

83

APOLONIA 13 • 25, str. 75-83, Maj 2011


UDK: 616.31-022.7-085-33 PUNIM VËSHTRIM (PV)

UDK:616.31-022.7-085-33 PREGLEDEN TRUD (PT)

ANTIBIOTSKA TERAPIA VO ODONTOGENITE INFEKCII

TERAPIA ANTIBIOTIKE NË INFEKSIONET ODONTOGJEN A. Demiri1, Gj. Demiri2

A. Demiri1, |. Demiri2

1

1

Abstrakt

Apstrakt

Specijalisti~ka klinika za Oralna Hirurgija Tetovo 2 PZU Vivadent – Tetovo

Klinika Specialistike për Kirurgji Orale - Tetovë 2 IPRSH ,,Vivadent” - Tetovë

Proceset inflamatore odontogjene në pjesën oromaksiofacial më shpesh janë forma purulente të infeksionit dhe paraqesin pjesën dërmuese të patologjisë në stomatologji. Qëllimi i këtij studimi është që të përcaktohet se cila florë mikrobiologjike mbisundon në infeksionet odontogjene dhe të caktohet terapia tranzitore antibiotike deri në momentin e marrjes së rezultateve të antibiogramit dhe zgjedhjes së antibiotikut definitiv. Materialin klinik e përbëjnë strishot e marra prej plagëve incizale, apekseve të dhëmbëve të ekstrahuar, prej proceseve akute të inflamuar, nga plagët e infektuara të dhëmbëve të ekstrahuar, kistave të infektuara si dhe proceseve periapikale nga pacient të të dy gjinive të trajtuar në mënyrë kirurgjike në repartin tonë në një periudhë kohore prej 5 vitesh. Prej proceseve inflamatore në indet e buta (abscese dhe flegmona), identifikimi bakteriologjik i shkaktarit është kryer te 74 raste. Identifikimi mikrobiologjik gjithashtu është realizuar në 38 raste në plagët e infektuara ekstrakcionale, 34 kista të infektuara dhe 63 dhëmbë me procese periapikale kronike. Në bazë të rezultateve të hulumtimit tonë mund të konkludohet se: 1. Frekuenca e baktereve në infeksionet e indeve të buta dhe odontogjene është dominante te bakteret aerobe dhe fakultative anaerobe. 2. Infeksionet akute odontogjene deri në zgjedhjen e antibiotikut adekuat mund të trajtohen me antibiotikë të grupit të penicilinës, preparateve të penicilinës gjysëm sintetike, streptomicinës dhe cefalosporineve. Fjalë kyçe: Infeksionet, pjesa oro faciale, terapia, antibiotikët.

Odontogenite inflamatorni procesi vo oro-maksilocifalen region po ~esto se purolentni formi na infekcia i prestavuvaat mnozinstvoto na stomatolo[kata patologia. Celta na ovaa studia e da se odredi koja mikrobiolo[ka flora nadvladuva vo odontogenite infekcii i da se odredi tranzitornata antibiotska do momentot na dobivawe na antibiogramskite rezultati i odreduvawe na definitivniot antibiotic. Klini~kiot material go so~inuvaat zemeniot bris od ncizalnite rani, od apeksite na ekstrahirani zabi, od akutnite inflamirani procesi, od infektirani postekstracioni rani, infektirani cisti kako i periapikalnite procesi od pacientite na dvata pola tretirani so hirur[ki tretman vo na[eto odelenie vo vremenskiot period od 5 godini. Od inflamiranite procesi vo mekite tkiva (apcesi i flegmoni) bakteriolo[kata identifikacia istotaka e realiziran vo 38 slu~aja na inficirani ekstrakcioni rani, 34 inficirani cisti i 63 zabi so hroni~ni periapikalni procesi. Ves osnova na rezultatite od na[eto istra`uvawe mo`e da zaklu~uvame: 1. Frekvenca na bakterite vo infekciite na mekite tkiva i odonto\eni e dominanten aerobni a fakultativno anaerobni. 2. Akutnite odonto\eni infekcii do odreduvawe na adekvatniot antibiotic mo`e da se tretiraat so antibiotici od grupata na penicillin i penicilinskite polusintetski preparati, streptomycin i cefalosporini. Klu~ni zborovi: infekci, oro-makcilofacialniot, antibiotska terapia.

Adresa Amet Demiri

vivadent_a@yahoo.com

APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

85

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


ANTIBIOTSKA TERAPIA VO ODONTOGENITE INFEKCII

TERAPIA ANTIBIOTIKE NË INFEKSIONET ODONTOGJEN

Voved

Hyrje Është fakt që infeksionet odontogjene prej kohësh janë trajtuar si gjendje e jashtzakonshme, të cilat japin reperkusione në tërë organizmin me shpjegime që janë përgjigje aktuale e njohurive të kohës. Por, shkalla e sotme e zhvillimit të shkencës mundëson studim, dhe vendimarrje për zhvillime më të ndjeshme të organizmit, si pasojë e prezencës së infeksionit, ndriçimin e problemit të procesit të infeksionit nga çdo aspekt, dhe formimin e qëndrimeve meritore si për masa preventive ashtu edhe për terapi, jo vetëm të sëmundjes kryesore, por edhe gjendjes përcjellëse të pjesës së fytyrës dhe qafës, ose të karakterit të përgjithshëm.1 Proceset inflamatore odontogjene në pjesën oro-maksiofaciale më shpesh janë forma purulente të infeksionit dhe paraqesin pjesën dërmuåse të patologjisë në stomatologji. Në vartësi prej forcës mbrojtëse imunobiologjike të organizmit, llojit dhe virulencës së mikroorganizmave dhe zhvillimit klinik, infekcioni akut odontogjen përparon prej parodontitit, infiltrimit, nëpër osteit lokal, absces, flegmonë dhe deri në komplikime në formë të sepsës, trombozë të sinusit kavernoz, absces i trurit, mediastinit. Pra, situatë që seriozisht mund të rrezikoj jetën e të sëmurit me prezencën permanente të rrezikut për përfundim fatal.2 Të dhëna historike për infekcionet odontogjene hasim prej kohërave më të hershme, thuajse te të gjithë popujt, tek të cilët mjekësia ka qenë e zhvilluar: mesopotamezët, egjiptasit, indusët, kinezët, grekët dhe romakët.3 Te kinezët është i njohur incizioni me gjilpërat e arit, argjendit dhe të hekurit, si dhe shërimi me bimë të ndryshme. Incizioni gjithashtu është i njohur si metodë shërimi në Indi. Në Greqinë e Vjetër dhe në Perandorinë Romake në mes të shumë emrave duhet cekur Celzius-in i cili i ka përshkruar simptomet klasike të inflamacionit: dolor, rubor, calor APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

Fakt e deka odonto\enite infekcii od vremeto se tretirani kako vonredna sostojba koja dava reperkusi vrz cello telo so objasnuvawe koi se odgovori koi se aktuelni spored poznavaweto na vremeto. No, dene[niot steepen na razvoj na naukata ovozmo`uva istra`uvawe i re[itelnost po osetlivi razvivawe na organizmot kako posledica na prisustvoto na infekcijata, rasfetluvawe, problemot na tazvivawe na infekcijata od site aspekti i formirawe na pravite stavovi kako za preventive taka i za terapia ne samo na glavnata bolest, tuku i za propratnata sostojba na re\ionot na liceto i vratot ili za op[tata 1 sostojba. Odontogenite inflamatorni procesi vo oro-maksilofacialniot re\ion po ~esto se purelentna forma na infekcia i pretstavuvaat najgolemiot del od patologijata na stomatologijata. Vo zavisnost od imunobiolo[kite odbranbeni sili na organizmot rodot i virulentnosta na mikroorganizmite, klini~kiot razvoj, akutni odonto\eni infekcii napreduvaa od parodontot, preku lokalen osteit, abscess, flegmona i do komplikacii vo forma na sepsa, tromboza na sinus kaveriozus, abscess na mozokot, mediastinit, odnosno sostojba [to seriozno mo`e da zagrozi `ivotot na bolniot so permanentno prisustvo na opasnost na 2 fatalen zavr[etok. Historiskite informacii za odontogenite infekcii se sretnuvaat od ranite vremiwa re~isi kaj site narodi kaj koi medicinata bila razviena: mesopotamci, 3 egip~ani, indijci, kinezi, grci i rimlani. Kaj kinezite e poznato so zlatni, srebreni i metalni igli kako i le~ewe so lekovni bilki. incizite isto taka e poznata kako metoda na le~ewe vo Indija. Vo stara gr~ka i vo Rimskata imperia pome\u mnogute imiwa treba da se spomnuva Celzius koj opi[uval klasi~nite simptomi vo vospalenieto: dolor, ruhor, calor

86

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


dhe functio laesa si dhe komplikimet gjatë nxjerrjes së dhëmbit. Pastaj Ecius dhe Paulus të cilët e përdorin termin Parulis. Abu Ali Ibn Sin i njohur në mjekësi si Avicenna, në kërkimet e bëra në mjekësi përmend organizma të pa dukura me sy si shkaktarë të sëmundjeve në periudhën e hershme, shumë shekuj para zbulimit të mikroskopit, në enciklopedinë e tij me emrin el-Kanun fi’t-Týb.

i function laesa, kako i komplikaciite po ekstrakcia na zabi. Potoa Ecius i Paulus koi upotrebuvaat termot Parulis. Abu Ali ibn Sin poznat vo medicina kako Avicenna vo istra`uvawa napraveni vo medicina spomenuva organizmi ne vidlivi co ~ove~ko oko kako pri~initeli na bolesti, vo vreme mnogu vekovi pred otkrivawe na mikroskopot, vo negovoto enciklopedia so imeto el-Kanun fit-Tib.

Nuk duhet të harohet emri më i madh në historinë e mjekësisë Hipokrati, rregulla e të cilit për shërimin e absceseve Ubi Pus Ibi Evacua, vlen edhe sot dhe është principi themelor i shërimit të inflamacioneve purulente. Duke përcjellur zhvillimin historik të mjekësisë dhe me të edhe të Stomatologjisë, veçanërisht degëve të tyre kirurgjike, patjetër që do të hasim edhe emra të tjerë të merituar, zbulimet epokale të të cilëve janë bazë e shkencës së mjekësisë së sotme.3 Por, nga lëmià e infeksioneve mendojmë se emrat e Levenkuk-ut, Paster dhe Koh kanë vend të veçant. Në praktikën e përditshme stomatologjike infekcionet odontogjene hasen në përqindje të konsiderushme, ndërsa format më të shpeshta janë infekcione purulente, prej nga paraqitet nevoja që terapia stomatologjike të jetë e plotësuar me terapi antibiotike. Është optimale kur në bazë të shkaktarit të izoluar dhe ndjeshmërisë ndaj medikamenteve antimikrobike, gjegjësisht pas interpretimit të antibiogramit e përdorim antibiotikun më adekuat. Por, për arsye të shpejtësisë së shërimit të infeksionit akut odontogjen, është

Ne treba da se zaboravi najgolemoto ime vo istoriata na medicinata Hipokrat ~ije pravilo za zazdravuvawe na apcesite Ubi Pus Ibi Evacua va`i i deneska e osnovno pravilo za zazdravuvawe purulentnite inflamacii. Pratej]i istoriskiot razvoj na zdravstvoto so toa i na Stomatologijata posebno nivnite hirur[ki granki e neophodno da sretneme i drugi zaslu`ni imiwa, ~ii epokalnite otkritija3 se osnova na dene[nata medicinska nauka. No od oblasta na infekciite mislimo deka imiwata na Levenkuk, Paster i Koh imaat posebno mesto. Vo sekojdnevnata stomatolo[ka praksa odontogenite infekcii se sretnuvaat vo zna~ajni procenki, me\utoa po ~estite formi se purulentnite infekcii, od kade se javuva potreba da stomatolo[kata terapia bide nadopolnet so antibiotska terapia. Optimalno e koga vrz osnova na izoliraniot pri~initel i osetlivosta prema antimikrobniot medicament, odnosno po interpretirawe na antibiogramot go upotrebuvame naj adekvatniot antibiotic, no poradi brzinata na zazdravuvawe na akutnata odontogenata infekcia e ne razum-

APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

87

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


e pa arsyshme pritja e rezultateve të identifikimit të antibiogramit për shkaktarin. Duke u bazuar në diagnozën, gjendjen klinike, përvojën individuale të terapeutit, ndjeshmërinë e mundshme të shkaktarit të mundshëm, e caktojmë terapinë tranzitore antibiotike.4 Qëllimi i këtij studimi është që të përcaktohet se cilat flora mikrobiologjike mbisundojnë në infeksionet odontogjene dhe të caktohet terapia tranzitore antibiotike deri në momentin e marrjes së rezultateve të antibiogramit dhe zgjedhjes së antibiotikut definitiv.

Material i metod

Materiali dhe metoda Materialin klinik e përbëjnë strishot e marra prej plagëve incizale, apekseve të dhëmbëve të ekstrahuar, prej proceseve akute të inflamuar, nga plagët e infektuara të dhëmbëve të ekstrahuar, kistave të infektuara si dhe proceseve periapikale nga pacient të të dy gjinive të trajtuar në mënyrë kirurgjike në repartin tonë në një periudhë kohore prej 5 vitesh. Me qëllim të evidentimit, përfaqësimit më të shpeshtë të shkaktarëve si dhe ndjeshmërisë dhe rezistencës antibiotike, në repartin e mikrobiologjisë ne Spitalin Klinik të Tetovës janë kryer analiza të rezultateve mikrobiologjike të strishove të marra.

Klini~kiot material go so~inuvaat zemeniot bris od incizalnite rani, od apeksite na ekstrahirani zabi, od akutnite inflamirani procesi, od infektirani postekstrakcioni rani, infektirani cisti kako i periapikalnite procesi od pacientite na dvata pola tretirani so hirur[ki tretman vo na[eto odelenie klinika vo vremenskiot period od 5 godini. So cel na evidentirawe, po ~estoto u~estvo na pri~initeli kako osetlivosta i rezistencijata prema antibiotskite medikamenti, vo odelenieto na mirkobiologia vo klini~kata bolnica vo Tetovo se izvr[eni mikrobiolo[ki analizi na rezultatite od zemenite brisovi.

Rezultati

Rezultatet Në periudhën prej fillimit të vitit 2006 deri në fund të vitit 2010 janë analizuar 209 raste të ndara në katër forma klinike të infeksionit. Prej proceseve inflamatore në indet e buta (abscese dhe flegmona), identifikimi bakteriologjik i shkaktarit është kryer te 74 raste. Identifikimi mikrobiologjik gjithashtu është realizuar në 38 raste në plagët e infektuara ekstrakcionale, 34 kista të infektuara dhe 63 dhëmbë me procese periapikale kronike. Prej analizave bakteriologjike kemi regjistruar mikroorganizma më të shpeshtë në format e ndryshme të infeksioneve odontogjene. Sipas materialit tonë prej proceseve inflamatore në indet e buta (abscese dhe flegmona), më të shpeshta janë: streptococcus á haemoliticus me 71.62%, staphylococcus aureus me 62.16%, streptococcus viridans me APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

livo ~ekaweto na rezultatite od identifikacia na antibiogramot od pri~initelot, no osnovuvaj]i vrz diagnozata, klini~kata sostojba individualno iskustvo na terapeutot, mo`nata osetlivost na mo`niot pri~initel, go odreduvame prelanzata antibiotska terapia. Celta na ovaa studia e da se odredi koja mikrobiolo[ka flora nadvladuva vo odonto\enite infekcii i da se odredi tranzitornata antibiotska do momentot na dobivawe na antibiogramskite rezultati i odreduvawe na definitivniot antibiotic.

Vo periodot od po~etokot na 2006 godina, do krajot na 2010 godina se analizirani 209 slu~aja podeleni na ~etiri klini~ki formi na infekcii. Od inflamiranite procesi vo mekite tkiva (apcesi i flegmoni) bakteriolo[kata odentifikacia na pri~initelot e izvr[en vo 74 slu~aja. Mikrobiolo[kata identifikacia istotaka e realiziran vo 38 slu~aja na inficirani ekstrakcioni rani, inficirani cisti i 63 zabi so hroni~ni periapikalni procesi. Od bakteriolo[kite analizi sme registrirale naj~esti mikroorganizmi vo raznite formi na odontogenite infekcii. Spored na[iot material; od inflamatornite procesi vo mekite tkiva (apcesi i flegmoni) po ~esti bea: streptococcus haemoliticus vo 71.62%, staphylococcus aureus vo 62.16% streptococcus viridans vo 51.35%

88

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


escherihia coli 14,86%, klebsiella vo 9.45% peptostreptococcus vo 18.91% i peptococcus vo 17.56% slu~aevi (Graf. 1).

51.35%, escherihia coli 14,86%, klebsiella me 9.45%, peptostreptococcus me 18.91% dhe peptococcus me 17.56% (Graf. 1).

Grafiku1. Përmbajtja bakteriologjike e proceseve inflamatore e indeve të buta. Graf. 1. Bakteriolo{ka sodr`ina vo inflamiranite meki tkiva

Sipas materialit tonë prej plagëve të infektuara postekstraksionare përmbajtja mikrobiologjike është si vijon: streptococcus a viridans me 17 raste, streptococcus nonhaemoliticus me 5 raste, staphylococcus aureus me 10 raste, staphylococcus epidermidis me 6 raste (grafiku 2).

Spored na[iot material od inficiranite postekstrakcioni rani mikrobiolo[kiot sostav be[e kako sleduva: streptococcus a viridans vo 17 slu~aevi, staphylococcus epidermidis so 6 slu~aevi (Graf. 2.)

Grafiku 2. Përmbajtja mikrobiologjike e plagëve të infektuara postekstraksionare. Graf. 2. Mikrobiolo[ka sodr`ina na infektiranite postekstrakcioni rani

APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

89

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


Proceset periapikale dhe kistat e infektuara kanë përmajtje mikrobiologjike karakteristike me baktere fakultative anaerobe siç janë: streptokokus α haemolytikus me 16 raste, streptokokus β haemolytikus i njohur si streptokokus pyogenes me 3 raste, enterecoccus me 5 raste, naiseriae me 6 raste, escheria colli me 2 raste dhe difteroidet me 2 raste (Graf. 3).

Periapikalnite procesi i inficiranite cisti imaat karakteristi~en sostav na mirkobiolo[ka sodr`ina fakultativne aneorobne bakterie kako [to se: streptokokus pyogenes so 3 slu~aevi, enterecoccus so 5 slu~aevi, naiseriae so 6 slu~aevi, escheria colli so 2 slu~aevi difteroidi so 2 slu~aevi (Graf.3.)

Graf. 3. Përmbajtja mikrobiologjike e proceseve periapikale dhe kistave të infektuara. Graf. 3. Mikrobiolo[ka sodr`ina na periapikalni procesi i inficirani cisti.

Frekuenca e baktereve në lezionet periapikale sipas rezultateve tona është si vijon: bakteret anaerobe si: streptococcus viridans dhe faecalis në 16 raste, staphylococcus në 11 raste, escheria coli në 7 raste, klebsiella në 4 raste, bakteret strikte anaerobe si: peptostreptococcus në 13 raste, peptococcus në 7 raste dhe porphyromonas gingivalis në 5 raste (Graf. 4).

Frekvenciata na bakteriite vo periapikalnite lezii spored na[ite rezultati i sledno: fakultativni anaerobnite bakterii; streptococcus viridans i faecalis vo 16 slu~aevi, staphylococcus vo 11 slu~aevi, escheria coli vo 7 slu~aj, klebsiella vo 4 slu~aja, stritnite anaerobni bacterii kako: peptostreptococcus vo 13 slu~aja, peptococcus vo 7 slu~aja, i porphyromonas gingivalis vo 5 slu~aja (Graf. 4.).

Grafiku 4. Përmbajtja bakteriologjike e lezioneve periapikale. Graf. 4. Bakteriolo{ka sodr`ina vo periapikalni lezii APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

90

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


Diskusija

Diskutimi Kaviteti oral i shëndoshë paraqet një mikrosistem kompleks të ndryshueshëm në numrin dhe llojin e baktereve, kërpudhave, viruseve dhe protozoeve që mund të gjenden aty si pjesë e florës. Në kavitetin oral mund të gjinden 4,3X107deri 5,5X109 baktere. Numri më i madh i këtyre baktereve janë jo patogjene, por pothuajse të gjitha llojet e baktereve të gjetura në gojë në kushte të caktuara të përgjithshme dhe lokale kanë potencial patogjen të mjaftueshëm për të shkaktuar procese inflamatore te dhëmbët dhe indet e buta 5,6,7,8. Sipas Sundqwist G. dhe Farber P-Seltzer S., S.S. Socransky mbi 300 lloje bakteresh janë banorë të rregullt të zgavrës orale. Frekuenca e baktereve në kavitetin oral kryesisht është aerobe dhe atyre fakultative anaerobe Streptococcus viridans dhe faecalis, Staphylococcus, Escheria coli, Klebsiella. Kurse më rrallë hasen bakteret strikte anaerobe: Peptostreptococcus dhe Peptococcus e cila gjë vërtetohet prej shumë autorëve,6,7.8,9 Staphilococcus aureus dhe staphilococcus epidemidis më shpesh hasen në plagët e infektuara post ekstrakcionedhe, rrallë herë të shoqëruara prej baktereve anaerobe. Streptokokus pyogenes më shpesh e hasim në rastet me dhimbje dhe të ënjtur pastaj vijojnë Enterecoccus, Naiseriae, Escheria colli dhe Difteroidet. Prej analizave të kryera mund të vërehet, se prezenca në lezionet periapikale e streptococcut është e nevojshme për përgatitjen e kushteve anaerobe për bakteret fikse anaerobe. Streptococcus viridans shpesh është në sinergjizëm me bakteret fikse anaerobe në rastet e proceseve periapikale. Çdo baktere e izoluar në mukozën e gojës nuk është çdo herë shkaktare e sëmundjeve. Mukoza gojore është e banuar nga flora e rregullt, gjegjësisht fiziologjike, ku në princip numërohen: • Streptoccocus viridans • Streptococcus nonhaemoliticus • Difteroidi (Corynobacterium apatogjen) • Neisseria (përveç N. Gonorrhoeae dhe N. Meningitidis), • Staphylococcus albus dhe koket saprofit.

APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

Zdravata oralna praznina pretstavuva promenliv kompleksen mikrosistem vo brojot i rodot na bakterii, glivite, virusite i protozoite koi mo`aat das we nao\aat kako del od florata. Vo oralnata praznina mo`e da se nao\aat kako del od florata. Vo oralnata praznina mo`e da se mao\aat 4,3x107 do 5,5x109 bakterii. Po golemiot del od ovie bakterii se ne pato\eni, no re~isi site vidovi na bakterii [to se nao\aat [to se nao\aat vo usna praznina vo odredeni op[ti i lokalni uslovi imaat dovolen pato\en potencial za da pri~inuva inflamatorni procesi vo zabi i meki tkiva. Spored Sundqwist G. i Farber P-Seltzer S., S.S. Socransky nad 300 vida bakterii se redovni stanari na oralna praznina. Frekvenca na bakterii vo oralnata [uplina vo glavno e aerobno i od tie fakulativno anaerobni: Streptococcus viridans i faecalis, Staphylococcus, Escheria coli, Klebsiella. No po retko se nao\at striktnite anaerobi: Peptostreptococcus i Peptococcus koja se potvrduva od strana i na drugite av.6,7.8,9 tori Staphilococcus aureus i staphylococcus epidemidis po ~esto se nao\aat vo inficirani post ekstrakcioni rani i retko sledeni o anaerobni bakterii. Streptokokus pyogenes po ~esto gi sretnuvame vo slu~aevi so bolka i otok potoa sleduvaat Enterococcus, Naiseriae, Escheria colli i Difteroidi. Od izvr[enite analizi mo`e da se vidi deka prisustvoto vo periapikalnite lezii streptococcus potreben za stvorewe na anerobni uslovi za striktnite anaerobni bakterii. Streptococcus viridans ~esto e vo sinergizam so striktne anaerobne bakterii vo periapikalnite slu~aevi. Sekoja izolirana bacteria vo usnata mukoza ne e sekoga[ predizvikuva~ na bolesti. Usnata mukoza e naseleno od redovnata flora odnosna fiziolo[ka kade vo princip se brojat: • Streptoccicus viridans • Streptococcus nonhaemoliticus • Difteroidi (Corynobacterium apatogen) • Neisseria (osven N. Gonorrhoeae i Meningitidis), • Staphylococcus albus i saprofitni koki.

91

5,6,7,8

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


Sot kemi numër të madh antibiotikësh, prandaj paraqitet nevoja, që aplikimi i barit të bazohet në metodat ekzakte dhe me parametra preciz në kontrollin e suksesit të antibiotikut të përdorur. Këto studime kanë për qëllim që të gjendet metoda, që do të ndihmojë në gjetjen e antibiotikut më adekuat për shkaktarin e sëmundjes10. Antibiogrami, ose ndryshe i quajtur si metodë për analizë të ndjeshmërisë të mikrorganizmave ndaj antibiotikëve është metoda e vetme për të zgjedhur, si antibiotikun poashtu edhe dozimin e tij.11

Denes so golemiot broj antibiotici, se javuva imperative aplikacia na lekot da se bazira na ekzaktnite metodi i so precizni kontrolni parametric na uspehot na upotrebeniot antibiotic. Ovie cilevi imaat imperative za da se najde metoda [to ]e pomogne vo nao\awe na adekvatniot antibiotic za pri~i10 nitelot na bolesta. Antibiogram, odnosno metoda za analiza na osetlivosta na bakterii prema antibioticite, e edina metoda za izbor na 11 antibiotic i nivnoto dozirawe.

LlOJET E ANTIBIOTIKËVE / VID NA ANTIBIOTICI

LLOJET E MIKROORGANIZMAVE VID NA MIKROORGANIZMI

NDJESHMËRIA/OSETLIVOST

Streptococcus á haemoliticus

STREPTOMYCIN

50

TETRACIVOLIN

60

Streptococcus viridans

PENICILIN

50

SULFONAMIDI

30

PENICILIN KLORAMFENIKOL

80 15

TETRACIYCLIN SULFONAMIDI

70 20

AMOKSIKLAV CEFALEKSIN

70 60

GENTAMYCIN

60

Staphilococcus aureus

STREPTOMYCIN ERITROMYCIN

60 30

PENICILIN TETRACYCLIN

70 30

Staphylococcus epidermidis

STREPTOMYCIN KLORAMFENIKOL

50 40

Enterecoccus

AMPICILIN

35

TETRACYCLIN

60

Escheychis colli

KANAMYCIN SIGMAMYCIN

70 25

TETRACYCLIN SULFONAMIDI

55 35

STREPTOMYCIN

70

PENICILIN

70

GENTAMICIN

50

EDICIN

65

SIGMAMICIN

50

Neisseriae

ERITROMYCIN

25

PENICILIN

70

Peotostreptococuccus

PENICILIN KLINDAMICIN

50 50

GENTAMYCIN

65

Peptococcus

AMOKSIKLAV KLINDAMICIN

50 65

SULFONAMIDI

30

Perphyromonas gingivalis

TETRACYCLIN AMOKSICILIN

50 70

STREPTOMYCIN

50

Streptococcus pyogenes

REZISTENT

%

Streptococcus wonhremolyticus

Klebsiella

Tab. 1. Lloji i baktereve dhe terapia e medikamenteve adekuate. Tabela 1. Vidovite na bakterite i adekvatnata medikametozna terapia. APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

92

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


Prej analizave të kryera mund të vërtetohet se mikroflora më prezente në infekcionet odontogjene është e ndjeshme në penicilinë, streptomicinë dhe kloramfenikol. Ndjeshmëria e veçant ndaj kloramfenikolit është për shkak të përdorimit të tij të rrallë dhe me kujdes, sepse shkakton aplazi të palcës së eshtrave dhe është i preferuar që të mos përdoret. Konstatimi i përqindjes së madhe të rezistencës ndaj tetraciklineve na udhëzon për përdorim më me kujdes, veçanërisht në rastet kur nuk jemi të sigurt për efikasitetin e saj. Cefalosporinet janë të ngjajshme me penicilinën, kurse spektri antibakterial dallon pasi ndikon edhe në stafilokoket të cilat prodhojnë penicilinazën (Tab. 1). Për kombinim të antibiotikëve ekzistojnë vetëm dy indikacione: • Për të penguar zhvillimin e baktereve rezistente dhe • Për të arritur efekt sinergjik Përdorimi i gabushëm dhe abuzues i antibiotikëve: • Antibiotikët jepen në çdo rritje të temperaturës trupore, • Ordinimi të antibiotikut jo efikas, • Ordinimi i dozës jo adekuate Abuzimi i antibiotikëve është ai se shpesh përdoren për profilaksë ndaj komplikimeve bakteriale dhe infeksioneve virale. Ata përdoren shpesh në tentativë për shmangie të intervenimeve të duhura kirurgjike4.

Od izvr[enite analizi mo`e da se utvrdi deka naj prisutnata mikroflora vo odontogenite infekcii e osetliva na penicillin, streptomycin i kloramfenikol. Posebnata osetlivost sprema kloramfenikolot e poradi mnogu retkata i negova vnimatelna upotreba, bidej]i doveduva do aplazija na koskeniot sr` i se prepora~uva da ne se upotrebuva. Konstatirawe na golemoto procentualnost na rezistencia prema tetrociklini ne upatuva na upotreba po vnimatelno, posebno vo slu~aevite koga ne sme sigurni za nivno efikasnost. Cefalosporini se sli~ni so penicillin a antibakterialen spektar se razlikuva bidej]i deluva i na stafilokokite koi proizveduvaat penicilinaza (Tab.1.). Za kombinirawe na antibioticite postojat samo dve indikacii: • Za da se pre~i razvoj na rezistentnost na bakteriite i • Za da se postigne sinergi~en efekt • Pogre[na i zloupotreba na antibiotici: • Davawe na antibiotici pri sekoje poka~uvawe na telesna temperature, • Ordinirawe na efikasen antibiotic, • Ordinirawe na adekvatna doza Zloupotreba na antibioticite e toa deka ~esto se upotrebuva za profilaksa prema bakterialnite i virusnite infekcii. Tie ~esto se upotrebuvaat vo tentative za izbegnuvawe potrebnite hirur[ki intervencii4.

Zaklu~ok

Përfundim Në bazë të rezultateve të hulumtimit tonë mund të konkludohet se: 1. Frekuenca e baktereve në infeksionet e indeve të buta dhe odontogjene është dominante te bakteret aerobe dhe fakultative anaerobe. 2. Infeksionet akute odontogjene deri në zgjedhjen e antibiotikut adekuat mund të trajtohen me antibiotikë të grupit të penicilinës, preparateve të penicilinës gjysëm sintetike, streptomicinës dhe cefalosporineve.

APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

Vrz osnova na rezultatite od na[eto istra`uvawe mo`e da se zaklu~i: 1. Frekvenciata na bakteriite vo infekciite vo mekite tkiva i odonto\ene dominiraat aerobni i fakultativni anaerobni. 2. Akutnite odonto\eni infekcii do odreduvawe adekvatniot antibiotic mo`e da se tretiraat antibiotici na grupata penicillin, polusintetski penicilinski preparati, streptomycin i cefalosporini.

93

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


UDC: 616.31-022.7-085-33 REVIEW PAPER (RP)

ANTIBIOTIC THERAPY IN ODONTOGENIC INFECTIONS Abstract The inflammatory odontogenic processes in oro-maxillofacial region most often are purulentic infection and represent an overwhelming part of pathology in stomatology. The aim of this study is to determine that which microbiologic flora dominate in odontogenic infections, and to determine the transitory antibiotic therapy, till the moment of taking of results of the antibiogram and choosing the definitive antibiotic. The clinic material is compaund from examples taked from incisal wounds, apexes of extractioned teeth, acut infected procesus, infected postextraction wounds, infected cysts, and periapical proceses from patients from both sex, surgically treated in our clinic in a period of 5 years. From inflammatory processes in soft tissues (abscess and phlegmona), the identification of bacteria responsible was made on 74 cases. The microbiologic identification also is realized on 38 cases in infected extractional wounds, 34 infected cysts and 63 teeth with chronic periapical proceses. According to the results of our investigation we can conclude that: 1. The frequency of bacteria in odontogenic infection and infections of soft tissues dominate with aerobe bacteria and facultative anaerobe. 2. The acute odontogenic infections till the choose the adequate antibiotic could be treated with antibiotics from the group of penicillin, products of penicillin semi synthetic, streptomycin and cephalosporin. Key words: Infections, oro facial region, antibiotic therapy. Literatura 1. Gutmann J, Harrison J. endodontics kirurgjikale. St Louis (OT): Ishiyaku Euro America; 1994 2. Ian M. Furst, Peter Ersil, Marco Caminiti, A Rare Complication of Tooth Abscess — Ludwig’s Angina and Mediastinitis J Can Dent Assoc 2001; 67:324-7 3. Guerini V. Një histori e dentare. Philadelphia: Lea & Febiger; 1994. f. 117 4. Korman, Keneeth. Antibiotic antimicrobial use in dental practice. Quintessence. Chicago. 1990 5. Karakaševiæ. B. (1997) Mikrobiologija i parazitologija, Medicinska knjiga, BeogradZagreb. 6. Sundqwist G Associations between microbial species in dental root canal infections. Oral Microbial imunol 1002, 7, 257-62. 7. Farber P-Seltzer S Endodontic microbiology J. Endodoncia 1988 14;363-71 8. S.S. Socransky, R.J.Gibbons, A.C. Dale, L. Bortnick, E. Rosenthal and J.B. Macdonald The microbiota of the gingival crevice area of man—I: Total microscopic and viable counts and counts of specific organisms Archives of Oral Biology, Volume 8, Issue 3, May-June 1963, Pages 275-280 9. Becker MR, Paster BJ, Leys EJ, Moeschberger ML, Kenyon SG, Galvin JL, et al. (2002). Molecular analysis of bacterial species associated with childhood caries. J Clin Microbiol 40:1001-1009 10. AZRA SHAHIDI AND PAUL D. ELLNER Effect of Mixed Cultures on Antibiotic Susceptibility Testing APPLIED MICROBIOLOGY, Nov. 1969, p. 766-770 11. Antibiotic sensitivity of bacteria associated with community-acquired urinary tract infection in Britain Pp. 359-365 APOLONIA 13 • 25, f. 85-94, Maj 2011

94

APOLONIA 13 • 25, str. 85-94, Maj 2011


UDK: 616.314-89.843 PREGLEDEN TRUD (PT)

UDK: 616.314-89.843 PUNIM VËSHTRIM (PV)

UPOTREBATA NA MALITE STOMATOLO{KI IMPLANTI KAKO POTPIRA^ ZA CELOSNO PODVI@NITE PROTEZI

PËRDORIMI I IMPLANTEVE TË VOGLA STOMATOLOGJIKE SI ELEMENTE MBAJTËSE PËR PROTEZAT TËRËSISHT TË LËVIZSHME

D. Vojdovi~

D. Vojdoviq Fakulteti i Mjekësisë Stomatologjike Universiteti i Zagrebit Departmenti për Protodontikë Fikse

Fakultet za Medicinska Stomatologija Zagreba~kiot Univerzitet Departament za Fiksna Protodontika

Abstrakt

Apstrakt

Përdorimi i implanteve stomatologjike me diametër më të vogël në forma të ndryshme ka qenë i pranishëm gati 20 vite. Në përgjithësi, këto implante janë 2.75-3.30 mm në diametër dhe shpesh përdoren në raste të vëllimit të kufizuat të ashtit. Mini implantet stomatologjike (MDI-të ose MIS) janë edhe më të vogla, me diametër duke filluar nga vetëm 1.8 deri në 2.4 mm. Përparësia e përdorimit të MDI-ve është ajo se është procedurë minimale invazive, me vendosje në një fazë. MDI-të janë të përshtatshme për përdorim në kushte, si ato të indeve adekuate të ashtit për vendosje të zakonshme të implanteve, veçanërisht te pacientët me kreshta të ngushta aveolare, përderisa aty nuk ka nevojë për mbështetje në teknika shartimi. Ato janë të përshtatshme për zënvendësim të një dhëmbi të vetëm me hapsirë të kufizuar (incizivët e poshtëm), por përdorimi më efektiv protodontik i MDI-ve definivisht është për mbajtjen dhe stabilizimin e protezave të plota, veçanërisht ato mandibulare. Poashtu, terapia klasike e implanteve është shumë e shtrenjtë, pra është edhe një arsye tjetër e cila shpesh do të ndal pacientët të pranojnë trajtimin e implanteve dhe MDI-të janë në mënyrë të konsiderueshme më të lira në krahasim me kostot e implanteve të zakonshme. Fjalët kyçe: Implantet e vogla stomatologjike, elemente mbajtëse, proteza tërësisht të lëvizëshme.

Upotrebata na stomatolo[kite implanti so pomal diameter vo razli~ni formi bil prisuten re~isi 20 godini. Vo op[to, ovie implanti se 2.75-3.30mm vo diameter i ~esto se upotrebuvaat vo slu~ai na ograni~en volumen na koskata. Mini stomatolo[kite implanti (MDI ili MSI) se i pomali, so diameter po~nuvaj]i od 1,8 do 2,4mm. Prednosta na upotrebata na MSI e vo toa [to minimalna invazivna procedura, stavawe vo edna faza. MSI se udobni za upotreba na uslovi, kako tie na adekvatnite koskeni tkiva za voobi~aenoto stavawe na implantite, osobeno kaj pacientite so tesni alveolarni grabeni dodeka tuka nema potreba da se potpireme na skratenite tehniki. Tie se udobni za zamena na eden edinstven zab so ograni~en proctor (dolnite incizivi), no naj efektivnata protodontska upotreba na MSI definitivno e za potpirawe i stabilizirawe na celosnite protezi, osobeno tie mandibularnite. Isto taka, klasi~nata terapija na implantite e mnogu skapa, zna~i e u[te edna pri~ina koja ~esto ]e gi stopira pacientite da prifatat tretman na implantite i MSI se mnogu poeftini vo sporedba so cenata na voobi~aenite implanti. Klu~ni zborovi: Malite stomatolo[ki, potpira~ki elementi, celosni podvi`ni protezi.

Adresa: Denis Vojvodic Clinical Department for Prosthodontics KB “Dubrava”, Av. G. Šuška 6 10000 ZAGREB Croatia APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

95

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


UPOTREBA NA MALITE STOMATOLO{KI IMPLANTI KAKO POTPIRA^ ZA CELOSNO PODVI@NITE PROTEZI

PËRDORIMI I IMPLANTEVE TË VOGLA STOMATOLOGJIKE SI ELEMENTE MBAJTËSE PËR PROTEZAT TËRËSISHT TË LËVIZSHME

Voved

Hyrje Jetëgjatësia e popullatës botërore në mënyrë të konsiderueshme është zgjatur në shekullin e kaluar, përshkak të përparimit të madh të mjekësisë mbrojtëse dhe shëruese. Kështu që numri i njerëzve më të moshuar (60 vjeçar dhe më të moshuar) është në rritje. Poashtu ka dëshmi të humbjes së vazhdueshme të dhëmbëve lidhur me moshën e pacientëve dhe humbja e rritur e dhëmbëve është dominante në popullatën mes 50 dhe 60 vjeçare (1). Humbja e plotë e dhëmbëve veçanërisht është e shpeshtë te pacientët të cilët jetojnë në shtetet e pazhvilluara, përshkak të kujdesit të papërshtatshëm ndaj dhëmbëve dhe edukimit të ulët shëndetësor të popullatës (2). Protezat stomatologjike janë në vend të dytë për nga shpeshtësia e aparateve të ndryshme të cilat përdoren nga popullata më e moshuar, shumë pranë syzave (1). Në shtetet në tranzicion stomatologët përballen me një problem që shumica e pacientëve të cilët kanë nevojë për aparate protetike nuk janë të pasur, kështuqë ata nuk do të mund të paguanin çminim adekuat për kujdes stomatologjik, por ata vazhdimisht kërkojnë terapi protetike të sukseshme. Shpresoj se ky artikull mund t’i ndihmojë stomatologët pa përvojë të gjejnë mundësinë se si t’i kënaqin pacientët që nuk kanë dhëmbë me terapinë adekuate protetike dhe të kenë raport të favorshëm të investim/fitimit.

Implantite

Implantet Nëse shikojmë nëpër historinë e implanteve ne mund të shohim se disa krijime dhe dizajne të implanteve janë lansuar: Periosseus implants – ato nuk ishin implante të vërteta por vetëm tela (të lidhura me protezën e plotë të poshtme – LCD) që

APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

Dolgove~nosta na naselenieto vo svetot zna~itelno e prodol`eno vo minatiot vek, zaradi golemiot progress na preventivnata i lekovitata medicina. Taka [to brojot na povozrasnite lu\e (60 god. i povozrasni) e vo rast. Isto taka ima svedo[tvo za neprekinato izgubewe na zabite povrzani so vozrasta na pacientite i rastot na izgubeweto na zabite e dominantno kaj naselenieto izme\u 50-60 godini (1). Celosno izgubewe na zabite osobeno e ~esto kaj pacientite koj `iveat vo nerazvienite dr`avi, zaradi ne soodvetnoto neguvawe na zabite i niskata zdravstvena edukacija na naselenieto (2). Stomatolo[kite protezi se na vtoro mesto vo smisla na upotrebuvaweto kaj vosrasnite lica, mnogu blisku do nao~arite (1). Vo tranzicionite dr`avi stomatolozite se soo~uvaat so eden drug problem kade [to pogolem del od pacientite [to imaat potreba od proteti~kite aparati, ne se bogati, taka [to tie ne ]e mo`at da ja platat adekvatnata cena za stomatolo[ka nega, no tie kontinuirano baraat adekvatnata cena za stomatolo[ka nega, no tie kontinuirano baraat uspe[na proteti~ka terapija. Se nadevam deka ova studija mo`e d aim pomogne na stomatolozite bez iskustvo da najdat na~in kako da gi zadovoluvat pacientite [to nemaat zabi so adekvatnata proteti~ka terapija i da imaat povolen odnos na investicijata i profitot. Ako gledame niz istorijata na implantite nie mo`eme da vidime deka nekoi izrabotki i dizajni na implantite se lansirani: Periosseus implants - tie ne bile vistinski implanti tuku samo `ici (povrzani so dolnata proteza - LCD) koja

96

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


bënte unaza rreth ashtit të mandibulës me qëllim që të mbajë LCD (3), Subperiosseus implants – ishin rrjeta të modeluara metali të vendosura nënperiostalisht mbi ashtin e mandibulës me mbajtëse me formë konike të dalura nga mukoza me qëllim që të sigurojë mbështetje për konstruksionin protetik (3), Endosseous implants – të futura në asht. Ato e kanë origjinën nga implantet me formë vide të Formigginit dhe implantet me formë sëpate të Linkoëit (3). Ato na çuan neve në implantet e zakonshme të sotme. Klasifikimi i implanteve bashkëkohore mund të bëhet varësisht nga: 1) Materiali: kerkamikë i cili është i përshtatshëm në lidhje me biopërshtatshmërinë dhe oseointegrimin, por me më pak veçori mekanike dhe në këtë mënyrë nuk përdoren shumë (4), metali – i cili sot përdoret vetëm titaniumi duke kombinuar biopërshtatshmërinë e përgjithshme me veçori mekanike adekuate. Kërkimet e mëtutjeshme që kanë të bëjnë me përmirësimin e veçorive mekanike të titaniumit paraqitën legura të ndryshme titaniumi në praktikën e përditëshme (p.sh. Ti-6Al-4Va) (4). 2) Forma – implantet moderne kanë forma të cilat më së shumti janë cilindrike dhe pak konike me depërtues (thread d.m.th. Vint) me forma të ndryshme. Depërtuesit e rritin sipërfaqen e implantit që është në kontakt me ashtin – e ashtuquajtura ndërlidhje dhe ato sigurojnë mbështetje mekanike të implantit – stabilitet primar. Implantët bashkëkohorë zakonisht kanë depërtues të mëdhenj në trupin e implantit – duke korresponduar me strukturën trabekulare të ashtit dhe depërtues të vegjël mbi pjesën e qafës së implantit, në këtë mënyrë korrespondojnë me ashtin kortikal. Me kalimin e kohës është vërejtur se mikro depërtuesit në pjesën e ashtit kortikal e ulin bartjen e stresit të ngarkesës mastikatore dhe në këtë mënyrë e minimizojnë resorpcionin (resorption) e ashtit (5). 3) Sipërfaqja – e lëmuar ose e ashpër. Sipërfaqja e paraparë për oseointergim ashpërsohet me anë të përdorimit të gdhendjes me acid, peskarim me oksid titaniumi, mbështjellje me plazmë etj., në këtë mënyrë duke e zgjëruar sipërfaqen e implantit dhe duke promovuar oseointegrim, që do të thotë bartje APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

prave[e prsteni okolu mandibulnata koska so cel da go dr`i LCD (3). Subperiosseus implants - bea modelirani metalni mre`i staveni potperiostali[ni nad mandibulnata koska so konska forma izlezeni od slu`oko`ata so cel da obezbedi podloga za proteti~kata konstrukcija (3). Endosseous implants - staveni vo koskata. Tie poteknuvaat od implantite vo forma na kol~iwa od Formiggin implantite vo forma na sekira na Linkoit (3). Tie ne dovedoa nas do voobi~aenite dene[ni implanti. Klasifikacijata na sovremenite implanti mo`e da se napravi vo zavisnost od: 1) Materialot: keramika - koj e soodveten vo vrska so biosoodvetnosta i oseointegracijata, no so pomali mehani~ki osobini i na ovoj na~in ne se upotrebuvaat mnogu (4), Metal - deneska se upotrebuva samo titanium kombiniraj]i ja op[tata biosoodvetnost so adekvatni mehani~ki osobini. Ponatamo[nite istra`uvawa koi imaat vrska so popravuvaweto na mehani~kite osobini na titaniumot pretstavija razli~ni leguri na titanium vo sekojdnevnata praksa (pr. Ti-6A1-4Va) (4). 2) Forma - Modernite implanti imaat formi koi pove]e se cilindri~ni i malce konusni so vint (thread zna~i vint) so razli~ni formi. Vintot ja zgolemuva povr[inata na implantot koja e vo kontakt so koskata - taka nare~ena povrzanost i tie obezbeduvaat mehani~ka potpora na implantot - primarna stabilnost. Modernite implanti vooni~aeno imaat golem vint vo teloto na implantot - korenspodiraj]i so trabekularna struktura na koskata i pomali vinti na delot na vratot na implantot, na ovoj na~in korenspondiraat so kortikalnata koska. Vo tekot na vremeto e primeneto deka mikro probiva~ite vo delot na kortikalnata koska ja namaluvaat noseweto na stresot na mastikatorniot tovar i na ovoj na~in go minimiziraat resorption na koskata (5). 3) Povr[inata - izramena ili gruba. Predvidenata povr[ina za oseintegrirawe se zaostruva koga se struga so acid, peskarirawe so oksid titanium, zavitkana od plazma i dr. , na ovoj na~in [irej]i ja povr[inata na implantot i promoviraj]i ja oseointegriraweto, [to zna~i uspe[no nosewe na mastikornata te`ina. Grubata

97

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


e sukseshme e ngarkesës mastikore. Sipërfaqja e ashpërsuar e implantit siguron oseointegrim më të suksesshëm në krahasim me oseointegrimin e implanteve me sipërfaqe të lëmuar (6). 4) Ngarkimi – i menjëhershëm ose i vonuar. Cila prej këtyre do të përdoret varet nga teknika e implantimit, zgjedhja e implantit dhe aftësia e kirurgut stomatologjik. Duhet theksuar se stabiliteti primar (i marrë me gjatësinë dhe diametrin e implantit) është një faktor vendimtar për ngarkim të menjëhershëm të suksesshëm të implantit (7). 5) Diametri – diametri standard është 3.5 – 4.75 mm, diametri i madh 5 mm dhe më shumë, diametri i ulët 2.75-3.3 mm dhe mini implantet stomatologjike të cilat janë 1.8-2.4 mm në diametër (8,9).

Minite stomatolo[ki implanti (MSI)

Mini implantet stomatologjike (MDI-të) Në fillim, përdorimi kryesor i MDI-ve ishte vetëm të shërbejë si instrument ndihmës dhe i përkohshëm, për futjen e rivendosjeve të përkohëshme, gjatë fazës së oseointegrimit të implanteve bashkëkohore me diametër të madh endosseous (10-12) dhe për qëllime ortodontike. Me kalimin e kohës, është vërejtur se keto implante janë integruar mjaft mirë klinikisht dhe ishte vështirë të hiqen. U bë e qartë se ato poashtu mund të sigurojnë efekt rehabilitimi protodontik të kënaqshëm veçanërisht për mbështetjen e protezave plotësisht të lëvizëshme. MDI-të dallojnë në diametër dhe dizajn të depërtuesve. Diametrat më të mëdhej (2.4 mm) dhe depërtuesit më të mëdhej parashikohen për ashtin maksillar i cili është me medular sfungjeror. Për këtë arsye diametri është rritur për të fituar stabilitet primar, përderisa MDI-të për asht mandibular që është më i dendur janë më të vogla në diametër 1.8 mm dhe kanë depërtues më të vogël. MDI-të nuk pretendojnë të bëhen zëvendësim për implantet e zakonshme. Ato mund të përdoren në situata me mungesë të indit adekuat ashtëror për vendosje të implanteve të zakonshme, ose për vendosje të një dhëmbi me hapësirë të kufizuar (incizivët e poshtëm). Por, përdorimi më efektiv i MDI-ve është për mbështetjen dhe stabilizimin e protezave të plota, veçanërisht LCD (13-15). Në këtë mënyrë problemet si: APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

povr[ina na implantot obezbeduva po uspe[no oseointegrirawe vo sporedba so oseointegriraweto na implantite so izramena povr[ina (6). 4) Stavaweto - nenadejno ili zadocneto. Koja od ivie ]e se upotrebuva zavisi od tehnikite na implantacija i sposobnosta na stomatolo[kiot hirurg. Treba da se potencira deka primarnata stabilnost (zemena dol`inata i [iro~inata na implantot) e eden odlu~uva~ki faktor vedna[ i uspe[no da se stava implantot (7). 5) Diametarot - standardniot diameter e 3.5 - 4.75mm, najgolemiot diameter e 5mm ili pove]e, najmaliot diameter e 2.75-3.3mm i mini stomatolo[kite implanti koi se 1.8-2.4mm so diameter (8,9).

Na po~etokot, glavnata upotreba na MSI be[e da slu`i kako privremena i pomo[na alatka, za privremenoto stavawe, vo tekot na oseointegralnata faza na sovremenite implanti so golem diameter endosseous (10-12) i za ortodonski celi. So tekot na vremeto, e zabele`ano deka implanti klini~ki se integrirani mnogu dobro i be[e te[ko da se otstranat. Stana jasno deka tie mo`at da obezbedat zadovolitelen protodontski rehabilitira~ki efekt osobeno za potpirawe na celosno podvi`nite protezi. MSI se razlikuvaat vo diameter i dizajn na probienosta. Najgolemite diametric (2.4mm) i najgolemite probiva~i se prognoziraat za maksilarnata koska koj e so medularen sun\er. Zaradi ova pri~ina diametarot e porasnat za da se dobie primarna stabilnost, dodeka MSI za mandibularnata koska koja e po gusta se pomali so diameter 1.8mm i imaat pomal probiva~. MSI ne pretendirat da bidat zamena za voobi~aenite implanti. Tie mo`e da se upotrebuvaat vo slu~ai koga nedostiga adekvatnoto koskeno tkivo za stavawe na voobi~aenite implanti, ili stavawe na eden zab so ograni~en proctor (dolnite incizivi). No, poefikasnoto upotrebuvawe e za potpirawe i stabilizacija na celite protezi, osobeno LCD (13-15). Na ovoj na~in se re[eni problemite kako: otsustvoto za potpirawe i stabilnost,

98

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


namaluvawe na funksioniraweto, te[kotiite dodeka se zboruva, ~uvstvitelnosta na mekiot sloj (10,16).

mungesa e mbështetjes dhe stabilitetit, rrënie e funksionimit, vështirësitë gjatë të folurit dhe ndjeshmëritë e shtresës së butë, janë zgjidhur (10,16).

Prednostite na MSI se:

Përparësitë e MDI-ve janë: 1) Procedura minimalisht invazive e implantimit - procedura e vendosjes me një fazë të vetme (11,13). Në krahasim me MDI-të, procedura e futjes për implantet e zakonshme (me diametër 3.5 dhe më të gjërë) është procedurë kirurgjike agresive e cila kërkon një operacion me goditje dhe përgatitje të plotë thellësie të ashtit (osteotomi). Pra, ka nevojë për kohë shërimi gjatë regjenerimit të indit, kthimi i funksionit vaskular dhe oseointegrimi. Teknika minimalisht invazive e futjes së MDI-ve, përbëhet prej rrotullimit të implantit në asht nëpërmjet një hapjeje fillestare, por jo përgatitje të ashtit (11,13). Në këtë mëyrë, nuk ka dëmtim të ashtit ose plagë të ashtit gjatë implantimit. Gjakosja dhe mosrehatia pas operacionit janë të zvogëluara (10) dhe më me rëndësi, kohëzgjatja e shërimit është shkurtuar. 2) Implanti dhe mbështetësja janë një njesi e vetme - dizajni i thjeshtë pa lidhje me vidë, pra mundësia për thyerje të vidës ose lirim të vidës është anashkaluar dhe natyrisht, implanti si një njësi është më i fortë. 3) Dizajni vetë-futës i depërtuesit që promovon futje të implantit pa përgatitje të plotë të thellësisë së ashtit dhe kontribuon në stabilitetin primar. 4) Ngarkimi i menjëhershëm i implanteve përshkak të procedurës minimalisht invazive të implantimit të përmendur më herët dhe dizajni i implanit që promovon stabilitet primar. Nuk ka nevojë për pritje 6 ose 4 muaj për oseointegrim (11), 5) Kostot më të ulta me raport joshës të investim-fitimit për shkak të faktit se katër MDI kushtojnë sa një implant i zakonshëm (10). Papërparësitë e MDI-ve Përshkak të diametrit të zvogëluar ato mund të thyhen, edhe pse janë të bëra nga legura titaniumi me fortësi të lartë. Thyerjet mund të ndodhin kur përdoren implante shumë të gjata (që e arrijnë ashtin kortikal të APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

1) Minimalnata invazivna procedura na implantot - procedurata za stavawe vo edna edinstvena faza (11,13). Vo sporedba so MSI, procedurata za stavawe na voobi~aenite implanti (so diameter 3.5 i po[iroki) e agresivna hirur[ka procedura koja bara edna operacija so pogodoci i celosna podgotovka na koskata (osteotomija). Zna~i ima potreba za vreme za da se le~i i regenerira tkivoto, i vra]aweto na vaskularnata funkcija i oseointegriraweto. Minimalni invazivni tehniki za stavawe na MSI, se sostoi od vrteweto na implantot vo koskata preku eden po~eten otvor, no ne podgotovka na koskata (11,13). Na ovoj na~in, nema o[teta na koskata ili rana na koskata koga se implementira. Krvareweto lo[oto ~uvstvo se namaleni (10) i najva`noto vremetraeweto e skrateno. 2) Implantite i potpira~ot se edna edinstvena edinica - Obi~niot dizajn bez da se povrzat so kol~iwata, zna~i mo`nosta da se skr[i kolnikot ili da se opu[ti e otstraneta i normalno implantot kako edna edinica e posilen. 3) Dizajnot samo-staven i probien koj promovira stavawe na implantot bez celosna podgotovka na dubinata na koskata i participira na primarnata stabilnost. 4) Odednoto stavawe na implantite zaradi minimalnata invazivna procedura na prethodno spomenatiot implant i dizajnot na implantot koj promovira primarna stabilnost. Nema potreba za ~ekawe od 6 do 4 meseci za oseointegracija (11), 5) Ponizok tro[ok so primamliv izve[taj na investicijata i profitot zatoa zaradi faktot [to ~etiri MSI kolku eden obi~en implant (10).

Prednostite na MSI

Zaradi namaleniot diameter tie mo`at da se skr[at, i ako se napraveni od leguri na titanium so visoka tvrdost. Skr[ewata mo`e da se slu~at koga se upotrebuvaat podolgi implanti (za da ja stignat kortikalnata koska na dolniot

99

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


kreshtës së poshtme mandibulare) dhe kur përdoret forcë rrotullimi e tëpëruar e implantimit (mbi 35 N/cm2). Por, këto thyerje janë mjaft të rralla në krahasim me thyerjet e implanteve me vidë. Disa herë estetikë e kompromituar mund të vërehet duke konsideruar protodontikën fikse, përshkak të dimensioneve të zvogëluara të aparatit fiks protetik në pjesën cervikale në këtë mënyrë jep adaptim më të varfër margjinal. Duhet theksuar se MDI-të përdoren vetëm në shenjat fikse pa kompromis dhe mund të garantojë terapi të suksesshme. Në rast të nofullës edentulous (pa dhëmbë ose maksilla ose mandibulla), mbështetja e LCD mund të arrihet me sukses qoftë me përdorimin e 2 ose 4 implanteve të zakonshme ose 4 MDI-ve të cilat janë në pajtim me çmimin e një implanti të zakonshëm (10). Për atë shkak MDI-të me ngjitëse topthore (pjesa mashkullore) duhet të implantohen dhe mbështjellësit korespondues metalik (pjesa femërore) duhet të ndërtohet në protezë të plotë. Ne do të kishim dashur të arrijmë pozitë mjaft mirë të ngjitur por elastike e LCD, e cila mund të arrihet për shkak të unazave ngjitëse nga goma të vendosura në mbështjellësit metalik. Në atë mënyrë ngarkesë mastikatore shumë e ulët (ose aspak) bartet te MDI-të. Përdorimi i MDI-ve në nofull edentulous – raporti i procedurës (17)

mandibularen greben) i koga se upotrebuva preterana sila na vrteweto na implantot (nad 35 N/cm2). No ovie skr[enici se mnogu retki vo sporedba so implantite so kolnik. Nekolku pati kompromitirana estetika mo`e da se gleda smetaj]i na fiksnata protodontika, zaradi namalenite dimenzii na fiksniot proteti~ki aparat vo cervitalniot del, na ovoj na~in dava posiroma[na marginalna adaptacija. Treba da se potencira deka MSI se upotrebuvaat samo vo fiksnite znaci bez kompromis i mo`at da obezbedat uspe[na terapija. Vo slu~aj na vilica edentulous (bez zabi ili maksila ili mandibula), potpirot na LCD mo`e da se stigne so uspeh so upotrebata na 2 ili 4 voobi~aenite implanti ili so 4 MSI koi se sovpa\aat so cenata na eden voobi~aen implant (10). Zaradi toa MSI so forma na topka so lepenki (ma[kiot del) treba da se implantiraat i metalnite obvitkani koronspodira~i (`enskiot del) treba da se gradat so polna proteza. Nie ]e sakavme da postigneme mnogu dobra zalepena pozicija vo elasti~no LCD, koja mo`e da se stigne zaradi zalepenite prsteni od gumi staveni vo metalniot obvitkuva~. Na toj na~in niskiot mastikoren Tovar (ili nikakov) ne nosi kaj MSI.

Upotrebata na MSI vo vilicata edentulous - izve[tajot od procedurata (17)

Është marrë masa anatomike me hidrokoloid ireversibil dhe bazë individuale transparente akrilike me markera udhëheqës (Fig.1). Ortopantomografi që përfshin bazën individuale me markera udhëheqës është bërë,

Zemena e anatomskata merka so iverzibilen hidrokoloid i individualna transparentna akrilna baza so vode~ki markeri (sl.1). Ortopantomografot koja ja opfa]a individualnata baza so vode~ki

Fig. 1. Mbajtësja individuale e masës me markera udhëzues. Sl. 1. Individualniot potpira~ na masata so upastveni markeri.

Fig. 2. Ortopantomograf me markera udhëzues të dukshëm. Sl. 2. Ortopantomograf so vidlivi upatstva so marker.

APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

100

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


me qëllim që të vlerësohet mundësia e futjes së MDI-ve dhe të përcaktohet pozita dhe madhësia e tyre (Fig.2). Shenjat udhëheqëse janë hequr nga baza individuale akrilike dhe sipas zbulimeve të ortopantomografit është bërë përmirësim i pjesëve të ardhshme të implantit. Mbajtësja është shpuar në vende të zgjedhura me anë të rodhës gërryrëse dhe është vendosur në gojën e pacientit. Vendet e implantit janë shenjëzuar nëpërmes vrimave në bazën akrilike me marker kirurgjik dhë është bërë implantim transgingiv (Fig. 3). Së pari, gingiva është shpuar në vendet e shenjëzuara dhe ashti fillimisht ishte shpuar me turielën lokatore (IMTEC, Ardmore, Oklahoma, SHBA) sipas shenjave të bëra me markerin kirurgjik. Shpuarja e ashtit është bërë me anë të përdorimit të turielës kirurgjike me një përdorim (IMTEC) prej 1.1 mm në diametër në thellësi të ½ së gjatësisë së implantit siç rekomandohet nga prodhuesi i MDI-ve. Shpuarja me turielë kirurgjike nuk kërkon physiodispenser për shkak të diametrit të vogël të turielës, kohëzgjatje e shkurtuar e parapërgatitjes dhe numër i ulët i rrathëve për minutë. Lagia me shiringë (20 cm) me tretje fiziologjike si ftohës është mjaft adekuate.

markeri e napravena, so namera da se ocenuva mo`nosta za stavawe na MSI i da se opredeli nivnata pozicija i veli~ina (sl.2). Vode~kite znaci se vle~eni od individualnata akrilna baza i spored otkritijata na ortopantomografot e napravena popravka na idnite delovi na implantite. Potpira~ot e bu[en na izbrani mesta i staven na ustata na pacientot. Mestata na implantite se ozna~eni preku dupkite vo akrilnata baza so hiru[ki markeri i e napravena transgingiven implant (sl.3). Najnapred gingivata e bu[ena na ozna~enite mesta i koskata prethodno bilo bu[ena so lokatorno svrdlo (IMTES, Ardmore, Oklahoma, SAD) spored ozna~enite mesta so hiru[ki marker. Bu[eweto na koskata e napravena so upotrebata na hiru[kot svrdlo so edna upotreba (IMTES) 1.1.mm so diameter vo dlabo~ina na - na dol`ina na implantot kako se prepora~uva od strana na proizvoditelite na MSI. Bu[eweto so hiru[koto svrdlo ne bara physiodispenser zaradi maliot diameter na svrdloto, kratko vremetraewe na podgotovkata i niskiot broj na vrtewata na minuta. Topeweto so kristir (20cm) so fiziolo[ki rastvor kako razladuva~ e mnogu adekvatno.

Fig. 3. Implantimi i mini implanteve stomatologjike. Sl. 3. Implantiraweto na mini stomatolo[kite implanti.

Fig. 4. Pozicionimi i rasove bartëse (masës) mbi implantet. Sl. 4. Pozicioniraweto na masata nad implantite. Paralelnost na implantite e posignato so stavawe na sterilnite hiru[ki svrdla, upotrebeni porano, vo sekoe bu[ano mesto na implantot. Posle bu[eweto, topkite Sendax Clasic Standard, (IMTEC) na MSI bea staveni najnapred so manualen instrument so [rafuvawe (IMTEC) i pokasno so arpion (sila na vrtewe 35 N/cm2). Osle stavawe na site MSI, se zemeni merki so iverzibilen hidrokoloid, istureni vo gips

Paralelizimi i implanteve është arritur me futjen e turielave kirurgjike sterile, të përdorura më parë, nëpër secilin vend të shpuar të implantit. Pas shpuarjes, Topthat Sendax Classic Standard, (IMTEC) i MDI-ve u vendosën fillimisht me anë të instrumentit manual të vidimit (IMTEC) dhe më vonë me arpion (forcë rrotulluese 35 N/cm2). Pas vendosjes të të gjitha MDI-ve, janë marrë masa me hidrokoloid ireversibil, të derdhura APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

101

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


në llaç (gips) dhe mbajtëset akrilike individuale të masës janë bërë në modele. Mbajtësja individuale e masës për mandibullën kishte dhëmbëzimet mbi vendet e implantit, të cilat ishin mjaft të hapura për rasot e masës, të vendosura mbi implantet, për të kaluar (Fig. 4). Më pas, janë marrë masa funksionale, me anë të përdorimit të materialit nga silikoni. Masa funksionale e mandibullës përmbante raso të masës (Fig. 5) të cilat janë marrë në pozitën identike siç janë vendosur mbi implantet. Implantet laboratorike (O-Ball Prosthetic Head Analog, IMTEC) janë futur

i akrilnite individualni potpira~i se napraveni vo modeli. Individualniot potpira~ na te`inata za mandibulata ima[e zab~iwa nad mestata na implantite, koi bea dosta otvoreni za merkata, staveni nad implantite za da pominat (sl.4). Posle, bea zemeni funkcionalni merki, so upotreba na silikonski material. Funkcionalnata merka na mandibulata ima[e (sl.5) koi se zemeni vo identi~na pozicija kako [to se staveni vo implantite. Laboratoriskite implanti (O-Ball Prosthetic Head Analog, IMTEC) se

Fig. 5. Masa funksionale e marrë mbi rasot bartëse. Sl. 5. Funkcionalnata masa zemena nad nosenite masi.

Fig. 6. Masa funksionale me implante laboratorike të vendosura në rasot bartëse. Sl. 6. Funkcionalnata masa so laboratoriskite implanti stavena vo nosenite masi.

në rasot e masës (Fig.6) dhe modelet janë derdhur në llaç të fortë. Mbështjellësit mikrometalik (HM-2, IMTEC) janë vendosur mbi implantet laboratorik (Fig. 7) dhe baza metalike e MDI-ve të poshtme mbështet protezat e sipërme. Procedurat e mëtutjeshme klinike

staveni vo merkata (sl.6) i modelite se istureni vo cvrst gips. Mokrometalnite obvitkuva~i (HM-2, IMTEC) se staveni nad laboratoriskite implanti (sl.7) i metalnata baza na dolnite MSI gi potpira

Fig. 7. Model punues i derdhur me implante laboratorike të vendosura dhe mbështjellës metalik të vendosur.

Sl. 7. Izraboten model isturen so labora- toriskite implanti i stavenite metalni obvitkuva~i.

APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

102

Fig. 8. Mbështjellësit metalik të vendosur në bazën metalike të protezës së poshtme. Sl. 8. Metalni obvitkuva~i staveni vo metalnata baza na dolnata proteza APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


gornite protezi. Ponatamo[nite dhe laboratorike janë bërë sipas rutinës klini~ki procedure i laboratoriski së procedurës (2) për prodhimin e LCD. se napraveni spored rutinska proËshtë fituar mbështetje dhe stabilitet i cedura (2) za proizvodstvoto na LCD. zakonshëm dhe adekuat i protezës së Dobieno e voobi~aena, stabilna, sipërme të plotë, por me përdorimin e adekvatna i celosnata podr[ka na gornata MDI-ve ato gjithashtu janë fituar për LCD. proteza, no so upotrebata na MSI tie isto Kjo rezultoi me funksion dhe phonation të taka se dobieni i za LCD. Ova rezultira[e kënaqshëm dhe me estetikë të pashmangshme so zadovolitelna funkcija i phonation i (Fig.9). so neodbegnuva~ka Nuk ka gjithestetika (sl.9) monë nevojë të bëhet Nema potreba protezë e re ose ndosekoga[ da se napravi njëherë pacienti nuk nova proteza ili mund të përballojë një nekoga[ pacientot të re. Në atë rast ne mo`e da go podnese vrimat në vendet e edna nova proteza. Vo implantit duhet të toj slu~aj dupkite na gërmohen në protezën implantot treba da se “e vjetër” dhe të mbunapravat vo starata shen me metakrilat me proteza i da se polnat konservim të ftohtë. so laden konzerviran Mbështjellësit metalik metakrilat. Fig. 9. Pamja estetike e protezave në duhet të pozicionohen Metalnite gojën e pacientit. mbi implantet dhe obvitkuva~i treba da Sl. 9. Estetski izgled na protezite protezat “e vjetra” të se pozicionirat nad vo ustata na pacientite. vendoset mbi të përimplantite i starite derisa konservimi i ftohtë i metakrilatit të protezi da se stavat nad niv dodeka ladniot përfundojë. Në atë mënyrë mbështjellësit konzerviran metakrilat da zavr[i. Na ovoj metalik drejtpërsëdrejti do të montohet në na~in metalniot obvitkuva~ direktno ]e LCD-në “e vjetër” në pozitë të dëshiruar. se montira vo starata LCD vo sakanata Duke bërë procedurën e njejtë ne poashtu pozicija. Pravej]i ja istata procedura nie mund të përdorim LCD “të vjetra” si një isto taka mo`e da upotrebuvame stari LCD protezë e sipërme e përkohëshme me MDI kako edna privremena gorna proteza so përderisa prodhohet një e re. MSI dodeka se proizveduva edna nova.

Diskusija i zaklu~ok

Diskutim dhe përfundim Në krahasim me MDI-të, procedura e futjes për implante të zakonshme (me diametër 3.5 mm dhe më të gjërë) është procedurë kirurgjike agresive, e cila kërkon një operacion me goditje mukoperiostale dhe parapërgatitje së thellësisë së plotë të ashtit (osteotomi). Në këtë mënyrë, nevoja për kohë shërimi gjatë rigjenerimit të indit, kthimit të funksionit vaskular dhe oseointegrimi marrin pjesë, pra një implant i tillë mund të ngarkohet praktikisht menjëherë, pa nevojë pritjeje për oseointegrim dhe ajo që shpesh është shumë e rëndësishme, në kosto të ulët. Gjendja themelore për përdorimin e të gjitha implanteve, poashtu edhe të MDI-ve është oseointegrimi i suksesshëm i cili mund të konfirmohet vetëm me studime të gjata të APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

Vo sporedba so MSI, procedurata za stavawe na voobi~aenite implanti (so diameter 3.5mm i po[iroki) e agresivna hiru[ka procedura, koja bara edna operacija so mukoperiostalen pogodok i prethodna podgotovka na celosnata dubina na koskata (osteotomija). Na ovoj na~in, potrebata za le~ewe trae podolgo za vreme na regenirawe na tkivoto, vra]aweto na vaskularnata funkcija i oseointegriraweto zemaat vreme, zna~i eden takov implant prakti~no mo`e da se stava vedna[, bez potreba da se ~eka za oseointegriraweto i toa [to ~esto e najva`no, so nizok tro[ok. Va`na uloga za upotrebata na site, isto taka i MSI e uspe[noto oseointegrirawe, koja mo`e da se konfirmira samo so dolgi studii na

103

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


suksesit dhe mbijetesës së MDI-ve nën ngarkesë në funksion mastikator. Shatkin et al (16), në analizën e tyre retrospektive mbi pesë vite për 2514 MDI, të cilat në mënyrë të barabartë mbështetën protezat fikse dhe të lëvizëshme, gjetën shkallën e përgjithshme të mbijetesës së implanit prej 94.2%. Stabiliteti fillestar është i rëndësishëm për oseointegrim të suksesshëm dhe shkallë të lartë të suksesit të implantit. Është përcaktuar me kualitet të ashtit, dizajn të implantit dhe teknika kirurgjike që përdoret (14). Studimi i Balkin et al. (11), në të cilin përdorën analiza histologjike, shpalosën se kualiteti i oseointegrimit të MDI-ve mund të krahasohet me kualitetin e oseointegrimit të implanteve me diametër më të gjërë. MDI-të nuk pretendohen të bëhen zëvendësim për implantet e zakonshme, për shkak se implantet me diametër më të gjërë shfaqin disa përparësi, si stabilitet të përmirësuar protetik, thyerje të ulët të implantit dhe shpërndarje më të favorshme të forcës në asht kualitativ dhe jokualitativ. Ertugrul et al. (14) në vitro studimin e tyre, shfaqën se implantet me diametër më të gjërë janë më stabile nën forcat laterale se sa MDI-të. Por, është logjike, për shkak të sipërfaqes së tyre gati të dyfishtë. Në praktikën klinike, kjo „mospërparësi“ e MDI-ve mund të zgjidhet me planifikim të suksesshëm dhe përdorimit të më shumë implanteve (së paku katër për mbështetjen e protezës së poshtme). Griffitts et al. (10) e vlerësonin kënaqësinë e pacientëve me proteza të sipërme të mbështetura me MDI (rehati, mbështetje, aftësi përtypjeje dhe aftësi të të folurit) dhe zbuluan se kënaqësia e pacientëve ishte e shkëlqyeshme. Duke marrë në konsideratë të gjitha përparësitë e MDI-ve (shkallët e suksesit, teknika kirurgjike, përparësitë financiare, mundësitë e ngarkimit të menjëhershëm), mund të vijmë në përfundim se MDI-të janë mundësi shumë e suksesshme e implanteve për mandibulën edentulous. Ky fakt duhet të merret në konsideratë gjatë planifikimit të trajtimit protetik, veçanërisht te pacientët me kreshta të ngushta alveolare dhe pacientët të cilët nuk kanë mundësi të përballojnë harxhimet e implanteve të zakonshme më të shtrenjta me diametër më të gjërë. Ky lloj i implanteve e shfaq mundësinë për t’iu siguruar pacientëve trajtim më të lirë, APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

uspesite i pre`ivuvaweto na MSI pod te`ina na mastikatorna funkcija. {atkin et al (16), vo nivnata retrospektivna analiza nad pet godini za 2514 MSI, koi na ednakov na~in gi potpiraa fiksnite I podvi`nite protezi, najdoa op[ta skala na pre`ivuvawe na implantite od 94.2%. Po~etnata stabilnost e bitna za uspe[na oseointegracija i visoka skala na uspe[nosta na implantot. E opredeleno so kvalitet na koskata, dizajn na implantot i hiru[kite tehniki koi se upotrebuvaat (14). Studijata na Baklin et al. (11), vo koja se upotrebuvaat histolo[ki analizi, otkrija deka kvalitetot na oseointegriraweto na MSI mo`e da se sporedi so kvalitetot na oseointegriraweto na implantite sip o[irok diameter. MSI ne pretendirat da bidat zamena za voobi~aenite implanti, zatoa [to implantite so po[irok diameter imaat nekoi prednosti, kako podobrena proteti~ka stabilnost, nisko kr[ewe na implantot i rasprostraneta sila vo kvalitetnata i nekvalitetnata koska. Ertugrul et al (14) vo nivnata vitro studija, iznesoa deka implantite so po[irok diameter se postabilni pod lateralni sili otkolku MSI. No, logi~ki e zaradi nivnata re~isi dupla povr[ina. Vo klini~kata praksa, ova neprednost na MSI mo`e da se re[i so uspe[no planirawe i upotrebuvaweto na pove]e implanti (najmalku ~etiri za potpirawe na dolnata proteza). Grifits et al (10) ja ocenuvaa zadovolstvoto na pacientite so gorni protezi potpirani so MSI (udobnost, potpira~, sposobnost za xvakawe i govorewe) i otkrija deka zadovolstvoto kaj pacientite bilo odli~no. emaj]i gi vo predvid site prednosti na MSI (stapkite na uspehot, hiru[kite tehniki, finansiskite prednosti, mo`nosta na implantite za edentulous mandibulata. Ovoj fakt treba da se zema vo predvid koga planirame proteti~ki tretman, osobeno kaj pacientite so tesni alveolarni potpira~i i pacientite koi nemaat mo`nost da gi podnesat tro[ocite za voobi~aenite implanti koi se poskapi i so po[irok diameter. Ovoj vid na implanti dava mo`nost d aim se obezbedi na pacientite poevtin tretman, pomalku kompliciran i pomalku hiru[ki

104

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


intenzivi vo golemi slu~ai, na ovoj na~in obezbeduvaj]i re[enie za predvidenite protetski tretmani i finansiski mo`nosti.

më pak të komplikuar dhe më pak intenziv kirurgjikisht në një numër të lartë rastesh, në këtë mënyrë duke siguruar zgjidhje trajtimi protetik të paraparë dhe financiarisht të mundshëm.

UDC: 616.314-89.843 REVIEW PAPER (RP)

USE OF MINI DENTAL IMPLANTS AS RETENTIVE ELEMENTS FOR COMPLETE REMOVABLE PROSTHESES Abstract Use of dental implants of smaller diameters in various forms has been present for almost 20 years. In general, these implants are 2.75-3.30 mm in diameter, and they are frequently used in cases of limited bone volume. Mini dental implants (MDIs) are even smaller, with diameters ranging from just 1.8 to 2.4 mm. The advantage in use of MDIs is that it is the minimally invasive, single-stage placement procedure. The MDIs are suitable for use in conditions with lack of adequate bone tissue for conventional implant placement, especially in patients with narrow alveolar ridges as there is no need for relying on grafting techniques. They are suitable for single-tooth replacement with restricted space (lower incisors), but the most effective prosthodontic use of MDIs is definitely for the retention and stabilization of complete dentures, especially mandibular ones. Also, classical implant therapy is very expensive, so it is another reason that would often deter patients from accepting implant treatment, and MDIs are significantly more affordable when compared with conventional implants costs. Key words: Mini dental implants, retentive elements, comple6te removable prostheses

Literatura: 1. Æatoviæ A, Kraljeviæ K. Bolesti usta i zubi. U: Durakoviæ Z i sur. Medicina starije dobi. Zagreb: Naprijed, 1990: 127-33. 2. Kraljeviæ K. Potpune proteze. Zagreb: Areagrafika, 2001. 3. Miše I. Oralna kirurgija, Zagreb: Jugoslavenska medicinska naklada; 1983. 4. Kneževiæ G. Osnove dentalne implantologije, Zagreb: Školska knjiga; 2002. 5. Bratu EA, Tandlich M, Shapira L. A rough surface implant neck ëith microthreads reduces the amount of marginal bone loss: a prospective clinical study. Clin Oral Impl Res. 2009;20(8):827-32. 6. Cordioli G, Majzoub Z, Piattelli A, Scarano A. Removal torque and histomorphometric investigation of 4 different titanium surfaces: an experimental study in the rabbit tibia. Int J Oral Maxillofac Implants. 2000;15(5):668-74. 7. Davarpanah M, Martinez H. Priruènik dentalne implantologije, Zagreb: In. Tri d.o.o.; 2006. 8. Shatkin TE, Shatkin S, Oppenheimer AJ. Mini dental implants for the general dentists: A novel technical approach for small-diameter implant placement. Compend Contin Educ Dent. 2003;24(Suppl 1):26-34.

APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

105

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


9. IMTEC Corporation. /homepage on the Internet/. Ardmore: IMTEC a 3M Company; c2010 /cited 2010 Mar 25/. Product catalogue; /about 2 screens/. Available from:http://www.imtec.com/ 10. Griffitts TM, Collins CP, Collins PC. Mini dental implants: an adjunct for retention, stability, and comfort for edentulous patients. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 2005;100(5):e81-4. 11. Balkin BE, Steflik DE, Naval F. Mini-dental implant insertion with the auto-advance technique for ongoing aplications. J Oral Implantol. 2001;27(1):32-7. 12. Ahn MR, An KM, Choi JH, Sohn DS. Immediate loading with mini dental implants in the fully edentulous mandible. Implant Dent. 2004;13(4):367-72. 13. Gibney JW. Minimally invasive implant surgery. J Oral Implant. 2001;27(2):73-6. 14. Ertugrul HZ, Pipko DJ. Measuring mobility of 2 dental implant fixtures of different configurations: an in vitro study. Implant Dent. 2006;15(3):290-7. 15. Dilek OC, Tezulas E. Treatment of a narrow, single tooth edentulous area with mini-dental implants: a clinical report. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod. 2007;103(2):e22-5. 16. Shatkin TE, Shatkin S, Oppenheimer BD, Oppenheimer AJ. Mini dental implants for long-term fixed and removable prosthetics: a retrospective analysis of 2514 implants placed over a five-year period. Compend Contin Educ Dent. 2007;28(2):92-9. 17. Vojvodiæ D, Žabaroviæ D. Retencija donje totalne proteze uporabom mini dentalnih implantata: Prikaz sluèaja. Acta Stomatol Crat. 2008;42(2):178-84.

APOLONIA 13 • 25, f. 95-106, Maj 2011

106

APOLONIA 13 • 25, str. 95-106, Maj 2011


UDK: 616.314-77 PREGLEDEN TRUD (PT)

UDK: 616.314-77 PUNIM VËSHTRIM (PV)

PREDNOSTITE NA CAD-CAM METADATA OD KLASI^NITE METODI ZA PODGOTOVKA NA FIKSNITE PROTEZI

PËRPARËSITË E METODËS CAD-CAM NDAJ METODAVE KLASIKE TË PËGATITJES SË PROTEZAVE FIKSE

K. Keraj, L. Spahiu, B. Keraj, F. Keraj

K. Keraj, L. Spahiu, B. Keraj, F. Keraj

Medicinski fakultet, Stomatolo[ki Departament

Fakulteti i Mjekësisë, Departamenti i Stomatologjisë

Voved

Hyrje Materiali që po paraqesim ka synim vlerësimin e përparësive të metodës CAD-CAM ndaj metodave të tjera në përgatitjen e protezave fikse. Kjo na ka shtyrë të njohim ecurinë pozitive të punimeve me Oksid Zirkoni dhe Crom-Cobalti. Ky studim është në vazhdim të arritjeve praktike në vendosjen e një numri të madh punimesh nga ana jonë, por gjithashtu edhe të mjekëve që merren me protezën fikse. Teknikat laboratorike sot po zëvendësohen me një teknologji të përparuar duke ofruar mundësi më të mira pune, si dhe punime protetike me cilësi më të lartë. Sot flasim më me kompetencë për këtë metodë, sepse kemi rreth 5 vite që e aplikojmë dhe kemi bërë rreth 500 elemente me Zirkon dhe 570 elemente me Cr-Co. Qëllimi ynë në këtë material shkencor, i parë në dritën e një eksperience klinike dhe laboratorike, vlerëson: 1. Në drejtim të shkurtimit të seancave të punës laboratorike. 2. Në puthitjen ideale të materialit me qafën e kurores së dhëmbëve.

Materijalot koj ]e go pretstavuvaat ima za cel da se vidat prednostite na CAD-CAM metadata od drugite metodi za podgotovka na fiksnite protezi. Ova ne potikna da gi soznaeme pozitivnite naodi na raboteweto so zirioni~ni Hrom-Iobalt. Ovaa studija e vo prodol`enie na prakti~nite dostignuvawa vo postavuvaweto na golem broj na studii od edna strana, no istotaka i na doktori koi se zanimavaat so fiksna proteza. Laboratoriskite tehniki denes se pove]e se zamenuvaat so edna ponapredna tehnologija nudej]i podobri uslovi za rabota kako i protetski izrabotka so povisok kvalitet. Denes zboruvame so pogolema stru~nost za ovaa metoda zatoa [to imame okolu 5 godini [to ja aplicirame i imame izraboteno okolu 500 elementi zo zirioni 570 elementi so Cr-Co. Celta na ovaa nau~na studija, prv vo klini~koto iskustvo i laboratorisko, ocenuvawe: 1. Vo nasoka na skratewe na laboratoriskite rabotni seansi 2. Vo idealnoso sklopuvawe na materijalot so vratot na koronskite na zabot.

Adresa Kreshnik Keraj Fakulteti i Mjekësisë Departamenti i Stomatologjisë Tiranë

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

107

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


3.

Në ruajtjen e raporteve përbërëse të aliazhit Cr-Co. 4. Në mbrojtjen e laborantëve nga pluhurat metalike.

3. Vo ~uvawe na sostavnite odnosi na Cr-Co. 4. Vo odbrana na laboratite od metalnite pra[ini

Materialet dhe metodat

Materijali i metodi

Materiali që po paraqesim është i lidhur me metodat e përdorura në përgatitjen e protezave fikse. Metodën klasike të përgatitjes së protezave fikse e kemi marrë si metodë krahasuese, nga e cila kemi vlerësuar mënyrën e përgatitjes dhe mangësitë që paraqet si nga përgatitja laboratorike ashtu edhe klinike. Meqenëse numri i punimeve është shumë i lartë, synimi ynë është vetëm krahasues. Metodat klasike të përgatitjes së protezave fikse metal-porcelan, krahas vlerave kanë dhe mangësi precizioni dhe dëme shëndetësore për teknikët që merren me përpunimin e metalit. Metodat CAD-CAM ndahen në dy drejtime, në atë me Oksid Zirkon dhe me Cr-Co lazer. Të dy metodat kanë të përbashkët skanimin dhe përpunimin laboratorik.

Materijalot koj go pretstavuvame e povrzan so metodite koi se upotrebuvani za podgotovka na fiksnite protezi. Klasi~nata metoda za podgotvuvawe na fiksnite protezi ja zemavme kako metoda za komparacija od koja go procenuvame na~inot na izrabotka i nedostatocite koi gi ima kako vo laboratoriska taka i vo klini~ka izrabotka. Iako brojot na izrabotki e mnogu visok, na[ata cel e samo 35 sporeduvawe. Klasi~nite metodi za izrabotka na fiksni metal-porcelan protezi, pokraj prednostite imaat i nedostatoci kako [to se preciznite i zdravstvenite [teti na tehni~arite koi se zanimavaat so preparati na metalot. CAD-CAM metodite se delat na dva smera: na tie so zircon oksid i tie so Cr-Co laser. I dvete metodi imaat za cel skenirawe i laboratoriska obrabotka.

Izrabotka so CAD-CAM zirkonia

Punime me CAD-CAM Zirconia

Mehani~ki osobini na zirkonot

Aftësitë mekanike të Zirkonit Me këtë metodë kemi realizuar 500 elemente. Këto punime janë kryer në 80 pacient, nga të cilët 52 janë femra nga mosha 22-46 vjeç dhe 28 janë meshkuj nga mosha 25-54 vjeç. Sipas punimeve të kryera 270 janë korona, kryesisht në pjesën ballore sipër dhe 230 janë ura. Numri i elementeve të urës shkon nga 3 deri në 6. Por e veçanta e këtyre punimeve ka qenë se numri i dhëmbëve të humbur ka qenë 1 ose maksimumi 2 vetëm në raste kur për antagoniste ka pasur proteza të lëvizshme. Vlerësimi ynë për zirkonin është • Rezistenca ndaj frakturimit në funksion të ngarkesës. • Biokompatibiliteti • Opaciteti dhe Translushenca (estetike) • Zirkoni është shumë i qëndrueshëm në saje të strukturës së tij tetragonale • Zirkoni garanton ura posteriore në 3-4 elemente • Zirkoni ka përputhshmëri marginale perfekte APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

So ovaa metoda imame izraboteni, 500 elementi. Ovie izrabotki se napraveni na 80 pacienti od koi 52 se `enski od 22-46 godi[na vozrast i 28 se ma[ki od 25-54 godi[na vozrast. Spored izvr[enite izrabotki 270 se koronki voglavno vo frontalna regija gore i 230 se mostovi. Brojot na mostovite elementi opfa]a od 3 do 6. No najkarakteristi~no za ovie izrabotka e toa deka brojot na izgubenite zabi be[e od 1 ili maksimum 2 samo vo slu~aevi kade antagonisti bea mobilni protezi. Na[eto ocenuvawe za zirkonot e: • Otpor sprema fraktura vo funksija na odr`livosta • Biokompatibilitet • Opacitet i traslucenca (estetska) • Zirkonot e mnogu izdr`liv vo negovata tetragonalna struktura • Zirkonot garantira posteriorni mostovi na 3-4 elementi • Zirkonot ima perfektno marginalno sovpa|awe

108

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


}e pretstavime nekolku na~ini za podgotovka na izrabotki so zircon:

Po paraqesim disa aspekte të përgatitjes së punimeve me zirkon:

Foto 1. Masa me silikon Sl. 1 Masa so silicon

Foto 2. Modeli i punes Sl. 2 Model za rabota

Foto 3 Skanimi Sl. 3 Sanirawe

Foto 4. Modelimi kompjuterik i urës prej zirkoni Sl. 4 Kompj. model na mostot od zircon

Foto 5 Aparati i përpunimit të zirkonit

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

Sl. 5 Aparatot za izrabotka na zirnikot

109

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


Foto 6 a,b Punimi prej zirkoni i përfunduar Sl. 6. a,b) Definitivnite izrabotka od zirnikot

Zirkoni ka një gamë të gjërë përdorimi me vlera të larta funksionale dhe estetike. Gjatë aplikimit të Zirkonit me metoden CAD-CAM • S’ka dhënë insuksese totale • S’ka dhënë reaksione alergjike • S’ka ndikime negative në margon gingivare

Zirkonot ima [iroka paleta za upotreba so visoki funksionalni i estetski vrednosti. Dol` apliciraweto na CAD-CAM metadata so zirkonot. • Ne daval totalen neuspeh • Ne daval alergiski reakcii • Nema negativni vlijanija na margo gingivae

Punimet CAD-CAM LAZER (Cr-Co) Ky punim realizohet me të njëjten metodë, por në vend të zirkonit përdoret aliazhi i Cr-Co. Me këtë metodë kemi realizuar 470 elemente. Janë vendosur 220 elemente tek femrat e moshave 40-65 vjeçe, kryesisht në formë urash, sidomos ura të gjata që kërkojnë saktësi. 250 punime janë vendosur edhe tek meshkujt e moshave 22-60 vjeç, me mungesa të mëdha dhëmbore si nevojë e urave të mëdha ose mungesa të mëdha në nofullën e sipërme ose të poshtme. Procedurat janë të njëjta si tek Zirkoni, por në këto punime përdoret pluhuri i Cr-Co. Nëpërmjet fotove paraqesim ecurinë e përgatitjes së punimeve fikse me Cr-Co.

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

CAD-CAM (Cr-Co) Ovaa izrabotka se izrabotuva na ist na~in kako i prehodnata metoda no ne mesto za zirkonot se upotrebuva alis`nost na Cr-Co. So ovaa metoda imame realizirano elementi. Imame postaveno 220 elementi na `enski od 40-65 godi[na vozrast voglavno kako mostovi, kako i dolgi mostovi koi baraat preciznost. 250 izrabotka bea postaveni i kaj ma[kin a 22-60 godi[na vozrast, so golem broj na zabi koi nedostasuvaat kako potreba na golemi mostovi ili golemi nedostatoci na gornata ili dolnata vilica. Procedurite se isti kako kaj zirkonot no kaj ovie izrabotki se upotrebuva Cr-Co pra[ina. So slikite ]e go pretstavuvaat patot za izrabotka na fiksni izrabotka so Cr-Co.

110

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


Foto 7 Modeli i punës Sl. 7 Model za rabota

Foto 8 Modeli ne skaner Sl. 8 Model za skaner

Foto 9 a, b, c, d. Modelimi kompjuterik Sl. 9,a,b,c,d. Kompjuterska modelacija

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

111

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


Foto 10 a, b. Aparati i lazerit Sl. 10 a,b Laserskiot aparat

Foto 11. a, b, c, d. Skeletët e përfunduara Sl. 11 Zavr{eni kosturi

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

112

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


Foto 12. Punimi i përfunduar Foto Sl. 12 Zavr{ena rabota

13. Punimi i cementuar në gojë. Sl. 13 Cementirana rabota vo usta

Rezultati

Rezultati Kemi vleresuar se metoda CAD-CAM ka përparësi ndaj metodës klasike në këto drejtime: Vlerësime laboratorike • Nuk bëhet modelim me dyll i skeletit • Nuk bëhet derdhja e metalit • Nuk bëhet përpunimi i metalit (lab.nuk thith pluhurat e metalit) Vlerësime klinike • Me këtë metodë adaptimi i skeletit është perfekt, pavarësisht gjatësisë së skeletit. • Po të njëjtin vlerësim mund t‘a japim dhe për përputhjen gingivare me dhëmbët shtyllë. • Cilësia e metalit është më e mirë.

Zaklu~ok

Përfundim 1. Kjo metodë është më ekzakte, puthitet më mirë me dhëmbët shtyllë, nuk e iriton gingivën, largohet nga përdorimi i nikelit dhe struktura e metalit është e rregullt, nuk ka flluska, okside, etj 2. Rezultatet e deritanishme janë shumë të mira, por vazhdimi i studimit do të jep vlerësime më të sakta.

APOLONIA 13 • 25, f. 107-114, Maj 2011

Ustanovivme deka CAD-CAM sistemot ima prednost nasproti klasi~nata metoda na ovie pravci. Laboratorski procenki • Ne se modelira skeletot so vosok • Ne se vr{i liewe na metal • Ne se vr{i obrabotka na metal (tek ne go di{e metalnata pra{ina) Klini~ki ustanovi • So ovoj na~in adaptacija na skeletot e perfekten, bez razlika na dol`inata na skeletot. • Istata prognoza mo`e da go dademe i za gingivalniot rab so zabite nosa~i. • Kvalitetot na metalot e podobar. 1. Ovaa metoda e po ekzaktna, se adaptira podobro so zabite nosa~i, ne go iritira, nepceto, se izbegnuva upotreba na nikel i metalnata struktura e pravilna, nema meur~iwa, oksidi itn. 2. Dosega[nite rezultati se mnogu dobri, no ponatamo[nite ispituvawa ]e davaat poto~ni konstatacii.

113

APOLONIA 13 • 25, str. 107-114, Maj 2011


UDC: 616: 616.314-77 REVIEW PAPER (RP)

ADVANTAGES OF CAD-CAM METHOD TO THE CLASSICAL METHODS OF THE PREPARATION OF FIXED PROSTHETICS Apstract The material we are presenting aims to asses the advantages of CAD-CAM method compared to other methods used in preparing fixed prosthesis. This made us to get to know the positive progress of prosthetics of Zirconium Oxide, Chromium-Cobalt. This research follows the practical achievements in a great number of prosthetics made by us, as well as other dentists who work with fixed prosthetics. The present laboratory techniques are being replaced by advanced technology offering better working conditions as well as prosthetics of a higher quality. Today we can speak more confidently about this method since we have been applying it for about 5 years. We have already made 500 zirconium elements and 570 Cr-Co elements. Our aim in this scientific material, seen under the light of a clinical and laboratory experience, assesses: 1. The reduction of laboratory work sessions 2. The ideal matching of the material with the tooth cervix 3. The preservation ratios of Cr-Co alloy components 4. The protection of laboratory workers from metal dust Literatura 1. Rosentrit M, Furer C, Behr M, Lang R, Handel G. Comparison of in vitro fracture strength of metalic and tooth - coloured posts and cores., J Oral Rehabil 2000;27:595 -601. 2. Yang HS, Lang LA, Molina A, Felton DA. The effects of dowel design and load direction on dowel and core restorations., J Prosthet Dent 2001;85:558-67. 3. Chitmongkolsuk S, Heydecke G, Stappert C, Strub JR. Fracture strength of all - ceramic lithium dislicate and porcelain - fused- to metal bridges for molar replacement after dynamic loading., Eur J Prosthodont Restor Dent 2002;10:15-22 4. Filser F, Kocher P, Weibel F, Luthy H, Scharer P, Gauckeler LJ. Rehability and strength of all - ceramic dental restorations fabricated by direct ceramic machining (DCM), Int J Comput Dent 2001;4:89-106. 5. Christel P, Meunier A, Heller M, Torre JP, Peille CN. Mechanical properties and shortterm in - vivo evaluation of yttrium - oxide partially - stabilized zirconia., J Biomed Mater Res 1989;23:45-61. 6. Piconi C, Maccauro G. Zirconia as a ceramic biomaterial, a review. Biomaterials 1999;29:1-25

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, f. 107-114, Maj 2011

114

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, str. 107-114, Maj 2011


UDK: 616.716.4-007-089.85:616.314-77 PUNIM BURIMOR SHKENCOR (PBSH)

UDK: 616.716.4-007-089.85:616.314-77 NAU^EN IZVOREN TRUD (NIT)

HIRUR{KO - PROTETSKI TRETMAN NA TORUS MANDIBULARIS

TRAJTIMI KIRURGJIKO-PROTETIK I TORUS MANDIBULARIS E. Jankulovska, Q. Simjanovska, P. Jankulovski

E. Jankulovska, Q. Simjanovska, P. Jankulovski

Fakulteti Universiteti

Fakultet Univerzitet

Hyrje

Voved

Shpesh herë në praktikën e përditshme stomatologjike para punimit të protezave në nofullën e sipërme dhe të poshtme ka nevojë për realizimin e disa intervenimeve paraprake kirurgjike të indit ashtor dhe të butë, me të cilat krijohen ose përmirësohen kushtet për punimin dhe shfrytëzimin e tyre. Në fakt, parapërgatitja paraprotetike e pacientit nënkupton intervenime me të cilat krijohen kushte optimale për aplikimin e disa procedurave terapeutike për përpunimin e mjeteve protetike. Kirurgjia paraprotetike meret me zgjidhjen e ndryshimeve të lindura e të përfituara të indit ashtor dhe të butë të kreshtës alveolare, defekte dhe cikatrikse në pjesën e nofullës dhe kreshtat alveolare, atrofim fort i theksuar në kreshtën alveolare dhe raporte të prishura në mes nofullave. Kirurgjia protetike është e nxitur në situatat e këtilla: • Insercione të trashura dhe të ulta të frenulum labii suprior et inferior; • Duplikatet e pranishme të mukozës bukallore të fiksuar për vazhduesin alveolar; • Ndryshimet e mukozës(fibromatozet dhe hiperplazet); • Tuber processus alveolaris maxillae të pazhvilluara ose atrofuara;

^esto pati vo sekojdnevnata stomatolo{ka praktika pred izrabotuvaweto na protezite vo gornata i vo dolnata vilica ima potreba od izveduvawe na odredeni pretproteti~ki hirur{ki intervencii na mekoto i na koskenoto tkivo, so koi se sozdavaat ili se podobruvaat uslovite za nivnoto izrabotuvawe i koristewe. Vsu{nost, pretproteti~kata priprema na pacientot podrazbira intervencii so koi se sozdavaat optimalni uslovi za primena na odredeni terapiski postapki za izrabotuvawe na proteti~ko pomagalo. Pretproteti~kata hirurgija se bavi so razre{uvawe na vrodeni i steknati promeni na koskenite i na mekite tkiva na alveolarniot greben, defekti i cikatriksi vo predelot na vilicite i alveolarnite grebeni, silno izrazena atrofija na alveolarnite grebeni i poremeteni me|uvili~ni odnosi. Pretproteti~kata hirurgija e indicirana pri slednite situacii: • zadebeleni i niski insercii na frenulum labii suprior et inferior; • prisutni duplikaturi na bukalnata sluzoko`a fiksirani za alveolarnoto prodol`enie; • promeni na sluzoko`ata (fibromatozi i hiperplazii); • nerazvieni ili atrofirani tuber processus alveolaris maxillae.

Adresa Elena Jankulovska

APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

115

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


• Mukozë e lëvizshme; • podvi`na sluzoko`a; • postoewe na egzostozi (torus palati• Ekzistimi i egzostazave (torus nus, torus mandibularis i steknati postpalatinus, torus mandibularis ekstrakcioni egzostozi); dhe postekstrakcione egzostaze • podminirani prostori na alveolartë përfituara); noto prodol`enie; • Hapsira të lara të vazhduesit alveolar; • silno razvieni tuber processus alveolaris • Tuber processus alveolaris maxillae maxillae; Torus mandibularis e koskeno ispuptë zhvilluara; ~uvawe smesteno od vnatre{nata strana na Torus mandibularis është asht sythor i teloto na dolnata vilica, vo predelot na vendosur në pjesën e brendshme të trupit të pretkatnicite, ne e patolo{ka formacija nofullës së poshtme, në pjesën e parakateve, tuku anatomo-morfolo{ka, i pretstavuva nuk është formacion patologjik por anatomoegzostoza bez etiologija (sl. 1). Vsu{nost, morfologjik, dhe paraqet egzostazë pa etioova koskeno ispup~uvawe e analogno na tologji (fig.1). Në fakt, ky asht sythor është anarus palatinus, no za razlika od nego se log me torus palatinus, mirëpo për dallim prej sretnuva mnogu poretko. tij e hasim më rrallë. Sipas të Spored lidhënave të liteteraturnite poraturës haset datoci se sretnuva od 2-4% od prej 2-4% të popopulacijata. pullatës. Ky asht Ova koskeno issythor mund të pup~uvawe moshprehet në for`e da bide razma të ndryshme, li~no izrazeno, e ndonjëherë me a ponekoga{ i madhësi enorso enormna golemina, mo`e me, mund të jetë da bide ednoi pranishëm në strano ili dvonjërën apo në të strano prisutdy anët dhe më no i pove}e e shumë është i zastapeno kaj Fig. 1 – Sl. 1 përfaqësuar tek ma{kiot pol. gjinia meshkullore. Pri proteziraweto na dolnata vilica Para protezimit të nofullës së poshtme prisustvoto na torus mandibularis go prania e torus mandibularis e vështirëson ose e ote`nuva ili pak onevozmo`uva izrabotupamundëson punimin e protezës, që nga vaweto na protezata, {to od proteti~ki aspekti protetik paraqet problem të madh. aspekt pretstavuva golem problem. PoVeçanërisht është problematike kur punohet sebno e problemati~no koga se izrabotuva proteza e poshtme totale, e cila është oksten- dolna totalna proteza,koja e ekstenziona, zione, për arsye se shtrati i bazës së saj duhet bidej}i le`i{teto na nejzinata baza mora të kërkohet jashtë mukozës së palëvizshme, da se bara nadvor od nepodvi`nata sluzogjegjësisht e patjertërsueshme është që të ko`a, odnosno neophodno e da se pro{iri zgjerohet në indet e buta përreth. Hapësira më na okolnite meki tkiva. Najpogoden prose mirë për ekstenzionin lingval në bazën e tor za lingvalna ekstenzija na bazata na protezës së poshtme totale është hapësira pa- dolnata totalna proteza e paralingvaralingvale, në të cilën është lokalizuar torus lniot prostor, vo koj i e lokaliziran tomandibularis. Vetëm torus mandibularis i rus mandibularis.. Samo razvien torus zhvilluar mund t’i pengoj ekstanzionit në mandibularis mo`e da i pre~i na ekstenbazën e protezës së poshtme totale në këtë zijata na bazata na dolnata totalna proteza vo ovoj prostor. hapësirë. Razre{uvaweto na ovoj problem t.n. Zgjidhja e këtij problemi i ashtuquajturi to rus mandibularis mo`e da bide na dva torus mandibularis mund të jetë në dy mënyra na~ina {to zavisi od negovata golemina i e që mvaret nga madhësia e tij e shprehur. Në APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

116

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


qoftë se është shprehur në kufinjtë e normales zgjidhja është protetike, e në qoftë se është zhvilluar në madhësi enorme është e patjetërsueshme largimi kirurgjiko paraprotetik .

izrazenost. Dokolku e izrazen vo normalni granici razre{uvaweto e proteti~ki, a ako e razvien vo enormna golemina neophodno e pretproteti~ko hirur{ko otstranuvawe.

Cel:

Qëllimi Qëllimi i këtij punimi është që të tregojmë rastin e theksuar me torus mandibulari bilateral dhe mënyrën e zgjidhjes së tij.

Celta na trudot e da prika`eme slu~aj so jako izrazen bilateralen torus mandibularis i na~inot na negovoto razre{uvawe.

Materijal i Metod:

Materiali dhe metodat: Te pacientët padhëmbë të pjesshëm të klasit të I-rë pas Kennedy ekzistonin toruse bilaterale të theksuara, të cilët e pamundësonin punimin e protëzës parciale (fig.2). Prandaj ishte e patjetërsueshme që të bëhet intervenim kirurgjik (osteotomia) me të cilën e larguam ashtin sythor dhe në mënyrë përkatëse e modeluam indin ashtëror.

Kaj pacientot so delumna bezzabost od I klasa po Kennedy postoea silno izrazeni bilateralni torusi, koi go onevozmo`uvaa izrabotuvaweto na parcijalnata proteza (sl. 2). Zatoa be{e neophodno da se.izvr{i hirur{ka intervencija (osteotomija) so koja go otstranivme koskenoto ispup~uvawe i soodvetno go izmodeliravme koskenoto tkivo.

Fig. 2 – Sl. 2

Fig. 3 – Sl. 3

Prerja fillon dhe shkon në mes kreshtës alveolare, lëshohet në pjesën linvale të trupit në trupin e nofullës së poshtme në pjesën para vetë torusit (fig.3) Pastaj bëhet osteotomia në indet ashtërore dhe modelohet me frezë përderisa nuk përfitohen kreshtat vertikale, të cilat janë të përshtatshme për punimin e protezës. Pas një kohë prej një muaji nga intervenimi kirurgjik, punuam mjet protetik -skele-tirana protezë parciale.. Me intervenimin kirurgjik paraprotetik të kryer i përmirësuam kushtet për protezimin dhe e mundësuam punimin dhe mbajtjen e protezave (fig. 4, 5, 6).

Rezot zapo~nuva i odi po sredinata na alveolarniot greben, se spu{ta po lingvalnata strana na teloto na dolnata vilica vo predelot pred samiot torus (sl. 3). Potoa se vr{i osteotomija na koskenoto tkivo i se modelira so freza se dodeka ne se dobijat vertikalni grebeni, koi se povolni za izrabotuvawe na protezata. Po vremenski period od eden mesec od hirur{kata intervencija, izrabotivme proteti~ko pomagalo - skele-tirana parcijalna proteza. So izvr{enata pret-proteti~ka hirur{ka inter-vencija gi podobrivme uslovite za protezirawe i go ovozmo`ivme izrabotuvaweto i noseweto na protezata (sl. 4, 5, 6).

APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

117

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


Fig. 4 – Sl. 4

Fig. 5 – Sl. 5

Fig. 6 – Sl. 6

Zaklu~ok:

Përfundim Edhe pse ekziston rrezik për kryerjen e intervenimit kirurgjik në pjesën e torus mandibularis për shkak të lokalizimit të tij dhe elementet e rëndësishme atomike përreth tij, si dhe rreziku nga recidivi, në situata ku thjeshtë është e pamundur protezimi i nofullës së poshtme, është e nevojshme largimi i tij. Rezultatet e përfituara nga intervenimi kirurgjik mundësuan kushte për punimin dhe mbajtjen e mjeteve protetike dhe preferojmë të shfrytëzohet kur është e domosdoshme. Fjalët kyçe: torus mandibularis, osteotomi, protezë parciale e skeletuar.

APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

Iako postoi rizik od izveduvaweto na hirur{kata intervencija vo predelot na torus mandibularis zaradi negovata lokalizacija i okolnite zna~ajni anatomski elementi, kako i rizikot od recidiv, vo situacii koga ednostavno e nevozmo`no proteziraweto na dolnata vilica, potrebno e negovo otstranuvawe. Dobieniot rezultat od hirur{kata intervencija ovozmo`i uslovi za izrabotuvawe i nosewe na proteti~ko pomagalo, i ja prepora~uvame da se koristi koga e neophodno. Klu~ni zborovi: torus mandibularis, osteotomija, skeletirana parcijalna proteza

118

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


UDC: 616.716.4-007-089.85:616.314-77 ORIGINAL SCIENTIFIC PAPER (OSP)

SURGICAL-PROSTHODONTIC TREATMENT OF TORUS MANDIBULARIS Quite often in a daily dentists’ practice before modeling of the prostheses in the upper and lower jaws, there is a need of carrying out specific pre-prosthetic surgical interventions on the soft and bone tissue, by which better conditions are created for the modeling and usage of the prostheses. Generally speaking, under the pre-prosthetic patient preparations are the interventions by which optimal conditions for practice of specific therapeutic methods in modeling the prosthetic aids are being created. Pre-prosthetic surgery is interested in decoding of innate and created changes of the soft and bone tissues of the alveolus reef, the defects and cicatrixes in the jaw area and the alveolus reef, highly expressed atrophy of the alveolus reefs and inappropriate jaw relations. Pre-prosthetic surgery is indicated in the following situations: • thicker and low incersii of frenulum labii superior et inferior; • present duplications on the buqual mucous which are fixed to the alveolus extension; • mucous changes (fibromatoses and hyperplasia); • undeveloped or atrophic tuber processus alveolaris mandibulae • movable mucous; • egzostoses existing (torus palatinus,torus mandibularis and other gained post-extracted egzostoses); • undermined areas of the alveolar process; • highly developed tuber processus alveolaris mandibulae; Torus mandibularis is a bone lump in the inner side of the body of the mandible in the pretkatnici area, and it is not a pathological formation but it is a anatomy-morphological one, and presents a egzostoses without etiology (pic 1). In general, this lumping is analogical to torus palatinus, but compared to it, it is not very common. According to the literary data only 2 to 4 % of the population has it. This bone lumping can be variously expressed, and sometimes its dimensions can be enormous, and it can be one or two sided and it is more common in the male population. When modeling a prosthesis on the mandible and there is presence of the torus mandibularis, which makes the whole process harder or the modeling or the denture itself is very difficult. From prosthodontic point of view, this is a huge problem. The problem arises when a lower total denture’s created, especially the one which is extensional, because its base has to be sought outside the immovable mucous, and it must be extended on the surrounding soft tissues. The most convenient area for the lingual extension of the base of the lower total denture is the paralingual area, where the torus mandibularis is located itself. Only developed torus mandibularis can become an obstacle in the extension of the lower total denture in the mentioned area. The solution for this problem so called torus mandibularis can be done on two ways depending on its presence and dimension. If its presence is within the normal range then the solution is only prosthetic. On the other hand, if it is developed in enormous dimensions, then a prosthetic surgical removal is necessary. Aim: The aim of this paper is presenting a case with a highly distinctive bilateral torus mandibularis and its possible solution.

APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

119

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


Material and method: Patient with a partial edentulous jaws, class I according to Kenned’s, has strongly emphasized bilateral toruses, which prevent the modeling of the partial denture (pic 2). Therefore, a surgical intervention (osteothomy) was necessary in which the bone lump was removed and the bone tissue was modeled accordingly. The cut starts and spreads along the alveolar reef, declines the lingual side of the body of the lower jaw in the area of the torus itself (pic 3). Afterwards osteotomy is carried out on the bone tissue and it is modeled until we get vertical reefs, which are suitable for modeling of the denture. After a month from the surgical intervention, we modeled a prosthetic aid – a skeleton partial denture. With the undergone surgical intervention we have created better conditions for modeling a denture and made its modeling and wearing possible (pic 4, 5, 6). Conclusion: Bearing in mind that there is a possibility of undergoing a surgical intervention in the area of torus mandibularis, due to its localization and surrounding anatomical elements, and a risk of recidive in situations where it is simply impossible to put the denture on the lower jaw, its removal is necessary. The result from the surgical intervention is that better conditions for modeling and wearing a prosthetic aid have been created, and we highly recommend an intervention when it is necessary. Key words: torus mandibularis, osteothomy, skeleton partial dentur

APOLONIA 13 • 25, f. 115-120, Maj 2011

120

APOLONIA 13 • 25, str. 115-120, Maj 2011


UDK: 616.314-007-089.23 PREZENTIM RASTI (PR)

UDK: 616.314-007-089.23 PREZENTACIJA NA SLU^AJ (PS)

TRAJTIMI JO-KIRURGJIKAL I PACIENTËVE ME MALOKLUZIONE TË KLASËS SË III-TË

NE-HIRUR{KI TRETMAN KAJ PACIENTI SO MALOKLUZIJA OD III-ta KLASA X. Mulo, ^. Toti, F. Lela, A. }afmola, E. Mulo

Xh. Mulo, Ç. Toti, F. Lela, A. Qafmolla, E. Mulo Fakulteti i Mjekësisë Universiteti i Tiranës, Shqipëri.

Medicinski Fakultet Univerzitet vo Tirana, Albanija.

Abstrakt

Apstrakt

Malokluzionet e klasës së III-të konsiderohen si një problem ortodontik shumë kompleks dhe i vështirë për diagnostim dhe trajtim. Kirurgjia mund të jetë pjesë e planit të trajtimit. Qëllimi i këtij prezentimi është që ti bëjë një vështrim malokluzionit të klasës së III-të te dy pacientë të rritur të cilët në mënyrë jo kirurgjike u trajtuan me sukses. Është prezentuar qasja bazë e trajtimit dhe rezultatet finale të trajtimit të shqyrtuar, e cila në mënyrë sinjifikante e përmirëson ankesën kryesore të pacientëve të rritur, që ka të bëjë me kafshimin anterion të kryqëzuar dhe të qeshurit jo estetike. Sidoqoftë, nëse trajtimi kirurgjik nuk është i zbatueshëm dhe nëse lidhja molare definitive është klasa e III-të ose klasa e I-rë, këtu kemi një sfidë specifike statike dhe funksionale të okluzionit të klasës së III-të që duhet marrë në konsideratë. Ndonjëherë raporti i klasës së III-të është shkaktuar nga lëvizja përpara e mandibulës me qëllim të shmangies së pengesave incizale. Ky është malokluzion i pseudo klasës së III. Në këta raste, është me rëndësi që të vendoset raporti inter-okluzal me dhëmbët në pozicion të kontaktit të retruduar. Protokolli tipik është terapia mobile në maksillë me drejtim tatëpjetë të hollë të mandibulës, gjatë 24 orëve në ditë. Plani i trajtimit të këtyre pacientëve të rritur ishte ortodontik dhe kirurgjiko-ortognatik, por mëtuam për trajtim jo kirurgjik nëse mundej. Fjalë kyçe: Klasa skeletae e III-të, të rriturit, trajtimi kirurgjik, proklinimi incizal.

Malokluziite od III-ta klasa se smetaat za edni od najkompleksnite i najte[kite ortodontski problemi za diagnosticirawe i re[avawe. Hirurgijata mo`e da bide cel od planot na tretman. Cel na ovoj trud se da go prika`e ortodontskiot tretman kaj dva vozrasni pacienti so malokluzija kl-3 koji bea tretirani so uspeh bez hirurgija. Osnova na ovoj tretman spored barawata e prezentiran so kraen vidliv rezultat, kade signifikanto e doka`ano kako glavna vo odnos so anteriran obraten preklop i neestetska nasmevka. Kako i da e, ako hirur[kiot tretman ne se preferira, ovie specifi~ni promeni od stati~nata i funkcionalna malokluzija kl-3 koja mora da se zeme vo predvid. Ponekoga[ kl-3 odnosot e posledica na ponapred postavena mandibula, {{. Ovaa e pseudo malokluzija kl-3. Vo ovoj slu~aj, mnogu e va`no da se vospostavi interokluzalen odnos so zabi vo retrudirana pozicija na kontakt. Tipi~niot protocol e mobilna terapija vo maksilata so zadnata rotacija na mandibulata, za 24 sati na den. Planot na terapija kaj ovie vozrasni pacienti e ortodontski ili ortodontska hirurgija da se tretirat bez hirurgija ako toa e mo`no. Klu~ni zborovi: Skeltna kl-e, vozrasni, ne-hirur[ki tretman, incizivna proinklinacija.

Adresa: Prof. Asc. Xhina Mulo, Titullare e Departmentit të Stomatologjisë, Fakulteti i Mjekësisë, Tiranë. E-mail : xhina_mulo@ yahoo.com APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

121

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


NE-HIRUR{KI TRETMAN KAJ PACIENTI SO MALOKLUZIJA OD III-ta KLASA

TRAJTIMI JO-KIRURGJIKAL I PACIENTËVE ME MALOKLUZIONE TË KLASËS SË III-TË

Voved

Hyrje Malokluzionet skeletale të klasës së III-të karakterizohen nga prognatizmi mandibular, defiçienca maksilare, ose nga kombinimi i problemeve në të dyja nofullat. Klinikisht, në ekzaminimin ekstra oral, këta pacientë shfaqin një profil konkav, zona nazomaksilare është retruzive dhe buza e poshtme prominente në relacion me atë të sipërme. Overjet-i mund të variojë nga kontakti maje me maje, në rivers apo negativ. Ka tre opsione kryesore trajtimi per malokluzionet skeletale të klasës së III-të: modifikimi i rritjes, kompensimi dentoalveolar (kamuflimi ortodontik) dhe kirurgjia ortognatike. Modifikimi i rritjes duhet të realizohet përpara shpërthimit të rritjes pubertale, mbas kësaj periudhe, vetëm dy opsionet e tjera janë të mundshme. Në të tilla raste, do të vendos klinicisti nëse pacienti duhet t’i nënshtrohet ndërhyrjes kirurgjikale apo jo? Kerr dhe bashkëpunëtorët e tij. (Kerr BJO 1992) studjuan cefalometritë e pacientëve adulte me malokluzione skeletale të klasës së III-të, për të gjetur kriteret objektive për opsionet e trajtimit. Këta autorë sugjeruan që kirurgjia duhet të kryhet në pacientë me vlerën e këndit ANB më pak se -4°, inklinimin e inciziveve mandibulare me planin mandibular më të vogël se 83°, shoqëruar këto me kafshim të hapur. Për shumicën e malokluzioneve të klasës së III-të në pacientë adulte, trajtimi kirurgjikal mund të jetë alternativa më e mirë. Në varësi të diskrepancës skeletale, korrigjimi kirurgjikal mund të konsistojë në spostimin mbrapa të mandibulës, avancimin e maksilës, ose kombinimi i procedurave mandibulare dhe maksilare. Mbas korrigjimit kirurgjikal, krijimi i raportit të klasës së I-rë rregullohet në mënyrë ortodontike. Dilema që ne ndeshim në Shqipëri është se, shumica e pacientëve refuzojnë apo nuk APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Skeletalnite Malokluzi od 3 kl se karakterizirat so mandibularen prognatizam, masilarna nerazvienost, ili na dvata nepravilnosti vo dvete vilici. Klini~ki vo ekstraoralen naod ovie pacienti poka`uvaat konkaven profil, nazomaksilarniot del e retrudiran a dolnata usna priminentna vo odnos na gornata usna, horizontalniot incizalen stepenik (overjet) mo`e da varira o drab na rab do obraten ili negativen. Postojat tri osnovni na~ini vo tretmanot na malokluzija III-kl: modifikacija na rast, dentoalveolarna kompenzacija (ortodontska kamufla`a) i ortognatna hirurgija, modifikacijata na rastot treba da se realizira sprovede prezeme pred rastot vo pubertetot, posle ovoj period samo dvete drugi opcii se mo`ni. Vo takvi slu~aevi kako ]e re[i terapevtot dali pacientot treba da se tretira hirur[ki ili ne? Kerr i sor. (Kerr BJO 1992) gi prou~ija kefalometrite na mladi pacienti (adulti) so malokluzija III-kl, za da mo`at da dojdat do objektivnite kriteriumi za na~inite na tretirawe. Ovie avtori prepora~aa do hirur[koto tretirawe treba da se sprovede kaj pacienti so vrednost na agolot ANB pomal od 4, inklinacija na mandibularnite incizivi vo odnos na mandibularnata ravnina pomala od 83, se ova poprateno so otvoren zagriz. Za pogolem del od malokluziite III-kl. Kaj mladi pacienti (adulti), hiru[kiot tretman mo`e da bide najdobriot izbor. Vo odnos so skeletalniot diskrepansa, hirur[kata korekcija mo`e da se odnesuva na retrogantna polo`ban a mandibulata, anterogantna polo`ban a maksilata ili kombinacija na postavenosta na mandibulata i maksilata. Posle hiru[kata korekcija postavuvawe na I-kl soodnos se postignuva so ortodontsko lekuvawe. Dilemata so koja se soo~uvame vo Albanija e pogolemiot broj na pacienti

122

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


janë të gatshëm të pranojnë kirurgjinë, por persistojnë për trajtimin ortodontik. Në rastin e opsionit kirurgjikal, pacientët së pari tmerrohen nga fjala “Kirurgji” dhe së dyti nga kosto e terapisë kirurgjikale, prandaj preferohet kamuflimi atehërë kur është i mundur.

odbivaat ili ne se spremni da ja prifatat hirurgijata, no sakat ortodontski tretman. Vo slu~aj na hiru[ka opcija pacientite kako prvo se pla[at od samiot zbor hirurgija a i od toa kolku ~ini samiot hiru[ki tretman zatoa se prepora~uva tretman so ortodontska kamufla`a toga[ koga e mo`no.

Material i metoda

Materiali dhe metoda Ne këtë artikull, do të diskutohet trajtimi ortodontik jo-kirurgjikal i 2 pacientëve adulte me malokluzion skeletal të klasës së III-të dhe do të ilustrohet përdorimi i mekanikës kompensatore. Rasti 1 Historia e pacientit: Pacienti (G.N) 35 vjeç mashkull, u paraqit me një malokluzion të moderuar dentar dhe skeletal të klasës së III-të. Arsyeja kryesore për të cilën pacienti kërkonte trajtim ortodontik, ishte përmirësimi i estetikës dentare. Profili i pacientit ishte konkav, buza e poshtme ishte prominente dhe buzët ishin kompetente pa sforcim mental (Figurat 1 dhe 2). Proporcionet vertikale faciale ishin normale dhe pa asimetri të rëndësishme. Përveç një tërheqje gingivare tek incizivet mandibularë, gjendja periodontale ishte e mirë, prandaj terapia ortodontike mund të realizohej.

Vo ovoj trud ]e se diskutira ne-hirur[kiot ortodontski tretman na 2 pacienti adulti so malokluzija 3-kl skeletalna i ]e se prika`uva upotreba ba kompenzatornata mehanika. Slu~aj 1 Istorija na pacientot: Pacientot (G.N.) 35 godini ma[ko, se javi so edna moderirana zabna malokluzija i skeletalna malokluzija 3-kl. Osnovnoto barawe za koe pacientot se javi za ortodontski tretman, be[e korekcija na dentalnata estetska. Profilot na pacientot be[e konkaven, dolnata usna be[e prominentna i bea kompetentni bez kontrakcija na mentalis (slikite 1 i 2). Vertikalnite facialni proporcii bea normalni i bez zna~ajni asimetrii. Osven edno gingivalno povlekuvawe kaj mandibularnite incizivi, parodontalnata sostojba be[e dobra, pa ortodontskata terapija mo`e da se realizira.

Fig.1 dhe 2. Profili dhe fytyra e pacientit Sl. 1 i 2 Profilot i liceto na pacientot

Në okluzion qendror, raporti molar dhe kanin ishte gjysëm klasa III-të dhe në relacion qëndror klasa I-rë, ndërsa incizivet shfaqnin kafshim të kryqëzuar anterior me overjet negativ 3 mm. Overbite ishte 4,5 mm (Figurat 3 dhe 4) . APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Vo centralna okluzija, odnosno na molarite i kaninite be[e polu 3-kl i vo centri~en odnos 1-kl, a incizivite imaa obraten preklop so over xet negative 3mm. oberbajtot 4,5mm (Slika 3 i 4).

123

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Fig. 3 dhe 4. Klasa kanine në okluzion qëndror. Sl. 3 i 4. Klasa na kanini vo centri~na okluzija.

Dhëmbët frontal ishin abraziv dhe kishin devijim të vijës mediane mandibulare, 2mm në anën e majtë. Higjena orale ishte e moderuar (Fig. 5).

Prednite zabi bea abrazivni i se gleda devijacija na mandibularnata mediana, 2mm vo leva strana. Oralnata higiena be[e optimalna (Sl. 5).

Fig. 5. Devijimi i vijes mediane mand. majtas. Fig. 5. Devijacija na mandibularnata mediana levo.

Vlerësimi cefalometrik përpara trajtimit (Figura 6 ) tregoi se: maksila ishte lehtësisht retruzive në lidhje me bazën kraniale (SNA 80°) dhe në okluzion qëndror mandibula ishte në pozicion normal në lidhje me bazën kraniale dhe maksilen (SNB 83°). ANB (-3) tregonte një raport skeletal të klasës së III-të. Incizivet maksilare ishin lehtësisht upright, ndërsa ata mandibulare ishin protruzive. Plani mandibular ishte normal me bazën kraniale (SN–MeGo 29°). APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Kefalometriskata analiza pred tretmanot (slika 6) prika`uva: maksilata be[e lesno intruzivna vo odnos so kranialna baza (SNA 80 stepeni) a vo centralna okluzija mandibulata be[e vo normalna pozicija vo odnos so kranialnata baza i maksilata (SNB 83 stepeni). ANB (-3) poka`uvaa eden skeletalen odnos 3-kl. Maksilarnite incizivi bea lesno ispraveni nagore so kranialnata baza (SN-MeGo 29 stepeni).

124

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Fig. 6. Cefalometria para trajtimit. Sl. 6. Kefalometrija pred tretmanot.

Objektivat e trajtimit: 1. Krijimi i raporteve klasa I-rë kanine; 2. Proklinimi i dhëmbëve të sipërm frontal; 3. Korrigjimi i overbite, overjet dhe vijës mediane; 4. Sigurimi i një buzëqeshjeje estetike. U vendos plani i mëposhtëm trajtues: U aplikua aparat i lëvizshem maksilar, me susta Z dhe vidë sagitale për 4 dhëmbët e sipërm anterior për proklinimin e tyre. U vendosën sipërfaqje posteriore, për të çbllokuar kryqëzimin anterior dhe në të njëjtën kohë për të trajnuar muskulaturen për mbyllje korrekte të gojës (Figurat 7 dhe 8). Pacienti u këshillua të mbajë aparatin gjatë gjithë kohës, edhe gjatë ngrënies.

Objektivot na tretmanot: 1. Vospostavuvawe na odnosi na kanini kl-1 2. Proinklinacija na gornite frontalni zabi 3. Korekcija na overbajt i na linija mediana 4. Vospostavuvawe na estetska nasmevka. Se postavi ponatamo[niot tretman: Se postavi podvi`en aparat za maksila, so 3 kop~iwa i sagitalen [traf za proinklinacija na gornite ~etiri predni zabi. Se postavija posteriorni nagrizi grebeni, za dezartikulacija i da se sredi anteriorniot preklop i vo isto vreme da se koristi kako mioterapija za normalno zatvorawe na ustata (slika 7 i 8). Pacientot se podu~i da go nosi aparatot cello vreme i koga ]e se hrani.

Fig. 7 dhe 8. Aparati i lëvizshëm në gojë. Sl. 7 i 8 Podvi`niot aparat vo usta APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

125

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


U arrit proklinim i mjaftueshëm i dhëmbëve anteriore të sipërm për 3 muaj dhe u krijua overjet pozitiv. Trajtimi u kompletua për 6 muaj. Rezultatet e trajtimit: Plani i trajtimit ishte një alternativë jo-kirurgjikale e kënaqshme dhe objektivat e trajtimit u arritën (Figurat 9–14 dhe Tabela 1). U vendos raporti kanin klasa I-rë me rreshtim korrekt të dhëmbëve, me overjet pozitiv dhe overbite optimal. Incizivet maksilare të proklinuar rezultuan me prominencë më të mirë të buzës së sipërme dhe përmirësim të profilit facial. Korrigjimi i malokluzionit ishte vetëm në nivel dentoalveolar, ndërsa skeletikisht, mandibula është akoma prognatike dhe mjekra lehësisht prominente.Vija mediane u korrigjua për shkak të eliminimit të mbylljes së detyruar të mandibulës para trajtimit. Trajtimi sekondar: Me përfundimin e trajtimit aktiv, u kryen rregullime të mëtejshme okluzale. Rregullime estetike me kompozitë u bënë tek incizivet e sipërme frontale, për t’i dhënë formë këtyre dhëmbëve të abraduar nga okluzioni i mëparshëm. Nuk u përdor asnjë retainer, për shkak të qëndrueshmërisë së rezultatit të arritur edhe pas një periudhe të gjatë.

Se postigna dovolna prionklinacija na prednite gorni zabi za 3 meseci i se postigna overxet pozitiven. Tretmanot se kompletira za 6 meseci. Rezultatite od tretmanot: Planot na tretmanot be[e edna alternative Ne-Hirur[ka zadovolitelna i se postigna barawata na tretmanot (slik 9-14 i tabela 1). Se vospostavi odnos na kanini kl-1 so korektno poreduvawe na zabite, so pozitiven overxeti i optimalen overbajt. Porikliniranite maksilarni incizivi pridonesoa za podobra prominencija na gornata usna i korekcija na facialniot profil. Korekcijata na malokluzijata be[e samo dentoalveolarnata. Medijalnata linija se koregira so eliminacija na prinudniot kontakt pri zatvarawe na mandibulata pred tretmanot. Sekundaren tretman: So zavr[uvawe na aktivniot tretman, se zavr[ija i ponatamo[nite okluzalni korekcii, estetski korekcii so kompoziti se napravija na gornite incizivi za d aim se dade forma na ovie abradirani zabi od porane[nata okluzija. Ne se upotrebi nikakov retiner zatoa [to postignatite rezultati bea postojani dolg vremenski period.

Fig. 9-11. Situata intraorale pas trajtimit. Sl. 9-11. Inraoralna situacija posle tretmanot.

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

126

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Fig.12 dhe 13. Ekstraoral pas trajtimit Sl. 12-13 Ekstraoralno posle tretman.

Fig. 14: Superimpozimi i cefalometrisë laterale para dhe pas trajtimit

Sl. 14. Superponirawe na lateralna kefalometrija pred i posle tretmanot.

Tab. 1. Vlerësimi cefalometrik i ndryshimeve para dhe pas trajtimit, rasti 1 Tab. 1. Valorizacija na kefalometriskite promeni pred i posle tretmanot, prv slu~aj

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

127

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Rasti 2 Historia e pacientit: Pacientja (O. S.) 31 vjeçe, femër, u paraqit me një malokluzion të moderuar dentar dhe skeletal klasa III-të, me shqetësimin kryesor të overjet-it revers anterior dhe një buzëqeshje jo estetike. Profili i pacientes ishte konkav si në okluzion dhe relacion qëndror. Ekzaminimi klinik tregoi një lloj facial të klasës III-të, me kompetencë të sforcuar të buzëve. Buza e poshtme ishte prominente. Proporcionet vertikale faciale ishin normale, pa asimetri të rëndesishme. Mungonin molari i parë dhe premolari i dytë djathtas poshtë. Centrali i sipërm djathtas ishte trajtuar endodontikisht, vite më parë dhe ishte dekoloruar. Dhëmbët frontal ishin abraduar. Ekzaminimi intraoral zbuloi pseudo raport klasa III-të kanine në anën e djathtë dhe klasa I-rë në të majtë. Në relacion qendror, incizivet ishin në raport maje me maje. Kishte overjet revers 2.5 mm dhe overbite 2 mm. Higjiena orale ishte e mirë (Fig. 15-17).

Slu~aj 2 Istorija na pacientot: Pacientot (O.S.) 31 godina, `ena, se pojavi so moderirana dentalna malokluzija i skeletalna kl-3, so glavna preokupacija reverzen anterioren overxet neestetska nasmevka. Profilot na pacientkata e konkaven kako na okluzija i vo centralna okluzija. Klini~kiot pregled poka`a eden facialen odnos kl-3 so forsirana kompetencija na usnite. Dolnata usna be[e prominentna. Vertikalnite proporcii na liceto bea normalni, bez asimetrija. Nedostasuva prviot molar i vtoriot premolar desno dole. Gorniot centralen inciziv desen be[e ednodontski tertian pred mnogu godini i be[e so diskoloracii, frontalnite zabi bea abradirani. intraoralniot pregled poka`a pseudo odnos kl-3 kaj kanini vo desnata strana i kl-1 na leva strana vo centralna relacija, incizivite bea vo odnos rab na rab. ima[e overxet revers 2,5mm overbajt 2mm oralnata higiena be[e zadovolitelna. (Sl. 15-17).

Fig. 15–17 Intraoral para trajtimit Sl. 15-17 Interaoralno pred tretmanot

Vlerësimi cefalometrik (Fig. 18) tregoi se maksila ishte lehtësisht retruzive në lidhje me bazën kraniale (SNA 78°) dhe në oluzion qëndror mandibula ishte në pozicion normal në raport me bazën kraniale dhe maksilën (SNB 82°). ANB (-4°) tregoi një raport skeletal klasa III-të. Incizivet maksilare ishin lehtësisht të proklinuar, ndërsa ata mandibulare lehtësisht protuzive. Plani mandibular ishte normal me bazën kraniale (SN–MeGo 30°). Analizat cefalometrike treguan një problem skeletal me mandibul prognatike dhe maksilë të retruduar.

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Kefalometriskata analiza (Sl. 18) prika`a deka maksilata be[e lesno retudirana vo odnos na kranialnata baza (SNA 78 stepeni) i vo centralna okluzija mandibulata be[e vo normalen odnos prema kranialnata baza i maksilata (SNB 82 stepeni ANB (-4 stepeni) prika`a skeletalen odnos kl-3. Maksilarnite incisive lesno bea proinklinirani mandibularnite lesno protrudirani. Mandibularnata ramnina be[e normalna so kranialnata baza (SN-MeGo 30 stepeni) kefalometriskata analiza prika`a skeletalen problem so prognatna mandibula i retrudirana maksila.

128

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Fig. 18 Cefalometria para trajtimit. Sl. 18 Kefalometrija pred tretmanot. Objektivot na tretmanot: Objektivat e trajtimit: 1. Korekcija na frontalniot obraten 1. Korrigjimi i kryqëzimit anterior; preklop 2. Krijimi i raportit klasa I-rë kanine; 2. Vospostavuvawe na odnos na kanini kl-1 3. Proklinimi i dhëmbëve frontal të 3. Proinklinacija na gornite fronsipërm; talni zabi 4. Korrigjimi i overbite, overjet dhe vijes 4. Korekcija na overxet, overbajt i na mediane; linija mediana 5. Vospostavuvawe na estetska nasmevka 5. Sigurimi i buzëqeshjes estetike. Za da se realizirat ovie objektivi na Për të realizuar këto objektiva trajtimi, ne tretmanot. Nie vospostavivme eden vendosëm një protokoll jo kirurgjikal. nehiru[ki protocol. U realizua trajtimi i mëposhtëm: Se realizira dolenavedeniot tretman: U aplikua aparat i lëvizshëm maksilar, Se postavi podvi`en aparat vo gorname susta Z dhe vide sagitale tek 4 dhëmbët e ta vilica so 3 kop~iwa i sagitalen [traf sipërm anteriore. Aparati kishte edhe sipër- na ~etirite gorni predni zabi. Aparatot faqe posteriore me rezine për disokludimin e ima[e i posterioren del so akrilat za dhëmbëve anteriore. U këshillua që aparati të dezartikulacija na prednite zabi, se dadoa mbahej 24 orë, edhe gjatë ngrënies. Rezultatet instrukcii da aparatot da se nosi 24 ~asa i koga se hrani. Rezultatite se postignaa za 7 u arriten për 7 muaj. meseci.

Sl. 19-20. Podvi`nio t aparat vo usta

Fig. 19-20. Aparati i lëvizshëm në gojë. APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

129

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Rezultatet e trajtimit: Objektivat e trajtimit u arritën (Fig. 21–26 dhe Tab. 2). U vendos raporti i klasës I-rë kanine, u krijua overjet pozitiv dhe overbite optimal. Incizivet maksilare u proklinuan, duke rezultuar në inklinim më të mirë mbas trajtimit, në prominencë të buzës së sipërme dhe profil facial më të mirë. Korrigjimi ortodontik ishte vetëm dento alveolar. Trajtimi i dytë: Mbas përfundimit të trajtimit aktiv, u realizuan mbushje me kompozitë tek frontalët e sipërm për t’i dhënë formë dhëmbëve të konsumuar. Nuk u aplikua retainer pas trajtimit.

Rezultatite na tretmanot: Objektivite na tretmanot se postigna (figurite 21-26 i tabelata 2). Se vospostavi odnos na kanini kl-1, se vospostavi pozitiven overxet i optimalen overbajt. Maksilarnite incizivi se prokliniraa i rezultiraa so inklinacija podobrena posle tretmanot, vo prominencija na gornata usna i podobren facialen profil. Ortodontskata korekcija be[e samo dentoalveolarno. Vtoriot tretman: Posle zavr[uvawe na aktivniot tretman, bea tretirani gornite frontalni zabi so kompoziti za da se podobri izgledot i formata na konsumiranite zabi, ne se postavi retiner posle tretmanot.

Fig. 21–23. Intraoral pas trajtimit Sl. 21-23. Intraoralno posle tretmanot

Fig. 24–25. Ekstraoral pas trajtimit. Sl. 24-25 Ekstraoralno posle tretmanot

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

130

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Fig. 26: Superimpozimi i cefalometrisë para dhe pas trajtimit Sl. 26. Kefalometriski superponirawe i posle tretmanot

Tab. 2. Vlerësimi cefalometrik për ndryshimet para dhe pas trajtimit , rasti 2 Tab. 2. Kefalometriskata valorizacija za promenite pred i posle tretmanot slu~aj 2.

Diskusija

Diskutimi Ndërhyrja kirurgjikale per korrigjimin e malokluzioneve të klasës së III-të, mund të kryhet në disa mënyra, p.sh. osteotomia bilaterale sagitale për të retraktuar mandibulën, ose procedura Le Fort I-rë për të avancuar maksilën, ose kombinimi i tyre. Megjithatë, duhet të merren ne konsideratë si rreziqet dhe komplikacionet e ndërhyrjeve të tilla, ashtu edhe shpenzimet. Nëse alternativa jo kirurgjikale prodhon rezultate të mira krahasuar me atë kirurgjikale, atëherë zgjedhja e duhur për këta pacientë duhet të jetë jo kirurgjia, por trajtimi ortodontik. APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Hirur[koto lekuvawe za korekcija na malokluzite na kl-3 mo`at da se izvedat na nekolku na~ini na pr. Bilateralna sagitalna osteotomija za redukcija na mandibula, ili Le-fort 1 za avansirawe na maksilata ili kombinacija na dvete. No treba da se zemat vo predvid i komplikacite i opasnostite od ovie intervencii kako i ekonomskiot tro[ok. Ako ne-hirur[kata alternative dava dobri rezultati vo odnos na hirur[kiot tretman, toga[ dobriot izbor bi bil ortodontskiot tretman vo odnos so hirur[kiot tretman.

131

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Dy pacientët e paraqitur, kishin diskrepancë skeletale, por prezenca e inciziveve maksilare lehtësisht të protuduar dhe pjerrësimi funksional me raportin incizival maje me maje në relacion qëndror, bëri që ne t’a shikonim opsionin jo kirurgjikal si të mundshem. Inklinimi i inciziveve mund të përcaktojë nëse kryqezimi anterior mund të trajtohet apo jo suksesshëm pa kirurgji. Incizivet maksilare mund të proklinohen, bile edhe mund të super proklinohen, për të krijuar një overjet normal. Në fund të trajtimit rezultoi një profil i kënaqshëm facial dhe okluzion i mirë funksional. Mjekra e të 2 pacientëve ishte lehtësisht prominente, por nuk nevojitej genioplastika. Rregullimet para dhe pas trajtimit mund të përmirësojnë okluzionin. Rikonturimi i dhëmbëve të konsumuar (si pasojë e overjet-it revers) me kompozitë, u përdor tek dhëmbët frontal. Edhe në një raport klasa III-të molare mund të arrihet kontakt i balancuar i dhëmbëve. Eskursionet funksionale zakonisht nuk janë problem, sepse kur është realizuar klasa I-rë kanine, si edhe overbite/overjet normal, mund të arrihen guidat incizivale dhe kanine. Proklinimi i dhëmbëve të sipërm rrit prominencën e buzës, duke prodhuar një raport më të mirë estetik midis buzëve me njëra tjetrën. Overbite i mjaftueshëm ndihmon në ruajtjen e korrigjimit të kryqëzimit anterior. Nëse pacienti ka overbite zero ose negativ, incizivet janë të gatshëm të bëjnë relaps. Gjatë planifikimit të trajtimit duhet të merret në konsideratë edhe shëndeti i periodonciumit. Proklinimi i inciziveve maksilare varet edhe nga gjendja gingivare dhe konturi në rajonin përkatës. Artikulli prezantoi trajtimin ortodontik jo kirurgjikal të 2 pacientëve adulte, me malokluzione të klasës së III-të. Në trajtim u përdor mekanika kompensatore, vetëm me anë të aparateve të lëvizshme. U arritën rezultatet klinike të dëshirueshme, por analiza cefalometrike tregoi se nuk kishte avancim të pikes A, ndërsa pika B ishte tërhequr dhe kjo si pasojë e një rotacioni posterior të mandibulës, duke çuar piken B mbrapa.

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

Dva pacienti prika`ani, imaa skeletalni diskrepansi, no prisustvoto na lesno protrudiranite maksilarni incizivi i funksionalnata inklincija vo odnos rab na rab vo centralna okluzija, dojdovme da zaklu~ok deka ne-hirur[kiot tretman e mo`en. Inklinacijata na incizivite mo`e da potvrdi dali frontalniot preklop mo`e da se tretira uspe[no bez hirurgija. Maksilarnite incizivi mo`at da se prokliniraat ili super prokliniraat za da se postigne eden normalen overxet. Na krajot na tretmanot rezultira[e so eden zadovolitelen facialen profil a i so dobra funkcionalna okluzija. Bradite na dvata pacienti bea lesno prominentni, no ne be[e potreba genioplastika. Korekciite pred i posle tretmanot mo`at da ja podobrat okluzijata. Rekonstrukcijata so kompoziti na konsumiranite zabi (kako rezultat na reverzniot overxet) kaj frontalnite zabi i so eden odnos kl-3 na molari mo`e da se postigne balansiran kontakt na zabite. Funkcionalnite ekskurzi voobi~aeno ne se problem, zatoa [to koga e vospostavena kl-1 na kanini, kako i normalen voerxet i overbajt, mo`at da se postignat i vodeweto na incizivite i kaninite. Proinkoinacijata na gornite zabi ja zgolemuva prominencijata na gornata usna, vospostavuvaj]i eden podobar soodnos na usnite edna so druga, zadovolitelniot overbajt pomaga vo ~uvawe na postignatiot preklop na prednite zabi, iako pacientot ima overbajt nula ili negativen i kaj incizivite sekoga[ e mo`en relaps za vreme na planot na tretman treba da se zeme predvid i zdravjeto na periodonciumot, proinklinacijata na incizivite zavisi od sostojbata na gingivata na odredeniot region. Trudot prika`uva ortodontskiot tretman ne-hiru[kiot tretman kaj dva vozrasni pacienti, so malokluzi kl-3. Vo tretmanot se primeni kompenzatornata mehanika, samo so pomo[ na podvi`nite aparati. Se postigna zadovolitelni klini~ki rezultati, no kefalometriskata analiza prika`a deka nema[e podobruvawe na to~kata A, a to~kata B be[e povle~ena a ova kako posledica i na zadnata rotacija na mandibulata, povlekuvaj]i ja to~kata B nanazad.

132

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Zaklu~ok

Përfundim Dy rastet e raportuara paraqesin trajtimin ortodontik jo kirurgjikal të malokluzioneve të klasës së III-të, të trajtuara me mekanikë kompensatore me anë të aparateve të lëvizshme. Mundet të sugjerojmë, se në disa raste të zgjedhura kujdesshëm, ky trajtim është një opsion i mirë trajtimi. Qellimi ynë kryesor është evitimi i kirurgjisë, por kërkesë shumë e rendësishme është kooperimi i pacientit. Ndryshimet ishin kryesisht dentoalveolare dhe koha e trajtimit ishte afërsisht 6-7 muaj, ndërkohë që pacientët ngelen të kënaqur në fund të trajtimit.

Dvata prika`ani slu~aevi na ortodontski tretman bez hirurgija na malokluzijata kl-3, tretirani so kompenzatorna mehanika so podvi`ni aparati. Mo`e da se sugerirame deka vo nekoi dobro izbirlivi slu~aevi, ovoj tretman e dobar na~in na tretirawe. Na[a glavna cel be[e da se izbegne hirurgijata, no glavnoto barawe e sorabotka so pacientot. Promenite voglavno bea od dentoalveolarna priroda i vremeto na tretmanot be[e pribli`no 6-7 meseci i pacientite ostanaa zadovolni na krajot na tretmanot.

UDK: 616.314-007-089.23 CASE REPORT (CR)

NON-SURGICAL TREATMENT OF CLASS III MALOCCLUSION IN ADULTS: TWO CASE REPORTS Faculty of Medicine University of Tirana, Albania Abstract Class III malocclusions are considered one of the most complex and difficult orthodontic problems to diagnose and treat. The surgery can be part of the treatment plan. The purpose of this report is to review the orthodontic treatment of two adult patients with a Class III malocclusion who were treated successfully non-surgically. The basis for this treatment approach is presented and the final treatment result reviewed, which significantly improved the chief complaint of the adult patients in relation to anterior cross bite and an unaesthetic smile. However, if surgical treatment is not performed, and the final molar relationship is Class III or Class I, there are challenges specific to the static and functional Class III occlusion that must be considered. Sometimes a Class III relationship is caused by a forward shift of the mandible to avoid incisal interferences. This is a pseudo-Class III malocclusion. In these cases, it is important to establish the inter-occlusal relationship with the teeth in the retruded contact position.The typical protocol is removable therapy on the maxilla with a slightly downward direction of mandible, for 24 hours a day. The treatment plan for these adult patients was orthodontics and orthognatic surgery but we were hoping to treat them without surgery if possible. Key words: Skeletal Class III, adults, non-surgical treatment, incisor proclination.

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

133

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


Literatura 1. Baccetti T, Tollaro I. A retrospective comparison of functional appliance treatment of Class III malocclusions in the deciduous and mixed dentitions. Eur J Orthod 1998; 20:309-17. 2.Ngan P, Hu AM, Fields HW Jr. Treatment of class III problems begins with differential diagnosis of anterior crossbites. Pediatr Dent 1997;19:386-95. 3. Rabie AB, Gu Y. Diagnostic criteria for pseudo class III malocclusion. Am J Orthod Dentofacial Orthop 2000;117:1-9. 4. Sanborn RT. Differences between the facial skeletal patterns of Class III malocclusion and normal occlusion. Angle Orthod 1955; 25: 208–22. 5. Guyer EC, Ellis EE, McNamara JA Jr, Behrents RG. Components of Class III malocclusion in juveniles and adolescents. Angle Orthod 1986; 56: 7–30. 6. Williams S, Andersen CE. The morphology of the potential Class III skeletal pattern in the growing child. Am J Orthod Dentofac Orthop 1986; 89: 302–11. 7. Ngan P, Hagg U, Yiu C, Merwin D, Wei SHY. Soft tissue and dentoskeletal profile changes associated with maxillary expansion and protraction headgear treatment. Am J Orthod Dentofac Orthop 1996; 109: 38–49. 8. Litton SF, Ackerman LV, Isaacson RJ, Shapiro B. A genetic study of Class III malocclusion. Am J Orthod 1970; 58: 565–77. 9. Mossey PA, The heritability of malocclusion: Part 2. The influence of genetics in malocclusion. Br J Orthod 1999; 26: 195–203. 10. Popp TW, Gooris CGM, Schur AJ. Nonsurgical treatment for a Class III dental relationship: a case report Am J Orthod Dentofac Orthop 1993; 103: 203–11. 11. Clark JR, Hutchinson I, Sandy JR. Functional occlusion: II. The role of articulators in orthodontics. J Orthod 2001; 28: 173–7. 12. Spalj S, Mestrovic S, Lapter Varga M, Slaj M. Skeletal components of class III malocclusions and compensation mechanisms. J Oral Rehabil. 2008 Aug;35(8):629-37. 13. Haroon Shahid Qazi & Amjad Al-Taki. Modified maxillary protraction head gear used for the correction of Class III skeletal malocclusion with anterior open bite. JCPSP 2005, Vol 15 (12): 823-825. 14. Ibrahim Erhan Gelgo¨ r, Ali Ihya Karaman. Non-surgical treatment of Class III malocclusion inadults:twocase reports: Journal of Orthodontics, Vol. 32, 2005, 89–97.

APOLONIA 13 • 25, f. 121-134, Maj 2011

134

APOLONIA 13 • 25, str. 121-134, Maj 2011


POSTEDUKATIVEN SEMINAR SO ME|UNARODNO U^ESTVO OD OBLASTA NA STOMATOLOGIJATA

SEMINAR POSTEDUKUES NGA STOMATOLOGJIA ME KARAKTER NDËRKOMBËTAR Shoqëria Stomatologjike Shqiptare si organizatë shkencore shtoi aktivitetet e saja shkencore edhe në qytetet tjera me radhë, ku kësaj radhe angazhimi i takoi Degës së Gostivarit pranë SH.S.SH. Aktiviteti ishte i paraparë ne bazë të plan programit vjetor të vitit 2011.

Seminari u mbajt më 20 Mars 2011 në Amfiteatrin e Fakultetit të Teknologjisë Ushqimore dhe të të Ushqyerit pranë USHT-së në Gostivar. Ai u realizua nga përkujdesi i veçantë i stafit të Shoqërisë Stomatologjike Shqiptare, duke u angazhuar nga sigurimi i profesorëve nga shtetet e jashtme edhe atë: dy profesorë nga Turqia, një nga Kosova dhe një vendas, si dhe angazhimi maksimal për realizimin teknik të seminarit në bazë të projektit në formë të shkruar. Temat të cilët u cekën ishin nga lëmi i Kirurgjisë Orale-respektivisht Implantologjisë nga aspekti preventiv i ateçmenit kockor si dhe Kirurgjisë Maksilofaciale dhe Sëmundjeve të Gojës.

APOLONIA 13 • 25, f. 135-138, Maj 2011

Stomatolo{koto Dru{yvp na Albancite kako nau~na organizacija gi pro{iri svoite nau~ni aktivnosti vo drugite gradovi po red, kade {to ovoj pat anga`manot mu slede{e na ogranolot na Gostivar pri S.D.A. Aktivnosta be{e predvidena vrz prethodno podgotveniot godi{en plan za 2011.

Seminarot se odr`a na 20 Mart 2011 god. vo Amfiteatarot na Fakultetot za Tehnolo{ka Ishrana pri DUT vo Gostivar. Toj se realiziral kako rezultat na posebnata vnimatelnost i rabota na timot na Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite, anga`iraj}i se od pronao|aweto na stranskite i doma{nite profesori, i toa: dvajca profesori od Turcija, eden od Kosovo i eden doma{en profesor, kako i maksimalniot anga`man za tehni~ka realizacija na seminarot vrz osnova na pismeno podgotveniot proekt. Temite bea od oblasta na Oralnata Hirurgija poto~no implantologija od preventiven apekt za koskeniot ate~men kako i Maksofacijalnata Hirurgija i Bolesti na Ustata.

135

APOLONIA 13 • 25, str.135-138, Maj 2011


Pjesëmarrja masive e kolegëve stomatolog tregoi edhe një herë seriozitetin maksimal të këtij subjekti në realizimin e detyrave të marra për sipër si dhe nxitjen e interesimit të kolegëve në ndjekjen e hapave bashkëkohore të Stomatologjisë si shkencë dhe unitetin mes kolegëve. Vlen të përmendet edhe akreditimi i seminarit si aktivitet në bazë të planit vjetor nga Dhoma e Stomatologëve të Maqedonisë me 8 pikë për pjesëmarrje pasive dhe 12 pikë për pjesëmarrje aktive. Aktivitet e SH.S.SH do të vazhdojnë edhe më tej duke u përmirësuar në atë drejtim që të bëhen sa më profesionale dhe bashkëkohore që pastaj edhe interesimi për pjesëmarrje nga kolegët tanë të jetë sa më i theksuar.

Masivnoto u~estvo na kolegite stomatolozi poka`a u{te edna{ za serioznosta i maksimalniot anga`man na ovoj subjekt vo realizacija na obvrskite zemeni vo teret, kako i potik za pogolemo interesirawe na kolegite vo sledewe na sovremenite ~ekori na Stomatologijata kako nauka kakao i slo`nosta me|u kolegite. Vredi da se spomenuva i akreditiraweto na seminarot od Stomatolo{kata Komora na Makedonija so 8 bodovi za pasivno u~estvo i 12 bodovi za aktivno u~estvo. Aktivnostite na S.D.A }e prodol`at i ponatamu, popravuvaj}i se vo toj smer za da se napravat se po sovremeni i po profesionalni, za da posle i interesiraweto za u~estvo od strana na na{ite kolegi bide poizrazeno.

Dr. Mefail Sulejmani

APOLONIA 13 • 25, f. 135-138, Maj 2011

D-r Mefail Sulejmani

136

APOLONIA 13 • 25, str.135-138, Maj 2011


NAU^EN SIMPOZIUM SO ME|UNARODNO U^ESTVO

SIMPOZIUM SHKENCOR ME PJESËMARRJE NDËRKOMBËTARE Shoqëria Stomatologjike Shqiptare, aktivitetin e saj për vitin 2010 e mbaroi duke organizuar simpoziumin shkencor me pjesëmarrje ndërkombëtare "Trajtimi multidisiplinar në stomatologji". Ky simpozium u mbajt në 19.12.2010 në sallën e KK të Tetovës.

Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite, svojata aktivnost za 2010 god. go zavr{i organiziraj}i go nau~niot simpozium so me|unarodno u~estvo "Multidisciplinaren tretman vo stomatologijata". Ovoj simpozium se odr`a na 19.12.2010 god. vo salata na SO vo Tetovo.

Foto do ta dergoje krenari

Kësaj radhe temat ishin nga degët e sëmundjeve të dhëmbit, kirurgjisë maksilofaciale, stomatologjisë preventive dhe të fëmijëve, nga sëmundjet e gojës dhe një temë kishte të bëjë me materialet stomatologjike, pra ishte prezantim komercial. Mirëpo për shkaqe atmosferike dhe vështirësive në rrugë munguan ligjëruesit nga Tirana. Pjesëmarrja e kolegëve stomatologë ishte e madhe dhe numëronte afro 300. Në fund pjesëmarrësve iu ndanë sertifikata të akredituara nga Dhoma e Stomatologëve të Maqedonisë të vlerësuara me nga 12 pikë për pjesëmarrje aktive dhe 8 pikë për pjesëmarrje pasive të cilat do të vlejnë për licencim dhe rilicencim të mëtejshëm.

Ovoj pat temite bea od grankite na bolesti na zabot, maksilofacijalnata hirurgija, preventivnata i detskata stomatologija, od bolestite na ustata i edna tema be{e od komercijalen karakter za stomatolo{ki materijali. No, poradi nepovolni meteorolo{ki uslovi i te{kotii vo soobra}ajot ne bea pristignaa predava~ite od Tirana. U~estvoto na kolegite stomatolozi be{e golemo, blizu 300 u~esnici. Na krajot na predavaweto na u~esnicite im bea podeleni sertifikati akreditirani od stomatolo{kata komora na Makedonija vrednuvani so 12 bodovi za aktivno i 8 za pasivno u~estvo koi }e im bidat potrebni za licencirawe i obnovuvawe na licencite. D-r Sabit Musi

Dr. Sabit Musi

APOLONIA 13 • 25, f. 135-138, Maj 2011

137

APOLONIA 13 • 25, str.135-138, Maj 2011


TRIBINA I SEMINAR "ORALNOTO ZDRAVJE POTREBA ILI LUKSUZ"

TRIBUNA DHE SEMINARI "SHËNDETI ORAL NEVOJË APO LUKS" Më 04.05.2011 në Sallën Universale në qytetin e Shkupit u mbajt tribunë dhe njëkohësisht seminar me titull "Shëndeti oral nevojë apo luks". Kjo tribunë u organizua nga dy shoqëritë më relevante stomatologjike në Maqedoni pra nga Shoqëria Stomatologjike Shqiptare dhe Shoqëria Stomatologjike Maqedone. Motivimi i kësaj tribune kishte të

Vo univerzalnata sala na 04.05.2011 god. se odr`a tribina i voedno seminar so naslov "Oralnoto zdravje - potreba ili luksuz". Ova tribina se organizira{e od dvete najrelevantni stomatolo{ki dru{tva i toa Stomatolo{koto Dru{tvo na Albancite i Makedonskoto Stomatolo{ko Dru{tvo. Motivacija na ova

bëjë më shumë me qasjen edhe njëherë të problemeve të shumta që ekzistojnë në stomatologji. U paraqitën edhe një herë publikisht kërkesat e stomatologëve ndaj institucioneve shtetërore gjegjësisht ndaj Fondit për Sigurim Shëndetësor të Maqedonisë në lidhje me përmirësimin e vlerës së kapitacionit për stomatologët amë, si dhe mënjanimin e pagesës të specialistëve të protetikës dhe ortodoncisë ndaj teknikëve të dhëmbëve. Në këtë tribunë morrën pjesë një numër i madh i stomatologëve nga shumë qytete të vendit.

tribina be{e pove}e so povod u{te edna{ da se istakne deka postojat mnogu problemi vo stomatologijata. U{te edna{ javno se iska`aa barawata na stomatolozite nasproti dr`avnite institucii odnosno FZOM vo vrska so podobruvawe na vrednosta na kapitacijata za mati~nite stomatolozi kako i za otsranuvawe na isplatata kon zabnite tehni~ari od strana na specijalistite po protetika i ortodoncija. Vo ova tribina bea prisutni golem broj na stomatolozi od mnogu gradovi na zemjava D-r. Xelal Ibraimi

Dr. Xhelal Ibraimi

APOLONIA 13 • 25, f. 135-138, Maj 2011

138

APOLONIA 13 • 25, str.135-138, Maj 2011


UDHËZIME PËR AUTORËT Në revistën stomatologjike Apolonia publikohen punime burimore të cilët nuk janë botuar më parë. Punimet i nënshtrohen recenzionit dhe klasifikohen në këta kategori: • Punime burimore shkencore • Kumtesa pararendëse • Punime Profesionale • Ekspoze nga tubimet shkencore • Vështrime Në revistën Apolonia publikohen edhe tekste të cilët nuk i nënshtrohen recenzionit dhe klasifikohen në: • Mendime dhe komente • Shënime • Prezentime dhe informata nga praktika në formë të shkresës ose përkthim i artikujve nga literatura e huaj. Në rubrika të veçanta publikohen edhe: • Vështrime • Prezentime librash • Risi • Kalendari i tubimeve të rëndësishme shkencore dhe profesionale. • Tekstet nga lëmi i edukatës shëndetësore e mjekësore në përgjithësi dhe tekstet nga lëmi i edukatës shëndetësore stomatologjike në veçanti do të radhiten në rubrikat gjegjëse. Udhëzimet për publikim të punimeve në revistën stomatologjike Apolonia janë në harmoni me porositë e International Committee of Medical Journal Editors, Uniforms Requirements for Maruscripts Subnitted to Biomedical Journals, Ann Intern med. 1988; 108: 258-265. Punimet për publikim i dërgohen redaksisë në këtë adresë: Revista Stomatologjike Apolonia, Rr. Ivo Llolla Ribar 145, 1200 Tetovë - Maqedoni. Punimet që i nënstrohen recenzionit mund të kenë maksimalisht 16 faqe të shtypura. Teksti nga punimet që nuk i nënshtrohen reçensionit mund të ketë 12 faqe të shkruara. Vështrimet, prezentimet e librave dhe risitë mund të kenë maksimalisht 3 faqe të shtypura. APOLONIA 13 • 25, f. 141-146, Maj 2011

Revista botohet në tre gjuhë: shqip, maqedonisht edhe anglisht. Punimet të cilët arrijnë vetëm në njerën gjuha, redaksia e rruan të drejtën për përkthimin dhe botimin e tyre edhe në gjuhët e tjera në të cilat botohet revista. Teksti i punimit Punimet e tëra duhet të dërgohen në dy kopje të formatit A4 dhe të shoqëruara me disketë ose CD. Punimet duhet të jenë të shkruara në dy shtylla. Në anën e djathtë dhe ate të majtë të shkrimit hapësira e bardhë e pashkruar duhet të jetë nga 3cm. Autorët në punimet e dërguara në formë elektronike nëse e përdorin shkrimin qirilik detyrimisht duhet të përdorin TTF fonte (p.sh. M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times etj.) dhe të evitohet përdorimi i fonteve që në sistemor bëjnë ndryshimin e shkrimit prej latin në atë qirilik. Faqja e parë e punimit duhet të përmbajë: Titullin e punimit, emrat e autorëve, emrin e institucionit nga vijnë autorët dhe adresën për korespodencë. Titulli i punimit: Të jetë i qartë dhe sa më i shkurt. Autorët shkruhen me emrin dhe mbiemrin e tyre të plotë. Pas kësaj shkruhet emri i saktë i intitucionit ku është realizuar punimi. Emrat e institucioneve duhet të shkruhen në rradhë të njëjtë sikurse emrat e autorëve. Në të njëjtën faqe duhet të shënohet adresa për korespodencë e autorit. Është e domosdoshme që autorët në faqet pasuese të punimit ta shkruajnë titullin e shkurtuar të punimit edhe ate jo më shumë se 25 germa. Abstrakti shkruhet në letër të veçantë dhe nuk duhet të jetë më i gjatë se 160 fjalë. Abstrakti duhet ti përmbajë faktet kryesore të punimit. Prezentim të shkurtë dhe të saktë të problemit, qëllimin e punimit, metodën e punës, rezultatet (me të dhënat specifike dhe numerike) dhe konkluzionet themelore. Abstrakti në gjuhën angleze shkruhet gjithashtu në letër të veçantë, ai e përmban edhe titullin e

141

APOLONIA 13 • 25, st.141-146, Maj 2011


punimit. Në abstrakt nuk duhet të ketë shkurtesa dhe akronime. Abstrakti në fund të tekstit duhet të ketë 3-5 fjalë kyçe të cilat janë me rëndësi për klasifikimin dhe identifikim të punimit dhe do të na ndihmojë në hartimin e deskriptorit. Hyrja: Paraqet prezentim të qartë dhe të shkurtë të problemit dhe të qëllimit të punimit. Në formë të shkurtë ceken punimet të cilët janë në mënyrë direkte të lidhur me problemin të cilin e shkoqit artikulli në fjalë. Në fillim të faqes ku është hyrja edhe një herë shkruhet titulli i punimit, por pa emrat e autorëve dhe të institucioneve. Materialet dhe metodat të cilat janë përdorur në punim prezentohen shkurt por mjaftueshëm që lexuesit t’i mundësohet përsëritja e hulumtmit të përshkruar. Metodat paraqiten sipas rrënditjes së përdorimit të tyre. Barërat theksohen sipas emrit të tyre gjenerik. Metodat e njohura nga literatura nuk përshkruhen, por vetëm ceket e dhëna burimore në literaturë. Rezultatet: duhet të jenë të saktë dhe qartë të paraqitur. Vlerat e rezultateve duhet statistikisht dhe në mënyrë profesionale të përpunohen. Diskutimi dhe përfundimi: prezentohen ndaras. Qëllimi i diskutimit është që të bëjë interpretimin e rezultateve dhe krahasimin e tyre me njohuritë ekzistuese me vlerë në atë lëmi, prej nga dhe rrjedhin përfundimisht. Tabelat dhe fotografitë Punimi mund të shoqërohet me fotografi dhe tabela Tabelat: Çdo tabelë shkruhet ose vizatohet në fletë të veçantë dhe jo në tekst, duhet të ketë titull dhe numër rendorë i cili ndërlidhet me tekstin. Ilustrimet: Çdo ilustrim duhet të ketë përshkrimin dhe numrin rendor me të cilin paraqitet në tekst. Përshkrimi i fotografive legjenda shkruhet në fletë të veçantë sipas numrit rendor. Fotografitë mund të jenë kolor ose bardh e zi. Në shpinën e fotografive duhet të shkruhen inicalet e autorit të parë si dhe

APOLONIA 13 • 25, f. 141-146, Maj 2011

titulli i shkurtuar. Me anë të shigjetës duhet të tregohet pjesa e epërme e fotografisë. Porositet që pjesët me rëndësi në fotografi të shënohen me shigjetë ose me shenja të përshtatshme. Të sëmurëve në fotografi duhet t’u mbnulohet identiteti. Vizatimet: Punohen në letër të bardhë, në disketë ose në CD dhe dërgohen në origjinal. Germat dhe shenjat doemos të jenë të qarta, të kenë madhësi të njëjtë, përmasat të jenë të tilla që çdo e dhënë me zvogëlim të ngel e qartë. Shfrytëzimi i fotografive dhe tabelave nga burime të ndryshme duhet të përcillet me të dhëna se nga janë marrë. Sipas rregullës, tabelat shënohen si “Tabelë”, ndërsa i tërë fotodokumentacioni tjetër shënohet si “Foto”. Tabelat dhe fotografitë nuk duhet të jenë më shum se 12 në numër. Përshkrimi i literaturës: Literatura shkruhet në fletë të veçantë. Sipas Stilit Vankuver. Revistat duhet të përshkruhen me shkurtesa të cilat përdoren në Index Medicus. Klasifikimi i punimeve Punimet të cilët botohen në revistë klasifikohen në: Punime burimore shkencore, kumtesa pararendëse, punime profesionale, ekspoze nga tubimet shkencore, vështrime, prezentime rastesh. Vërejtje Për profesionalizëm të punimeve përgjegjësi mbajnë vet autorët dhe recenzuesit. Të gjitha hulumtimet duhet të jenë në pajtueshmëri të plotë me parimet themelore të deklaratës së Helsinkut (World, Health Authority - 1975). Punimet të cilët nuk jan shkruar sipas udhëzimeve të lartpërmendura nuk mund të pranohen për botim. Punimet në revistë publikohen sipas radhitjes së caktuar nga redaksia dhe jo sipas arritjes së tyre. Dorëshkrimet, fotografitë dhe dokumentacioni tjetër nuk kthehen, ndërsa të gjitha shtojcat e botuara dhe botimet e veçanta janë në pronësi të botuesit. Autorëve u takojnë nga 10 ekzemplarë të revistës.

142

APOLONIA 13 • 25, st.141-146, Maj 2011


UPATSTVA ZA AVTORITE Vo stomatolo{koto spisanie "Apolonija" se objavuvaat izvorni trudovi koi prethodno ne se objavuvani. Trudovite podle`at na recenzija i se klasifikuvaat vo ovie kategorii: • Izvorno nau~ni trudovi • Prethodni soop{tenija • Stru~ni trudovi • Izlagawa od nau~nite sobiri • Pregledi Vo spisanieto "Apolonija" se objavuvaat isto taka tekstovi koi ne podle`at na recenzija i se klasificiraat vo: • Mislewa i komentari • Bele{ki • Prikazi i soop{tenija od praksa vo oblik na dopisi, ili prevodi na napisi od stranskata literatura. Vo posebni rubriki se objavuvaat i: • Pregledi • Prikazi na knigi • Novini • Kalendar na zna~ajni nau~ni i stru~ni sobiri • Tekstovite od medicinskoto zdravstveno vospituvawe voop{to, i od stomatolo{koto zdravstveno vospituvawe posebno }e se rasporedat vo soodvetnite rubriki. Upatstvata za objavuvawe na trudovite vo stomatolo{koto spisanie “Apolonija” se vo soglasnost so preporakata na International Committee of Medical Journal Editors, Uniform Requirements for Manuscript Submitted to Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108: 258-265 Trudovite za objavuvawe se pra}aat do uredni{tvoto na ovaa adresa: Stomatolo{ko spisanie "Apolonija", Ivo Lola Ribar 145, 1200 Tetovo Makedonija Tekstot od trudovite {to podle`at na recenzija mo`e da ima maksimalno 16 pi{uvani stranici. Tekstot od trudovite {to ne podle`at na recenzija mo`e da ima maksimalno 12 pi{uvani stranici. Pregledite, prikazite na knigi i novinite mo`e da imaat maksimalno 3 pi{uvani stranici.

APOLONIA 13 • 25, f. 141-146, Maj 2011

Spisanieto se izdava na tri jazici: albanski, makedonski i angliski. Za trudovite {to pristignuvaat napi{ani samo na eden od jazicite, uredni{tvoto go zadr`uva pravoto za niven prevod i pe~atewe na ostanatite jazici na koi se izdava spisanieto.

Tekstot na trudot Kompletnite trudovi treba da se ispra}aat vo dve kopii na A4 format pridru`eni so disketa ili CD. Trudovite treba da se napi{ani na dva reda. Na levata i na desnata strana od listot treba da ima bel rab od 3cm. Avtorite vo svoite trudovi koi gi ispra}aat vo elektronska forma, ako go upotrebuvaat kirili~noto pismo se dol`ni da upotrebuvaat TTF fontovi (na primer M_times.ttf, Mac C Times.ttf, Macedonian tms.ttf i sl.) i da se izbegnuva upotreba na fontovi koi sistemski go menuvaat pismoto od latinski vo kirili~en. Prvata strana od trudot treba da gi sodr`i: Naslovot na trudot, imiwata na avtorite, imeto na institucijata od kade {to doa|aat avtorite i adresa za dopis Naslovot na trudot: Treba da e jasen i pokratok. Avtorite treba da se zapi{uvaat so polno ime i prezime. Potoa se pi{uva polnoto ime na institucijata kade {to trudot e realiziran. Imiwata na instituciite treba da se pi{uvaat po ist raspored so imiwata na avtorite. Na istata stranica treba da se napi{e adresata na avtorot za korespondencija. Zadol`itelno avtorite vo slednite stranici na trudot da go pi{uvaat naslovot na trudot vo skratena forma i toa ne pove}e od 25 bukvi. Apstrakt: se pi{uva na poseben list i ne treba da bide podolg od 160 zborovi. Apstraktot treba da gi sodr`i va`nite fakti na trudot: kratka i jasna prezentacija na problemot, celta na trudot, metodot na rabota, rezultatite (so specifi~ni i broj~ani podatoci) i osnovnite zaklu~oci. Apstrakt na angliski se pi{uva isto taka na poseben list. Toj go sodr`i i naslovot na trudot. Vo apstrak-

143

APOLONIA 13 • 25, st.141-146, Maj 2011


tot ne treba da ima kratenki i akronimi koi se zna~ajni za klasifikacija i identifikacija na trudot, a }e ni koristat za sostavuvawe na deskriptorot. Voved: Kratko i jasno go prezentira problemot i celta na trudot. Kratko se spomenuvaat trudovite koi se direktno povrzani so problemot {to go prika`uva spomenatiot tekst. Na po~etokot na stranicata kade {to e i vovedot, u{te edna{ se pi{uva naslovot na trudot, me|utoa bez imiwata na avtorite i instituciite. Materijalite i metodite koi se primeneti vo trudot se prezentiraat na opi{anoto istra`uvawe. Metodite se prika`uvaat spored rasporedot na nivnata primena. Lekovite se naveduvaat spored nivnoto generi~no ime. Metodite, poznati od literaturata ne se opi{uvaat, tuku se naveduva izvorniot literaturen podatok. Rezultatot treba da e precizno i jasno prika`an. Zna~eweto na rezultatot treba profesionalno i statisti~ki da se obraboti. Diskusijata i zaklu~ocite se prika`uvaat odvoeno. Celta na diskusijata e interpretacija na rezultatite i nivno sporeduvawe so postojnite va`ni soznanija vo taa oblast, od kade {to proizleguvaat zaklu~ocite. Tabeli i sliki Trudot mo`e da bide pridru`en so tabeli i sliki. Tabeli: Sekoja tabela se pi{uva na poseben list a ne vo tekstot, treba da ima naslov i reden broj koj se povrzuva so tekstot. Ilustracii: sekoja ilustracija mora da ima opis i reden broj so koj se pojavuva vo tekstot. Opisot na slikata - legendata se pi{uva na poseben list po reden broj. Slikite mo`e da bidat kolor ili crnobeli. Na zadnata strana na slikata treba da se napi{at inicijalite na prviot avtor, kako i skrateniot naslov. So strelka treba da se ozna~i gorniot del od

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, f. 141-146, Maj 2011

slikata. Se prepora~uva va`nite delovi od slikata da se ozna~at so strelka ili so soodvetni znaci. Na pacientite od slikata treba da im se pokriva identitetot. Crte`i: Se izrabotuvaat na bela hartija, na disketa ili na CD i se pra}a originalot. Bukvite i znacite mora da bidat jasni, da imaat ista golemina, proporciite treba da se takvi {to sekoj podatok, so namaluvaweto }e ostane jasen. Koristeweto na slikite i tabelite od razni izvori treba da bide prosledeno so podatoci koi poka`uvaat od kade se zemeni. Spored praviloto, tabelite se ozna~uvaat so "Tabela", a drugoto foto dokumentacija se ozna~uva so "slika". Tabelite i slikite ne treba da se pove}e od 12 vo broj. Popis na literaturata Literaturata se pi{uva na poseben list spored Stilot Vankuver. Spisanijata treba da se prika`uvaat so kratenki koi se upotrebuvaat vo INDEX MEDICUS Klasifikacija na trudovite Trudovite koi se objavuvaat vo spisanieto se klasificiraat kako: Izvorno nau~ni trudovi, prethodni soop{tenija, stru~ni trudovi, izlagawa od nau~nite sobiri, pregledi, prikazi na slu~ai. Opomena Za stru~nosta na trudovite odgovorni se samite avtori i recenzentite. Site istra`uvawa treba da se vo soglasnost so osnovnite principi na Helsin{kata deklaracija (World Health Authority - 1975) Trudovite koi ne se napi{ani spored gorenavedenite upatstva ne mo`at da se primat za objavuvawe. Trudovite vo spisanieto se objavuvaat spored odredeniot raspored od redakcijata, a ne spored nivnoto pristignuvawe. Rakopisite, slikite i drugata dokumentacija ne se vra}aat, a site prilozi i posebnite izdanija se vo sopstvenost na izdava~ot. Na avtorite im sleduvaat po 10 primeroci na spisanieto.

144

APOLONIA 13 â&#x20AC;˘ 25, st.141-146, Maj 2011


INSTRUCTIONS TO AUTHORS In journal of dentistry Apolonia will be published original papers which are not published previously. Papers are submitted to the reviewer’s report and are clasificate into these categories: • Original scientific papers • Preliminary communications • Professional papers • Conference papers • Reviews In journal Apolonia also will be published texts wich don’t submitte to the reviewer’s report and are clasificate in: • Opinions and comments • Noteses • Presentations and informations from the practice such as paper or articles translated from other languages. In special columns also will be published: • Reviews • Books presentation • News • Calendar of important scientific and profesional meetings. • Text about medical health education on generally, and stomatological health education in particullary will be ranged on adeguate columns. Instructions for preparation of manuscripts submitted to journal of dentistri Apolonia are consistent with recomendations issued by the International Commitee of Medical Journal Editors, uniform requirements for Manuscripts Submitted to Biomedical Journals, Ann Intern Med 1988; 108: 258-265. The papers for publication should be addressed to: Journal of dentistry APOLONIA, Ivo Llola Ribar 145, 1200 Tetova Macedonia Papers which are submitted to the rewiewer’s report should not exceed 16 printed pages. Papers which are not submited to the reviewer’s report should not exceed 12 printed pages. Reviews, books presentations and news, should not exceed 3 printed pages. APOLONIA 13 • 25, f. 141-146, Maj 2011

Journal is printed in three languages: Albanien Macedonien and English. Papers which are in one language, editorial staff keep the right to translate into other printing languages of the Journal. Preparation of Manuscript The complete paper should be submitted in two kopies in format A4 on escorted with disc or CD. It should be typed double - space throughout the paper and a left and right margins of at least 3cm. If authors send the paper in electronical form and use cyrilic letter, they must use TTF fonts (for example M_times.ttf; Mac C Times.ttf; Macedonian Times etc) and to avoid usin fonts which in system make change from latin to cyrilic letter. Title page should contain: The title of the paper, names of authors, their affiliations (institutions) and address for corespodence. The title of the paper should be as short as posssible. The authors are writed with their full name and surname. Than is writed the exacte name of the institution where is realised the paper. Institutions should follow the sequence of the respective authors. In the same page should be write the address for correspodence. Is necessary that the authors should added a running title of not more than 25 characters. Abstract should be writen on a separate paper and should not exceed 160 words. It should consist all substantial facts about presentation in the paper: brief and precise account of the problem, aim of the study, methods used, significant results (with specific and numerical data) and main conclusions. Abstract in English should be writhen on a separate paper and contain the title of the paper. In abstract text, abbreviations and acronyms should be avoided. Abstract should be followed by 3-5 key words, most important for identification and clasification of the paper contents and helpful in identifying descriptors.

145

APOLONIA 13 • 25, st.141-146, Maj 2011


Introduksion should provide a brief and concise account of the problem and aim of the study. Previouns articles directly related to the study should be briefly mentioned. The introduction section should be preceded by the title of the paper writen on the top of the page (withaut the authors and institutions). Materials and Methods used in the study should be described briefly but clearly enough as to allow the readers to repeat the study if they wish to. The methods should be presented chronologically as they were used. Drugs should be cited by their generic names. Methods known from literature should not be described but the original literature data listed. Results should be presented clearly and accurately. Significance of the results should be statistically obtained. Discussion and Conclusions should be written separately. The purpose of the Discussion is to give an interpretation of the results and compare them to the existing important knowledge in the field, from which the Conclusions should naturally follow Tables and Figures The paper can be supplemented with figures and tables. Tables: Each table should bi written or drawn on separate paper and not in the body of the text numbered according to their appearence in the text and titled. Illustrations: Each illustration should be numbered accurding to their appearance in the text, and carry a description. Legend to figures should be typed on a separat paper according to the ordinal number. Photographs could be black-white or color. Each photograph shoulds have on the back the initials of the first author, and running title of the paper. Top of the figure should be indicated by an arrow. Is recomandet that the substantional details on the figures should also be indicated by

APOLONIA 13 • 25, f. 141-146, Maj 2011

arrow or suitable markers. The identity of each patients in a photo should be covered. Drawings should be made on white paper, on disket or in CD and submitted as original.Letters and sings should be clear, equal size, allowing possible reduction in size. When using figures and tables from other sources, are not should be provided stating the source where they have been taken from. Only tables should be designated “Table”, and any other documentation should be designated as “figure”. The number of tables and figures together should net exceed 12. References References should bi writen on a separate sheet of paper according to the Vancouver style, using journal title abbreviations according to Index Medicus. Clasification of Papers Papers to be published in Journal of dentistry Apolonia are classified as follows: Original scientific papers, preliminary communications, profesional papers, conference papers, reviews, case reports. Attention: Authors and reviewers are responsible for the professional level of the paper. All studies should be consistent with the basic principles of Helsinki Declaration (World Heath Authority 1975). Paper that do not comply with these Instructions will not be taken into consideration for publication. The Editorial Staff keep the right to publish papers regardless of the sequence of their receipt. Manuscripts, photographs and other dokumentation will not be returned to authors, and all printed separates and special editions become the property of the Editor. Each author will recive 10 exemplars of Journal.

146

APOLONIA 13 • 25, st.141-146, Maj 2011


APOLONIA 25  

Scientific Journal of Dentistry Publishing from Albanian Dental Society

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you