Apatris 40

Page 35

ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2018 AΡ. ΦΥΛΛΟΥ 40

προσπάθεια ξεπεράσματος (ή άρνησης) και αυτής ακόμη της αντιψυχιατρικής και εντάσσονταν μάλλον σε αυτό που ο Ντέιβιντ Κούπερ αποκαλούσε «μη-ψυχιατρική»: Αντιμετώπιση δηλαδή των ψυχολογικών προβλημάτων μέσα στην «φυσική» κοινότητα του ασθενούς, στον χώρο όπου ζει και εργάζεται, με τη συμμετοχή των απλών ανθρώπων του περιβάλλοντός του και με ελάχιστη παρουσία των ειδικών της ψυχικής υγείας. Τον Ιούνη του 1971, και αφού είχε προηγηθεί με παρότρυνση της γερμανικής κυβέρνησης ένα πλήθος συκοφαντικών για το SPK δημοσιευμάτων στον τύπο, η αστυνομία (παίρνοντας ως πρόφαση μια ανταλλαγή πυροβολισμών κοντά στο σπίτι κάποιου μέλος του SPK, και έχοντας ήδη βρει δύο όπλα στα σπίτια άλλων μελών του SPK), μπήκε αιφνιδιαστικά στους χώρους και τα γραφεία της κοινότητας. Στην επιχείρηση συμμετείχαν 300 αστυνομικοί με συνοδεία αστυνομικών σκύλων και ελικοπτέρων. Ο Χούμπερ, η επίσης ψυχίατρος σύζυγός του, Ούρσουλα Χούμπερ, και οι πιο δραστήριοι ακτιβιστές του SPK συνελήφθησαν. Περίπου ένα χρόνο αργότερα, το ζεύγος Χούμπερ και το μέλος του SPK ΖίγκφριντΧάουσνερ- ο οποίος στο πρόσφατο παρελθόν είχε κατηγορηθεί και καταδικαστεί για απόπειρα εμπρησμού ενός ψυχιατρείου-οδηγήθηκαν σε δίκη και καταδικάστηκαν σε 4,5 και 3,5 χρόνια αντίστοιχα.Μετά την καταδίκη τους τα μέλη του SPK κρατήθηκαν σε συνθήκες πλήρους απομόνωσης, παρόμοιες με τις συνθήκες κράτησης των μελών της RAF (Φράξια Κόκκινος Στρατός) και των άλλων επαναστατικών ομάδων. Το 1973 κατέβηκαν όλοι μαζί σε απεργία πείνας ζητώντας την καλυτέρευση των συνθηκών κράτησής τους, που όμως έληξε χωρίς να υποχωρήσει η γερμανική κυβέρνηση.Οι διαμαρτυρίες και οι απεργίες πείνας επαναλήφθηκαν και τα επόμενα χρόνια. Την ίδια χρονιά (το 1973) το SPK μετονομάσθηκε σε «Μέτωπο Ασθενών» (Patientenfront) και μ' αυτήν την ονομασία (SPK/PF) εξακολουθεί να υπάρχει κατά κάποιο τρόπο μέχρι σήμερα. Η «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» στην Ελλάδα Τα αντιψυχιατρικά κινήματα, πάντως, συνέβαλαν «στον θάνατο του ψυχιατρικού ασύλου» με την απάνθρωπη μορφή του στρατοπέδου συγκέντρωσης που είχε μέχρι τότε. Μόνο που τη θέση του ασύλου δεν πήραν οι ελεύθερες αυτοδιαχειριζόμενες κοινότητες που ονειρεύτηκε η αντιψυχιατρική, αλλά η ψυχιατρική κλινική του γενικού νοσοκομείου και οι πλήρως ιατρικοποιημένες και φαρμακο-κατασταλμένες «ενδιάμεσες δομές» της «ψυχιατρικής μεταρρύθμισης». Ο τρόπος αντιμετώπισης της τρέλας άλλαξε και εξανθρωπίστηκε, αλλά η ψυχιατρική εξουσία παρέμεινε στη θέση της ενισχυμένη. Δεν θα αναφερθούμε λόγω χώρου, στην ψυχιατρική μεταρρύθμιση γενικά, αλλά θα μείνουμε στην Ελλάδα.Μπορούμε να διακρίνουμε λοιπόν 3 περιόδους: 1. Πρόδρομη περίοδος: Από τα τέλη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970. 2. Την πρώτη μεταρρυθμιστική περίοδο, από τις αρχές του 1980 μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1990. 3. Την δεύτερη μεταρρυθμιστική περίοδο, του Ψυχαργώς, που ξεκίνησε το 2000 και συνεχίζεται. Στην πρόδρομη περίοδο, υπάρχουν κυρίως ψυχιατρικά άσυλα, που λειτουργούν κάτω υπό άθλιες συνθήκες. Είναι εκείνη η περίοδος του 1957, που ιδρύεται το ψυχιατρείοαποθήκη ανθρώπων της Λέρου, με στόχο την αποσυμφόρηση των κεντρικών ψυχιατρείων, που είχαν υπερπληρωθεί λόγω της ραγδαίας μεταπολεμικής αστικοποίησης. Σε αυτό το πλαίσιο, πρωτοβουλίες εναλλακτικών ψυχιάτρων ξεκίνησαν την αναδιάρθρωση των ασύλων εσωτερικά, ακολουθώντας το παράδειγμα της αποασυλοποίησης και της κοινωνικής ψυχιατρικής που είχε ήδη ξεκινήσει στο εξωτερικό, χωρίς κάποιο οργανωμένο πρόγραμμα του κρά-

ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ τους. Κυρίως αριστεροί ψυχίατροι, με μικρή απήχηση στον κανονικό χώρο της ψυχιατρικής ξεκίνησαν να δουλεύουν εντός των ασύλων, αποτελώντας ιστορικά τους προδρόμους της συζήτησης γύρω από την κοινοτική ψυχιατρική στην Ελλάδα. Η πρώτη μεταρρυθμιστική περίοδος ξεκινά με τη δημοσιοποίηση του σκανδάλου της Λέρου και την είσοδο της Ελλάδας στην Ε.Ο.Κ.,από την οποία εγκρίνεται και μια επιτροπή εμπειρογνωμόνων με στόχο τον μετασχηματισμό της ψυχιατρικής φροντίδας στη χώρα. Ξεκίνησε με αυτό τον τρόπο ένα εθνικό σχέδιο μεταρρύθμισης, στο πλαίσιο και της δημιουργίας του Ε.Σ.Υ., το οποίο στόχευε σε μια περισσότερο κοινοτική ψυχιατρική. Σε γενικές γραμμές, εκείνη την περίοδο υπήρξε μια κάποια αποκέντρωση των ψυχιατρικών δομών, η ψυχιατρική φροντίδα πλέον δινόταν και από γιατρούς που εντάχθηκαν στα γενικά νοσοκομεία και από κέντρα ψυχικής υγείας, υπήρξε διεύρυνση των δομών κοινοτικού τύπου και πολλαπλασιασμός των θέσεων στον τομέα της αποκατάστασης, ενώ ελαττώθηκε και ο χρόνος νοσηλείας στα δημόσια ψυχιατρεία. Όλα τα παραπάνω ήταν μια αρχή αλλά με πολλά προβλήματα και με βραδείς ρυθμούς. Η δεύτερη περίοδος ουσιαστικά προσπαθεί να ολοκληρώσει τις διαδικασίες που άρχισε η πρώτη. Ξεκινά το πρόγραμμα Ψυχαργώς, κατά το οποίο δημιουργούνται δομές φιλοξενίας και κέντρα ψυχικής υγείας, με στόχο κάποια στιγμή τα ψυχιατρικά νοσοκομεία να μειωθούν και να λειτουργούν ως μονάδες οξέων περιστατικών και βραχείας νοσηλείας. Η αντικατάσταση των ψυχιατρείων θα γινόταν με ολοκληρωμένα δίκτυα ψυχιατρικών και κοινοτικών δομών της περιφέρειας, παρόλα αυτά είναι κάτι που γίνεται με μεγάλες δυσκολίες και πολύ αποσπασματικά. Είναι πολύ σημαντικό να αναφερθούμε σε μια σημαντική διαφορά μεταξύ της πρώτης και της δεύτερης περιόδου: Στην πρώιμη και την πρώτη περίοδο, έως και τις αρχές του 1990, οι παρεμβάσεις στα ψυχιατρεία συνοδεύονται από πολιτικό λόγο και κινηματικές δράσεις, με αιτήματα όπως την αυτοοργάνωση και αυτονομία των ασθενών και την κατάργηση των ασύλων. Υπάρχει ένα επαναστατικό πνεύμα και μια συγκρουσιακή ιδεολογική ατμόσφαιρα.Με βάση τις αρχές της αντιψυχιατρικής, της κοινωνικής και κοινοτικής ψυχιατρικής και της δημοκρατικής ψυχιατρικής, ξεκινά ένας αγώνας που υποστηρίζει ότι η ψυχική υγεία δεν είναι ζήτημα των ειδικών αλλά είναι ζήτημα κοινωνικό και πολιτικό. Αντίθετα, στη δεύτερη περίοδο, από τα τέλη δηλαδή της δεκαετίας του 1990, ξεκινά η κυριαρχία του εκσυγχρονιστικού ψυχιατρικού λόγου, του τεχνοκρατικού λόγου. Και αρχίζει, με το πρόγραμμα Ψυχαργώς, μια φιλελευθεροποίηση της ψυχιατρικής, ιδιωτικοποίησης πολλών ψυχιατρικών μονάδων, μείωση των δημόσιων δαπανών για την ψυχική υγεία, και κυριαρχία των ΜΚΟ στον τομέα. Αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα, η ψυχιατρική μεταρρύθμιση δεν έχει γίνει πραγματικότητα, παρά τις κάποιες αλλαγές που έχουν πράγματι συμβεί. Τα ψυχιατρεία λειτουργούν κανονικά, χρησιμοποιώντας ακόμα «τεχνικές θεραπείας» όπως το ήσυχο δωμάτιο και το δέσιμο στο κρεβάτι. Οι δομές ψυχικής υγείας υποστελεχώνονται, οι κρατικές δαπάνες είναι μειωμένες έως ανύπαρκτες, ενώ ένας από τους βασικούς στόχους της μεταρρύθμισης φαίνεται να είναι ως τώρα η ιδιωτικοποίηση του ψυχιατρικού τομέα και η χρηματοδότηση των ΜΚΟ. Σχετικά με το νομοσχέδιο για την «υποχρεωτική θεραπεία στην κοινότητα» Σε αυτή την κατάσταση, η μόνη απάντηση που διαμορφώθηκε από το Υπουργείο Υγείας, που μάλιστα βρίσκεται σε διεργασίες εφαρμογής της, είναι η εισαγωγή, και στην Ελλάδα, της «υποχρεωτικής θεραπείας στην κοινότητα». Αυτό σημαίνει ότι, μετά από ψυχιατρική γνωμάτευση και με εισαγγελική εντολή, ο ασθενής θα πρέπει να συμμορφώνεται στην εντολή για λήψη της φαρμακευτικής του

εφημερίδα δρόμου

31

αγωγής (ενέσιμη αγωγή σε μηνιαία ή τριμηνιαίαβάση), ειδάλλως θα εισάγεται ακούσια σε ψυχιατρική κλινική (σε ψυχιατρείο ή σε γενικό νοσοκομείο). Το μέτρο αυτό προτείνει αντί της προσωπικής τριβής των ασθενών και των θεραπευτών, την αναγκαστική (και απρόσωπη) λήψη φαρμάκων παραμένοντας στο σπίτι (στην κοινότητα), παραβλέποντας την κοινωνική υπόσταση της ασθένειας, τόσο ως προς τις αιτίες, που μπορεί να (και συνήθως) βρίσκονται μέσα στο οικιακό περιβάλλον, όσο και προς την αντιμετώπιση τους. Το ψυχιατρείο δεν καταργείται - απλώς μεταλλάσσεται, περνώντας από τον εγκλεισμό στην εγκατάλειψη στον δρόμο, και την «περιστρεφόμενη πόρτα». Η δικιά μας θέση αντιθέτως είναι πως το ψυχιατρείο ξεπερνιέται μέσα από την αμφισβήτηση των εξουσιαστικών σχέσεων που το συνιστούν και το συγκροτούν. Έτσι λοιπόν, η καθιέρωση μίας θεραπευτικής σχέσης ισοτιμίας οφείλει να ανοίγεται στην κοινότητα, αρνούμενη στην πράξη την κλασική κλειστή δομή· ωθώντας τα άτομα προς κοινοτικές υπηρεσίες που θα επισφραγίζουν τις νέες οριζόντιες, πραγματικά θεραπευτικές σχέσεις, και όχι προς (ή υπό) μια νέα διαχείριση. Αυτός ο ριζικός μετασχηματισμός, στην κατεύθυνση του ξεπεράσματος, είναι ο μόνος που μπορεί να εξασφαλίσει την χειραφέτηση των ασθενών, την εξάλειψη του στίγματος και τη δημιουργία σχέσεων από άνθρωπο σε άνθρωπο. Σε αυτή τη διαδικασία είναι σημαντικό να αμφισβητείται ο ρόλος της επιστημονικής αυθεντίας, και τον λόγο να τον έχουν οι ίδιοι που βιώνουν την «τρέλα»τους, και η κοινωνία. Γιατί η ψυχική υγεία είναι ζήτημα πολιτικό και κοινωνικό, και ο αγώνας για την εξάλειψη των ασύλων και της ακούσιας νοσηλείας ανήκει στους τρελούς, και σε όποιο άλλο άτομο φαντάζεται έναν κόσμο χωρίς αόρατα ή περισσευούμενα σώματα. Η ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΘΑ ΑΝΘΙΣΕΙ ΣΤΑ ΣΥΝΤΡΙΜΜΙΑ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΦΥΛΑΚΗΣ Το άρθρο αποτελεί μία ανθολογία αποσπασμάτων από τις εξής πηγές: -https://protovouliapsy.blogspot.com -https://belopoulos.blogspot.com (ΨυχοΑντιΜαχίες) -Τζανάκης Μανόλης, Πέραν του Ασύλου, εκδ. Συνάψεις. -Φουκώ, Ιστορία της Τρέλας Προτεινόμενη βιβλιογραφία - ενδιαφέρουσες ιστοσελίδες: -Οι μελέτες και τα έργα των Franko Basaglia, Thomas Szasz, David Cooper, Laing, Guadarri, Μπαϊρακτάρης, Μεγαλοοοικονόμου, Goffman, Bruce Cohen, Γρίβα Κλεάνθη, Πλουμπίδη, Μαδιανού, Βάσια Λέκκα, Στέλιο Στυλιανίδη -Ό,τι έχει γραφτεί για τις θεωρίες της κοινοτικής και κοινωνικής ψυχιατρικής, της δημοκρατικής ψυχιατρικής, της αντιψυχιατρικής καιτης μη ψυχιατρικής -Πείραμα του Ρόζενχαν, David Rosenhan, https://el.wikipedia. org/wiki/Πείραμα_του_Ρόζενχαν -«Οι “Ψυχασθενείς” ενάντια στο Κεφάλαιο - να μεταβάλλουμε την αρρώστια σε όπλο», SPK, https://athens.indymedia.org/ post/1549446/ -Ομάδες αυτοβοήθειας στην Ελλάδα, http://www.selfhelp.gr/ ομάδες-αυτοβοήθειας-στην-ελλάδα -Παγκόσμιο Δίκτυο «Ακούγοντας Φωνές» (“HearingVoices”), http://hearingvoices.gr -Πανελλήνια Επιτροπή (πρώην) Χρηστών και Επιζώντων της Ψυχιατρικής, https://epizontespsy.wordpress.com -Πανελλαδική Συσπείρωση για την Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση, http://psyspirosi.blogspot.com «Ακόμη και αν μας φτιάξετε ένα νοσοκομείο από χρυσάφι, θα παραμείνουμε για πάντα εχθροί: Εσείς θα είστε ο υγιής και εγώ ο άρρωστος». ~Ένας ασθενής απευθυνόμενος στον Φράνκο Μπαζάλια

Ζαζί Λαλί