Page 1


.............................................................. TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY

SPIS TREŚCI WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA Lubelskie Archiwum Cyfrowe ................................... 3 XII Lubelski Festiwal Nauki ........................................ 4 VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji ................................................................... 7 Konferencja „To idzie młodość” .............................. 10 Kongres „Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczpospolitej” ................ 12 Konferencja „Zabezpieczanie i udostępnianie archiwalnych zasobów archiwów kościelnych” .... 13 II Forum Edukatorów Archiwalnych ....................... 15 TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY Nadzór nad zasobem narastającym – wyzwania współczesności ................................... 16 Problematyka kontroli archiwalnych – teoria i proza życia nadzoru archiwalnego ......... 19 Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji ........... 21 Archiwalne dylematy z aktami osobowymi .......... 24 FELIETON Ruch archiwów społecznych ................................... 27 KALENDARIUM WYDARZEŃ Z życia Archiwum: lipiec-grudzień 2015 ................ 30 GALERIA JEZUICKA 13 ............................................ 32 Z TEKI JÓZEFA KUSA ............................................... 32 ..........................................................................................................................................................................................................................................

Szczęścia, pomyślności, radości i spełnienia marzeń w Nowym Roku 2016 życzą Dyrektor i Pracownicy Archiwum Państwowego w Lublinie

2

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015


.............................................................. WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

LUBELSKIE ARCHIWUM CYFROWE

...................................................

LAC.LUBLIN.PL

Z

bliżający się jubileusz 700-lecia nadania prawa miejskiego Lublinowi sprzyja powstawaniu różnych pomysłów i inicjatyw mających na celu uświetnienie i upamiętnienie tego wydarzenia. Wiele z tych przedsięwzięć będzie odnosić się do jego bogatej historii. Szczególne miejsce i rola przypadają Archiwum Państwowemu w Lublinie, które jest spadkobiercą i strażnikiem dziedzictwa archiwalnego wytworzonego w całym okresie dziejów miasta. Materiały archiwalne przechowywane w lubelskim archiwum są świadectwem i źródłem poznania przeszłości Lublina – tej dawnej i tej bliskiej. Wszyscy, którzy interesują się historią Lublina nie mogą pominąć zasobu lubelskiego archiwum. Lubelscy archiwiści od kilku lat intensywnie digitalizują materiały archiwalne dotyczące Lublina i udostępniają je w postaci kopii cyfrowych w Internecie. Już teraz na portalu szukajwarchiwach.pl można oglądać setki tysięcy skanów wykonanych z materiałów lubelskich. Powstały też mniejsze, bardziej tematyczne portale ułatwiające do nich dostęp. Portal Lubelskie Archiwum Cyfrowe został opracowany przez pracowników Archiwum Państwowego w Lublinie w celu stworzenia jednej platformy pozwalającej gromadzić i pokazywać on-line kopie cyfrowe własnych materiałów archiwalnych. W pierwszym okresie jego działania zostaną udostępnione skany

materiałów dotyczących Lublina, pokazujące bogate i zróżnicowane dziedzictwo dokumentacyjne miasta, słusznie chlubiącego się swoją siedmiusetletnią historią. W przyszłości jednak planuje się rozbudowę portalu o inną dokumentację powstałą na obszarze całego województwa lubelskiego.

................................................... Piotr Dymmel dyrektor Archiwum Państwowego w Lublinie

Portal Lubelskie Archiwum Cyfrowe będzie udostępniać różne rodzaje materiałów archiwalnych – aktowe, kartograficzne, fotograficzne, audiowizualne, ikonograficzne i inne. Zdecydowana większość tych materiałów, głównie aktowych (tekstowych), jest już lub będzie udostępniana w repozytorium szukajwarchiwach.pl, ale jego lubelskie zasoby będą także dostępne z pozycji portalu LAC. Pozostałe rodzaje materiałów w formie tematycznych lub gatunkowych kolekcji będą w pierwszym rzędzie udostępniane w Lubelskim Archiwum Cyfrowym. Strona powstała przy wsparciu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

3


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA ..............................................................

XII LUBELSKI FESTIWAL NAUKI w ARCHIWUM ...................................................

W

dniach 20-25 września 2015 r. Archiwum Państwowe w Lublinie uczestniczyło w XII Lubelskim Festiwalu Nauki, którego głównym organizatorem w tym roku był Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Hasło przewodnim Festiwalu brzmiało: „Nauka drogą do Nobla”. Lubelskie Archiwum miało swój wkład w bogaty program wydarzeń, ................................................... wśród kilkudziesięciu instytucji o charakterze Marek Krzykała naukowym, kulturalnym, społecznym oraz specjalista ds. popularyzacji oświatowym. Już w niedzielę, 20 września, wiedzy o archiwum podczas otwierającego Festiwal Pikniku Nai jego zasobie ukowego, który odbył się na stadionie Arena Lublin spotkaliśmy się z dużym zainteresowaniem naszą działalnością. Dla odwiedzających nasze stoisko dostępne były informatory i bezPlansze wystawy „Drogi ku wiedzy” płatne publikacje (m.in. archiwalne numery Biu-

4

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

letynu APLA), pocztówki z prezentacjami ciekawych materiałów archiwalnych (plakaty, fotografie, dokumenty). Archiwiści, którzy pełnili dyżur, udzielali chętnym informacji na temat m.in. poszukiwań genealogicznych, ogólnopolskiej akcji „Archiwa Rodzinne” oraz zapraszali na lekcje archiwalne zorganizowane w ramach Festiwalu. W kolejnych dniach (21-25 września) w budynku Archiwum przy Jezuickiej 13 gościliśmy uczestników lekcji archiwalnych, którzy zapisywali się za pośrednictwem strony internetowej Festiwalu już na tygodnie przed jego rozpoczęciem. Największym zainteresowaniem (łącznie ponad 110 osób odwiedzających) cieszyła się nasza wystawa połączona z lekcją archiwalną, pt. „Drogi ku wiedzy”, poprowadzona przez Renatę Gąsior, kuratora tej wystawy. Jest to ekspozycja ukazująca różne aspekty i formy kształcenia na przestrzeni dziejów, zarówno indywidualnego jak i zbiorowego prowadzonego w placówkach oświatowych. Zamierzeniem autorów wystawy było przywołanie obrazu szkoły zarówno w jej wymiarze architektonicznym jak i instytucjonalnym. Jest to bowiem przestrzeń kształtująca postawy młodych ludzi – nagradzanych, karanych, relegowanych. Szkoła przedstawiona została więc jako budynek i społeczność, jako miejsce rozwoju i spełniania ambicji, ale niekiedy także zniewolenia oraz podporządkowania obcym ideom i wpływom. Jej uczniowie posiadają własne zdania i osobowości, kształtują otaczającą ich rzeczywistość na swój indywidualny sposób, bądź też zostają wtłoczeni w twarde tryby systemu podporządkowanego obcym interesom. Wystawa ukazuje jak,


.............................................................. WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

pod wieloma względami, odmienne były realia szkolne II poł. XIX i początku XX wieku w porównaniu do współczesnych. Ciekawostką mogą być instrukcje programowe dla nauczycieli, kroje mundurków noszonych przez uczniów, zalecane zestawy ćwiczeń, czy też przepisy dotyczące higieny osobistej nakazujące uczniom m.in. kąpiel z myciem głowy raz na dwa tygodnie czy zmianę bielizny minimum, co dwa dni. Pośród prezentowanych dokumentów można odnaleźć również tzw. „wilczy bilet”, którego otrzymanie powodowało wydalenie ucznia ze szkoły i zakaz przyjmowania go w innych placówkach państwowych. Na wystawie przedstawione zostały świadectwa szkolne, regulaminy, fotografie, wypracowania, korespondencja z rodzicami uczniów prowadzona przez szkoły, szkice mundurków i wiele innych materiałów związanych z kształceniem.

Renata Gąsior i uczestnicy projektu „Drogi ku wiedzy”

szukać. Zajęcia były niecodzienną okazją bliższego zapoznania się z materiałami archiwalnymi z zasobu Archiwum, stanowiącymi źródło poszukiwań genealogicznych, co na młodych uczestnikach wywarło szczególne wrażenie. Były to m.in. akta metrykalne, księgi ludności a także inne materiały pozwalające na zgłębianie tajemnic przeszłości i opracowywania historii swojej rodziny. Kolejną propozycją lubelskiego Archiwum dla uczestników Festiwalu był wykład połączony z prezentacją multimedialną pt. „Znani Polacy w dokumencie archiwalnym”. Blisko 60 osób miało okazję zobaczyć prezentację, na której przedstawione zostały mate-

Uczestnicy projektu „Z genealogią za pan brat”

Kolejny nasz projekt, który znalazł się w programie Festiwalu Nauki, a cieszył się ogromnym zainteresowaniem (ponad 100 osób), to „Z genealogią za pan brat”. Był to wykład połączony z pokazem materiałów archiwalnych i warsztatem genealogicznym dostosowanym do wieku uczestników (głównie uczniowie gimnazjów), przeprowadzony przez Annę Chursan z oddziału informacji archiwalnej. Podczas zajęć omówiła ona podstawy badań genealogicznych - w jaki sposób je rozpocząć i jakich informacji Anna Chursan i uczestnicy projektu „Z genealogią za pan brat”

Renata Gąsior i uczestnicy projektu „Drogi ku wiedzy”

riały archiwalne z naszego zasobu dotyczące znanych Polaków, których życie było w mniej lub bardziej trwale związane z Lublinem i Lubelszczyzną. Wśród prezentowanych osób znaleźli się ludzie ze świata nauki, literatury i kultury, działacze polityczni i społeczni oraz ci wszyscy, którzy swoją wiedzą i postawą zapisali się w dziejach Polski, a tym samym Lublina i regionu. Prezentowane archiwalia dotyczyły m.in.: Sebastiana Klonowica, Władysława Czachórskiego, Józefa Pankiewicza, Tadeusza Kościuszki, Henryka Wieniawskiego, ks. Piotra Ściegiennego, ks. Stanisława Brzóski, ks. Stefana Wyszyńskiego, Józefa Czechowicza, BolesłaAPLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

5


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA ..............................................................

wa Prusa, Bolesława Leśmiana, Juliana Ochorowicza. Przedstawione zostały także sylwetki dwojga polskich noblistów Henryka Sienkiewicza i Marii Skłodowskiej-Curie. Prezentowane archiwalia ilustrowały ich życie osobiste, działalność naukową, zawodową i publiczną. Materiały dotyczące prezentowanych osób opatrzone zostały obszernym komentarzem zawierającym rys biograficzny, związek z Lublinem i Lubelszczyzną oraz charakterystyką zewnętrzną i archiwalną dokumentu.

Sprzęt do digitalizacji zaprezentowany w Archiwum

Ostatnią naszą propozycję stanowił wykład z prezentacją multimedialną pt. „Cyfrowa brama pamięci – o digitalizacji archiwaliów słów kilka...”, mający na celu przybliżenie zagadnienia digitalizacji materiałów archiwalnych przechowywanych w archiwach państwowych oraz ukazanie korzyści, jakie kopie cyfrowe archiwaliów niosą dla różnych grup społecznych. W ramach spotkania zaprezentowano też portal szukajwarchiwach.pl, pracownię digitalizacji Archiwum Państwowego w Lublinie oraz przebieg skanowania różnych form archiwaliów. W wydarzeniach przygotowanych w budynku lubelskiego Archiwum uczestniczyło łącznie ok. 300 osób, głównie młodzież ze szkół podstawowych i gimnazjów, także z tak odległych od Lublina miejscowości jak Nakło nad Notecią czy z Siennicy Różanej. Po zebraniu doświadczeń i opinii o naszych projektach, podczas kolejnego Festiwalu Nauki za rok będziemy mogli przedstawić jeszcze bogatszy program lekcji archiwalnych, na które już w tej chwili serdecznie zapraszamy!

6

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015


.............................................................. WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji, Kazimierz Dolny, „Kwaskowa Góra”, 26-27 Września 2015

W

dniach 26-27 września 2015 r. w Kazimierzu Dolnym w ramach cyklicznych naukowych spotkań poświęconych zagadnieniom biurokracji odbyło się VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji”, zorganizowane przez Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, Archiwum Państwowe w Lublinie, Rosyjski Humanistyczny Uniwersytet Państwowy w Moskwie oraz Towarzystwo Nauki i Kultury „Libra”. Podobnie jak w latach ubiegłych sympozjum gościło wielu badaczy z kraju i zagranicy. Na program konferencji złożyło się 28 referatów z Rosji, Czech i Ukrainy oraz 44 wystąpienia z Polski. Zagraniczne ośrodki naukowe reprezentowali badacze z Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Moskwie, Uralskiego Uniwersytetu Federalnego w Jekaterynburgu, Uniwersytetu Karola w Pradze, Uniwersytetu Masaryka w Brnie. Ośrodki polskie, które były reprezentowane na sympozjum to m.in.: Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, Polska Akademia Nauk, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej czy Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu oraz Archiwum Państwowe w Lublinie. Konferencję otworzył dyrektor lubelskiego Archiwum dr Piotr Dymmel. Przywitał on uczest-

ników konferencji, przypomniał cel spotkania, a następnie poprowadził sesję plenarną otwierającą pierwszy dzień obrad. Składała się ona z trzech referatów. W jej charakter dotyczący teorii biurokracji najwyraźniej wpasowały się referaty prof. dr hab. Krzysztofa Skupieńskiego przedstawiającego metodologię badań nad dokumentem jako instrumentem sprawowania władzy, prof. dr hab. Zbigniewa Naworskiego omawiającego biurokrację pruską XIX wieku oraz dr Edyty Sokalskiej przedstawiającej postać Cyrila Parkinsona, brytyjskiego konserwatysty i historyka, którego książka Prawo Parkinsona stała się bestsellerem i uczyniła go głównym brytyjskim specjalistą w dziedzinie administracji publicznej. Kolejnym tematem obrad były „Struktury i ludzie aparatu biurokratycznego”. To duże zagadnienie podzielno na dwie sekcje, dotyczące XIX i XX wielu. Każda z nich składała się z dwóch części. Pierwszą część sekcji dziewiętnastowiecznej prowadził prof. dr hab. Zbigniew Naworski. Wygłoszono 9 referatów wśród których, badaczy krajowych reprezentowali m.in.: dr hab. Anna Dymmel („Biurokraci i książki. Lektury urzędników w Królestwie Polskim w pierwszej połowie XIX wieku”), prof. dr hab. Alicja Kulecka („Fryderyk Skarbek – uczony i urzędnik

...................................................

................................................... Piotr Romanowski Oddział II - informacji naukowej

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

7


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA ..............................................................

w latach 1825-1855”) czy prof. dr hab. Edward Czapiewski („Mikołajewski ideał rządzenia państwem w świetle poglądów jego przeciwników w okresie panowania cara Mikołaja I”). Tematy te korespondowały z referatami badaczy z zagranicy dotyczące biurokracji Rosji czy Moraw XIX m.in. prof. Petra Wladymirowicza Akulszczina, doc. phdr. Zbynka Svitaka prezentującego „Problemy struktur biurokratycznych. Przykład Morawy”. Kolejną część sekcji prowadził dr hab. Krzysztof Latawiec. Wygłoszono na niej 8 referatów. Poruszone tematy wpisywały się w treść całej sekcji. Dotyczyły one struktur i funkcjonowania administracji: dr Jan Kozłowski „Projekty reorganizacji magistratu m. Warszawy z końca lat 60-tych XIX wieku”, prof. dr hab. Stanisław Wiech „Uwagi na temat funkcjonowania kancelarii Warszawskiego Generała-Gubernatora u schyłku XIX wieku” oraz personelu zatrudnionego w administracji XIX-wiecznej: dr hab. Krzysztof Latawiec „Naczelnicy organów administracyjnych rosyjskiego Ministerstwa Finansów w Królestwie Polskim w latach 19661918”, dr Joanna Machut-Kowalczyk „Naczelnik powiatu jako adresat raportów na przykładzie praktyki w powiecie piotrkowskim do 1866 r.”

wschodniej po II wojnie światowej”. W drugiej części sekcji prowadzonej przez Dariusza Magiera, wygłoszono 7 referatów, dotyczących ogólnych problemów administracji, organizacji poszczególnych urzędów lub wybranych zagadnień problemów dotyczących funkcjonowania administracji z okresu dwudziestolecia międzywojennego. W pierwszym obszarze wygłoszony został tylko referat dr. Jacka Przygodzkiego „Problematyka usprawnienia administracji w II Rzeczypospolitej”. Kwestią organizacji poszczególnych urzędów zajął się dr Paweł Libera, omawiający ewolucję struktury organizacyjnej i obsadę personalną Wydziału Wschodniego MSZ w latach 1918-1939. W podobnym kanonie poruszali się referenci: Mariola Szewczyk-Daniel „Organizacja i zasady funkcjonowania zarządu miasta Lublina w latach 191511918 oraz Wojciech Chudzik „Centralny Okręg Przemysłowy 1937-1939-ludzie, urzędy, instytucje i system administracyjny”. Problematyka organizacji została zawężona do jednego z jej elementów w referatach dr. hab. Marka Krzymowskiego „Prawo do urlopów funkcjonariuszy państwowej służby cywilnej w II Rzeczypospolitej.

Prof. Tatjana Bykowa, kierownik Katedry Dokumentoznawstwa prof. Ludmila Mazur, kierownik Zakladu Dokumentoznawstwa

Równolegle prowadzono obrady w sekcji poświęconej XX wiekowi, prowadzonej przez prof. Ludmiłę Mazur. W czasie jej trwania wygłoszono 8 referatów, wśród których podejmowano tematy związane z organizacją administracji i jej funkcjonowaniem w Europie Środkowej i Wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym (L. Mazur), w latach 1941-1945 (Irina Topiczewa) oraz po II wojnie światowej. Szczególne duże zainteresowanie wśród uczestników budziły tematy dr. hab. Dariusza Magiera z lubelskiego Archiwum „Czynnik finansowy funkcjonowania partii komunistycznej w województwie bialskopodlaskim z latach 1975-1989”, dr. Marcina Łysko „Wpływ czynnika urzędniczego na orzecznictwo karno-administracyjne Polski Ludowej”, dr. Michała Nowakowskiego „Sądy administracyjne państw Europy

8

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

W drugim dniu uczestnicy VI Międzynarodowego Sympozjum Dziejów Biurokracji, obradowali w dwóch sekcjach: „Kancelaria i dokument jako narzędzie władzy” oraz „Struktury i ludzie aparatu biurokratycznego”. Każda z nich składała się z dwóch części. Pierwsza pokrywała się tematycznie z sekcją dotyczącą wieku XIX w. z poprzedniego dnia obrad. Pierwsza jej część poprowadzona została przez Tatjanę Bykową. Wygłoszono 8 referatów, wśród których podejmowano tematy związane z organizacją i funkcjonowaniem systemów kancelaryjnych urzędów oraz dokumentacją urzędów w XIX-XX wieku. Do budzących szczególnie zainteresowanie należały wystąpienia ks. prof. dr hab. Pawła Wolnickiego „Organizacja i dokumentacja kasy miejskiej w Królestwie Polskim” i Małgorzaty Osieckiej „System kancelaryjny komisji rządowych Królestwa Polskiego w latach 1815-1867”. W podobnej tematyce dotyczącej organizacji kancelarii oraz spraw związanych z do-


.............................................................. WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

kumentacją urzędów poruszano się w drugiej części sekcji, prowadzonej przez Julię Kukarinę. Potwierdzają to referaty „Kancelaria MSZ w latach 1918-1939” (Piotr Romanowski), „Kancelaria wojskowa II Rzeczypospolitej – dziedzictwo zaborów a nowoczesne zarządzanie dokumentacją” (dr Tomasz Matuszak). Poszerzeniem tych obszarów badawczych były referaty dr. Tomasza Matuszaka, Hadriana Ciechanowskiego oraz Julii Kukariny, w których podjęto problemy dokumentu chronologicznego oraz kwestie nowoczesnego zarządzania dokumentacją w połączeniu z jej dawnym systemem lub postacią dokumentu. W szczególności na uwagę zasługuje referat Hadriana Ciechanowskiego („Wpływ XIX wiecznych pruskich ksiąg gruntowych na powstanie i kształt elektronicznych ksiąg wieczystych w Polsce”), gdzie autor wiąże kwestie starszych ksiąg XIX-wiecznych z odpowiadającą jej dzisiaj postacią elektroniczną. Równolegle odbywała się druga z sekcji „Struktury i ludzie aparatu biurokratycznego”. Pierwszą jej część poprowadził dr hab. Grzegorz Smyk. Wygłoszone referaty dotyczyły, zarówno przedstawieniu budowy struktur organizacyjnych, jak i zatrudnionego tam personelu. Dyskusję uczestnicy tej sekcji podjęli nad referatami dr. Tomasza Czarnoty „Protokołowanie i protokolanci w Komitetach Powiatowych PZPR województwa lubelskiego do 1954 r., dr. Karola Dobrowolskiego „Portret niemieckiego aparatu partyjno-administracyjnego w dystrykcie radomskim w latach 1940-1944. Szczególnie dużo cennych uwag udzielił prof. Zbigniew Naworski. Duże zainteresowanie wzbudził także referat dr. Przemysława Marcina Żukowskiego „Od profesora do urzędnika. Sekretarze Uniwersytetu Jagiellońskiego od połowy XIX do 1939 r”. Sprawy związane z obecnymi problemami administracji oraz zarządzania dokumentacją zostały poruszone w drugiej części tej sekcji. Związki pomiędzy technologią a zarządzaniem dokumnetacją oraz płynące z tego skutki zostały zaprezentowane przez dr Piotra Dymmela „Biurokracja i komputer. O systemie elektronicznego zarządzania dokumentacją”. Z referatem tym korespondowało wystąpienie dr Małgorzaty Augustyniak pt. „Nowoczesne technologie w praktyce polskiej administracji”. Jednym z podmiotów zarządzających dokumentacją są archiwa. Ich prawny aspekt funkcjonowania przedstawili dr Marek Konstankiewicz oraz dr Małgorzata Szabaciuk. Podczas gdy Marek Konstankiewicz zaprezentował miejsce i pozycję archiwów w prawie archiwalnym, Małgorzata Szabaciuk określiła status archiwisty wykonującego zadania z zakresu zarządzania dokumentacją.

Podsumowania obrad w imieniu organizatorów dokonał prof. dr hab. Krzysztof Skupieński. Na wstępie podziękował on wszystkich uczestnikom konferencji w tym referentom oraz zaprosił na kolejne edycje. Następnie przypomniał rolę i zadania biurokracji. Podkreślił, że podobnie jak poprzednie spotkania, obecne VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji skupiło się na trzech głównych kierunkach badawczych: teorii biurokracji, strukturze oraz jej funkcjonowaniu. VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji cechowało się wysokim poziome merytorycznym, zarówno pod względem wystąpień referentów, jak i podejmowanej dyskusji. O jej charakterze świadczy obecność osób reprezentujących wiodące w tej dziedzinie badawcze ośrodki zagraniczne. Tematy referatów objęły zakres chronologiczny od XVIII wieku aż do współczesności. Obok omówienia funkcjonowania polskich, czeskich i rosyjskich instytucji administracyjnych, nakreślono funkcjonujące w tych instytucjach systemy kancelaryjne oraz wytwory działalności kancelaryjnej, m.in. dokumentację aktową czy kartograficzną. W ujęciu tym nie zabrało odniesień do współczesności oraz porównań obecnego systemu z dawnym.

AUTOPROMOCJA .........................................................................................................................................................................................................

Z

radością donosimy, że w drugim półroczu 2015 na portalu szukajwarchiwach.pl udostępnione zostało blisko 400 tysięcy nowych skanów z oryginałów i mikrofilmów z naszego zasobu. Zostały opublikowane kopie cyfrowe ksiąg grodzkich lubelskich, chełmskich oraz akt miasta Lublina stanowiących cenne źródła historyczne, oraz skany akt stanu cywilnego różnych wyznań: parafii rzymskokatolickich, ewangelicko-augsburskich, baptystów, mariawitów, które są doskonałą pomocą do badań genealogicznych. Pełny wykaz można znaleźć na stronie internetowej w zakładce Zasób - Zbiory online. Skany zostały wykonane w ramach projektu „Rozwój zasobów cyfrowych Archiwum Państwowego w Lublinie” dofinansowanego ze środków Programu Wieloletniego Kultura+ oraz w ramach działalności statutowej. Dotychczas w portalu szukajwarchiwach.pl lubelskie Archiwum udostępniło już blisko 2 mln skanów. APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

9


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA .............................................................. Od prawej: dr Anna Idzikowska-Czubaj (UAM), mgr Andrzej Czyżewski (IPN Łódź), dr hab. Dariusz Magier (APL)

...................................................

...................................................

Dariusz Magier

kierownik Oddziału w Radzyniu Podlaskim

10

Konferencja „To idzie młodość” – Radzyń Podlaski, 28-29 września 2015

D

wudniowa konferencja naukowa „«To idzie młodość». Młodzież w ideologii i praktyce komunizmu”, której współorganizatorem był radzyński Oddział Archiwum Państwowego w Lublinie, odbyła się w Radzyniu Podlaskim w ostatnich dniach września br. Drugim organizatorem sympozjum było Towarzystwo Nauki i Kultury „Libra”, zaś – doceniając rangę wydarzenia dla lokalnego środowiska – swoim patronatem objęli je Poseł na Sejm RP Marcin Kamil Duszek, Burmistrz Miasta Radzyń Podlaski oraz Wójt Gminy Radzyń Podlaski. Konferencja stanowiła kontynuację cyklu, który Oddział zapoczątkował w 2011 r. sesją pt. „Partia komunistyczna w Polsce – system, ludzie, dokumentacja”. Jej plon stanowi praca zbiorowa pod tym samym tytułem, która ukazała się w 2012 r. Kolejną było sympozjum zatytułowane „Elity komunistyczne w Polsce”, które odbyło się w Lublinie w 2013 r. Referaty wówczas wygłoszone ukażą się w formie książkowej jeszcze w tym roku. Tegoroczna konferencja jest trzecią z cyklu. Tym razem organizatorzy postanowili zająć się związkami komunizmu z młodością. Młodość i młodzież funkcjonowały w komuniźmie za-

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

równo w wymiarze ideologicznym, jak i rozwiązaniach praktycznych. Znajdziemy odniesienia doń zarówno w pismach architektów tej ideologii, jak i poczynaniach pragmatyków budujących jej byt w realnej rzeczywistości. Wielokroć niegdysiejsi utrwalacze władzy ludowej i staliniści winę za swoje poczynania zrzucali na atmosferę, młodość, na romantyzm czasów. Konferencja była zatem również próbą odpowiedzi na pytanie, jaki charakter miały związki komunizmu i młodości? W głównej mierze wydarzenie stanowić miało jednak platformę prezentacji najnowszych wyników badań nad zaproponowanym zagadnieniem bez ograniczenia chronologicznego i geograficznego. W ciągu dwóch dni konferencji gościło w Radzyniu blisko 30 specjalistów zajmujących się szeroko pojętymi zaganieniami komunizmu, reprezentujących polskie uniwersytety i szkoły wyższe, archiwa państwowe oraz IPN ze wszystkich regionów Polski, by wymienić choćby takie miasta jak: Biała Podlaska, Białystok, Gdańsk, Katowice, Lublin, Łódź, Opole, Piotrków Trybunalski, Poznań, Warszawa. Poza tym wymiaru międzynarodowego konferencji nadało


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA ..............................................................

Zwiedzanie barokowego kościoła pw. Trójcy Świętej w Radzyniu Podlaskim.

Konferencja z udziałem tylu gości z Polski i zagranicy była też okazją do zaprezentowania zabytków i dnia dzisiejszego Radzynia Podlaskiego oraz wypróbowania tradycyjnej podlaskiej gościnności. Po śladach przeszłości oprowadziła referentów specjalistka od historii lokalnej dr Joanna Kowalik z radzyńskiego archiwum, Miasto Radzyń obdarowało wszystkich gości upominkami, zaś Poseł na Sejm RP Marcin Kamil Duszek i Wójt Gminy Radzyń Podlaski ufundowali uroczystą kolację, podczas której zaprezentowano twórczość ludową mieszkańców gminy. Z kolei gości Rosji i Ukrainy na spotkaniu kawowym w magistracie podjął Burmistrz Miasta Radzyń Podlaski Jerzy Rębek. Gości bardzo zaciekawiła problematyka funkcjonowania samorządu terytorialnego w Polsce.

pięciu uczestników z zagranicy: troje Rosjan z Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego w Moskwie i Federalnego Uralskiego Uniwersytetu w Jekaterynburgu oraz dwóch Ukraińców z Charkowskiego Narodowego Uniwersytetu. Trzeba przy tym dodać, że udział Rosjan w konferencji był efektem kilkuletnich kontaktów Archiwum Państwowego w Lublinie z uniwersytetami w Moskwie i Jekaterynburgu (zob.: D. Magier, The International Scientific School w Jekaterynburgu (Rosja) 7-12 września 2014 r., „Apla”, nr 13-14/2014, s. 5-6 oraz A. Górak, Lubelsko-moskiewska konferencja kancelaryjno-archiwalna, „Apla”, nr 15-16/2015, s. 8-9). Uroczysta kolacja w Białej pod Radzyniem Podlaskim.

Efekty merytoryczne konferencji zostaną zawarte w publikacji pokonferencyjnej planowanej na przyszły rok. Sądząc po dochodzących do organizatorów głosach uczestników oraz fotorelacji przesłanej przez prof. Olega Gorbaczewa z Jekaterynburga, która zamieszczona została na facebook’owym profilu „Archiwum Państwowe Radzyń”, efekty towarzyskie i kulturalne już są i jest nadzieja, że będą procentować w przyszłości. Wszak cykl sympozjów o partii komunistycznej będzie kontynuowany. Fot. O. Gorbaczew

Z wizytą u Burmistrza Miasta Radzyń Podlaski. Od lewej: dr Paweł Kung (Moskwa), dr Roman Lubawskij (Charków), dr Dmitro Mikolenko (Charków), Burmistrz Jerzy Rębek, prof. Oleg Gorbaczew (Jekaterynburg), prof. Ludmiła Mazur (Jekaterynburg) i dr Artur Górak (UMCS)

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

11


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA .............................................................. Fragment portretu rysunkowego Ignacego Łosia (1790-1850) z obrazu Maszkowskiego w zbiorach Ossolineum we Lwowie

...................................................

Kongres „Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczpospolitej” – Białystok, 30 września - 1 października 2015

W

dniach 30 września-1 października 2015 r. w Białymstoku obradował III Międzynarodowy Kongres Naukowy ................................................... „Stan badań nad wielokulturowym dziedzicElżbieta Wierzbicka twem dawnej Rzeczpospolitej” zorganizowasekcja prac naukowych ny przez Instytut Badań nad Dziedzictwem i edukacji archiwalnej Kulturowym. W trakcie Kongresu pracownicy różnych instytucji z kraju i zagranicy (Litwa, Łotwa, Ukraina) – uczelni, bibliotek, muzeów, Polskiej Akademii Nauk i kliku innych oraz Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, przedstawili blisko sto referatów poświęconych badaniom nad szeroko pojętym polskim dziedzictwem kulturowym. Omówiono w nich sprawy poszukiwań i dokonanych odkryć związanych z zabytkami ruchomymi i nieruchomymi, sprawy pozyskania różnych obiektów do zbiorów państwowych oraz prace z zakresu konserwacji zabytków ruchomych i nieruchomych. Scharakteryzowano ich walory artystyczne i znaczenie dla badań z zakresu historii, bibliotekoznawstwa, historii literatury i sztuki, w tym architektury oraz kultury materialnej. Poruszone zostały też tematy bardziej ogólne, jak finansowanie projektów związanych z ochroną polskiego dziedzictwa za granicą i problematyka ich restytucji, czy rozważania na temat wspólnej historii narodów zamieszkujących Rzeczpospolitą. Kilkanaście wystąpień Ekslibris Ignacego Łosia autorstwa Kajetana Kielisińskiego, 1837 r. odnosiło się do spuścizn archiwal-

12

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

nych, w tym trzy referaty wygłosili przedstawiciele archiwów państwowych i Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Dr Anna Krochmal (NDAP) przedstawiła charakterystykę zbiorów instytucji polonijnych odzwierciedlających wielokulturowość społeczeństwa dawnej Rzeczpospolitej. Dr Jacek Krochmal z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie omówił z kolei zasób kopii poloników lwowskich zgromadzonych w tym Archiwum. Z Archiwum Państwowego w Lublinie uczestniczyli w Kongresie i wygłosili referaty dyrektor dr Piotr Dymmel i dr Elżbieta Wierzbicka. P. Dymmel w wystąpieniu „Archiwalia lubelskie w zbiorach zagranicznych” zrekapitulował stan rozpoznania tych materiałów archiwalnych, głównie w archiwach i bibliotekach w Wilnie oraz problemy badawcze z tym związane. W przygotowanej prezentacji pokazał skany ciekawszych dokumentów. Obecność archiwaliów lubelskich w zbiorach wileńskich jest przede wszystkim efektem wywiezienia tam głównie ksiąg sądowych ze zlikwidowanego w 1887 r. Archiwum Akt Dawnych w Lublinie i niepełnej ich restytucji w wieku XX. Dr Elżbieta Wierzbicka w referacie „Archiwa rodu Łosiów – przykład dziedzictwa rozproszonego” przedstawiła skomplikowane losy archiwaliów tego rodu, ich naturalne podziały i rozdzielenie w konsekwencji nieprofesjonalnego kolekcjonerstwa oraz potrzeby w zakresie opracowania zachowanych akt i przygotowania informacji naukowej. W znajdującym się w APL zespole Archiwum Łosiów znajdują się największe, znane części archiwów tego rodu.


..............................................................

WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

Archiwa kościelne we współczesnej odsłonie. - UWAGI NA MARGINESIE Konferencji

...................................................

„Zabezpieczanie i udostępnianie archiwalnych zasobów archiwów kościelnych” – Falenty k. Warszawy, 19-21 października 2015

O

rganizatorem sympozjum była Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych we współpracy z Radą ds. Kultury i Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Konferencji Episkopatu Polski, Stowarzyszeniem Archiwistów Kościelnych oraz Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego. To już drugie tak liczne (blisko 200 osób) wspólne spotkanie ludzi nauki oraz archiwistów z archiwów państwowych, diecezjalnych i zakonnych z całej Polski. W trakcie obrad omawiano kwestie dotyczące zasad porządkowania i odtwarzania zasobów archiwów kościelnych, zabezpieczania archiwaliów, profilaktyki konserwatorskiej, digitalizacji zbiorów, udostępniania, jak również kształcenia archiwistów oraz możliwości zdobywania środków finansowych na projekty związane z bezpiecznym przechowywaniem zasobów archiwów kościelnych. Konferencja pozwoliła przyjrzeć się z bliska realiom w jakich funkcjonują współcześnie instytucje archiwalne w strukturze Kościoła Katolickiego w Polsce, zaobserwować ich niewątpliwe osiągnięcia, które w żaden sposób nie ustępują realizacjom podejmowanym przez archiwa państwowe, ale również zrozumieć niedostatki, których efektem bywa między innymi niezadowalający dostęp do ich zasobów. Podczas gdy działające w ramach jednolitych

uregulowań ustawy archiwalnej i powiązanych z nią przepisów szczegółowych archiwa państwowe stoją otworem przed potencjalnymi użytkownikami, gromadzące niepaństwowy zasób archiwalny placówki kościelne otacza nimb tajemnicy, a dostęp do nich uregulowany nie zawsze jasnymi dla przeciętnego „Kowalskiego” zasadami często wzbudza negatywne emocje. Na taką sytuację niewątpliwie wpływa brak jednolitych przepisów dotyczących udostępniania zasobów. Kanony kodeksu kanonicznego zalecające dbałość o wytwarzane dokumenty tylko w sposób ogólny określają zasady funkcjonowania archiwów. Niestety, ani Stolica Apostolska, ani Konferencja Episkopatu Polski nie określiły do tej pory żadnych nadrzędnych reguł, którymi powinny kierować się archiwa partykularne (np. we Włoszech takie odgórne uregulowania zostały wprowadzone). W Polsce de facto zasady określa biskup miejsca. W archiwach kościelnych bez względu na różnice w dostępie do akt w poszczególnych diecezjach istnieje grupa akt zastrzeżonych (np. akta sądów biskupich, akta tajne, dokumentacja osobowa). Część z nich nie jest udostępniana, natomiast w stosunku do akt personalnych obowiązuje karencja 50-70 lat od śmierci osoby, której akta dotyczą. Zgodę na dostęp do dokumentacji zastrzeżonej

................................................... Anna Chursan Oddział II - informacji archiwalnej

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

13


WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA ..............................................................

Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, Złoty kodeks gnieźnieński po konserwacji

każdorazowo wydaje biskup, a od jego decyzji nie przysługuje odwołanie. Brak obecnego w archiwach państwowych trybu administracyjnego i możliwości odwołania się stanowi zasadniczą różnicę pomiędzy archiwami kościelnymi a placówkami działającymi w strukturze archiwów państwowych. Od archiwów państwowych różni je również stosowanie opłat za samo udostępnianie akt (np. opłata roczna lub opłata od każdej udostępnionej jednostki). Należy przy tym pamiętać, że są to placówki niepaństwowe, „prywatne”, które nie są finansowane z budżetu państwa, a ich faktyczne potrzeby związane zarówno z bieżącą działalnością, jak i właściwym zabezpieczaniem zbiorów są zaspokajane przez dysponujących funduszami często w stopniu niewystarczającym, stąd dążenie do przynajmniej częściowej samowystarczalności. Wśród użytkowników zasobów archiwów kościelnych, naukowców, regionalistów-amatorów i genealogów niejednokrotnie budzą zdziwienie odmienne zasady gromadzenia zbiorów w podległych biskupom placówkach diecezjalnych. Kierując się listem okólnym komisji papieskiej z 1997 r. zalecającym rozważenie gromadzenia zasobów archiwów na terenie diecezji w jednej placówce, w niektórych diecezjach podjęto trud centralizacji archiwaliów (przykłady archiwów w Katowicach, Zielonej Górze). Decyzję o przejęciu w depozyt do archiwum diecezjalnego zasobów parafialnych nieodmiennie podejmuje biskup miejsca. Niewątpliwie jest to rozwiązanie korzystne zarówno dla proboszczów parafii, jak i potencjalnych użytkowników. Jednak ze względów lokalowych, a także z uwagi na stan rozpoznania zasobów archiwów parafialnych nie zawsze taka operacja jest możliwa do przeprowadzenia od zaraz. Nie wszyscy odpowiedzialni za archiwa widzą też potrzebę takiej centralizacji. W tym przekonaniu umacnia ich rygorystyczna interpretacja zasady proweniencji i pertynencji terytorialnej oraz uznanie,

14

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

iż rozproszenie archiwaliów jest rozwiązaniem zdecydowanie korzystniejszym dla ich bezpieczeństwa. Prężnie zarządzane archiwa zakonne oraz placówki diecezjalne, które prezentowały swoje dokonania podczas konferencji z powodzeniem wykorzystują dostępne obecnie możliwości rozwoju, dotrzymując w tym kroku podobnym archiwom podlegającym Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Korzystając z funduszy własnych bądź pozyskiwanych w ramach dostępnych projektów zewnętrznych podejmują olbrzymi wysiłek zabezpieczenia i konserwacji własnych zbiorów, często do tej pory bardzo zaniedbanych. Wiele z tych działań podejmowanych jest we współpracy z wyspecjalizowaną placówką jaką jest Zakład Konserwacji Papieru i Skóry Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Niezmiernie cieszy też fakt, iż dużą wagę przykłada się do digitalizacji zasobów (zadanie to zwykle jest zlecane firmom zewnętrznym), co w przyszłości zdecydowanie ułatwi dostęp do materiałów archiwalnych i będzie sprzyjało właściwemu ich zabezpieczeniu. Aby obraz kościelnych instytucji archiwalnych był pełny nie sposób nie wspomnieć o podejmowanej w ostatnich latach działalności wydawniczej i edycji źródeł archiwalnych. Zaprezentowano przykłady najnowszych, doskonałych metodycznie publikacji źródłowych, w tym serię wydawniczą Monumenta historica fratrorum misericordiarum Tessinensis z zasobu archiwum Bonifratrów w Cieszynie oraz dotyczące Śląska, a pochodzące przede wszystkim z zasobów archiwów watykańskich sprawozdania o stanie diecezji przedstawiane cyklicznie przez biskupów wrocławskich zwierzchnikowi Kościoła Katolickiego (Relacje „ad limina apostolorum” z diecezji wrocławskiej z lat 1589-1943, oprac. J. Kopiec, Opole 2014). Niewątpliwie archiwa kościelne, niegdyś z różnych względów skazane na zapomnienie i niedostępne, coraz częściej spełniają współczesne standardy w zakresie gromadzenia, przechowywania, zabezpieczania i udostępniania swoich zasobów. Porównując jednak wystąpienia prelegentów, dyskutantów i doświadczenia osób stykających się z tymi instytucjami można niejednokrotnie odnieść niestety wrażenie, że prezentowana na przykładzie archiwów śląskich i wielkopolskich polityka świadomego zarządzania i otwierania się tych placówek dla społeczeństwa zatrzymała się gdzieś tam przed linią Wisły. Czy coś się zmieni? – czekamy niecierpliwie.

Prace konserwatorskie prowadzone w Opactwie Sióstr Benedyktynek w Krzeszowie


..............................................................

WYDARZENIA - RELACJE - SPRAWOZDANIA

II Forum Edukatorów Archiwalnych – Toruń, 4-5 grudnia 2015

S

potkanie edukatorów odbyło się w Collegium Humanisticum Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu jako wydarzenie towarzyszące V Toruńskim Konfrontacjom Archiwalnym. Forum Edukatorów Archiwalnych skupia pracowników archiwów, nie tylko państwowych, którzy w swojej pracy zawodowej zajmują się szeroko pojętą edukacją archiwalną. Główne cele Forum to: wymiana doświadczeń z zakresu edukacji archiwalnej, wspieranie działań edukacyjnych podejmowanych przez archiwa, promocja działalności edukacyjnej archiwów, określenie kompetencji i profilu zawodowego edukatora archiwalnego, organizacja szkoleń, warsztatów, spotkań dla edukatorów archiwalnych, rozwijanie i szerzenie form, metod i środków kształcenia stosowanych w archiwach, współpraca z innymi instytucjami kultury obecnymi w przestrzeni edukacyjnej, badanie rynku usług edukacyjnych archiwów. Informacje o Forum oraz manifest założycielski dostępny jest na stronie internetowej www.edukacjaarchiwalna.pl II Forum w całości zostało poświęcone tematyce gier terenowych (głównie grom miejskim) i happeningów organizowanych przez archiwa. W prezentowanych wystąpieniach przygotowanych m.in. przez pracowników Archiwum Państwowego w Opolu, w Elblągu, w Poznaniu oddział w Gnieźnie czy Instytutu Pamięci Narodowej, mieliśmy możliwość zapoznać się z różnorodnością prowadzonych inicjatyw, a przede wszystkim podpatrzeć w jaki sposób można przeprowadzić grę miejską opartą o zasób archiwalny w odniesieniu do przestrzeni miasta. Gry miejskie są szczególnie atrakcyjną formą edukacji, którą zdecydowanie mogą posługiwać się archiwa państwowe, bo skierowaną do różnych grup odbiorców i łączącą w sobie przyjemność odkrywania przestrzeni miasta, rozwiązywania zagadek, odkrywania tajemnic z aktywnym wypoczynkiem. Gry są idealną formą dla działalności archiwów w zakresie edukacji archiwalnej, popularyzacji wiedzy o archiwum i zasobie archiwalnym, bowiem scenariusze gier opierane

na materiałach archiwalnych, np. nawiązujące do wydarzeń ważnych dla miasta czy regionu, znanych lub zasłużonych mieszkańców, korespondujące z rocznicami historycznych wydarzeń, itd. w sposób przystępny, metodą „uczyć bawiąc” poszerzają w uczestnikach gier wiedzę historyczną, ale także budują i umacniają w odbiorcach świadomość o istnieniu archiwów. Pozwalają także wypełniać zadania, jakie spoczywają na archiwach w kwestii kształcenia społeczeństwa, jednakże w trochę odmienny sposób, aniżeli poprzez organizowanie rocznicowych wystaw, warsztatów czy zebrań naukowych, prelekcji, itp. Te i inne aspekty gry miejskiej, szczególnie ważne z punktu widzenia edukacji archiwalnej skierowanej dla uczniów szkół, jak również istotne wskazówki metodyczne zaprezentowała dr Joanna Szady (Katolicki Uniwersytet Lubelski) w swoim wystąpieniu „Edukacja w przestrzeni miejskiej – refleksja dydaktyczna”. Wszystkim wystąpieniom towarzyszyły otwarte dyskusje. Referenci bardzo chętnie odpowiadali na przeróżne pytania związane z określeniem docelowej grupy odbiorców, organizacją, przeprowadzeniem, a także finansowaniem gier miejskich. Przedstawiciele poszczególnych archiwów prezentowali swój dorobek w dziedzinie edukacji i popularyzacji m.in. filmy, sluchowiska, prezentacje multimedialne, itp. Na zakończenie spotkania zostały także przedstawione interesujące wyniki badań prowadzonych przez dr Agnieszkę Rosę (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) oraz Huberta Mazura (Archiwum Państwowe w Kielcach) na temat działalności edukacyjnej archiwów i ich odbiorców. Dodatkową atrakcją spotkania FEA było zwiedzanie wystawy „Mroczna strona życia” w Archiwum Państwowym w Toruniu. Jak czytamy w katalogu do wystawy „Wystawa prowadzi przez różne „nieszczęśliwe dziedziny życia”, poczynając od tych [pospolitych jak choroby, ubóstwo, brak rodziców, starość, poprzez nieszczęśliwe wypadki, przestępczość, na wielkich jak wojny, powodzie czy zarazy kończąc.”

...................................................

................................................... Zofia Jakóbczak Oddział IV - ewidencji i udostępniania, pracownia naukowa

Marek Krzykała specjalista ds. popularyzacji wiedzy o archiwum i jego zasobie

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

15


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

...................................................

................................................... Renata Gąsior kierownik Oddziału III – nadzoru nad narastającym zasobem archiwalnym

16

Nadzór nad zasobem narastającym – wyzwania współczesności

D

ziałalność archiwów państwowych w obszarze gromadzenia materiałów archiwalnych jest realizacją obowiązku nałożonego na nie przez Ustawę o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z dnia 14 lipca 1983 r. Nakazuje ona aktotwórcom, czyli podmiotom wytwarzającym materiały archiwalne, przekazywanie tychże na wieczyste przechowywanie do właściwych miejscowo archiwów państwowych w terminach określonych w odrębnych przepisach. Przeważnie następuje to nie później niż po 25 latach od wytworzenia dokumentacji, choć prawo archiwalne przewiduje przypadki, w których obowiązek ten jest realizowany wcześniej (np. w momencie likwidacji podmiotu) lub później (akta spraw sądowych, prokuratorskich, akta stanu cywilnego, dokumentacja techniczna wybranych obiektów). Przekazanie materiałów archiwalnych odbywa się przeważnie na osi aktotwórca (ustalony wcześniej przez państwową służbę archiwalną jako wytwarzający dokumentację wagi historycznej) – archiwum państwowe, sprawujące pieczę nad działalnością aktotwórczą danego podmiotu. Z drugiej strony, przejęcie materiałów archiwalnych następuje również w obszarze tzw. niepaństwowego zasobu archiwalnego (fundacje, partie polityczne, stowarzyszenia, osoby fizyczne) w chwili ustania działalności tych podmiotów, jako wynik realizacji zapisu ustawy archiwalnej, bądź też jako donacja darczyńcy. Niezależnie od formy przejęcia materiałów archiwalnych gwarantem zaistnienia prawidłowego, a zatem kompletnego

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

i wartościowego procesu przejęcia materiałów archiwalnych, jest ścisła współpraca odbywająca się już na tzw. „przedpolu archiwalnym”, prowadzona pomiędzy archiwum państwowym a aktotwórcami. Od lat 50. XX w. funkcjonuje w ustawodawstwie polskim pojęcie narastającego zasobu archiwalnego, nad którym pieczę sprawują archiwa państwowe. Pojęcie to oznacza, zgodnie z definicją Polskiego Słownika Archiwalnego, materiały archiwalne wytwarzane i gromadzone w wyniku aktualnej działalności twórców zespołów. Wybór dokumentacji do materiałów archiwalnych nie odbywa się na zasadzie przypadku, czy też na zamówienie konkretnych środowisk. Selekcja archiwalna, służąca gromadzeniu w archiwach państwowych materiałów archiwalnych, ma przemyślany i zorganizowany charakter. Jednym z podstawowych narzędzi służących wyborowi najcenniejszej dokumentacji są jednolite rzeczowe wykazy akt oraz kwalifikatory dokumentacji w podmiotach wytwarzających materiały archiwalne. Narzędzia te, wraz z rozwojem organizacji poszczególnych aktotwórców oraz pogłębiającym się procesem informatyzacji ich działalności, powinny być aktualizowane i regularnie przystosowywane do bieżących potrzeb i realiów współczesności. Rzecz jasna, pierwszorzędną rolę odgrywa tu moment wskazania przez państwową służbę archiwalną podmiotów wytwarzających materiały archiwalne, choć wybór jest ograniczony do tych twórców, którzy działają w sferze tzw. państwowego


.............................................................. TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY

zasobu archiwalnego. Jak wiadomo, uprawnienie do typowania podmiotów, w których wytwarzane są materiały archiwalne, nie dotyczy sfery niepublicznej, a zatem stowarzyszeń, fundacji, niepaństwowych przedsiębiorstw, które, nawet jeśli wytwarzają materiały archiwalne, mają w zakresie bieżącego postępowania z dokumentacją większą swobodę niż państwowi aktotwórcy. Swoboda ta polega m.in. na niewystępowaniu (w przypadku sektora niepublicznego) kontroli archiwalnych przeprowadzanych przez archiwa państwowe. Dopiero w momencie likwidacji podmiotu jego dokumentacja podlega ocenie państwowej służby archiwalnej i wchodzi ewentualnie do państwowego zasobu archiwalnego jako materiały archiwalne. Archiwa państwowe mają jednak świadomość istnienia bogatego i nie do końca poznanego, z uwagi na wskazane ustawowe ograniczenia, archiwalnego obszaru, doceniają działalność twórców spoza państwowego zasobu archiwalnego i starają się wychodzić naprzeciw ich potrzebom organizując pomoc merytoryczną w zakresie metod opracowania, ewidencjonowania czy kon-

powinno być główną rolą archiwów państwowych w odniesieniu do prywatnych aktotwórców pozyskiwanie ich materiałów archiwalnych. Obecnie większy nacisk kładzie się na edukację w dziedzinie ochrony materiałów archiwalnych przed bezpowrotnym zniszczeniem czy też uświadomienie aktotwórcom istnienia przepisów określających sposób postępowania z archiwaliami w trakcie i po ustaniu działalności podmiotów. Nie ma zatem miejsca w obecnej działalności archiwów państwowych na śledzenie niepaństwowego zasobu archiwalnego w kierunku wyłącznego pozyskiwania materiałów archiwalnych. Archiwa państwowe zwracają większą uwagę na konieczność nawiązywania współpracy w perspektywie równie cennej, bo dającej długofalowe skutki. Sytuacja ta ma miejsce zwłaszcza w przypadku grupy aktowórców, którzy ulegają przeobrażeniom własnościowym, utracili status państwowych jednostek organizacyjnych, stając się reprezentantami prywatnego sektora. Do grona serwacji archiwaliów. Nierzadko w wyniku tej współpracy prywatni aktotwórcy decydują się, już w trakcie swej działalności, na wzbogacenie zasobu archiwów państwowych poprzez przekazanie cennych dokumentów. Inicjatywę taką podejmują m.in. osoby dysponujące bogatymi zbiorami rodzinnych pamiątek – korespondencji, fotografii, osobistych dokumentów, chcące udostępnić swoje skarby szerokiemu gronu badaczy i przekazując je też z taką myślą do archiwów. Rolą archiwów państwowych jest wtedy troska o zachowanie tych archiwaliów w jak najlepszym stanie fizycznym oraz udostępnianie ich zgodnie z wolą ofiarodawców. Minął bezpowrotnie okres, kiedy można było sądzić, iż archiwa wykonują swoje uprawnienia w zakresie gromadzenia materiałów archiwalnych w sposób władczy i automatyczny. Od wielu lat państwowy zasób archiwalny wzbogacają materiały archiwalne reprezentujące inny od typowo administracyjnego wizerunek rzeczywistości, gdyż są to także świadectwa bieżącej pracy aktotwórców, przejawy zwykłej ludzkiej aktywności. Należy jednak podkreślić, iż nie jest i nie APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

17


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

takich podmiotów należą w przypadku Archiwum Państwowego w Lublinie Lubelski Węgiel Bogdanka S.A., Zakłady Azotowe Puławy S.A., Polfa Lublin S.A., PZL Świdnik S.A. Dzięki świadomej postawie kierownictwa wymienionych podmiotów oraz polityce Archiwum istnieje szansa na prowadzenie długiej, opartej na partnerskich relacjach współpracy. Równorzędność partnerstwa ma w tym przypadku charakter pierwszorzędny, choć nie zawsze idea ochrony materiałów archiwalnych i chęć ocalenia ich dla przyszłych pokoleń znajduje zrozumienie u następców prawnych byłych państwowych jednostek organizacyjnych. Postawa taka jest, niestety, szczególnie szkodliwa i naganna, gdy materiały archiwalne z tzw. państwowego okresu działalności przedsiębiorstwa stanowią przedmiot handlu i służą zaspokojeniu potrzeb finansowych następców prawnych, co dzieje się, rzecz jasna, wbrew przepisom prawa obowiązującego w Polsce i podlega jego przepisom karnym.

W związku z powyższym jest oczywiste, że im więcej archiwa państwowe wykażą troski w zakresie podnoszenia świadomości aktotwórców co do właściwej opieki nad ich dokumentacją, tym lepsze będą rezultaty tej współpracy w przyszłości. Nie chodzi tu zresztą o automatyczną selekcję, tj. szybkie i pozbawione głębszej refleksji wybranie spośród zalewu dokumentacji materiałów archiwalnych. W ramach kształtowania zasobu aktotwórców mieści się przecież także potrzeba osiągnięcia stanu wysokiej skuteczności zarządzania dokumentacją i próba znalezienia odpowiedzi na pytanie o możliwość ograniczenia produkcji „papierowej” na rzecz dokumentacji elektronicznej, co od jakiegoś czasu jest przedmiotem szczególnej uwagi wielu aktotwórców. Z kolei także i ten rodzaj dokumentacji wkrótce archiwa państwowe będą gromadziły w swoich zasobach. Tak więc funkcja archiwum państwowego w obszarze kształtowania narodowego zasobu archiwalnego jest coraz bardziej wymagająca – odejście od niegdysiejszego urzędowania na rzecz refleksji nad tym czym jest dzisiaj źródło archiwalne i jego twórca jest znakiem czasów. W przypadku Archiwum Państwowego w Lublinie sytuację tę dobrze obrazuje charakter zmian w zakresie

18

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

dokonujących się przejęć materiałów archiwalnych do zasobu archiwum na przestrzeni ostatnich dziesięciu lat i dynamika tego procesu. Warto zatem przywołać kilka przykładów… • dla 2010 r. wypada zaznaczyć przejęcie takich zespołów jak m.in.: NIK Delegatura w Lublinie, Wojewódzki Zakład Weterynarii w Lublinie, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego PZL Świdnik, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Miłośników Hejnałów Miejskich z siedzibą w Lublinie (dar kanclerza stowarzyszenia p. Władysława Stefana Grzyba), Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie, I Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica w Lublinie; • w 2011 r. odnotowano przejęcia takich zespołów jak np.: Biuro Projektów Kolejowych w Lublinie, Lubelskie Zakłady Przemysłu Skórzanego w Lublinie, Państwowe Szkoły Budownictwa i Geodezji w Lublinie, Teatr Muzyczny w Lublinie, Stowarzyszenie Rodzina Katyńska Lublin (w formie daru), Pierwszy Urząd Skarbowy w Lublinie, Zakłady Azotowe „Puławy” w Puławach; • rok 2012 był równie bogaty w przejęcia pochodzące od różnych aktotwórców i były to m.in. zespoły Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach, Teatr im. Juliusza Osterwy w Lublinie, Ubezpieczalnia Społeczna w Lublinie (ZUS), Sąd Okręgowy w Lublinie, Przedsiębiorstwo Państwowe „Uzdrowisko Nałęczów”, Lubelskie Zakłady Farmaceutyczne „Polfa” w Lublinie, Miejski Zakład Gazowy w Lublinie, Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny nr 1 w Lublinie; • w 2013 r. zasób Archiwum Państwowego w Lublinie wzbogaciły m.in. zespoły Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Lublinie, Fabryka Samochodów Ciężarowych w Lublinie, Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie, Lubelskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego w Lublinie, Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego w Lublinie, Izba Skarbowa w Lublinie; • rok 2014 reprezentowały m.in. zespoły Państwowy Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Abramowicach, Sąd Wojewódzki w Lublinie, Okręgowy Zarząd Lasów Państwowych w Lublinie, Związek Więźniów Politycznych Okresu Komunistycznego 1939-1989 w Lublinie, Publiczna Szkoła Powszechna nr 16 w Lublinie; • w 2015 r. przejęto m.in. zespoły: Dyrekcja Okręgowa Dróg Publicznych w Lublinie, Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. Cypriana Kamila Norwida w Lublinie, Okręgowy Urząd Górniczy w Lublinie, Prokuratura Wojewódzka w Lublinie, Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Lublinie, Filharmonia im. Henryka Wieniawskiego w Lublinie, Szpital Miejski Bożego Jana w Lublinie, Lubelska Wytwórnia Tytoniu Przemysłowego w Lublinie. Powyższe przykłady pozwalają z optymizmem patrzeć na obszar narastającego zasobu archiwalnego – materiały archiwalne gromadzone przez różne podmioty trafiają, zgodnie z obowiązującym prawem archiwalnym, do zasobu Archiwum Państwowego w Lublinie, zaś kierownictwo tych podmiotów prezentuje świadomą postawę w zakresie spoczywającego na nich obowiązku zabezpieczenia i ochrony najcenniejszej dokumentacji.


.............................................................. TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY

Problematyka kontroli archiwalnych – teoria i proza życia nadzoru archiwalnego

A

Archiwa państwowe to instytucje powołane do kształtowania, zabezpieczania, gromadzenia, opracowywania oraz trwałego przechowywania i udostępniania materiałów archiwalnych, czyli akt o znaczeniu historycznym. Proces kształtowanie zasobu archiwalnego i jego gromadzenia odbywa się w sposób ciągły, poprzez działalność archiwów na tzw. przedpolu archiwalnym, która polega przede wszystkim na nadzorze nad materiałami archiwalnymi znajdującymi się jeszcze u swych aktotwórców. Przedpole archiwalne jest więc obszarem, którym archiwa państwowe obejmują swoją kontrolą. Kontrola archiwalna to kontrola postępowania z materiałami archiwalnymi wchodzącymi w skład państwowego zasobu archiwalnego. Kontrole przeprowadzane są na podstawie art. 28 pkt. 4 wielokrotnie nowelizowanej Ustawy z dnia 14 lipca 1983 roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. Archiwum państwowe przeprowadza kontrolę w celu sprawdzenia realizacji obowiązków wynikających z ustawy archiwalnej nałożonej na jednostki organizacyjne, które wytwarzają państwowy zasób archiwalny. Efektem końcowym kontroli jest wskazanie środków i sposobów usunięcia nieprawidłowości. Kontrole dzielą się na ogólne, problemowe – obejmujące wybraną część działalności ar-

chiwalnej jednostki – i sprawdzające, przeprowadzane w celu sprawdzenia realizacji zaleceń pokontrolnych lub gdy istnienie ryzyko utraty materiałów archiwalnych. Z przeprowadzonej kontroli sporządzany jest protokół i wydawane są zalecenia pokontrolne. Tyle mówi teoria. Praktyka nastręcza niestety szereg problemów. Tylko w największych jednostkach organizacyjnych, w których archiwum zakładowe jest uwzględnione w strukturze organizacyjnej, archiwista zakładowy jest zatrudniony na pełnym etacie. Wówczas zajmuje się jedynie gromadzeniem, ewidencjonowaniem, przechowywanie, opracowaniem, zabezpieczaniem i udostępnianiem materiałów archiwalnych, a także ich przekazywaniem do właściwego archiwum państwowego. W mniejszych jednostkach zdarza się, że archiwum zakładowe traktowane jest nieco po macoszemu. Archiwistą zakładowym zostaje często osoba, której powierzono opiekę nad archiwum zakładowym w ramach wykonywania innych obowiązków służbowych – bo ktoś to musi robić, bo nikt inny nie ma czasu. Osoba taka czasem nie posiada żadnego przygotowania kancelaryjno-archiwalnego lub ukończyła jednodniowy kurs. Świadomość archiwalna takiego archiwisty nie jest zbyt wysoka. Przeważnie nie zdaje on sobie sprawy z tego,

...................................................

................................................... Dominika Modzelewska

Oddział III – nadzoru nad narastającym zasobem archiwalnym

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

19


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

że archiwum zakładowe jest ważnym ogniwem w tworzeniu i kształtowaniu narodowego zasobu archiwalnego. W ekstremalnych przypadkach niektórzy archiwiści zakładowi mają problemy z podstawowym nazewnictwem, zdarza się, że pojęcia, takie jak spis zdawczo-odbiorczy czy wykaz spisów, są dla nich czystą abstrakcją. Bywają i takie osoby, które na pytanie: „Czy materiały archiwalne są złożone na oddzielnej półce?”, odpowiadają „Nie rozumiem o co pani pyta”. Niektóre jednostki organizacyjne posiadają lokale wzorcowe – przestronne, odpowiednio wyposażone i zabezpieczone na wypadek wystąpienia szkodliwych czynników zewnętrznych. Dokumentacja przechowywana w takich magazynach jest regularnie odkurzana, a warunki klimatyczne tam panujące są optymalne. Niestety, trafiają się również pomieszczenia przeznaczone na lokal archiwum zakładowego, których stan budzi poważne zastrzeżenia. Rury instalacji wodno-kanalizacyjnych, rury c.o. przebiegające przez pomieszczenie, w skrajnych przypadkach grzyb na ścianach – to wszystko można zobaczyć podczas przeprowadzania kontroli. Dokumentacja złożona na regalach bywa tam mocno zakurzona i podczas sięgania na wyższą półkę na głowę osoby kontrolu-

20

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

jącej sypie się kurz. Przebywanie w takich pomieszczeniach przez kilka godzin podczas przeprowadzania czynności kontrolnych to prawdziwa szkoła przetrwania. Niekiedy jednostki nie posiadają zorganizowanego lokalu archiwum zakładowego. W takim przypadku pracownik nadzoru przeprowadzający kontrolę musi odznaczać się duża wytrzymałością fizyczną, aby obejść wszystkie stanowiska pracy (czasem rozmieszczone na kilku piętrach), na których przechowywane są akta zakończonych spraw. Rzetelne przeprowadzenie kontroli w takich warunkach jest niezmiernie utrudnione. Dlatego też kontrola archiwalna nie powinna być tylko rutynowym sprawdzeniem czy przestrzegane są normatywy kancelaryjno-archiwalne, a materiały archiwalne prawidłowo uporządkowane. Pracownik nadzoru podczas kontroli powinien znaleźć czas na udzielenie wyjaśnień, rozwianie wątpliwości archiwisty zakładowego czy nawet krótkie przeszkolenie. Ma on służyć pomocą archiwiście zakładowemu, a nie skupiać się wyłącznie na egzekwowaniu obowiązujących przepisów. I o tym powinien pamiętać zarówno kontrolujący jak i kontrolowany.


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji

K

omisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji w Archiwum Państwowym w Lublinie (KAOD) w obecnym składzie została powołana na mocy zarządzenia nr 14 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 29 listopada 2013 r. w sprawie utworzenia oraz zakresu i trybu działania komisji archiwalnej oceny dokumentacji w archiwach państwowych. Działa jako organ doradczy i opiniodawczy dyrektora archiwum państwowego w sprawach dotyczących kształtowania narodowego zasobu archiwalnego oraz gromadzenia materiałów archiwalnych. Komisje zostały utworzone w 20 archiwach państwowych i obejmują zakresem działania jedno lub kilka archiwów, dla których zostały utworzone, tak jak ma to miejsce w przypadku Archiwum Państwowego w Lubinie i Archiwum Państwowego w Zamościu, dla których została powołana jedna Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji pod nazwą „Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji Archiwum Państwowego w Lublinie i Archiwum Państwowego w Zamościu”. Kadencja komisji trwa 4 lata i tworzy ją siedmiu członków – w przypadku komisji utworzonej dla dwóch archiwów państwowych, w tym przewodniczący i sekretarz. Dla komisji utworzonej dla dwóch archiwów, każde z nich powinno być reprezentowane przez podobną liczbę członków, przy czym sekretarzem powinien być pracownik archiwum państwowego, w którym komisja została utworzona. Do składu komisji obligatoryjnie powołuje się co najmniej jednego pracownika realizującego zadania w zakresie kształtowa-

nia zasobów archiwalnych i nadzoru nad nimi oraz co najmniej jednego pracownika oddziału zamiejscowego archiwum państwowego, jeżeli taki oddział funkcjonuje w strukturze archiwum. Członków komisji, w przypadku komisji utworzonej dla dwóch archiwów, powołuje dyrektor archiwum państwowego, w którym komisja została utworzona, w drodze zarządzenia. Dyrektor archiwum państwowego, w którym komisja została utworzona, uzupełnia jej skład w razie potrzeby, co odbywa się w drodze zmiany zarządzenia powołującego skład komisji. Obecny skład Komisji Archiwalnej Oceny Dokumentacji Archiwum Państwowego w Lublinie i Archiwum Państwowego w Zamościu został ustalony na mocy decyzji Nr 7 Dyrektora Archiwum Państwowego w Lublinie z dnia 31 grudnia 2013 r. w sprawie powołania Komisji Archiwalnej Oceny Dokumentacji Archiwum Państwowego w Lublinie i Archiwum Państwowego w Zamościu. Komisja została powołana na lata 2014-2017, a w składzie znaleźli się: przewodniczący, sekretarz i 7 członków, z których 2 stanowią pracownicy AP Zamość. Pozostali członkowie to kierownicy i pracownicy APL i jego oddziałów. Członkowie komisji wykonują swoją pracę w ramach obowiązków służbowych. W posiedzeniach komisji mogą uczestniczyć także pracownicy archiwum państwowego oraz specjaliści spoza komisji. Komisja działa na podstawie rocznego planu pracy, a pracami komisji kieruje jej przewodniczący (obecnie jest nim p. Renata Gąsior, kierownik Oddziału nadzoru nad narastającym

...................................................

................................................... Magdalena Mirosław

Oddział III – nadzoru nad narastającym zasobem archiwalnym

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

21


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

zasobem archiwalnym), a w razie jego nieobecności sekretarz. W przypadku nieobecności sekretarza przewodniczący wyznacza członka komisji, który go zastępuje. Przewodniczący komisji może zlecać jej członkom zbadanie materiałów, a także opracowanie określonego zagadnienia i przedstawienie opinii oraz wniosków w danej sprawie na posiedzeniu Komisji. Nowością w działalności i funkcjonowaniu komisji jest niewątpliwie możliwość odbywania posiedzeń komisji i podejmowania uchwał na posiedzeniach z wykorzystaniem systemów teleinformatycznych, w tym na przykład komunikatora internetowego. Wyboru sposobu działania komisji dokonuje każdorazowo przewodniczący. Posiedzenia komisji zwołuje przewodniczący, zawiadamiając członków o terminie posiedzenia i planowanym porządku obrad co najmniej na 7 dni przed wyznaczonym terminem posiedzenia, po uprzednim dostarczeniu członkom komisji odpowiednich materiałów. W posiedzeniach komisji, oprócz jej członków, mogą uczestniczyć z głosem doradczym inne osoby zaproszone przez przewodniczącego. Z obrad sporządza się protokół, który podpisuje przewodniczący i sekretarz. Komisja zajmuje stanowisko w danej sprawie poprzez podjęcie uchwały. Uchwały komisji podejmowane są zwykłą większością głosów, w głosowaniu jawnym, w obecności co najmniej pięciu członków komisji w przypadku komisji siedmioosobowej. W przypadku równej liczby głosów rozstrzyga głos przewodniczącego. Uchwały komisji stanowią załączniki do protokołów z posiedzeń. Protokół z posiedzenia komisji utworzonej dla dwóch archiwów państwowych wraz z uchwałami tej komisji otrzymują archiwa państwowe, które tworzą wspólną komisję oraz przesyła się w formie elektronicznej do Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych w terminie 30 dni, licząc od dnia odbycia posiedzenia. W terminie 30 dni kierownik komórki organizacyjnej NDAP właściwej w sprawach nadzorowania prac komisji może zgłosić zastrzeżenia co do ustaleń zawartych w protokole posiedzenia oraz co do uchwał komisji. W przypadku utrzymywania się rozbieżności zdań pomiędzy komisją a NDAP, kierownik

22

komórki organizacyjnej NDAP właściwej w sprawach nadzorowania prac komisji może skierować zagadnienie do zaopiniowania przez Centralną Komisję Archiwalnej Oceny Dokumentacji. Ostateczne rozstrzygnięcie podejmuje Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych. Obsługę administracyjną i kancelaryjną komisji zapewnia dyrektor archiwum państwowego, w którym komisja została utworzona. Do zadań komisji należy m.in: podejmowanie działań w zakresie opracowania i doskonalenia zasad kształtowania narodowego zasobu archiwalnego, ocena w sytuacjach budzących wątpliwości wartości archiwalnej dokumentacji organów państwowych, państwowych jednostek organizacyjnych, organów jednostek samorządu terytorialnego i samorządowych jednostek organizacyjnych, w tym dokumentacji tych organów i jednostek organizacyjnych, których działalność ustaje oraz innych podmiotów niż państwowe czy samorządowe jednostki organizacyjne, opiniowanie wniosków w sprawie brakowania dokumentacji niearchiwalnej, budzących wątpliwości co do prawidłowości oceny wartości archiwalnej, ocena wartości archiwalnej zespołów i zbiorów archiwalnych, ich części oraz poszczególnych rodzajów dokumentacji, zgromadzonych w archiwach państwowych i przedstawianie opinii

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

w tej sprawie, opiniowanie wniosków dotyczących zatwierdzenia brakowania dokumentacji z zasobu własnego archiwów państwowych, ocena wartości archiwalnej dokumentacji o czasowym okresie przechowywania przechowywanej przez archiwa państwowe na podstawie umów cywilno-prawnych lub na podstawie orzeczenia sądu, opracowywanie i przedstawianie dyrektorom archiwów państwowych wniosków, opinii i analiz w zakresie gromadzenia materiałów archiwalnych, rozpatrywanie i opiniowanie innych spraw z zakresu działania komisji wniesionych do komisji, współdziałanie z innymi organami opiniodawczymi archiwum państwowego, tj. komisjami, zespołami w sprawach wchodzących w zakres działania komisji oraz wykonywanie zadań wynikających z innych przepisów dotyczących kształtowania narodowego zasobu archiwalnego i gromadzenia materiałów archiwalnych. Komisja w sprawach dotyczących wartościowania dokumentacji z zasobu własnego archiwum państwowego lub gromadzenia materiałów archiwalnych może zorganizować wspólne posiedzenie z komisją metodyczną. Od chwili obowiązywania powyższego zarządzenia lubelska KAOD zebrała się trzy razy – w marcu i w czerwcu 2014 roku oraz w lutym 2015 roku. W czasie


.............................................................. TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY

tych posiedzeń omówiono propozycje i zasady współpracy z podmiotami wchodzącymi do ewidencjonowanego niepaństwowego zasobu archiwalnego, zaopiniowano kilkadziesiąt wniosków jednostek organizacyjnych będących wytwórcami materiałów archiwalnych wchodzących do państwowego zasobu archiwalnego w sprawie brakowania dokumentacji niearchiwalnej, budzących wątpliwości co do prawidłowości oceny archiwalnej i wymagających czasami ekspertyzy archiwalnej, dokonano oceny wartości archiwalnej przechowywanej dokumentacji niearchiwalnej w celu wyłonienia materiałów archiwalnych, mogących uzupełnić państwowy zasób archiwalny, zaopiniowano pozytywnie kilka nowych jednostek organizacyjnych jako wytwarzające materiały archiwalne, dyskutowano także o sposobie postępowania i przygotowania materiałów archiwalnych do przekazania na wieczyste przechowywanie do archiwum państwowego. W posiedzeniach brali udział nie tylko członkowie komisji, ale także pracownicy archiwum odpowiedzialni za dane sprawy i osoby spoza Archiwum w celu wyjaśnienia wątpliwości związanych z wartościowaniem i porządkowaniem kopert dowodowych, które od niedawna zgodnie obowiązującymi przepisami stanowią materiały archiwalne. Można sobie zadać pytanie, czy taka komisja w archiwum jest potrzebna? A może to tylko strata czasu pracy siedmiu, a czasami większej liczby osób? W tym miejscu należy przypomnieć, że kształtowanie zasobu archiwalnego jest jednym z podstawowych zadań w działalności archiwów państwowych. Jego celem jest możliwie najpełniejsze zabezpieczenie dla potomności dokumentacji o wartości historycznej, powstającej w związku z działalnością twórców zespołów. Funkcja ta nabiera coraz większego znaczenia w związku z pojawieniem się masowej produkcji dokumentacji oraz z powodu wzrostu zainteresowania najnowszymi archiwaliami. Współczesne metody kształtowania zasobu archiwalnego polegają na selekcji i nadzorze nad narastającym zasobem archiwalnym. Narastającym zasobem archiwalnym archiwiści określają dokumentację pozostającą u jej twórców (w biurach, archiwach zakładowych, składnicach akt), przed jej przekazaniem do archiwów z zasobem historycznym. Dlatego też archiwa najwięcej uwagi poświęcają selekcji dokumentacji, która ma decydujące znaczenie dla kształtowania zasobu archiwalnego i której celem jest wydzielenie materiałów archiwalnych, które należy koniecznie zachować jako wieczyste – od pozostałej dokumentacji, z której wieczystego przechowywania można zrezygnować. Dlatego też niewątpliwie najwięcej kontrowersji na posiedzeniach Komisji wzbudzają wnioski na brakowanie przesyłane przez różne jednostki organizacyjne z terenu właściwości działania archiwum państwowego w Lublinie i w Zamościu. Członkowie komisji borykają się z wartościowaniem dokumentacji masowej, do której zaliczamy nie tylko dokumentację pracowniczą czy medyczną, ale również dokumentację rachunkową, techniczną, sądową, wyborczą, szkolną, podatkową, socjalną, akademicką, akta personalne, które od wielu dziesięcioleci są przedmiotem szerokiego zainteresowania teoretyków archiwistyki i archiwistów praktyków. Niestety dokumentacja ta nie jest przedmiotem zainteresowania samych urzędników, którzy z zasady chcą się jej jak najszybciej (wprawdzie po upływie obowiązujących przepisami okresów

przechowywania) pozbyć i tym samym odciążyć swoje lokale archiwów zakładowych czy składnic akt. Myślę, że problemem wartościowania dokumentacji jest nie jej masowość, a powtarzalność. Ale czy można chociażby dokumentację akt osobowych uznać za dokumentację powtarzalną i masową. Nawiasem mówiąc, akta osobowe są niesamowitą skarbnicą wiedzy dla demografa i socjologa społecznego, gdyż kryją w sobie wiele interesujących treści. Co jednak czynić z ich przytłaczającą obecnością w magazynach archiwalnych? Pewnym wyjściem jest zapewne digitalizacja dokumentacji, czy przejście wielu już w tej chwili jednostek organizacyjnych na elektroniczne zarządzanie dokumentacją. Z tymi i innymi problemami musi się komisja zmierzyć, żeby móc we właściwy sposób przyczynić się do kształtowania narodowego zasobu archiwalnego na tzw. przedpolu archiwalnym. Potrzeba selekcji dokumentacji jest oczywista, przemawiają za tym chociażby względy praktyczne (nie ma miejsca na przechowywanie ogromnych ilości materiałów, nie ma możliwości ich opracowania, a tym samym i wykorzystania przez badaczy). Archiwiści, zarówno zakładowi jak i z archiwów państwowych, powinni ostrożnie podchodzić do czynności brakowania akt, zwracając uwagę na obecne kierunki badań, które oscylują wokół życia codziennego człowieka, a użytkownicy poszukują akt jednostkowych. Myślę, że kontrowersje związane z tym tematem z pewnością szybko nie znikną, chociażby dlatego, że stajemy się społeczeństwem informacyjnym, co prawdopodobnie postawi przed archiwami nowe wyzwania.

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

23


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

...................................................

Archiwalne dylematy z aktami osobowymi

A ................................................... Anna Jadeszko Oddział III – nadzoru nad narastającym zasobem archiwalnym

24

rchiwa państwowe od dłuższego już zakwalifikowania do materiałów archiwalczasu próbują zmierzyć się z proble- nych, a następnie przejęcia do zasobów archimem wartościowania dokumentacji wum na wieczyste przechowywanie. masowej. Poświęca się temu problemowi Sposób postępowania z aktami osobowymi wiele rozważań teoretycznych, ale podejmo- został ustalony długo oczekiwanym przez arwane są również decyzje dotyczące rozwiązań chiwa państwowe zarządzeniem nr 16 Naczelpraktycznych związanych z tą kwestią. Do dokumentacji określanej jako „masowa” zaliczają się również akta osobowe rozumiane jako „dokumentacja powstała w wyniku stosunku pracy pracownika, od momentu złożenia podania lub skierowania do pracy aż do zakończania zakończenia stosunku pracy, a także niekiedy po jego zakończeniu”. Trzeba zauważyć, że sprawa akt osobowych nie jest postrzegana jednakowo przez wszystkie środowiska mające z nimi styczność. Inaczej dokumentacja ta jest postrzegana przez osoby prowadzące akta osobowe u pracodawcy, inaczej przez archiwistów zajmujących się dokumentacją w archiwach zakładowych i składnicach akt, inaczej przez archiwa państwowe, inaczej przez podmioty zarabiające na przechowywaniu dokumentacji niearchiwalnej, inaczej w końcu przez osoby, których ta dokumentacja dotyczy. Z punktu widzenia archiwów państwowych dylemat związany z aktami osobowymi dotyczy przede wszystkim ich wartościowania, czyli oceny ich znaczenia jako źródła informacji Z akt osobowych. „Niezbędne kompetencje” o wartości historycznej, ewentualnego w pracy archiwisty

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015


.............................................................. TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY

nego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 10 listopada 2014 r. w sprawie wprowadzenia wskazówek metodycznych dotyczących zasad wartościowania, gromadzenia i porządkowania akt osobowych. Do czasu wejścia w życie nowych wskazówek archiwa państwowe dysponowały wskazówkami metodycznymi dotyczącymi oceny i porządkowania akt osobowych okresu Polski Ludowej wprowadzonymi pismem okólnym nr 1 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 12 października 1985 r. Nowe wskazówki zwierają zmienione zasady wartościowania akt osobowych. Określono w nich wartość akt w zależności od okresu powstania: - akta osobowe założone do 1950 r. zostały uznane w całości za materiały archiwalne, - akta założone w latach 1951-1967 mogą zostać przekwalifikowane do materiałów archiwalnych na podstawie decyzji podjętej w toku działań komisji archiwalnej oceny dokumentacji, - akta osobowe założone po 1967 r. uznano we wskazówkach za materiał jednorodny i powtarzalny, z którego poszczególne archiwa państwowe mogą jednak dokonać wyboru materiałów archiwalnych według ustalonych we wskazówkach kryteriów. Katalog tych kryteriów (zawartych w ust. 12 wskazówek), na podstawie których akta założone po 1967 r. mogą zostać uznane za materiały archiwalne jest dość duży. Niektóre z nich są oczywiste i obowiązywały wcześniej – np. kwalifikacja do materiałów archiwalnych dokumentacji kadry kierowniczej i naukowej, kadry inżynieryjno-technicznej. Do kategorii A należy zaliczyć również m.in. akta osób odznaczonych, uznanych w poszczególnych dziedzinach działalności, wybitnych twórców kultury, działaczy społecznych i sportowych. W sumie wskazówki wymieniają 23 różne kryteria wyboru akt osobowych do materiałów archiwalnych. W stosunku do niektórych kryteriów wątpliwości wzbudzają realne możliwości zastosowania ich w praktyce. Niejeden zapewne pracownik archiwum państwowego będzie sobie zadawał pytania: jak np. uzyskać informacje o tym, że pracownik emigrował z powodów politycznych lub ekonomicznych, albo pracował w zawodzie zgodnie z tradycjami rodzinnymi? Jak się dowiedzieć czy dany pracownik pracował

u jednego pracodawcy w trakcie całej swojej kariery zawodowej? W jaki sposób ustalić, czy dany pracownik uczestniczył w strajkach i protestach pracowniczych lub był w jakiś sposób zaangażowany w wydarzenia przełomowe lat 1976, 1980, 1989? Jak w zbiorze akt odnaleźć osoby zwolnione ze względu na poglądy polityczne czy działaczy społecznych? Niektórych z tych faktów nie można ustalić bez szczegółowego zapoznania się z dokumentacją. Z pewnością w prawidłowym wartościowaniu akt osobowych niezbędna będzie pomoc archiwistów pracujących w archiwach zakładowych i składnicach akt. To oni w wielu przypadkach dysponują cennymi informacjami o zawartości akt oraz osobach, których akta te dotyczą. Wskazówki dopuszczają również dokonanie wyboru akt z lat 1951-1990 za pomocą metod statystycznych. Przy wartościowaniu akt osobowych należy także uwzględnić znaczenie zakładu pracy w skali kraju lub regionu oraz wartość jego akt dla badań historycznych. Wskazówki określiły także sposób porządkowania akt osobowych przeznaczonych do przekazania do archiwum państwowego oraz wymogi w stosunku do ewidencji, na podstawie której akta zostaną przejęte przez archiwum państwowe. W zasobie Archiwum Państwowego w Lublinie znajdują się akta osobowe przejęte wraz z materiałami archiwalnymi ich aktotwórców w latach wcześniejszych i stanowiące część zespołów. Większość akt osobowo-płacowych znajdujących się przy zespołach posiadało do czasu wejścia w życie nowych wskazówek kategorię B50 (lub BE50). W niektórych przypadkach kwalifikacja ta była utrzymana mimo opracowania pozostałej dokumentacji w zespole, np. Spółdzielnia Budownictwa Wiejskiego „Samopomoc Chłopska” w Warszawie Oddział w Lublinie, Wojewódzki Oddział Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w Lublinie, Związek Samopomocy Chłopskiej Zarząd Wojewódzki w Lublinie, Spółdzielnia Pracy Robót Inżynieryjno-Budowlanych i Remontowych „Odbudowa” w Lublinie. W świetle nowych zapisów akta te w znacznej większości podlegają przekwalifikowaniu do materiałów archiwalnych, chociażby ze względu na okres powstania do 1950 r. Akta osobowe stanowią również sporą część dokumentacji wytworzonej przez Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie.

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

25


TEMAT NUMERU: NADZÓR ARCHIWALNY ..............................................................

Niektóre akta osobowe znajdujące się w zasobie APL zostały przekwalifikowane już podczas prac związanych z opracowaniem zespołów. Tak się stało w przypadku Związku Plantatorów Tytoniu Zarządu Głównego w Lublinie, czy Związku Polskich Artystów Plastyków Zarządu Okręgu w Lublinie. W ostatnich latach przed wejściem w życie nowych wskazówek Archiwum Państwowe w Lublinie przejmowało akta osobowe do swojego zasobu po uznaniu ich przez Dyrektora APL za materiały archiwalne. Dyrektor najczęściej podejmował taką decyzję po zaczerpnięciu opinii Komisji Archiwalnej Oceny Dokumentacji działającej w Archiwum. W Archiwum Państwowym w Lublinie z akt osobowych nie tworzono zbiorów, akta osobowe stanowią więc część zespołu danego aktotwórcy. Od 2009 r. w Centrali APL przejęto m.in. akta osobowe z Teatru im. Juliusza Osterwy w Lublinie z lat 19491961, Miejskich Wodociągów i Kanalizacji w Lublinie z lat 1917-1949, Państwowego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w Abramowicach z lat 1944-1955, Państwowych Szkół Budownictwa i Geodezji w Lublinie z lat 1935-1959. Archiwum Państwowe w Lublinie przechowuje również, na innych zasadach, akta osobowe przekazane przez Syndyka Masy Upadłości Daewoo Motor Polska Sp. z o.o. w Lublinie wytworzone w latach 1950-2004 oraz innych pracodawców. Aktualna lista dokumentacji osobowej przechowywanej w APL i jego Oddziałach dostępna jest na stronie Internetowej: https://ewidencja.warszawa.ap.gov.pl/miejsca.php. Po wprowadzeniu w życie nowych wskazówek przejmowanie akt osobowych do zasobu Archiwum Państwowego w Lublinie z pewnością nabierze szybszego tempa. Tylko na

jednym posiedzeniu w dniu 24 lutego 2015 r. Komisja Archiwalnej Oceny Dokumentacji Archiwum Państwowego w Lublinie i Archiwum Państwowego w Zamościu podjęła uchwały o rekomendacji Dyrektorowi APL kilku kolejnych przejęć akt osobowych. Komisja (jednogłośnie!) podjęła uchwały o zakwalifikowaniu do materiałów archiwalnych akt osobowych pochodzących z Lubelskich Zakładów Przemysłu Spirytusowego w Lublinie z lat 1930-1960, Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Lublinie z lat 1944-1964, Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chełmie z lat 1955-1961, Szpitala Miejskiego im. Ludwika Rydygiera w Chełmie z lat 1958-1960. W związku z ustaleniami wskazówek Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych przed lubelskim Archiwum stanęła kwestia podjęcia decyzji w sprawie kwalifikacji akt osobowych u prywatnych przechowawców. Integralną częścią zespołów przechowywanych w APL są np. akta osobowe pracowników Przedsiębiorstwa Budownictwa Przemysłowego w Puławach. Wskazówki wprowadzone przez Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych dały archiwistom narzędzie do bieżącej pracy nad aktami osobowymi, nie zamknęły jednak dyskusji nad problemem akt osobowych. Problemy wartościowania, gromadzenia i opracowania dokumentacji masowej, w tym akt osobowych pozostają aktualne. Z wydarzeń ostatniego czasu wspomnę XI Ogólnopolskie Seminarium Archiwalne zorganizowane w Koszalinie w dniach 9-10 czerwca 2015 r. pod hasłem „Postępowanie z dokumentacją osobową – przepisy prawa, praktyka, postulaty”.

AUTOPROMOCJA - ZAPROSZENIE NA WYSTAWĘ ..................................................................................................................................................

Obywatele! Wojna skończona!

W

ystawę pod takim tytułem można oglądać w Archiwum Państwowym w Lublinie. Moment prezentacji wybranych dokumentów, które przechowuje w swoim zasobie Archiwum, dotyczących doniosłych i przełomowych wydarzeń jest nieprzypadkowy, bowiem w bieżącym roku mija dokładnie 70 lat od momentu zakończenia najstraszliwszego konfliktu zbrojnego, jakiego kiedykolwiek doświadczyła ludzkość. Zadaniem zaprezentowanych na wystawie dokumentów, afiszy, plakatów, planów i fotografii jest ujęcie i przekazanie, w możliwie najpełniejszej formie, codziennej rzeczywistości Lubelszczyzny i jej mieszkańców w schyłkowym okresie II wojny światowej i wczesnych latach powojennych. Dokumenty w pierwszym rzędzie rzucają światło na końcowe miesiące okupacji niemieckiej na Lubelszczyźnie, w czasie których wytrwała praca cywilnych i wojskowych członków podziemia zaowocowała czynnym udziałem w walce przeciwko niemieckiemu okupantowi w momencie nadejścia frontu wschodniego. Mocno zaakcentowany został sam moment usunięcia Niemców z terenów Lubelszczyzny, jak również i wkład jej mieszkańców w ostateczne pokonanie III Rzeszy. Nie zabrakło również świadectw walki o władzę, jaka rozegrała się

26

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

po usunięciu Niemców pomiędzy podziemiem niepodległościowym, a władzami komunistycznymi wspieranymi przez ZSRR. Osobnym zagadnieniem, zaprezentowanym na wystawie jest polityka historyczna (akcja odznaczeniowa, obchody świąt narodowych i państwowych) podziemia niepodległościowego, które w obliczu przewagi strony przeciwnej próbowało chociaż w sposób symboliczny dać świadectwo prawdzie, a analogicznymi działaniami władz komunistycznych tworzących nierzadko z wyraźną pomocą środków propagandowych podstawy nowego ustroju państwowego i społecznego. Dokumenty obrazują także najważniejsze zagadnienia, które stanęły przed władzami i społeczeństwem po zakończeniu wojny, tj. przeprowadzenie reformy rolnej, repatriacja Polaków znajdujących się poza granicami Polski powojennej, wysiedlenie ludności ukraińskiej, szacowanie i usuwanie wojennych zniszczeń, zbieranie danych o zbrodniczej działalności okupanta i osądzenie jej sprawców. Organizatorami wystawy są: Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych i Archiwum Państwowe w Lublinie. Patronat medialny: TVP Lublin, Kurier Lubelski, Radio Lublin, Radio Centrum.


.............................................................. FELIETON

Spotkanie konsultantów archiwistyki społecznej zorganizowane przez Ośrodek KARTA: 30 maja 2015, Warszawa. Od lewej: Ewa Furgał (Fundacja Przestrzeń Kobiet), Zbigniew Gomoła (Stowarzyszenie „Cyfrowa Galicja”), Sebastian Górski (Centrum Inicjatyw UNESCO), Katarzyna Woch (Stowarzyszenie „Mój Bogucin”), Łukasz Zagrobelny (Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju „Młody Mołodycz”). Fot. Katarzyna Ziętal

...................................................

Ruch archiwów społecznych

T

ytuł artykułu ma podwójne znaczenie. Sygnalizuję nim istnienie rzeczywistego ruchu społecznego, będącego przejawem spontanicznej aktywności pewnych zbiorowości i osób indywidualnych, wiążącej się z oddolną działalnością archiwalno-dokumentacyjną. Zarazem wskazuję ważkie posunięcie aktualnie przygotowywane przez inicjatywnych uczestników tamtego ruchu. Ten „ruch” to zaplanowany na jesień bieżącego roku I Kongres Archiwów Społecznych. Chcąc zwrócić na niego uwagę nie mogę uciec od podania przynajmniej niektórych informacji o ruchu archiwów społecznych w pierwszym znaczeniu tego terminu. Archiwami społecznymi, względnie społecznymi ośrodkami dokumentacji dotąd jeszcze nazywa się te, które powstały w efekcie celowej aktywności obywatelskiej i są prowadzone przez organizację pozarządową lub jednostkę samorządu terytorialnego, mające za obszar działania niepaństwowy zasób archiwalny. Autorzy tej chyba najpopularniejszej – są też i inne – definicji (tj. Ośrodek KARTA) z góry założyli, że nie będzie ona sztywnym kanonem. Jak wynika z treści roboczych dokumentów normatywnych, które będą przyjęte na owym kongresie, już teraz uznawana jest za nie w pełni przystającą do potrzeb i warunków działania archiwów społecznych. Lecz płynność terminologiczna to rzecz naturalna, zważywszy, że ruch obej-

mujący te ośrodki dopiero się formuje, a ram społecznej archiwistyki wciąż ściśle nie wytyczono. Społeczne archiwa są zjawiskiem charakterystycznym dla czasów obecnych, choć genezą sięgają co najmniej okresu PRL, w którym działalność inicjowały np. Fundacja Ośrodka KARTA i Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej. Pluralistyczne państwo prawa, jakim jest Rzeczpospolita Polska, wraz z postępem technologicznym w sferze IT tworzą grunt, na którym, mimo pewnych problemów, przybywa tego rodzaju inicjatyw. Nie są one bynajmniej identyczne. Jedną z cech,

................................................... Tomasz Czarnota Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie

Śniadanie Mistrzów. Fot. Ośrodek Karta

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

27


FELIETON ..............................................................

formacyjno-metodyczno-integracyjnego. Powodzenie aktualnie prowadzonych działań i przyszłość całego ruchu nie zależy jedynie od zaangażowania pomysłodawców wspomnianego kongresu, lecz przede wszystkim od ludzi tworzących ten ruch. Kim oni są? To pasjonaci zbierania rozproszonych nośników informacji i rozpowszechniania skumulowanej w nich wiedzy o przeszłości. Przepisy prawne, do których się przy tym stosują, pełnią głównie funkcję reglamentacyjną („ogranicznika”) względem niektórych aspektów powiększania i udostępniania ich zbiorów. Nie są one bodźcem do podejmowania i podtrzymywania przez nich działań dokumentacyjnych – tym czynnikiem jest wolna wola i niewymuszone chęci tych ludzi. Ruch, który oni tworzą, nie mający precedensu w dziejach archiwów, cechuje spora samodzielność, witalność i autentyczność, co dobrze rokuje dla jego perspektyw. Ale, jak w przypadku bodaj każdego ruchu społecznego, jego znaczenie i przyszła egzystencja wymagają podjęcia działań konmapka za: http://archiwa.org/as_archiwa_szukaj.php?co=polskie&menu2=mapa cepcyjnych i organizacyjnych – szereg kwestii (dostęp: 15.10.2015) wymaga eksplikacji lub pogłębionej analizy, które bezsprzecznie je łączą, jest wspólny impuls wiodący do uzgodnienia i ukierunkowania. ich powstania. Otóż pewnym gronom bądź jednostkom tyleż Tym celom generalnie przyświecało zwołanie I Kongresu ważne, co interesujące wydało się zbieranie, wywoływanie Archiwów Społecznych, 24 października 2015 r. w siedzii udostępnianie dokumentów do dziejów społeczeństwa, bie Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie. W jego rozumianych jako losy poszczególnych jednostek, rodzin, programie przewidziano ogłoszenie Karty Zasad Archiwów środowisk i grup, względnie jako historia terytoriów, miejSpołecznych (swoistej deklaracji ideowej i wyznacznika ich scowości lub pewnych obiektów, z którymi te grona i jedstandardów), zawiązanie pierwszych nici ich sieci, wzajemnostki się utożsamiają lub się nimi ciekawią. Niektóre robią ne poznanie się „archiwistów społecznych” i zainspirowanie (lub robiły) to z zamiarem wyręczenia w działaniach dokudo dalszych działań, a także zaprezentowanie i przeszkolenie mentacyjnych publicznych instytucji pamięci, w ich ocenie w obsłudze stworzonego w Ośrodku KARTA systemu infornie mających woli bądź możliwości ich realizacji. Część archimatycznego do opracowania ich zbiorów. Jednym z główwów społecznych ma charakter sformalizowany, egzystując nych punktów ma być przedstawienie postulatów środopod szyldem fundacji, stowarzyszeń lub działając przy innych wiska archiwów społecznych do praktycznej współpracy podmiotach prywatnych bądź publicznych, pozyskując i prezentując zbiory w formie fizycznej i cyfrowej. Obok nich występują luźne inicjatywy dokumentacyjne osób prywatnych, często przybierające postać stron WWW z cyfrowymi odwzorowaniami akt, fotografii i nagrań. Wraz z rosnącą liczbą archiwów społecznych (były też takie, które legły likwidacji) i ich wyraźniej dostrzeganą przez otoczenie, w tym urzędy i instytucje naukowe, aktywnością w naturalny sposób rodziła się potrzeba pogłębionego rozpoznania archiwistyki społecznej, sprawdzenia możliwości integracji tych ośrodków, sprecyzowania ich roli wobec otoczenia i określenia form współdziałania z nim. Aktywne działania w tym kierunku podejmuje od pewnego czasu Ośrodek KARTA. Z braku miejsca na ich opisanie – zainteresowanych Spotkanie konsultantów archiwistyki społecznej zorganizowane przez Ośrodek KARTA: odsyłam zwłaszcza do witryny www.archiwa. 30 maja 2015, Warszawa. Od lewej: Monika Rębała (Ośrodek KARTA), Piotr Goździak org – wspomnę jedynie, że w odniesieniu do (Izba Pamięci Pogoni Szczecin), Natalia Martini (Bronowickie Archiwum Społeczne), archiwów społecznych zrealizował on dotąd Wojciech Olejniczak (Fundacja TRES), Tomasz Świderski, Instytut Historii Głuchych szereg wartościowych przedsięwzięć typu in- „Surdus Historicus”. Fot. Katarzyna Ziętal

28

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015


FELIETON ..............................................................

z państwem opartej na systemie konkursów dotacyjnych dla organizacji pozarządowych. Wiązane są z tym nadzieje na ustabilizowanie działalności tych ośrodków w dłuższej perspektywie czasowej. W ramach przyszłej współpracy z państwem przewidziano też, co warto podkreślić, „reaktywację” rejestru wytwórców (i przechowawców) niepaństwowego ewidencjonowanego zasobu archiwalnego. Ponadto wiąże się z nią nowa propozycja definicji, względnie sprecyzowania statusu archiwów społecznych. Aby móc otrzymać wspomnianą pomoc materialną od państwa będą one musiały mieć osobowość prawną i jednocześnie nie będą mogą być samorządowymi jednostkami organizacyjnymi. Od maja bieżącego roku bezpośrednio i za pośrednictwem środków komunikacji elektronicznej prowadzone były przedkongresowe konsultacje z przedstawicielami archiwów społecznych, służące wypracowaniu wspólnego stanowiska odnośnie kształtu wspomnianej współpracy, Karty Zasad i sieci tychże ośrodków. Ze zgłoszonymi pomysłami w owej materii zainteresowani mogli się zapoznać, a nawet wziąć udział w ich konceptualizacji po zarejestrowaniu się na odpowiednim forum. Innym elementem przygotowań do kongresu było ustanowienie podczas tzw. Śniadania Mistrzów (Instytut Historii

PAN, Warszawa, 15 września br.) kilkunastoosobowego „kolektywu” skupiającego „ekspertów” i patronów archiwistyki społecznej. Swój udział w tym nieformalnym zespole, mającym w pierwszym rzędzie popularyzować i upowszechniać jej ideę, obok m. in. kilku czołowych reprezentantów dyscyplin historycznych z profesorem Andrzejem Paczkowskim na czele zaznaczyli reprezentanci naukowego środowiska „archiwistyków” z UMCS w Lublinie. Należy się spodziewać, że I Kongres Archiwów Społecznych istotnie wpłynie na działalność ich samych, jak i w ogóle na archiwalną dziedzinę działalności w naszym kraju. Mam przy tym głęboką nadzieję, że w następstwie powziętych na nim decyzji, tudzież ich dalszych konsekwencji, nie zostanie utracone nic z tego, co do tej pory stanowiło o wyjątkowości archiwów społecznych i przydawało im autentyczności oraz wigoru. W oczekiwaniu na efekty tego wydarzenia, którego ranga nie wydaje mi się wcale pośledniejsza od powszechnych zjazdów archiwistów polskich, chciałbym gorąco zachęcić czytelników tego artykułu do samodzielnego śledzenia informacji na temat rozwoju społecznych ośrodków dokumentacji.

AUTOPROMOCJA ...................................................................

WYSTAWY DO WYPOŻYCZENIA

A

rchiwum Państwowe w Lublinie dotychczas zorganizowało wiele wystaw poświęconych wydarzeniom historycznym, Lublinowi i Lubelszczyźnie w różnych aspektach życia i okresach dziejowych. Większość z nich została przygotowana z przeznaczeniem do eksponowania w postaci plansz, w plenerze lub w salach wystawowych. Ekspozycje te udostępniamy wszystkim zainteresowanym instytucjom nieodpłatnie, na zasadzie wypożyczenia. Wystarczy zapoznać się z naszą ofertą, wybierając interesującą pozycję z listy na stronie http://lublin.ap.gov. pl/p,81,wystawy-do-wypozyczenia, napisać e-mail w tej sprawie (kancelaria@lublin.ap.gov.pl), podając nazwę i adres instytucji zainteresowanej wypożyczeniem, tytuł ekspozycji, miejsce i termin, w którym ma być eksponowana po wypożyczeniu. Zapraszamy wszystkich zainteresowanych, a zwłaszcza szkoły, placówki kulturalne i muzealne do skorzystania z naszej propozycji. Szczegóły dotyczące tematyki, a także dane techniczne znajdują się w opisach wystaw, a od wypożyczającego wymaga się, by posiadał własne fotoramy lub antyramy, lub system wystawienniczy do podanych wymiarów plansz. Kontakt w sprawach technicznych: Marek Krzykała, tel. 81 528 61 55, email: promocja@ lublin.ap.gov.pl

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

29


KALENDARIUM WYDARZEŃ ..............................................................

Z życia Archiwum: LIPIEC – GRUDZIEŃ 2015

17.08.2015, LUBLIN Remont elewacji budynku wszedł w kolejną fazę robót. Zdjęte zostały rusztowania od strony placu Katedralnego odsłaniając napis z nazwą instytucji. Dalsze prace będą odbywać się już tylko od strony dziedzińca archiwalnego. Do końca roku wszystkie prace powinny zostać zakończone. • 29.08.2015, CHEŁM Oddział w Chełmie po raz drugi wziął udział w wydarzeniu „Noc Kultury w Chełmie” pod hasłem „Archiwa rodzinne”. W czasie indywidualnych spotkań udzielano wskazówek oraz informacji do badań genealogicznych, prezentowane były bazy danych dostępne internetowo. Ponadto była możliwość zwiedzenia archiwum, obejrzenia wystawy „Chełm i Chełmianie w fotografii”, oraz digitalizacji starych zdjęć rodzinnych. •

14.09.2015, LUBLIN W galerii lubelskiego Ratusza otwarta została wystawa przygotowana przez Archiwum: „Lublin po bombardowaniu 9 września 1939 r.” na której obejrzeć można zdjęcia wykonane po najbardziej niszczycielskim nalocie niemieckiej Luftwaffe na Lublin. Dokumentację fotograficzną sporządził lubelski fotograf Ludwik Hartwig - ojciec i nauczyciel jednego z najbardziej znanych polskich fotografów – Edwarda Hartwiga. • 20-25.09.2015, LUBLIN W budynku lubelskiego Archiwum odbyły się lekcje archiwalne, warsztaty, pokazy i prezentacje multimedialne przygotowane w ramach XII Lubelskiego Festiwalu Nauki. Relacja na stronach 4-6 tego numeru APLI.

30

22.09.2015 RADZYŃ PODLASKI W ramach Szkolnego Dnia Głosowania na radzyński pałac Potockich w plebiscycie National Geographic Traveler na „7 nowych cudów Polski”, zorganizowanego w 1 Liceum Ogólnokształcącym, dr Joanna Kowalik z Oddziału w Radzyniu Podlaskim przedstawiła prezentacje dotyczące zabytkowego obiektu zbudowanego przez Eustachego Potockiego, których odbiorcą było kolejno 6 grup licealistów. •

24.09.2015, KAZIMIERZ DOLNY W dniach 26-27 września 2015 r. w Kazimierzu Dolnym (Kwaskowa Góra) odbyło się VI Międzynarodowe Sympozjum Dziejów Biurokracji. Współorganizatorami tegorocznego Sympozjum są: Rosyjski Państwowy Uniwersytet Humanistyczny w Moskwie, Wydział Prawa i Administracji oraz Wydział Humanistyczny UMCS oraz Archiwum Państwowe w Lublinie. Konferencja składała się z 28 wystąpień uczonych zza granicy (z Rosji, Ukrainy i Czech) oraz 44 z Polski. • 26.09.2015, LUBLIN W budynku Archiwum zorganizowany został punkt początkowy gry miejskiej zorganizowanej ramach I Festiwalu Legend Lubelskich na terenie Starego Miasta i Śródmieścia w Lublinie.

• 28-29.09.2015 RADZYŃ PODLASKI Oddział w Radzyniu Podlaskim był współorganizatorem konferencji naukowej pt. „`To idzie młodość!” Młodzież w ideologii i praktyce komunizmu”, w której udział wzięło 30 referentów, w tym 5 z zagranicy. •

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

29.09.2015, LUBLIN W Sali Konferencyjnej Archiwum odbyło się zebranie naukowe, na którym dr Elżbieta Wierzbicka wygłosiła referat pt. „Archiwa Rosji w XXI wieku”. • 15.10.2015, INTERNET W portalu szukajwarchiwach.pl udostępniona została partia 370 tys. skanów z oryginałów i mikrofilmów z naszego zasobu. • 17.10.2015, RADZYŃ PODLASKI Ukazała się książka pracownika Oddziału w Radzyniu Podlaskim Szczepana Korulczyka pt. Wybory polityczne mieszkańców Radzynia Podlaskiego 1989-2009. Praca oparta została na źródłach przechowywanych w radzyńskim Oddziale Archiwum. • 18.10.2015, RADZYŃ PODLASKI Obchodom 35-lecia utworzenia NSZZ „Solidarność” w Radzyniu Podlaskim towarzyszyła wystawa okolicznościowa materiałów archiwalnych pochodzących z zasobu Oddziału w Radzyniu Podlaskim. Na wystawie zaprezentowano prasę, pamiątki i plakaty upamiętniające działalność związkowców zrzeszonych w Radzyńskim Oddziale NSZZ „Solidarność” • 20.10.2015, RADZYŃ PODLASKI Współpraca Oddziału w Radzyniu Podlaskim z Miejską Biblioteką Publiczną w Radzyniu Podlaskim zaowocowała kolejną odsłoną cyklu „Sztuka i historia idą w parze…”. Dr Joanna Kowalik z radzyńskiego Archiwum tym razem oprowadzała mieszkańców Radzynia po kościele Świętej Trójcy. • 22.10.2015, LUBLIN Po wakacyjnej przerwie wznowiony został cykl warsztatów archiwalnych w ramach akcji „Archiwa Rodzinne”. Na czwartkowym spotkaniu odbyły się warsztaty genealogiczne „Pierwsze kroki w stronę przodków” połączone z prezentacją źródeł i wydawnictw niezbędnych dla poszukiwań genealogicznych i biograficznych. • 26.10.2015, KRAŚNIK W kraśnickim oddziale Archiwum otwarta została wystawa „Niedokończone Msze Wołyńskie. Martyrologium Duchowieństwa Wołyńskiego ofiar zbrodni nacjonalistów ukraińskich


.............................................................. KALENDARIUM WYDARZEŃ

w czasie II wojny światowej”, będąca hołdem pamięci duchownym, którzy zginęli na Kresach dając świadectwo trwania i służby Kościołowi. • 29.10.2015, LUBLIN Podczas zebrania naukowego w siedzibie Archiwum dr Joanna Kowalik wygłosiła referat „Zapomniani społecznicy – podróż archiwalna śladami postaci istotnych dla Radzynia Podlaskiego XIX i XX wieku”. •

pt. „Duchowieństwo polskie wobec sprawy narodowej – 150 lat później” wygłosił dr hab. Dariusz Magier. • 17.11.2015, LUBLIN Lubelskie Archiwum gościło doc. PhDr. Marie Ryantovą z Katedry Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Południowoczeskiego w Czeskich Budziejowicach, która wygłosiła referat „Działalność archiwalna w Republice Czeskiej - historia, struktura, aktualne problemy”. •

5.11.2015, LUBLIN „Obywatele! Nadeszła długo oczekiwana chwila. Wojna skończona” – wystawa pod takim tytułem otwarta została w galerii na drugim piętrze budynku lubelskiego Archiwum • 8.11.2015, RADZYŃ PODLASKI Oddział w Radzyniu Podlaskim był współorganizatorem wystawy i konferencji zatytułowanej „Święta pamięć narodu. Ksiądz Stanisław Brzóska”, która odbyła się w Sanktuarium Matki Boskiej Nieustającej Pomocy w Radzyniu Podlaskim. Podczas konferencji referat

30.11.2015, LUBLIN Prezentacja i uroczyste otwarcie rozpoczęło działalność nowego portalu przygotowanego przez lubelskich archiwistów - Lubelskie Archiwum Cyfrowe, które działać będzie pod adresem lac. lublin.pl • 30.11.2015, LUBLIN W galerii wystawowej otwarta została wystawa „Wielka Wojna na Lubelszczyźnie - Ku Niepodległości”. Wystawa ta jest rozwinięciem zeszłorocznej prezentacji o podobnym tytule, wpisującej się w obchody 100-lecia wybuchu I wojny światowej.

10.12.2015, LUBLIN Warsztaty genealogiczne: „Spisy ludności od czasów staropolskich aż do XX wieku” były głównym punktem kolejnych warsztatów archiwalnych w ramach „Archiwów Rodzinnych”. Połączone były ze stałymi punktami spotkań: prezentacją źródeł i wydawnictw niezbędnych dla poszukiwań genealogicznych i biograficznych, porad konserwatorskich i konsultacji indywidualnych. • 13-14.12.2015, LUBLIN, TARNOGRÓD Archiwum Państwowe w Lublinie było współorganizatorem uroczystości upamiętniających 34. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, które odbyły się w Lublinie i Tarnogrodzie. • 17.12.2015, INTERNET W portalu szukajwarchiwach.pl udostępniona została partia 25 tys. skanów z oryginałów pochodzących z naszego zasobu. • 17.12.2015, LUBLIN Wigilia w Archiwum

AUTOPROMOCJA - ZAPROSZENIE NA WYSTAWĘ ..................................................................................................................................................

Wielka Wojna na Lubelszczyźnie - Ku Niepodległości

W

ystawa ta jest rozwinięciem zeszłorocznej prezentacji o podobnym tytule, wpisującej się w obchody 100-lecia wybuchu I wojny światowej. Prezentuje różne aspekty wojennej rzeczywistości lat 19141918, a przedstawione na niej zostały materiały wydawane zarówno przez zaborcę rosyjskiego, przez okupujące nasz region wojska austriackie oraz przez odradzającą się polską administrację. Szczególne miejsce poświęcone zostało polskim dążeniom niepodległościowym, które w czasie I wojny światowej były coraz odważniej wyrażane, by ostatecznie doprowadzić do odzyskania niepodległości i powstania państwa polskiego. Oprócz problemów politycznych wiele dokumentów przedstawia także trudne realia życia codziennego w czasach wojny. Do zaprezentowania na wystawie wybrany został różnorodny materiał obejmujący zarówno pisma urzędowe, jak i druki ulotne, afisze, materiały prasowe, fotografie i karty pocztowe. Wystawa powstała przy wsparciu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Obie wystawy dostępne są dla zwiedzających codziennie w siedzibie lubelskiego Archiwum.

APLA NR 3-4 (17-18) LIPIEC-GRUDZIEŃ 2015

31


www.jezuicka13.pl

Do pracy, rodacy! Czas świąt, wydłużanych weekendów i zimowych ferii przed nami, a jak już powrót do pracy nastąpi to jakoś ducha i motywacji takiemu strudzonemu wypoczynkiem pracownikowi trzeba dodać! A któż robił to lepiej niż wydział propagandy z czasów PRL? 1411/0 Zbiór plakatów, druków ulotnych i afiszów z archiwum Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Lublinie 1948-1991, sygn. 703, 708, 711

Z TEKI JÓZEFA KUSA ..................................................

Rys.: Józef Kus

......................................................................................................................................................................................................................................... APLA. Biuletyn Archiwum Państwowego w Lublinie | Nr 3 (17) Lipiec-Grudzień 2015 © Archiwum Państwowe w Lublinie, ul. Jezuicka 13, 20-950 Lublin Odwiedź nas w internecie:

www.lublin.ap.gov.pl | www.jezuicka13.pl | www.facebook.com/APwLublinie Redakcja: Dariusz Magier (redaktor), Piotr Dymmel, Marek Krzykała (opr. graficzne i skład). Fotografie: archiwum własne (o ile nie podpisano inaczej) Kontakt: tel. 81 528 61 40 | faks: 81 528 61 46 | e-mail: kanc@lublin.ap.gov.pl

APLA nr 17-18  

Biuletyn informacyjny Archiwum Państwowego w Lublinie, nr 3-4 (17-18) / 2015.

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you