Page 1

ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ... ԳՐԱԿԱՆ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԱՄՍԱԹԵՐԹ ՅՈՒԼԻՍ 2011, ԵՐՈՒՍԱՂԷՄ

ԹԻՒ

5

Զատիկէն 98 օրեր ետքը կ- գայ Վարդավառը...: Վարդավառ... Վարդի - ջ-րի տօն... ինչպիսի ազատ-թիւն կը վայելէինք ﬔր վանքի տանիքներէն, կամ դարձդարձիկ ճամբաներ-ն անկիւնները պահ-ըտած իրար- վրայ ջ-ր թափելով...: Խ-մբեր- կը բաժն-էինք, ﬔր խ-մբի անդաﬓեր-ն թրջել- իրաւ-նք չ-նէինք. պատահած են դաւաճաններ, որոնք երբեք խ-մբին մէջ տեղ չեն -նեցած: Վարդավառի Կիրակի օր-ան Պատարագի աւարտին կայծակնային արագ-թեամբ կը ս-րայինք տ-ն, փոխել- ﬔր կիրակնօրեայ զգեստները. պէտք էր հասնէինք թրջել- եկեղեցիէն դ-րս ելլողներ-ն... վայ ﬔր ձեռքը ինկողին... ոչ ոք բարկանալիրաւ-նք -նէր, չեն -զեր թրջ-իլ թող տ-նէն դ-րս չելլեն: Չէ՞ որ այս ալ մաս կը կազմէր ﬔր սովոր-թիւններ-ն, ﬔր հայ ﬔծնալ-ն...: Մեր սեր-նդը վայելեց այս բոլորը. հար-ստ էր ﬔր մանկ-թիւնը, եթէ քարերը խօսէին... ամէն մէկ քար պատմ-թիւն մը -նի պատﬔլ-... իւրաքանչիւրին տակ գաղտնիք մը կայ պահ-ած,... յ-շ մը մանկ-թեան, խոստովան-թիւն մը սիրոյ, սպի մը վէրքի եւ արց-նք մը ցաւի - կարօտի... Կէսօրէն ետք երբ յոգնիլ սկսէինք տանիքները վազվզելէն, աւելի ճիշդը երբ չափը անց-ցած ըլլայինք - աջէն ձախէն յանդիման-թիւններ սկսէինք լսել, ﬔր խաղը կը փոխ-էր գորգ կամ կարպետ լ-ալ- գործին: «Մամա»ները արդէն պատրաստած կ'ըլլային լ-աց-ելիքը - գործը խաղին, խաղը գործին խառնելով՝ կը շար-նակ-էր ﬔր Վարդավառը: Երեկոյեան ժամանակն էր ան-շեղէնով մը շնորհաւորել- տօնի ան-նը -նեցողները, դրացի, ազգական, բարեկամ կամ մտերիմ: Այս էր ﬔզի համար ՎԱՐԴԱՎԱՌը, որ հակառակ ﬔր հար-ստ մանկ-թեան Հայոց Վանքին մէջ, ﬔնք ասկէ աւելի չիմացանք անոր արմատներ-ն խոր-թեանը մասին: Այժմ ես կ'-զեմ անդրադառնալ այս թիւին մէջ, սիրելի ընթերցող եւ դ-ն առիթը չփախցնես փոխանցել- յաջորդներ-դ. չէ՞ որ ﬔնք հար-ստ ենք ﬔր պատմ-թեամբ եւ գրական-թեամբ, ﬔր աւանդ-թիւններով, սովոր-թիւններով, առասպելներով, մանաւանդ ﬔր աﬔնաﬔծ հարստ-թիւնը ﬔր ՀԱՅ ըլալն է...: Սրբ-թեամբ պահենք ﬔր հարստ-թիւնը. յանկարծ չյոգնիս սիրելի ընթերցող, որ թերթիս իւրաքանչիւր թիւին մէջ ես կը յիշեցնեմ այս բոլորը: Այս թերթը կը կոչ-ի «ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ» - կ'-զեմ բոլորս ﬕասին անդրադառնանք թէ ինչ կը կորսնցնենք երբ չպահենք ﬔր լեզ-ն, ﬔր հաւատքը, ﬔր սովոր-թիւններն - աւանդ-թիւնները, ﬔր


դպրոցն - մատենադարանը, ﬔր ձեռագրատ-նն - սրբ-թիւնները, կ'-զեմ գիտնաս հայ- արժանի զաւակ, որ ց-ցադրական է ք- «ԵԱՆ»դ եթէ դ-ն տէրը չես վերոյիշեալներ-ն...: Այսօր երբ կը նայիմ ք- ԱՃՈՂ ՀԱՅk ՀԱՍԱԿԻԴ որքա՜ն կը ցաւիմ որ չժառանգեցիր ﬔր հար-ստ մանկ-թիւնը, երբ շաբաթը ն-ազագոյնը հինգ օր ﬔնք զբաղած էինք ակ-մբներ-ն մէջ, պարախ-մբերով, երգչախ-մբերով, թատրոններով, հարց-պատասխանի երեկոներով, մշակ-թային հանդէսներով, դաշտահանդէսներով: Երբ Մատենադարանը շարքի կը կենայինք - իրարմէ կը խլէինք գիրքերը, Զօհրապի եւ Ռաֆֆիի հատորները: Երբ ﬔր խաղերը կը դադրեցնէինք Մեծ Բակին կամ Դպրոցի Բակին մէջ, վազելով «Աստ-ած Օգնական» ըսել- ﬔծ բանասէր Նորայր Արք. Պողարեանին, 20րդ Դար- Մագաղաթին... երբ կոչնակին հետ պար կը բռնէինք - կը շտապէինք եկեղեցի ց-ցամատնիս թաթխել- Ս-րբ Գլխադիրի կանթեղին մէջ վառ-ող իւղին - կը քսէինք ﬔր ճակատին, որ ﬔզ փորձանքներէ պահէ... երբ կը հաւատայինք, որ Որդիք Որոտման տօնին օրը գործ ընողը կը պատժ-ի... - երեկոյեան ժամը եօթէն ետք Ս-րբ Յակոբի դռներ-ն առջեւ հրեշտակներ-ն պարին կը սպասէինք: Մենք անհամբեր կը սպասէինք դպրոցական Ամավերջի Հանդէսներ-ն, թէ ով պիտի ստանար Հայոց Լեզ-ի - Պատմ-թեան մրցանակները...։ Սիոն Լերան Բարձ-նքին բազմած ﬔնք տէրն էինք ﬔր ժառանգին ...: Վարդավառ է... յիշենք թէ ինչ գեղեցիկ տօն է Վարդավառը, որ-ն արմատները ըստ աւանդ-թեան կ- գան Նոյ Նահապետէն, որ լսելով Աստ-ծոյ խօսքը, շինեց Տապան մը, որը կանգնեցաւ Հայո՛ւն Արարատ Լերան վրայ եւ նոր կեանքը սկսաւ ՀԱՅՈ՛Ց երկինքին տակ: Ո՛վ հայ- զաւակ, այս խառն-ած երկինքներ-ն տակ, այս խենթ յորդող ջ-րեր-ն մէջ դո՛ւն ալ Արարատին վրայ կանգնեց-ր կեանքիդ տապանը, եւ լսէ՛ Աստ-ծոյ խօսքը, որ ա՛յնտեղէն թեւեր առնեն լրաբեր աղաւնիները... հայ- հոգին այնտեղէն ծագող արեւէն կը ջերմանայ ﬕայն...: Հայոց Նաւասարդ աﬕսը այն օրէն կը սկսի երբ Նոյ Նահապետ ջրհեղեղէն ազատ-ելով կը հասնի Արարատի գագաթը, այնտեղէն կ'իջնէ Նախիջեւան, եւ որպէսզի մոռաց-թեան չմատն-ի ջրհեղէղի յիշատակը, Նոյը իր որդիներ-ն կը պատ-իրէ իրար- վրայ ջ-ր թափել...: Վարդավառը, ծանօթ է նաեւ Այլակերպ-թիւն եւ Պայծառակերպ-թիւն ան-ններով, որոնց բացատր-թիւնը կ- գայ ﬔր Տիրոջ Յիս-ս Քրիստոսի կենսագիրներ-ն ձգած այն յիշատակ-թենէն, որ Թափօր Լերան վրայ Քրիստոսի պայծառակերպ-թիւնը կ'երեւայ առաքեալներէն՝ Պետրոսին, Յովհաննէսին եւ Յակոբոսին: Ուխտագնաց-թիւններ- տօն է Վարդավառը: Մասնաւորաբար երբ Մշոյ Ս-րբ Կարապետ Վանքը -խտի

կ'երթային: Ոմանք Համբարձ-մէն ﬕնչեւ Վարդավառ եօթը տարի եօթնական շաբաթ պահք պահած են, ապա ﬔկնած -խտի: Այս շատ սիր-ած եւ երգեր- մէջ տեղ գտած վանքի -խտագնաց-թիւնը կարեւոր նշանակ-թիւն -նեցած է հայեր-ս կեանքին մէջ: Հաւատքի կողքին եղած է նաեւ՝ հայրենասիրական: Ս-րբ Կարապետ -խտի երթալ- համար երկար կը պատրաստ-էին: Ցորեն կը ցանէին ս-րբին ան-նով եւ կը ծախէին -խտի երթալ- համար:

Ինչպէս վերը յիշեցի ﬔզի ծանօթ էր ﬕայն իրար- վրայ ջ-ր թափել- սովոր-թիւնը: Երկրէն բռնի արտագաղթած ﬔր ժողով-րդը իր հետ բերաւ շատ սովոր-թիւններ, սակայն չբերաւ իր արտերը, որպէսզի հաւաքած հասկերը եկեղեցի տանի օրհնել տալհամար եւ խնդրել- որ Տէրը պահպանէ Վարդավառի բ-քէն կարկ-տէն: Չբերին հայրենի դաշտերը, որ իրենց փնջած ծաղիկներով զարդարէին եկեղեցիին խորանը: Մենք վարժ-ած ենք եկեղեցին ծաղիկ տանել- Քրիստոսի Թաղման օրը Քրիստոսի Գերեզմանին, բայց որքան գեղեցիկ պիտի ըլլայ երբ յաճախ -րիշ


առիթներով ալ զարդարենք ﬔր եկեղեցիներ-ն խորանները... յայտնել- ﬔր գոհ-նակ-թիւնը ﬔր Տիրոջ Փառք տալ- յաղագս յաﬔնայնի: Կարգ մը շրջաններ զանազան ձեւերով նշած են Վարդավառը, սակայն տօնին որոշ ծէսեր կը կատար-էին ամէն տեղ, ինչպէս՝ իրար- վրայ ջ-ր թափելը, իրար- ծաղիկներ ն-իրելը, աղաւնի թռցնելը, գիշերային հանդէսները: Աղջիկները ամբողջ օրը դաշտեր-ն մէջ բազﬔրանգ ծաղիկներ կը հաւաքէին, մասնաւորապէս «Վրթիվերի» կոչ-ող դեղին ծաղիկը, խաչաձեւ փ-նջեր կը կազմէին եւ գիշերը գաղտնի կը նետէին դրացիներ-, բարեկաﬓեր- եւ անշ-շտ իրենց սիրած տղ-ն ապրած տան բակը: Նշան-ած աղջիկները խաչ-փ-նջերէն «Կսկարանք» կը պատրաստէին (օջախի վրայ դր-ող եռոտանիի կը նմանի), ընկեր-հիներ- ﬕջոցով նշանածին ընտանիքին ղրկել- համար: Կսկարանքը գլխաւորապէս ան-շեղէնով զարդար-ած կ'ըլլար: Իսկ կարգ մը տեղեր նշան-ած աղջիկներ ամանի մը մէջ ցորեն կամ գարի կը ցանէին, երբ կանաչնար, տօնին օրը մէկ ﬔթր խաչաձեւ փայտ կը տնկէին այդ կանաչին մէջ, կը զարդարէին վարդերով, վար-նգներով, խնձորներով: Այս ալ «Խնդ-մ» կը կոչ-էր: «Խաչբ-ռ»ը կնոջ արտաքինը յիշեցնող ցորենի հասկով, հմ-տ հնձ-որներ- կողմէ վարպետ-թեամբ եւ ճաշակով հիւս-ած փ-նջ մըն է, որ երբեﬓ կը դառնար նաեւ ար-եստի գլ-խգործոց: Այս բոլորը որպէս օր-ան զարդ կամ խորհրդանիշ կը դնէին ցորենի կամ ալիւրի ամբարին վրայ եւ կը պահէին ﬕնչեւ յաջորդ Վարդավառ: Վարդավառը նաեւ՝ իրենց պահած կենդանիները լ-ալ- օր եղած է, (ոչխար, կով, գոմէշ, ձի, ջորի, էշ), բոլորը կը լ-աց-էին գետեր-ն - առ-ակներ-ն մէջ հովիւներ-ն եւ անասնապահներ-ն կողմէ, ապա ճակատներն - գլ-խները կը զարդարէին գոյնզգոյն ծաղիկներով հիւս-ած պսակներով: Ինչպէս սովոր-թիւն է առաջին խաղողը -տել Խաղողօրհնէքին կամ Վերափոխման տօնին, այդպէս ալ առաջին խնձորը կ'-տէին Վարդավառին: Սովոր-թիւնն այն էր որ ﬕնչեւ Վարդավառ խնձորի պահք կը պահէին: Վարդավառի Շաբաթ երեկոյեան՝ դէզեր կը պատրաստէին, մ-թին կը վառէին ﬕնչեւ լ-սաբաց, եւ այդ վառ-ող դէզեր-ն մէջ խնձոր կը խորովէին - կ'-տէին: Առաւօտեան աﬔնաﬔծ դէզը կը վառէին անոր շ-րջը խ-մբ-խ-մբ կը պարէին ﬕնչեւ երեկոյ: Երիտասարդներ իրենց սիրածին հանդիպիլ կ'ակնկալէին:

Տարին տասներկ- աﬕս, Խնծորը գօտիս հոտաւ, Նէ խնծորին տէրն էկաւ, Նէ եարիս խապարն էկաւ:

Հիւանդ եմ, հալ-կ չ-նիմ, Ճահիլ եմ, եար-կ չ-նիմ, Եարըս դրած խէֆէսը, Տեսնլ- ճար-կ չ-նիմ:

Վարդավառը հասել ա, Բան - գործըս թարսել ա, Թէ սիրել ես, ջ-ր շաղ տ-ր, Կըրակս թէժացել ա

Այսպիսի շատ ժողովրդական քառեակներ բերնէ բերան հասած են ﬔզի: Երբեﬓ բառեր աւելց-ած - երբեﬓ պակսած: Սակայն հայ գրական-թեան մէջ ﬔր բանաստեղծները անդրադարձած են ինչպէս -րիշ տօներ-, այնպէս ալ Վարդավառին մասին: «Ձօն Վարդավառին» խորագիրով գրքոյկի մը մէջ հաւաք-ած են Վարդավառին ն-իր-ած բանաստեղծ-թիւններ՝ Աւետիք Իսահակեանէն, Գ-սան Աշոտէն եւայլն:


Շատ ընդունուած են աղջիկ-տղայի հարց պատասխան երգերն ու խաղերը. Տղայ

Տղայ

Խումբ

Խումբ

Աղջիկ

Աղջիկ

Խումբ

Խումբ

Այ սիր-ն աղջիկ, Դրախտի ծաղիկ, Դ-րս արի, տեսնեմ, Տեսքիդ կարօտ եմ:

Ճան Վարդավառ, Վարդավառ, Մեր դրանը ոսկի ծառ:

Այ խելառ տղայ, Վարդերի վրայ, Իսկի չե՞ս քնել, Երազ չե՞ս տեսել:

Այ երազ աղջիկ, Դրախտի ծաղիկ, Մի պաչ տ-ր ինծի, Ծարաւ եմ քեզի:

Այ Վարդավառ, Վարդավառ, Վարդ եմ քաղել քեզ համար

Այ ծարաւ տղայ, Գիշեր լ-սնկայ, Պլպ-լի երգով, Չե՞ս հարբել գինով:

Ճան Վարդավառ, Վարդավառ, Ոսկի պլպ-լ վարդին թառ:

Այ Վարդավառ, Վարդավառ, Թէ տղայ ես, արի տար:

Այսպէս եղած են ﬔր տօները, հաւատք եւ տօնակատար-թիւն, սէր եւ -րախ-թիւն. այսպէս հիւս-ած է հայ կեանքը եւ պահած ենք ﬔր Հայկական-թիւնը... պահած ենք այն ինչ որ Մե՛րն է, ինչ որ կը բղխի ﬔր ակ-նքներէն... Այո՛, այսպէս պահեր - փոխանցեր ենք, աւելի - աւելի դարձնելով ﬔրը: Մենք Սաղիմահայ փոքրիկներս - պարման-պարման-հիներս -րախ էինք պարզապէս իրար- վրայ ջ-ր թափելով... այդքանը գիտէինք... ﬕնչդեռ ինչպիսի մշակ-թային հարստ-թիւն է պահ-ած այս բոլորին ետին, ամէն մէկ տօն հաւատքի կողքին՝ ﬔր մշակոյթի գանձարանէն գանձ մըն է... անփոխարինելի հարստ-թիւն... անգիտակից ﬓալ կը նշանակէ աղքատ ﬔծնալ... աղքատ ապրիլ...: Վարդավառ է... Վարդի - ջ-րի տօն... Շնորհաւորենք բոլոր անոնց, որոնց ան-նները կապ-ած են այս տօնին հետ,... թող ջ-րի նման մաք-ր ըլլայ ﬔր հաւատքը, ﬔր սէրը իրար- հանդէպ, Եր-սաղէﬕ հանդէպ, Հայրենիքի հանդէպ եւ անշո՛ւշտ Աստ-ծոյ:

Դ"ն սրբ"թիւն, եւ խաչքարեր եւ իմ սէր... Թախծոտ անձրեւ, անհաս երազ, մանկ"թիւն... Ոտնահետքեր՝ Ս"րբ անցեալի պատմ"թեան, Գերեզմաններ՝ չանհետացող, չհինցող, Յիշատակներ՝ անձայն սիրոյ չմար"ող, Շարականներ եւ զանգակներ, ծնծղաներ, Հրեշտակներ՝ խորաններէն պար բռնող, Եւ խնկաբոյր՝ բ"րվառներէն բարձրացող, Աստ"ած իջած՝ Խաչ"ած Որդին կը փնտռէ...: Եր"սաղէմ... Եր"սաղէմ... Եր"սաղէմ... Եր"սաղէ՜մ... Գիշերային Պատարագ...: Ա. Ն.

Հեղինակութեամբ եւ Պատրաստութեամբ՝ Անուշ Նագգաշեանի Հեռ։ 054 464 29 09 Email: anakashian61@hotmail.com

ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ - 5  

ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ - 5

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you