Issuu on Google+


Satrnahmlarda Farkh

BARTER

Girig

iizere muhasebe ve difer birimlerini/iElevlerini de

Bu yazrmn amacl satrnalma iglemlerinde farkh model arayrglarr gergevesinde barter uygulamasrnrn de$erlendirilmesidir. Yazrmtz akademik bir

etkileyebilmektedir.

makaleden ziyad,e satrnalma perspektifinde barter uygulamasrrun incelenmesi amacryla kaleme almmrgtr. Barter sistemine yonelik ayrmtrh de$erlendirmeler igin konuyla ilgili akademik ve hukuksal

"imtiyaz", "trampa'l "kat kargrhgr yaprm igleri'l "yap-iglet-devret", "kamu-ozel sektor ortakhgr, "finansal kiralama", 'bffset" ya da "sanayi katrhmr'l kamu ahm ya da yatrrrm siireglerinde alternatif model arayrglan olarak gtindeme gelmigtir.

gahgmalar incelenmelidir.

Farkh Model Arayrplan Kamu orgiitleri ve ozel sektor iqletmeleri tarafindan satmalmalarda, ahm konusu igin bedelinin yiikleniciye para olarak drdenmesi klasik ve yaygrn bir uygulamadrr. Ancak belirli donemlerde, mali kaynaklanmn yetersiz olmasr veya popiiler ekonomik yaklagrmlarrn etkisiyle farkh tedarik yrintemleri kullanrlarak da ihtiyaglann temin edilmesi soz konusu olmugtur. Tercih edilen tedarik yonteminin sadece ahm konusu igin finansmanryla srnrrh bir etkisi bulunmamaktadr. Orgtitiin pazarlamabagta olmak

Ozel sektor igletmeleri de "trampa'i "takas'l "finansal kiralama", 'factoring'l "barter" ve "forfaiting" gibi farkh tedarik ve finansman yontemlerini kullanabilmekte dir. Zaman i gerisinde bu yontemlerin farkh ozelliklerini alarak karma modeller de or taya grkabilmektedir.

Barter Nedir? Ulkemizde barter sistemine iligkin ozel bir hukuki diizenleme bulunmamaktadrr. Bu nedenle barter sistemine yonelik tanrm ve deferlendirmeler uygulamalar ve konuyla ilgili gahgmalar esas almarak yaprlmaktadrr. Barterrn takas veya trampanrn geligmig bir ttirti olduiu kabul edilmektedir.


SATINALMA I HAZIRAN 2OI3 ikisi de muaccel olan iki alacatrampa ise bir hakkrn veya degigimi; frn birbiriyle bir mahn bagka bir hakveya mal ile degigimini sa$layan sozlegme tiirii olarak tanrmlanmaktadrr' Barter ise takas ya da trampa iglemlerinden farkh olarak satm alman mal veya hizmet bedelinin tiretilen mal ve hizmet ile odendi$i geligmig bir finansman ve ticaret sistemi oldugu sdylenmektedir. Barter sistemi ile gahgan igletmeler, barter ortak pazarrndan sattn aldrklan mallann veya hizmetlerin b e delini, p azar da s attrklart mal ve hizmetlerle odemektedir. Barter sistemiyle satrg yapan firma, satrg bedeli kadar barter sisteminden alacakh olur ve alaca[rnr sistemden mal ve/veya hizmet satrnalarak tahsil eder. akas, aym cinsten

Barter Sisteminin Geligimi

ilk barter girketinin

1934 yrhnda isvegrede

kuru-

lan WlR-Genossenschaft oldugu kabul edilmektedir. 1929 ekonomik krizinden sonra ozellikle ABD'de de barter yaygm bir gekilde kullanrlmaya baglanmrgtrr. Avrupa'da ise barter girketleri 1980 sonrasr kurulmaya baglanmrgtrr. Barter uygulamalarrnda tilkeler arasmda farkhhklar bulunabilmektedir.1979 yrhnda kurulan Dtinya Barter Birli$i (Inter Reciprocal TradeAssociation -IRTA) barter konusunda uluslararast gahgmalar yiirtitmektedir.

Barter sistemine iiyelik ise firmanm barter sistemi ile gahgmak iste$inin onaylanmasr ve sonrasrnda iiyelik sozle gmesinin imzalanarak firmaya tiye statiisiiniin verilmesidir. Uye firmamn iirtinlerini ahcr firmalara satabilmeleri iqin barter girketinden satrg

yetkisi igin "sattg provizyon kodu' almasr

gerekmektedir. Barter qirketi, tiye firmamn satrg provizyon kodu almadan yaptr$r satrglann tahsilatr iqin sorumluluk kabul etmemektedir. Barter qeki, barter sisteminin i'iyeleri arasmda gergeklegen ahm ve satrm iglemlerinde, bir iideme ve tahsilat aracr olarak kullanrlan sistemin krymetli evraladrr. Bu gek mal veya hizmeti satrn alan firmaca imzalanmaktadrr. Qekin iizerine yaprlan iglemin bedeli ile satrg provizyon kodu yazrlmaktadrr. Tiirk Ticaret Kanunu esas ahndrfrnda gek ozelli$ tagtmayan bu belgeler, yalntzca tiye olunan barter sisteminde ge gerlidir.

Kredi limiti, barter ortak pazanna iiye olan firmanrn, bu pazar dakullanabilece$i kredi miktarrdrr. Kredi limiti, barter girketi tarafindan belirlenmektedir. Firma kredi limitini oluqturmak igin barter girketine teminat vermektedir. Teminat kabul edilecek degerler barter iiyelik stizleqmelerinde yer almaktadrr. Sistem Nasrl igliyor?

Barterla

ilgili Terimler

Barter ile ilgili yayrnlarda, barter ortak pazan, barter girketi, barter iiyeli$i, barter kredisi ve kredi limiti, barter geki gibi terimler yaygm olarak kullamlmaktadrr. Barter ortak pazan, barter girketi tarafindan yonetilen ve iiye firmalann barter iglemlerini gergeklegtirdikleri pazarrn adtdrr. Barter ortak pazanna iiye olan firma sayrsr ile bu pazardan ahmr ve satrgr yaprlan mal ile hizmet sayrst artrkga sistem daha etkin iglemektedir. Barter girketi ise barter ortak pazarrnt organize eden aracr bir kuruluEtur. Bu girket, iiye firmalann barter sisteminden faydalanma bigim ve esaslannt diizenler; iiye firmalarrn cari hesaplarrnt tutar; ahm yapan firmalarrn borglarrnt odemelerini ve satrg yapan firmalann alacaklann sistemden tahsil etmesini saflar. Bu girketler iiye firmalarrn arzve talep bilgileri ile cari hesap hareketlerini yonetmektedir.

Barter sisteminde yalnrzcasisteme tiye olan firmalarrn arz etmiq olduklarr mal veya hizmetlerin sozlegmeye konu edilmesi mecburiyeti bulunmaktadrr. Yaprlan iglemlerin bedelleri iyeler adrna agilan barter hesabrna alacak ve borq olarak kaydedildi$inden, taraflarrn kendi aralarrnda yaptrklarr sozlegmeye bedelin bir krsmrnrn nakit odenece$i yoni.inde hiiktim koymalarr durumu drErnda barter sisteminde nakit para kullamlmamaktadrr. Barter sisteminde para bir muhasebe

birimi niteli$indedir. Uye firma satm almak istedi$i mal veya hizmetin ortak pazarda bulunup bulunmadr$mt arz listesinden ara$trrrr. Her bir iiye hangi iiye ile ahm ve satrm iglemi yapacagrna kendisi karar verir. Barter ortak pazarrndan bir tiriin talep edildi$inde, satrcr ve ahcr firmalar iiriiniin fiyatr, kalitesi, teslim zamanl, satr$ sonrasr hizmetleri goriigerek karara ba$lar. Satrqrn yaprlabilmesi igin barter girketin-

den satrg provizyon kodu almmasr gerekmektedir. Barter ortak pazarrnda gergeklegtirilen iglemle ilgili olarak barter geki diizenlenir.


SATINALMA I HAZIRAN 2013 Barter sisteminde iiyelik iicreti ile komisyon <idemesi olarak iki temel odeme bulunmaktadrr.

Barter girketleri farkh komisyon oranlarl uygulayabilmektedir. Barter girketlerinin komisyon oranlan genelde btittin sektorlerdeki firmalar iqin standarttrr; ahcrdan ve satrcrdan komisyon bedeli

ahnmaktadr. Barter sistemiyle mal veya hizmet ahp borglanan firma borcunu on iki ayhk si.irede mal veya hizmetlerini di$er bir i.iye firmaya satarak oder. Bu siirede satrg yapamaz ise borg genellikle nakit olarak odenir. Ulkemizdeki bazr barter girketlerinin iiyelik sozlegmesinde i.iye firmamn on iki ay stire igerisinde mal veya hizmet satmak suretiyle borcunu odeyemez ise temerri.ide dtigeceii her ay igin belirli oranda gecikme cezasr uygulanaca$r diizenlemesi yer almaktadrr. Barter sisteminde barter girketi ile barter tiyeleri arasrnda yaprlan tiyelik sozleqmesi, karma sijzlegme niteli$indedir. Uyelik srizlegmesi, vekAleti igermesi dolayrsryla vekAlet sozlegmesi; barter sisteminden olan alacagrn barter girketi tarafindan garanti edilmesi sebebiyle kefalet sozlegmesi; barter iiyelerinin alacak ve borglannrn kargrhkl

olarak birbirinden mahsubuna imkan vermesi sebebiyle de cari hesap sozlegmesi niteliginde oldufu kabul edilmektedir. Barter girketleri sistemine arz edilen mal ve hizmetlerin kalite ve fiyat agrsrndan piyasa kogullanna uygunlugu konusunda "kalite ve fiyat kontrol komisyonlari' olugturabilmektedir.

Ulkemizde Barter Sistemi Neden istenilen Diizeyde Geligmemigtir? Ulkemizde barter girketleri, 1990'larrn ikinci yarrsmdan itibaren kurulmaya baglanmrgtrr. Tiirkiye'de ilk barter igletmesinin uluslararasr bir barter girketinin temsilciliginin almmasr suretiyle 1992 yrhnda kuruldugu kabul edilmektedir. Ancak siireg igerisinde barter uygulamasmda isteni len geligme sa$lanamamrqtr. Barter sisteminin geligmesi igin sisteme yonelik yasal bir diizenleme yaprlmasrnrn bir on gart oldu$u soylenebilir. Barter girketlerinin mali ve teknik yeterlik kriterleri ile bu girketlerin kurulug ve gahqma esaslarrnrn diizenlenmesi; barter sozlegmelerine iligkin usul ve esaslarrnrn belirlenmesi; barter iglemlerinden kaynaklanan alacaklann veya zararlann karqrlanmasr igin belirli bir mali kargrhk aynlmasrna

yonelik dtizenleme yaprlmasr sisteme duyulan giiveni artuacaktrr. Ulkemizde barter iglemleri Borglar Kanunu ve Ttirk Ticaret Kanunu gergevesinde yiiriitiilmektedir. Muhasebe iglemlerine yonelik de di.izenlemeler de bulunmaktadrr. 6361 sayrh Finansal Kiralama, Faktoring ve Finansman $irketleri Kanunuhun l9'uncu maddesinde "BiI gis ayar y azrhmlarrnrn go$altrlmrq ni.is halan harig olmak iizere patent gibi fikri ve srnai haklar bu sozlegmeye konu olamayaca$r." hiikiim altrna ahnmrgtrr. Ulkemizde yasal bir di.izenleme olmamasr nedeniyle gu an barter iqlemlerinde sozlegme konusu olmayacak mal ya da hizmetler barter girketlerince belirlenmektedir. Grda, medya, turizm ve yapl sektorti iilkemizde barter iglemlerinin 9ok uygulandr$r sektorler oldu$u ifade edilmektedir. Ulkemizde bartera iligkin gahgmalar incelendi$inde, barter iglemlerinin muhasebelegtirilmesi ve belirli sektorlerde barter

uygulamasrrun nasil yaprlaca$r konusunda odak-

landrklan g<iriilmektedir. Bartenn nakitsiz bir finansman oldugu ve igletmeye faizsiz kredi imkanr sa$adrfu ek bir pazarlama yontemi oldu$u gibi hususlar barterrn baghca avantajlarr olarak ifade edilmektedir. Bartera iligkin iilkemizde hukuki bir diizenlemenin bulunmiunasr; komisyon iicretleri sebebiyle maliyetlerin artabilece$i ve uygulamadaki belirsizlikler sistemin dezavantajlarrdrr.

Kamu Kuruluglannrn Barter Uygulamasr Ulkemizde kamu kuruluglarrnrn tabi oldu$u ihale mevzuatrnda bartera yonelik agrk bir diizenleme olmamasr sebebiyle bu kuruluglann barter uygulamasr son derece srmrhdrr. TRT Genel Mtidiirlii$ti ile bazr belediye girketleri barter uygulamasrna yonelmiglerdir. Kamu rirgtitlerinden barter uygulamasrnr ilk gergeklegtiren kurum TRT Genel MtidiirliiSti'dtr. TRT ihtiyag duydu[u mal, hizmet, film ve programlan reklam siireleri kargrh$rnda temin etmeye gahgmrgtrr. Ancak kurumun barter olarak adlandrrdr$r bazr uygulamalarrn daha ziyade trampa oldu$u anlagrlmaktadr. Kurumun Basm Barter Sozlegmeleri Yaprm ve Uygulama Esaslan, gtinliik gazete satrg tirajr 100.000 ve iizeri olan basm yaym organlarr ile kargrhkh ilan ve


SATINALMA I HAZIRAN 2OI3 esaslarrnr kapsamaktadrr.

Kamu ihale Kurumu, 2008 yrhnda "reklam kargrh$r barter" yaprhp yaprlamayacagr konusunda yaprlan bir bagvuruda, "bir satrg yontemi olarak yaprlacak barter igleminin 4734 sayh Kanun kapsammda olmadr$rna" karar vermigtir.

Barter Sistemine iligkin Karar Verme Siirecinde Dikkat Edilecek Hususlar

mektedir. Barter, satrnalma siirecinde yararlanrlabilecek yontemlerden birdir. Ancak bartera yonelik karar verme siirecinde sistemin avantaj ve dezavantajlarrmn birlikte de$erlendirilmesi ve firmarun farkh birimlerinin etkin igbirligi yapma-

Bir satrnalma yontemin btittin satrnalma sorunlanna giiztim getiremeyece$i unutulmamalu tek bir anahtar ile biitin kaprlarrn agrlamayaca$r ya da tek anahtarla btitiin kaprlarrn aqrlmasrmn biinyesinde risk tagrdrgr akrldan sr gerekmektedir.

qrkartrlmamahdrr.

Firmalarca barter sistemine iligkin karar siirecinde aga$rdaki hususlarrn dikkate ahnmasrnda yarar

bulunmaktadrr: a) Barter sistemine iligkin olarak bir igletmenin satrnalma, pazarlarnave muhasebe ile hukuk

birimlerinin birlikte karar vermesi gerekmektedir. Barter iglemlerinde ortaya grkabilecek riskler ve bu risklere kargr ahnabilecek tedbirler belirlenmelidir. b) Firmanrn barter sistemiyle satrn alacafr ve sataca$r mal ile hizmetler belirlenmelidir. Bu mal ve hizmetler belirli arahklarla gozden gegirilmelidir. c) Barter ortak pazanna iiye olunacak barter girketleri incelenmeli; bu girketlerin mali ve teknik yeterlikleri deierlendirilmeli ah; iiye olan firmalardan barter girketinin hizmetleri konusunda goriig ahnmahdrr.. Mali olarak giiglii ve kiiklii barter girketlerinin iglettigi barter sistemine tiye olunmasmd a y ar ar bulunmaktadrr. 9) Arz ve talep listesindeki mal ve hizmetler dikkate ahnarak barter ortak pazarlarr de$erlendirilmelidir. Barter ortak pazarrna tiye olan firma sayrsr ile arz ve talep listelerindeki mal ile hizmetlerin fazla olmasr da barter girketi tercihinde goz trniinde bulundurulmahdrr. d) Barter iglemlerinden kaynaklanacak komisyon i,icretleri ve iiyelik aidatr ile siiregte ortaya grkabilecek maliyetleri belirlenmelidir. e) Barter girketi ile imzalanacak iiyelik sozlegmesi hukukgular tarafindan incelenmelidir. f) Barter sistemine tiye olduktan sonra barter girketi miigteri iligkileri danrgmanr (broker) ile yakrn bir temas kurulmahdrr. g) Barter sistemine iiye olduktan sonra belirli arahklarla sisteme iiyelik gozden gegirilmelidir. Sonug

Ulkemizde barter sisteminin istenilen dizeye gelmesi ve sistemle ilgili belirsizlik ile risklerin azalmasr igin yasal bir diizenleme yaptlmasr gereK

Dr. Btilent BUBER Grup Bagkanr Kamu ihale Kurumu


Barter-Bülent Büber