Page 1

subjective atlas of frysl창n

subjectieve atlas van frysl창n

AFUK & KEUNSTWURK


subjectieve atlas van frysl창n subjective atlas of frysl창n


subjectieve atlas van fryslân subjective atlas of fryslân

redactie  |  edited by Annelys DE VET & ROELOF KOSTER

AFÛK & KEUNSTWURK


inhoudsopgave 6

PROLOOG Prologue Annelys de Vet

9

inleiding introduction Max Bruinsma

14

27

28

30

feroveringen fan grutte pier Conquests of ‘Grutte Pier’ Anne Faber it grutte fryske gemeenten spultsje The Frisian Municipalities game Jenne-Pieter Stiemsma Cultuur – in verhouding tot – sieraden culture – in relation to – gems Fokke Draaijer Ruimtegebruik utilising space Jaco Kalfsbeek

34

ruimtebeleving Experiencing space Jaco Kalfsbeek

38

40

Dorpen op de Horizon Villages on the horizon Roelof Koster

84

D.I.Y. in Waaxens Do It Yourself in Waaxens Hugo Engwerda

42

RODE ROTSEN IN HET LANDSCHAP Red rocks in the landscape Marga Houtman

94

Schatzoeken Treasure hunting Marga Houtman

96

Gesorteerd Sorted Marga Houtman

98

spoaren TRACES Marleen Andela

100

FRYSK OP ‘E GEVEL FRISIAN LANGUAGE ON THE FACADE Johan Bouwhuis

102

tjielp tjielp – tjielp tjielp tjielp chirp chirp – chirp chirp chirp Hugo Engwerda

104

schoonheidswedstrijd BEAUTYCONTEST Susan Ubels

106

MODERN SKYLINES Modern skylines Jan Pier Brands

114

buurten met Facebook in de flats van de vrijheidswijk Chatting with flat neighbours of the Vrijheidswijk on Facebook Lotte Bredewold

KAARTEN VAN FRYSLÂn MAPS OF FRYSLân

32

36

4

afschermen OF openstellen Close off or Open up Jaco Kalfsbeek ZONDER BUREN No Neighbours Frouke Feijen

48

50

54

MELKQUOTUM MILK QUOTA Mark van Houten uilenborden Ornamental wooden gables Nynke-Rixt Jukema strûpenkeal strûpenkeal Wietske Lycklama à Nijeholt

60

Mijn Straat My street Marleen Andela

62

Geschiedenis van een middenstandswoning History of a middle class house Dirk van Ginkel

68

72

vormgeving op de bedrijfsbus Styling the company van Rudi Stuve praktisch familieportret Practical family portrait Marijke Jongbloed


table of contents

5 164

FRIES GEVOEL... Frisian Feeling... Monique Vogelsang

166

GESCHIKT VOOR ELKE BRANCHE suitable for any industry Monique Vogelsang

168

zelfgemaakt op MARKTPLAATS Selling homemade items online Hugo Engwerda

170

VLAGgen van FRYsLân flags of fryslÂn

DKV DKV Frank Moezelaar

176

INDEX PORTRETTEn index portraits Lisa Boels

Keatsen Fives ball Anne Faber

182

Index index

190

COLOFON Colophon

De mooiste plek van ‘Fryslân’ The most beautiful place in ‘Fryslân’ Mark Buitenwerf

118

vrijheidswijk ‘Vrijheidswijk’ Lotte Bredewold

120

VRIESLAND Freezeland Lotte Bredewold

140

FF droege Woarst ff dry sausage Monique Vogelsang

ijsbanen in oktober Ice Rinks in october Martijn van Bachum & Nynke Smit

144

De keten fan Dongeradiel dy’t aanst ferdwûn binne The ‘shacks’ of Dongeradiel that have almost disappeared Jenne-Pieter Stiemsma

122

124

ORANJE KOEKEN ‘ORANJE KOEKEN’ Tryntsje Nauta

126

Het dagelijks bezoek aan mijn moeder The daily visits to my mother Rudi Stuve

130

132

IN infographic foar Feikje An infographic for feikje Hugo Engwerda & Jenne-Pieter Stiemsma

138

146

148

152

BESTE MONUMENT VAN FRYSLân The best monument in Fryslân Hans van Houwelingen

154

friese landschapskunst Frisian landscape art Dirk van Ginkel

158

VERBONDEN DOOR DROMEn Connected by dreams Hilda Klaassen

162

Zondagmiddag Sunday afternoon Gerdie de Jong

Fries-land Fries-land Rebekka Fries

134

Fietselfstedentocht ‘Elfstedentocht’ by bike Mark van Houten

136

Fietsroute van huis naar de subjectieve atlas van Fryslân Cycling route starting from home to the subjective atlas of Fryslân Mark van Houten


Annelys de Vet PROLOOG

6

PROLOOG Prologue Ik vroeg de ober welke gerechten van de menukaart uit Fryslân kwamen. Hij moest lang nadenken. Het lam misschien, probeerde ik. Of de haas? Mogelijk dan de fazant? De ober raadpleegde de chef. De fazant komt uit Ierland, de haas uit Hongarije en het lam uit Frankrijk. Verder bleek de vis ook niet in de provincie gevangen te zijn en zelfs de groenten kwamen van elders. Dat contrasteerde nogal met het interieur en de geschiedenis van de plek. Maar even later kwam de ober met stevige tred mijn kant op. “Ik heb toch iets Fries gevonden”, zei hij triomfantelijk. “De wijn!” En jawel, er stond een Friese landwijn op de kaart – van een voormalige veehouderij waar sinds 2005 wijn wordt gemaakt.

I asked the waiter which dishes originated from Fryslân. He had to think about it for a long time. The lamb maybe, I tried. Or the hare? Possibly the pheasant? The waiter consulted the chef. The pheasant originated from Ireland, the hare from Hungary and the lamb from France. The fish was not caught in the province either and even the vegetables came from elsewhere. This contrasted with the interior and history of the place. Moments later the waiter firmly walked in my direction. “I have found something Frisian after all!” he said with triumph. “The wine!”. And yes, there was a Frisian wine on the menu. It came from an old cattle farm, where they have been making wine since 2005.

Het was de avond voorafgaand aan de eerste workshop die de aanzet vormde voor deze atlas. Samen met bijna veertig ontwerpers, kunstenaars en studenten van de Academie voor Popcultuur werd Fryslân zowel kritisch als intuïtief, analytisch als persoonlijk, van binnenuit in kaart gebracht. Wat betekent het om in Fryslân te wonen? Wat maakt het dagelijks leven Fries? Hoe is de relatie met het landschap? Welke bijzonderheden worden er gekoesterd en welke tegenstellingen bestaan er? Hoe vertaalt het Friese verleden zich naar de toekomst? Als ik met de deelnemers sprak, roemden velen de zelfredzaamheid in de provincie. Die wordt uitgedrukt in zelfgemaakte producten, opgeknapte huizen, aanwezigheid van werkplaatsen

It was the night before the first workshop that was the incentive for this atlas. Almost forty designers, artists and students of the Academy of Pop Culture critically, intuitively, analytically and personally mapped Fryslân. What does it mean to live in Fryslân? What makes daily life Frisian? What is the relationship with the countryside? What is treasured? What kind of oppositions are there? How has the Frisian past translated to the future? When I talked to all the contributors, many praised the self-sufficiency of the province. It is expressed in homemade products, restored houses, the presence of workshops, and the large amount of independent handymen who travel daily up and down the Afsluitdijk to help renovate the rest of the country. The horizon seems to draw a straight line through


Prologue

en de grote hoeveelheid zelfstandige klussers die dagelijks onder meer de Afsluitdijk op en af rijden om de rest van het land te helpen bij het verbouwen. De horizon lijkt een rechte lijn te trekken door de verhalen over het landschap. Naast de fysieke weidsheid, schept dat vlakke landschap kennelijk ook een mentale en sociale ruimte, waarvan de bijzondere relatie werd onderzocht door een landschapsarchitect. Hij maakte er een bijdrage over voor deze atlas. En in dat landschap de vele boerderijen die de laatste decennia vaak moeten vechten voor hun voortbestaan. De specifieke oude structuren lijken niet meer te passen in de nieuwe realiteiten. Grote megastallen om de productie op pijl te houden en soms als noodzaak om mega-grote schulden de baas te kunnen blijven. Diverse deelnemers aan de atlas groeiden op in boerderijen. Zo was er de dochter van een teler van pootaardappelen. Ze was haar hele jeugd verbaasd geweest over het feit dat haar moeder voor het eigen gebruik bij de buurman aardappelen moest kopen. Inmiddels is de boerderij verkocht aan een nieuwe eigenaar, die sloten drooglegde om er grote stallen bij te bouwen. En nu al drie jaar op rij heeft hij te maken met te hoge grondwaterstanden. Desastreus voor pootaardappelen. Een andere boerendochter vertelde over haar vader die zijn melkquotum voor de laatste vijf jaar verkoopt. En in die periode geen melkkoeien kan houden, omdat niets doen rendabeler is dan te werken zoals hij altijd deed. En na 2015, als de melkquota ophouden te bestaan, ontstaat er een volledig nieuwe realiteit, die niemand nog kan voorspellen. Maar intussen spreekt uit alle verhalen boven alles een grote liefde voor al die verschillende elementen die samen Fryslân vormen; de woorden, de taal, de laag- en hoogbouw, de zelfredzaamheid, de culinaire tradities, de sociale codes, de vanzelfsprekende zorg en de vaak dubbele verhouding met de provincie. Er wel geboren zijn, maar je geen Fries voelen. Er getogen zijn, maar

7

the stories about the landscape. Besides the physical vastness, the flat landscape apparently also creates a mental and social space, of which the special relationship was examined by a landscape architect. He made a contribution about it for this atlas. In that landscape there have been many farms that have had to fight for their existence. The specific older structures do not seem to fit in the new realities anymore. Some have become large factory farms out of necessity to keep up production and to stay in control of large debts. Several contributors of the atlas have grown up in farms. For example the daughter of a seed potato cultivator; during her entire childhood she was surprised about the fact that her mother had to buy potatoes from the neighbour. By now the farm has been sold to a new owner, who drained the ditches to be able to build large stables. For three years now the farm has suffered from a high groundwater level; disastrous for seed potatoes. Another farmer’s daughter told about her father, who has been selling his milk quota for the last five years. He cannot farm any milking cows in this period, because doing nothing is more profitable than working the way he used to do. After 2015 a completely new reality will come into existence, a reality of which no one can make any predictions. In the meantime all the stories tell about a love for all the different elements that create Fryslân: the words, the language, the high-rise and the low-rise buildings, the self-sufficiency, the culinary traditions, the social codes, the self-evident social care and the often double feelings about the province. Being born there, but not feeling Frisian; being raised there, but wanting to go beyond it. Fryslân as a memory or as a holiday destination. Being from Amsterdam, but finding a home in Fryslân. Returning as a Parisian. Studying there, but not living there. Understanding Frisian but not being able to speak it.


Annelys de Vet PROLOOG PROLOGUE

daarbuiten verder willen gaan. Fryslân als herinnering of als vakantiebestemming. Er als Amsterdammer een nieuw thuis vinden. Als Parijzenaar terugkeren. Er wel studeren, maar niet wonen. Wel Fries kunnen verstaan maar het niet spreken. Omdat Fryslân een sterke identiteit heeft, daagt het iedereen uit zich er toe te verhouden. En dat is wat mij (ook als West-Fries) mede aantrok in de vraag die Roelof Koster van Keunstwurk stelde: of ik op basis van de eerdere subjectieve atlassen van landen, nu een editie wilde maken die gewijd zou zijn aan één enkele provincie. Ik heb de uitnodiging met beide handen aangenomen en we hebben samen met ontwerpers en docenten Hugo Engwerda en Jan Pier Brands van de Academie voor Popcultuur, en met de multi-getalenteerde student Jenne-Pieter Stiemsma de workshops en de atlas opgezet. Een bevlogen groep ontwerpers en kunstenaars (die wonen of gewoond hebben in Fryslân) heeft vervolgens ruimhartig en gevoelig bijgedragen, met verhalen, beelden, tekeningen en schetsen. We bespraken, onderzochten en verwerkten ze tot de bijdragen in deze atlas. Met als resultaat een collectie beelden die wellicht de huidige ziel van Fryslân blootlegt. Soms op ontroerende wijze, op andere momenten de harde realiteit spiegelend of sporen trekkend van het verleden naar het heden, dwars door de huishoudens heen. Het lijkt erop dat Fryslân-als-identiteit zich op een fundamenteel kantelmoment bevindt. Langzaam vervagen de contouren van het nostalgische beeld en stelt de moderniteit heel nieuwe vragen. Deze subjectieve atlas kan dienst doen als een gereedschap om daar onderzoek naar te doen. Het is een poëtische vorm van antropologie die de hedendaagse identiteit van Fryslân bevraagt, voorbij de nostalgie en clichés. De Friese landwijn is dan een mooie metafoor van hoe een culturele context onverwachte nieuwe mogelijkheden biedt, of hoe het autarkische karakter ook een nieuwe toekomst vrijmaakt, met wederom een geheel eigen karakter.

8

Because Fryslân has such a strong identity, everybody is dared to position themselves around it. That is one of the aspects that appealed to me in the question that Roelof Koster of Keunstwurk asked me: if I could create a subjective atlas, based on earlier atlases of countries, about only one province. I accepted the challenge and together with the designers and teachers of the Academy of Pop Culture Hugo Engwerda and Jan Pier Brands and the multitalented student Jenne-Pieter Stiemsma we have organised the workshops and the atlas. An inspired group of designers and artists – who have lived or still live in Fryslân – then generously created sensitive contributions with stories, photos, drawings and sketches. We discussed, investigated and processed them into this atlas. The result is a collection of images that perhaps exposes the current soul of Fryslân. Sometimes the contributions are moving, other times they show the harsh reality or they trace the past into the future. It appears that Fryslân-as-identity is at a critical tilting moment. Slowly the contours of the nostalgic view are disappearing and modern times are starting to ask new questions. This subjective atlas can function as a tool to investigate this change. It is a poetic form of anthropology that questions the current identity of Fryslân, going beyond nostalgia and clichés. The Frisian wine is a good metaphor for how a cultural context can offer surprising new possibilities, for how an autarkical character can offer a new future with an entire new character of its own.


Max Bruinsma inleiding INTRODUCTION

9

een mentale kaart van fryslân a mental map of fryslân ’s Nachts ontmoet niets hier niets. Het donkerste groen komt het diepste blauw tegen, stilte ontmoet stilte. Als ik me ooit een landschap voorstel dat naadloos overeenkomt met mijn verbeelding van de ontmoeting tussen twee eindeloosheden, denk ik aan Raard. Dit typische terpdorpje in het noorden van Fryslân, niet ver van Dokkum, ligt stil rond een 13de-eeuwse kerk, midden in een van de vlakste streken die je je kunt voorstellen. Mijn pake en beppe (grootouders) woonden hier, of preciezer, ze woonden in een huis annex werkplaats buiten het dorpje, naast een vrijstaande kerk. Hij was schilder/timmerman, zij moederde over tien kinderen. De dichtstbijzijnde boerderij was een paar honderd meter verderop, het dorp een halve kilometer, en als je recht vooruit keek, naar het noorden, leek het alsof zich niets dan een lappendeken van weilanden uitstrekte tot de horizon, waarachter de zee schuilging.

At night here, nothing meets nothing, the darkest green meets the blackest blue, silence meets silence. Whenever I think of a landscape that seamlessly matches my imagination of the encounter of two infinities, I think of Raard at night. This little hamlet, a typical ‘terpdorp’ – a small village on an artificial mound to protect it from flooding – in the North of Fryslân, not far from Dokkum, quietly sits centered around a 13th-century church in the midst of some of the flattest land one can imagine. My Pake and Beppe (grandparents) lived there, or to be more precise, they lived in a house-cum-workshop just outside the village, next to a free-standing church. He was a painter/carpenter, she mothered ten children. The nearest farm was a couple of hundred meters away, the village half a kilometer and if you looked straight ahead, to the North, it seemed that there was nothing but a flush of patched grassland until the horizon behind which loomed the sea.

Ik ben opgegroeid in de grootste stad van Noord-Nederland, Groningen – Grins in het Fries – waar ik midden in het centrum geboren ben, aan de Grote markt. Ik was een stadskind in een plaats waar, aan het eind van de jaren ‘50, het gemotoriseerde verkeer explosief groeide, waar in de laatste gaten die de oorlog had geslagen nieuwe supermarkten werden gebouwd, waar moderne nieuwe wijken ontstonden om de snelgroeiende bevolking te huisvesten en waar trolleybussen door de straten zoemden onder

I grew up in the largest town in the North of the Netherlands, Groningen – Grins in Frisian – where I was born at the very city center, the Grote Markt (the central square). I was a city-child in a town in which, at the end of the 1950s, motorized traffic was growing explosively, supermarkets were built in the last holes left by the war, new modern neighborhoods were developed for the fast growing population and electric trolley-busses buzzed through the streets under a canopy of wires and street lights. My earliest memories of Raard, the ancestral


Max Bruinsma inleiding

een vlechtwerk van draden en straatlantarens. Mijn eerste herinneringen aan Raard, het ouderlijk huis van mijn vader, zijn gevuld met verbazing en een snufje angst. Het contrast met het drukke centrum van Groningen kon niet dramatischer zijn: de nachtelijke stilte rond pake’s huis was oorverdovend. Het duister op bewolkte avonden was er angstwekkend ondoordringbaar. Voor mij als vierjarige had het geleken alsof de wereld er ophield, als er niet drie kleine lichtjes aan de horizon uit en aan flikkerden, op de lijn waar je je voorstelde dat hemel en aarde elkaar in de nacht ontmoetten: als lange en onaantastbare vingers streelden de lichtstralen van de vuurtorens van drie eilanden in de Waddenzee – Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog – het verduisterde land in hun karakteristieke ritmes. Ze voelden ver weg, zo ver als de Noordpool, of nog verder – aan de rand van het bekende universum. Sindsdien associeer ik Fryslân met ruimte, openheid, grenzeloosheid. En bijna verloren in die eindeloosheid markeren de boomomzoomde boerderijen en dorpjes plekjes eindigheid, afgeschermd tegen de altijd waaiende wind. In mijn ontluikende romantische ogen leken ze uitingen van koppig protest tegen de krachten der natuur; moedig maar uiteindelijk machteloos. Dit alles karakteriseert wat mij betreft ‘Fries’. Thuis, in de Friese ‘diaspora’ in Groningen, werden we opgevoed in het ABN – niemand hoort waar mijn roots liggen. Mijn moeder vertelde me ooit dat ze dat hadden gedaan om te voorkomen dat wij als kinderen het jankende Groninger dialect zouden overnemen – maar het betekende ook dat we nooit de melodieuze Friese taal hebben leren spreken. Mijn ouders spraken het onder elkaar en onder vrienden; vrijwel hun complete vrienden- en kennissenkring bestond uit Friese expats. Zo werd het Fries voor mij de taal van de intimiteit, ook al sprak ik die zelf niet. Misschien is het daarom dat ik intimiteit zo’n uitdaging vind; ik heb er geen taal voor. Maar ik versta hem goed.

10

home of my father, are filled with amazement spiced with fear. The contrast with the bustling center of Groningen could not be more dramatic: the silence around my Pake’s house at night was deafening. The darkness on cloudy evenings was alarmingly impenetrable. To me, as a 4-year-old, it would have seemed the end of the world, if not for three tiny lights, flickering off and on in the distance, where you would imagine the earth and the sky meeting in the dark: as long and intangible fingers, the beams of the lighthouses of three islands in the Waddenzee – Terschelling, Ameland and Schiermonnikoog – caressed the shrouded land in their characteristic rhythms. It felt as if they were as far away as the North Pole, or even more distant – at the edge of the known universe. Ever since, I associate Fryslân with space, openness, boundlessness. And almost lost within this infinity, marking off spots of finiteness, the tree-bordered farms and hamlets, shielded against the ever-blowing winds. To my burgeoning romantic eye they looked like statements of stubborn protest against the forces of nature; brave but ultimately futile. To me, all of this characterizes ‘Frisianness’. At home, in the Frisian ‘diaspora’ in Groningen, we were brought up with the Dutch Standard language – no-one can hear were my roots lie. My mother once told me this was because she didn’t want her kids to adopt the jangly Groningen dialect – but it also meant that we didn’t learn to speak the melodic Frisian language, which my parents spoke amongst each other and whenever there were friends visiting; their complete circle of friends and most of their acquaintances were expat Frisians. Thus, Frisian became the language of intimacy for me, even if I couldn’t speak it myself. Perhaps that is why I find intimacy daunting; I have no language for it. But I understand it well.


INTRODUCTION

Dit alles is lang geleden. Ik woon nu al ruim een half leven in Amsterdam en hoor Fries tegenwoordig vooral op begrafenissen van heel oude leden van mijn uitgebreide familie. De wereld is intussen aanzienlijk gekrompen. Het is me bekend dat de zee niet aan het einde van het universum ligt, maar op een stevige wandeling van mijn pake’s huis vandaan, zo’n tien kilometer naar het noorden. Maar de romantische klank van een ver volk met hun eigen taal en gewoonten blijft. Dat onderscheid deze Nederlandse provincie van de andere twaalf, althans in mijn ogen. Hoewel ik er nooit heb gewoond, voelt het als mijn heitelân, mijn vaderland. Als ik vanuit de polder op de A6 bij Lemmer de vroegere zeedijk – verborgen onder het asfalt – over rijd, stijg ik onmerkbaar. Het is hier nog steeds op of net onder zeeniveau, maar dit is het ‘oude land’, wat betekent dat het veel langer geleden aan de zee ontworsteld is. Niet ver van hier, passeer ik een ander voorvaderlijk huis, de boerderij van mijn moeders ouders buiten Jiskenhuzen (Idskenhuizen), vlakbij Sint Nicolaasga. Als kinderen speelden we in de enorme schuur op bergen van hooi en zagen we pake of oom hun koeien melken. We dronken de warme roomwitte zuivel direct uit de bron. Mijn oom nam de boerderij lang geleden over en zijn zoon, mijn neef, probeerde hem in stand te houden maar besloot op een gegeven moment dat het genoeg was geweest. Zoals zoveel oude boerderijen werd it Boerein (‘de boerderij aan het eind van de weg’) omgebouwd tot vakantiehuis met gastenkamers voor toeristen die in de zomer kwamen genieten van de meren en bossen. Als je vandaag de dag tientallen stoere, diepzwarte Friese paarden ziet grazen en achter elkaar aan hollen, moet je beseffen dat ook hun werk nogal is veranderd. Mijn pake had er twee, om zijn ploeg te trekken – nu dienen ze plezierruiters, een toeristen cavalerie. Daarmee hebben ze een opmerkelijke comeback gemaakt in het Friese landschap. Tientallen jaren geleden waren ze bijna verdwenen omdat hun werk was overgenomen door machines. Ook

11

This is all a long time ago. I’ve lived in Amsterdam for well over half my life now, and I hear Frisian mainly at funerals of very old members of my extended family these days. The world, meanwhile, has shrunk considerably. I’ve learned that the sea is not at the end of the universe, but a brisk walk away from my Pake’s house, about ten kilometers to the north. The romantic ring of a remote people with their own language and customs, however, remains. This is what distinguishes this Dutch province from the other twelve, at least in my mind. Although I have never actually lived there, it feels like my heitelân, my homeland. When I exit the polder, driving on the A6 near Lemmer, and pass the old sea dike – hidden under the tarmac – I’m lifted up invisibly. We’re still at or slightly under sea level, but this is ‘old land’, which means that it was reclaimed from the sea much longer ago. Not far from here, I pass another ancestral home, the farm of my mother’s parents outside Jiskenhúzen (Idskenhuizen), near Sint Nicolaasga. As kids, we played in the huge barn on mountains of hay, and watched my Pake or uncle milk their cows, drinking the warm creamy white dairy straight from the source. My uncle took over the farm a long time ago and his son, my nephew, tried to continue it, but at some point decided it had been enough. Like so many old farms, it Boerein (‘the farm at the end of the road’) has since been converted into a recreational house, with guest rooms for tourists who enjoy the nearby lakes and woods in the summer. If these days you see dozens of proud, deep black Frisian horses grazing and chasing each other in the meadows, you need to realize that their job has changed considerably too. My Pake had two of them to tow his plough – now they serve leisure riders, a tourist cavalry. With that, they have made a remarkable come-back in the Frisian landscape. Decades ago, they had almost vanished because their work had been taken over by machines. My uncle too discarded his hynders (horses) and bought a tractor. Now they’re back to grace the land with their strong and slender bodies, their frivolous black socks and their sleek and fiery gait. The landscape itself has undergone a massive chan-


Max Bruinsma inleiding

mijn oom deed de ‘hynders’ van de hand en kocht een tractor. Nu zijn ze terug en sieren het landschap met hun sterke slanke lijven, hun frivole zwarte sokken en hun soepele en vurige gang.

12

ge as well during the last century. An ancient land of free and independent but small farmers, Fryslân used to be an intricate patchwork of tiny blotches of land scattered between the farms, the villages, the lakes and the glades, hemmed with ditches and trees and trails. Marriages, inheritance, bankruptcies and sales complicated the geography even more. A vast program to re-organize and redistribute the land so that its ownership became less kaleidoscopic started about a century ago in Fryslân, spreading out to the rest of the Netherlands in the decades after. As successful as this ruilverkaveling (land consolidation) may have been in economic and logistic terms – it was a prerequisite for the industrialization of agriculture –, it has also dramatically affected the landscape. It turned the kaleidoscope into a checkerboard. Now that agriculture has ceased to be the main source of income for most of the Frisians, there’s a growing nostalgia for the old labyrinthic aspect of the land, which feels more ‘natural’ to contemporary eyes. Of course, the Netherlands, including Fryslân, are about as natural as a flower pot, but still the small scale of the old fields, the undecided areas between agricultural and ‘wild’ land, the fuzzy transitions between water and earth, and the immeasurably richer variety of flora and fauna that results from these encounters of microcosms greatly appeals to the current taste for craft and cottage industry. The industrialization of the landscape has reached its limits – as has industrialization itself. Meanwhile, the city takes command over the land. Or to be more precise, the suburb does. Hamlets as tiny as Raard and Idskenhuizen have more than doubled in size with spreads of suburbia-style houses and recreational facilities. The recreational park Idskenhuizen, a small marina with its summer houses and mooring stages for the residents’ pleasure boats, is about twice as big as the old village itself. And along the highway, each time I pass there from Amsterdam to Groningen they’ve built a new business park, shielding off the view to the fields and the farms, gnawing away at the remains of infinity.

Het landschap zelf heeft ook een massieve verandering ondergaan, die al een eeuw duurt. Als land van vrije en onafhankelijke maar kleine boeren was Fryslân van oudsher een ingewikkelde lappendeken van kleine plotjes land, verspreid tussen de boerderijen en dorpen, de meren en vennen, afgezoomd met sloten, windsingels, paden en weggetjes. Huwelijken, overerving, faillissementen en verkoop compliceerden die geografie nog meer. Een uitgebreid programma om het land te reorganiseren en te herdistribueren, en het eigendom minder caleidoscopisch te maken, startte ongeveer een eeuw geleden in Fryslân en spreidde zich in de volgende decennia uit over de rest van Nederland. Zo succesvol als die ruilverkaveling was in economisch en logistiek opzicht – het was de voorwaarde voor de industrialisering van de landbouw –, het heeft ook dramatische gevolgen gehad voor het landschap zelf. Het veranderde de caleidoscoop in een dambord. Nu de landbouw niet meer de voornaamste bron van inkomsten voor de Friezen is, groeit de nostalgie naar dat oude labyrintische aanzicht van het land, dat in eigentijdse ogen meer ‘natuurlijk’ aandoet. Nu is Nederland, inclusief Fryslân, ongeveer zo natuurlijk als een bloempot, maar de kleine schaal van de oude velden, de onbesliste gebiedjes tussen landbouwgrond en ‘wild’ land, de rommelige overgangen tussen water en aarde, en de onmetelijk rijker variëteit van flora en fauna die van die ontmoetingen tussen microcosmossen het gevolg was, spreekt de hedendaagse smaak voor ambacht en ambachtelijke productie enorm aan. De industrialisering van het landschap heeft zijn grens bereikt – net als de industrialisering zelf. Intussen neemt de stad het over van het land. Of preciezer: de voorstad. Kleine dorpjes als Raard I realize I am romanticizing my heitelân. Maybe it’s


INTRODUCTION

en Idskenhuizen zijn meer dan verdubbeld in omvang met uitbreidingen van randstedelijk vormgegeven huizen en recreatieve faciliteiten. Het Recreatiepark Idskenhuizen, een kleine plezierhaven met zomerhuizen en aanlegsteigers voor de bootjes van de bewoners, is bijna tweemaal zo groot als het oorspronkelijke dorpje zelf. En aan de snelweg zijn, elke keer dat ik er langs rijd van Amsterdam naar Groningen, nieuwe bedrijventerreinen verrezen, die het zicht op de velden en boerderijen afschermen en knagen aan wat rest van de eindeloosheid. Ik realiseer me dat ik mijn heitelân romantiseer. Misschien is het omdat ik er nooit gewoond heb – net als de taal die ik versta maar niet spreek, is Fryslân voor mij meer een idee dan een realiteit. Werkelijk zijn de flatgebouwen aan de randen van de grotere steden en de randstedelijke uitbreidingen rond veel dorpen. Werkelijk zijn de oude boerderijen die zomerhuizen zijn geworden voor stedelingen. Werkelijk zijn de werkplaatsen van de hedendaagse doe-het-zelver met hun geordende gereedschapssets en hun stapels veelsoortig materiaal dat nog wel eens van pas kan komen. Met kleine variaties zijn ze allemaal globaal. Maar als ik een werkplaats zie, keer ik in gedachten terug naar die van mijn pake aan het einde van de wereld. Zijn schilder- en timmerwerkplaats – overgenomen door zijn zoon, mijn oom, toen ik nog jong was – was een even vreemd paradijs als de boerderij van mijn andere pake dat was. De enorme werkbank met een onmeetbaar grote variëteit aan gereedschappen, de stapels hout en planken, de mysterieuze machines om mee te boren, te zagen, te schaven, de schemerige atmosfeer waarin wij als kinderen huizen en werelden bouwden van restmateriaal... Op mijn mentale kaart zijn deze twee plekken, de boerderij en de werkplaats, verbonden door schier eindeloze velden en kleine bochtige wegen met verspreide meren ertussen, Fryslân. Bijna schuilgaand onder een laag van werkelijkheid, die de wereld bedekt met het dambord van gelijkheid en eindigheid, is het er nog steeds.

13

because I never lived there – just like the language, which I understand but don’t speak, Fryslân is to me more an idea than a reality. Real are the high-rise apartment buildings at the edges of the larger towns, and the suburban sprawl around many villages. Real are the old farms that became summer residences for citizens. Real are the workshops of today’s doit-yourself households with their well-organized sets of tools and stacks of assorted materials that might come in handy when you need it. With slight local variations, they are all global. But when I see a workshop, I am transported back to my Pake’s place in the middle of nowhere. His painters’ and carpenters’ workshop – taken over by his son, my uncle, when I was young – was as strange a paradise for an urban child as my other Pake’s farm was. The huge workbench with an immeasurable assortment of tools, the stacks of wood and timber, the mysterious machines for sawing and drilling and planing, the dusky atmosphere in which we as children built houses and worlds from scrap material... On my mental map these two places, the farm and the workshop, connected by seemingly endless fields and small winding roads with scattered lakes between them, are Fryslân. Almost hidden under a layer of reality, which covers the globe with a checker board of similarity and finiteness, it is still there.


KAARTEN VAN FRYSLÂn

Fryslân Correct | Fryslân Correct Hugo Engwerda

14

Mijn interpretatie  | MY INTERPRETATION Tanja Pomstra

geboortegrond van Pake & Beppe Native soil of Grandpa and Grandma Roelof Koster

“HELEMAAL NAAR FRyslân” “All the way to Fryslân” Agnita Bloemendal

Friesbloed | Frisian Blood Adri Schokker

Thuis voor m’n familie | Home for my family Marijke Jongbloed


MAPS OF FRYSLân

15

Springplank van de wadden Launchpad to the Dutch Shallows Roelof Koster

Wadhalla | Wadhalla Nynky-Rixt Jukema

Wegennet | Road systems Marleen Andela

Elfstedentocht | ‘Elfstedentocht’ (Frisian eleven towns ice skating race) Marleen Andela

vetrekhal bij pier A Departure lounge at pier A Dirk van Ginkel

Openbaar vervoerkaart Public transportation map Marleen Andela


Kaarten van Fryslân

16

Hertelân | LAND OF MY HEART Marcel Westra

Pompeblêdlân | Land of the ‘Pompeblêden’ Anoniem

It grûtte gehiel | THE BIGGER PICTURE Anoniem

Zichzelf beperkend Fryslân Selfconstricting Fryslân Monique Vogelsang

Toch verbonden | Still Connected Xanne Wijkamp

CHRISTALLER-THEORIE | Christaller Theory Jan Pier Brands


maps of Fryslân

17

Terpen | Mounds Mark van Houten

De koe van Fryslân  THE COW OF FRyslân Anoniem

Eerste associatie | First association Fokke Draaijer

FIETSRONDJE | Small cycle route Mark van Houten

Grutto | Black-tailed godwit Anoniem

Pak op | Pick up Jan Pier Brands


KAARTEN VAN FRYSLÂn

18

Vergezicht | Vista Jaco Kalfsbeek

Lucht | Sky Hilda Klaasen

Open maar ook dicht | Open yet closed Dirk van Ginkel

Het verspreide land | THE SCATTERED LAND Anoniem

Getijdenkracht-centrale terp Tidal force – central mound Anne Faber

Net niet | Not quite Menno Boersma


Maps of Fryslân

19

Zicht op de horizon | View on the horizon Roelof Koster

Mooiste stukje met de trein Leeuwarden – Harlingen |  Most beautiful part of the train journey Leeuwarden – Harlingen Roelof Koster

Het landschap | The scenery Elsalie Dekker

landschapsdiversiteit Diversity of landscapes Roelof Koster


KAARTEN VAN FRYSLÂn

20

Fryslân boppe | Fryslân above everything else Marga Houtman

Hoogtekaart | Elevation map Martijn van Bachum & Nynke Smit


MAPS OF FRYSLân

21

vertrouwd

onbekend

familiar

unknown

11 STEDEN 400 DORPEN | 11 cities 400 villages Jaco Kalfsbeek

vertrouwd

MIGRATIE | Migration Marijke Jongbloed

stad/dorp onbekend


Kaarten van Fryslân

22

FRyslân VAARLAND Fryslân Sailing country Mark van Houten

Oost West Thuis Best ? | Home sweet home ? Wietske Lycklama à Nijeholt

TE KOOP : Uitgemolken boeren FOR SALE : MILKED FARMERS Mark van Houten

TWEE TALEN ÉÉn volk Two languages one people Mark van Houten

Te koop: Uitgemolken boeren Te koop: Uitgemolken boeren For sale: Squeezed farmers For sale: Squeezed farmers

utinoar raffelje fan Fryslân  THE UNRAVELING OF FRYSLÂN 

2 talen, 1 volk 2 talen, 1 volk 2 languages, 1 nation 2 languages, 1 nation

STILLE WEGEN | Silent roads Susan Ubels


MAPS OF FRYSLân

23

MÉTROPOLITAIN | METROPOLITAN Fokke Draaijer

Home sweet home Monique Vogelsang


Fokke Draaijer meeuw gans kievit grutto reiger buizerd Kaarten van Frysl창n

MEEUW GANS KIEVIT GRUTTO REIGER BUIZERD Seagull Goose Peewit Black-tailed Godwit Heron Buzzard Fokke Draaijer

2

24


MAPS OF FRYSLân

25

WETTER & WYN | Water & wind Marijke Jongbloed

GLASHELDER | Crystal clear Marga Houtman


KAARTEN VAN FRYSLÂn

26

Fryslân in breder perspectief | Fryslân in a broader perspective Anne Faber

buitenspel  | Sidelined Roelof Koster

van de kaart  | Off the map Roelof Koster


Anne Faber feroveringen fan grutte pier | Conquests of ‘Grutte Pier’ (Great Pier)

27

716 Grut Fryslân Great Frisia

1300 De Fryske Frijheid The Frisian Freedom

1520 Wraak fan Grutte Pier Revenge of Great Pier

1787 Steatsgreep fan Frjentsjer Coup of Frjentsjer (Franeker)

1943 Molke Staking Milk-strike

2013 Assimilaasje fan Grins Assimilation of Groningen


Jenne-Pieter Stiemsma it grutte fryske gemeenten spultsje

28

Achtkarspelen

It Amelân

It Bilt

Boarnsterhim

Dantumadiel

Dongeradiel

Ferwerderadiel

flylân

Frjentsjeradiel

Gaasterlân-Sleat

harns

it Hearrenfean

Kollumerlân

Lemsterlân

Littenseradiel

Ljouwert

Ljouwerteradiel

menameradiel

Eaststellingwerf

opsterlân

skarsterlân

skiermûntseach

Tytsjerksteradiel

weststellingwerf

skylge

smellingerlân

súdwest-fryslân


The Frisian Municipalities game

De feriene 11 gemeenten fan fryslân |  The 11 united municipalities of Fryslân Achtkarspelen • Amelân • Dantumadiel • dongeradiel • frjentsjeradiel • Lemsterlân Ooststellingwerf • opsterlân • skiermûntseach • smellingerlân • weststellingwerf

it grûtte gekloatsek | THE GREAT DEBATE ‘t bilt • Boarnsterhim • Gaasterlân • Hearrenfean • ljouwert • eaststellingwerf Smellingerlân • sûdwest fryslân • weststellingwerf

Alle gemeenten fan Fryslân | All municipalities of Fryslân Achtkarspelen • Amelân • iT Bildt • Boarnsterhim • Dantumadiel • Dongeradiel • Ferwerderadiel • flylân • Frjentsjeradiel • gaasterlân • harns • it Hearrenfean • Kollumerlân • Lemsterlân • Littenseradiel • Ljouwert • Ljouwerteradiel• menameradiel • eaststellingwerf • opsterlân • Skylge • skarsterlân • skiermûntseach • smellingerlân • Súdwest-Fryslân • Tytstjerksteradiel • weststellingwerf

29


Fokke Draaijer Cultuur – in verhouding tot – sieraden

30


Culture – in relation to – gems

31


Jaco Kalfsbeek Ruimtegebruik

32

14%

86% RUIMTE | SPACE

86% van de oppervlakte van fryslân bestaat uit ruimte: grasland, akkers, water        14% DICHTHEID

86% of Fryslân exists of open terrain: pastures, fields, water

14% Density


utilising space 45 % AGRARISCH | Agrarian

30 % BUITENWATER | Open water

11 % BINNENWATER | Inland waterways

7 % BOS & NATUUR | Woods & nature

4 % BEBOUWD | Cultivated 2 % VERKEER | Traffic 1 % RECREATIE | Recreation

33


18

Jaco Kalfsbeek

Fiskersbuorre

16

Sex bier umer vaar t

ruimtebeleving

n

14

12

29 m

34

10

1

1

8

6

4

2

Fiskerspaed

W

ina

m erd

yk

Rea Tille

bos

1

1

3

2 5

304 m

7

9

2 3

W

ina

me rd

yk

2

erv rum

11

13

De

4

Ute

6

10

zen

12

14

16

18

42

1

15

rger

8

2

40

b

1

40

a

40 49

38

8

wei

47

Harne

300 meter Een rondje met de hond Vrijwel de gehele dorpskern valt binnen deze zone zodat iedereen wel zo ongeveer iedereen kent van gezicht of naam. Op deze afstand zijn de buren buiten het dorp wel zichtbaar aanwezig, al is het contact niet dagelijks . ‘s Avonds brandt het licht in de verte. Echt buiten de dorpskern zijn er geen directe buren meer. Men leeft meer op zich zelf.

6.

45

3 5

4

43

e orr Bu

41

37

2

2

9

39

n

7

Wijnaldum

Readyk

ru m erv aa rt

rt

aa

bie

x Se

1

8

10 16

n de

r Ploe

itte

gstrj

35

S.va

33

1

31

19

29

11

27

9

25

11

13

23 21

10 18

Readyk

11

9

7

e

trjitt

eass

Andr 20 18

Se xb ie

30 meter Een kopje suiker halen De maat der dingen. In de dorpskern zijn er altijd mensen in de buurt, ook als je aan de rand van het open landschap woont. Het dorp biedt beschutting, dagelijks contact, uitzicht naar buiten en de natuur dichtbij.

Fiskersbuorren

Het dorp is in de 20e eeuw gegroeid en uitgebreid met nieuwbouw. Het kaartje toont een aantal locaties waar je direct aan of in het open landschap woont, oud en nieuw. Vroeger was iedereen in de omgeving op het dorp aangewezen voor voorzieningen; de kerk, de school, de bakker en de slager, de smid, de kroeg. Wijnaldum heeft nu alleen nog een basisschool (tot 2014), de kerk en het dorpshuis. De auto en het internet openen de wereld en maken nieuwe verbanden mogelijk.

10

Wijnaldum

3

5

1

1

13 19

rapead

afst S.Scha

23

Dorpshuis De Bijekoer

1

aa

rt

25

24

14

me rv

16

bos 7

9

5

12

27

2

2

3

6

1

1

S. van der Molenstrjitte

31

51 m

6

3

8

29

bos

5

Aldeleane

8

bos

4

5 Alde Leane

m

Alde

540

Lean e

Wijnaldum


Sexbierumervaart

151

Experiencing space m

35

AFSTAND tot eerste buur Distance to the first neighbour

CONTACT MET BUREN Contact with the neighbours

xm

één of meerdere keren per week once or more a week één of meerdere keren per maand once or more a month minder dan één keer per maand less than once a month

m

17

3

19 21

20

22

24

23

26

28

3

bos bos

IJsbaan bos

Sportterrein

bos

5

14

sje

3

4

36 bos

re

w

alt

2 H

ea

1

30

Knikkersteech

32

11

rre

Buorren

7

3a

1

3

1

Terp

bos

3

12

32 m

Kerk

bos

2

4

20

n

2

6

24

13

o Bu

8

15

Blomstrjitte 3 5

m 304

8

School

2

26

7

bos

Wijnaldum 5

Tsjerkepaed

9 3

Foarryp

11

Je

lle v

an D

ijk

str

6

jitt

e

4

2a

5

2

Aldeleane

Wijnaldum In the 20th century the village has grown and expanded with newly built houses. This map shows a few locations where you live in or right next to the open landscape. In days of yore, everybody in the surrounding area was dependent on the village for facilities such as the church, the school, the baker, the butcher, the blacksmith and the pub. Nowadays, the town only has a primary school (until 2014), the church, and the village social center. The car and the internet have opened up the world and have made new connections possible. 8

12

Tennisbaan

14

30 meter Getting a cup of sugar. The size of things. In the village centre there are always people nearby, even if you live right on the edge of the open landscape. The village offers protection, daily contact,a view to the outside world, and nature is always close by.

300 meters A walk with the dog. Almost the entire village is part of this area and everybody knows everybody by name or face. In this distance, the neighbours outside are visually present, though there is no daily contact. At night a light shines far away. Outside the core of the village there are no direct neighbours anymore. People live by themselves.


Jaco Kalfsbeek * afschermen OF openstellen 1

“Wij wilden per se een tuin aan het open landschap, zelfs op het noorden. Ik kom zelf van een boerderij in dit gebied.” “We really wanted a garden adjacent to the open landscape, even to the north. I myself was raised in a farm in this area.” 2

"onze schutting is halfhoog, zodat je er goed overheen kunt kijken" Our fence is not too high, so you can still look over it.” 3

"vanwege de wind heb ik een schutting gebouwd, maar wel halfhoog"" “Because of the wind I had to build a fence, but not too high.” 4

"wij wilden een besloten tuin met privacy " “We wanted a closed garden with privacy.”

36


Close off or Open up

37

5

"Ik ben nog bezig met de tuin – dat gaat er nog allemaal uit – en wil het open hebben met alleen een paar leilindes voor het huis" “I’m still working on the garden; that right there will all be removed. I want it to be open, with only some lime espaliers in front of the house.” 6

"Ik wil de zeedijk kunnen zien" “I want to be able to see the sea bank.” 7

* Jaco Kalfsbeek: "Onze tuin laat het landschap binnen." * Jaco Kalfsbeek: “Our garden opens up to the surrounding area.” 8

"Onze tuin is afgeschermd vanwege de westenwind, anders groeit er niks. Vanaf het verhoogde terras kijken we wel over het land " “Our garden is fenced off because of the Western winds or else nothing can grow. On our elevated terrace we can see over the land.”


Frouke Feijen ZONDER BUREN

38


No Neighbours

39


Roelof Koster Dorpen op de Horizon

Winaem

40

Minnertsgea

Lutjelollum

Kimswert

Lollum

Spannum

Penjum

Eksmoarre

Blauh没s

Skraard

Tsjerkwert

Hichtum

Koarnwert

Allingawier

Dearsum

Piaam

Feytebuorren

Abbegea

Gaast

Parregea

Easthim

Wonnebuorren

Hieslum

Greonterp

Warns

Ealahuzen

Nijemardum


Villages on the horizon

41

Ferwert

Blije

Peazens-Moddergat

W창nswert

Hegebeintum

Boarnwert

Deinum

Marsum

Jelsum

Boksum

Jellum

Warstiens

Raerd

Nes

Aldeboarn

Leons

Jorwert

Weidum

Wommels

Baerd

Mantgum

Easterein

Iens

Britswert

Itens

Boazum

Burchwert


Marga Houtman RODE ROTSEN IN HET LANDSCHAP

Boerderijenstand 1850 | Index of farms 1850 Boerderijenstand Molkwerum, Warns, Laaxum en Scharl (Atlas Eekhoff, Hemelumer Oldeferd en Noordwolde 1849-1859) Index of farms in Molkwerum, Warns, Laaxum en Scharl (Atlas Eekhoff, Hemelumer Oldeferd en Noordwolde 1849-1859)

42


Red rocks in the landscape

1 TUSKEN HIMEL EN IERDE Between heaven and earth

2 READE ROTSEN Red rocks

43

3 ANNO DOMINI Anno Domini 4 ERFLIK BOERELÂN Hereditary farmland 5 SJOCH! Look! 6 TUSKEN BLAU EN GRIEN Between blue and green

1

7 FERSLITEN IISTIDEN Worn out ice ages

2

8 FRYSLÂNS MEMMEBOARST The mother’s breast of Fryslân 9 ACHTER DE STREEK Behind the region 10 FIER FIER DE SEILEN Far far the sails 11 TUSKEN HIMEL EN IERDE Between heaven and earth

3

12 YN ’E AZEM FAN IT WETTER In weather’s breath 13 IT ÂLDE LAACH The forefathers

4

14 FRYSK EN SLAAF Frisian and slave

6

5

15 HARK! Hear! 16 YN’E IVIGE WYN In the eternal breeze 17 SKIEDNIS EN TAKOMST History and future Boerderijen anno 1850 Farms anno 1850

7

Boerderijen anno 2012 Farms anno 2012

8

VERDWENEN Disappeared

9

Geen boerenbedrijf meer No longer an active farm

10

overzicht * overview *

16 17

11 12

13

15

* Van de 48 boerderijen uit 1850 zijn er 18 nog een boerenbedrijf, 13 zijn verdwenen en 17 kregen een andere bestemming. Van de huidige 68 boerderijen zijn er nog 27 in gebruik als boerenbedrijf. * Of the 48 farms of 1850, only 18 farms have remained functional. 13 farms have disappeared and 17 have been given a new function. Of the current 68 farms only 27 are still used as an active farm.

14

Boerderijenstand 2012 | Index of farms 2012 Langs de literaire fietsroute ‘Tusken Himel en Ierde’ bij Molkwerum, Warns, Laaxum en Scharl Along the literary cycling route ‘Between heaven and earth’, near Molkwerum, Warns, Laaxum, and Scharl.


Marga Houtman (fotografie boerderijen 2000 Patrick Gofre) RODE ROTSEN IN HET LANDSCHAP

44

2000

2012

11

TUSKEN HIMEL EN IERDE | Between heaven and earth Alles bij het oude gelaten. Everything remains the same.

Boerderijen maken al eeuwenlang deel uit van de skyline van Fryslân. Een boerderij, omringd door bomen, hóórt bij het Friese landschap. Maar voor hoe lang nog? In de ruim twintig jaar dat ik in de Zuidwesthoek van deze provincie woon, is er heel wat veranderd in het landschap om mij heen. Het platteland wordt gestaag vanuit dorpen en steden volgebouwd met nieuwe woonwijken (bij voorkeur aan water) en industrieterreinen. De boerenbedrijven zijn grootschaliger geworden. De laatste decennia stonden boerenbedrijven voor de keuze uit te breiden of te stoppen. Bij uitbreiden betekende dit in een aantal gevallen – door ruimtegebrek, maar ook door regelgeving op het gebied van overlast en hygiëne – verhuizen. Veel bestaande boerderijen hebben op deze manier een nieuwe functie gekregen; er zijn andere, meer passende bedrijven in gevestigd, of ze zijn omgebouwd tot woonboerderijen.

Een weerspiegeling van deze ontwikkeling lijkt de literaire fietsroute Tusken Himel en Ierde te geven, in 2000 bedacht door het kunstenaarsduo Mark Bunder en Patrick Gofre, samen met de schrijver Douwe Kootstra. Zeventien boerderijen bij Molkwerum, Warns, Laaxum en Scharl werden hierbij voorzien van een tekst op het dak. Al twaalf jaar zie ik deze boerderijen staan. Bij een aantal van deze gebouwen is de tekst inmiddels verdwenen, maar daar waar die nog te lezen valt hebben de woorden in de loop der jaren meer betekenis gekregen; opgenomen in het landschap en in de gemeenschap vertelt elk dak een verhaal. Zo lijkt Tusken Himel en Ierde door de jaren heen nagenoeg onveranderd, maakt Yn ’e ivige wyn plaats voor nieuwbouw, wordt bij Sjoch! – waar de tekst inmiddels van het dak verdwenen is – de boerderij opgeslokt door een industrieterrein en stelt het gebouw Erflik boerelân een wel heel letterlijke vraag; hoe eeuwig is dit boerenland?


Red rocks in the landscape

45

2000

2012

16

Yn ’e ivige wyn | In the eternal breeze Er wordt plaats gemaakt voor nieuwbouw.  Will be replaced by newly built buildings

For centuries farms have been part of the skyline of Fryslân. Farms, enclosed by trees, seem to belong in the Frisian landscape. But for how long will this remain to be the case? There have been significant changes in the landscape in the 20 years that I have been living in the southwest corner of this province. Slowly by surely the countryside is being rebuilt with new residential areas (preferably adjacent to water) and industrial areas. In the past few decades active farms have had the choice to either expand or shut down and for that reason many active farms have become large-scale companies. This expansion resulted in migration, because of a lack of space and due to (hygiene) regulations. A lot of the existing farms have been given a new function; other, more appropriate companies have established themselves in these buildings or they have been converted to farmhouses.

2012

This development can be seen clearly along the literary cycling route ‘Between Heaven and Earth’, created in 2000 by the two collaborating artists Mark Bunder and Patrick Gofre along with writer Douwe Kootstra for the ‘Frysk Festival’ (Frisian Festival). Seventeen roofs of farms in Molkwierum, Warns, Laaxum, and Skarl were decorated with a phrase or word. I’ve seen these farms for 12 years now. The words have disappeared on a few farms, but on the roofs where you can still see them, they have become more and more meaningful. Embraced by the landscape and the community, each roof tells a story of its own. ‘Between Heaven and Earth’ remains mostly unchanged and ‘In the Eternal Breeze’ will be replaced by newly built houses. On one farm roof, the text – ‘Look’ – has largely disappeared and the building is now surrounded by an industrial area; the farm itself seems to pose the question: how eternal is farmland?


Marga Houtman (fotografie boerderijen 2000 Patrick Gofre) RODE ROTSEN IN HET LANDSCHAP 2000

5

2000

13

2012

2000

10

46 2012

SJOCH! | See! 2012

it âlde laach | The first forefathers 2012

fier fier de seilen | Far far the sails


Red rocks in the landscape 2000

2011

2012

4

Erflik boerelân | Hereditary farmland

47


Melkquotum

Mark van Houten

MELKQUOTUM

48

10 jaar

20 jaar 4000 L

1945

5000 L

1955

1965

1975

1985

M e lk Qu ot um

+ Een melkquotum is het recht een bepaalde hoeveelheid koemelk te produceren. Ieder land van de Europese Unie heeft een bepaald melkquotum sinds 1984. Toen het quotum werd ingevoerd was dit voor een periode van 5 jaar. Sindsdien is de periode met een variabele lengte van 1 – 7 jaar verlengd. Op dit moment geldt het melkquotum tot 2015. Indien meer melk wordt geleverd dan het quotum toestaat moet een heffing over deze extra hoeveelheid worden betaald. De melkquota zijn ingevoerd omdat in de Europese Unie meer melk werd geproduceerd dan geconsumeerd, wat uiteindelijk leidde tot wat een melkplas een boterberg genoemd werd. Deze overproductie was een direct gevolg van productiesubsidies in het kader van afspraken die zijn gemaakt in het gemeenschappelijk landbouwbeleid. De overschotten aan melk werden met exportsubsidies op de wereldmarkt afgezet (de prijs in de EU is hoger dan op de wereldmarkt). Om de hoge kosten van die subsidies, die alsmaar stegen door de groeiende melkproductie en de dalende melkprijs op de wereldmarkt, te beperken werd het melkquotum ingevoerd. Door het melkquotum

+ boterberg

is de productie van melk in de Europese Unie beperkt en daarmee dus ook voor exportsubsidies begrensd. De Europese Unie ligt door de wereldhandelsorganisatie onder vuur genomen vanwege haar exportsubsidies en importheffingen op landbouwproducten. Dit zou vooral de ontwikkeling van derdewereldlanden tegengaan. Als de Europese Unie deze wens van de wereldhandelsorganisatie gaat uitvoeren, houdt dit in dat er geen exportsubsidies meer verstrekt hoeven te worden. Met andere woorden, de

belangrijkste reden voor de quotering van de melkproductie verdwijnt dan. Met ingang van 1 april 2015 kent de Europese Unie geen melkquotum meer. Vanaf dan wordt er onbelemmerd en onbeschermd voor de wereldmarktprijs gemolken. [Wikipedia]


MILK QUOTA

49

5 jaar 8000 L

1995

2005

2015

+

A milk quota is the right to produce a certain amount of cow milk. Since 1984 every country in the European Union has a milk quota. When the quota was first introduced, it was to last for a period of 5 years. Since then, this period has been prolonged with varying periods of 1 to 7 years. The most recent milk quota will be valid until 2015. If more milk is delivered than the quota allows, a levy has to be paid. The milk quota have been introduced in the European Union because more milk was produced than it was consumed, which eventually led to what is called a ‘puddle of milk’ or ‘mountain of butter’. This overproduction was a direct consequence of product subsidies that were created along agreements made in the communal farming policies. The surplus of milk was being sold to the world market with export subsidies, because the price of milk is higher in the EU than it is in the rest of the world. The subsidies rose due to the growing production of milk and the lowering prices. To compensate for these costs the milk quota were introduced. The milk quota has limited the production of milk in the European Union and thus limited the export subsidies. The World Trade Organization has criticized the European Union for its export and import subsidies on agricultural products. These subsidies have held back developments in Third World countries. If the European Union was to resign it subsidies, there would be no need for putting a quota on milk production. As of 1 April 2015, the European Union will no longer have a milk quota and the world market price will be milked for all its worth. [Wikipedia]


Nynke-Rixt Jukema uilenborden (streekgebonden typen — bestaand)

50

midden-Fryslân Midden Fryslân (mid-Fryslân)

Westergo | Westergo

Hennaarderadeel | Hennaarderadeel

de Wouden | ‘The Frisian woods’ (eastern Fryslân)


Ornamental wooden gables (regional types — existing)

de Kleistreek | De Kleistreek (the clay region)

Al voor de Tweede Wereldoorlog streefde de Friese schoonheidscommissie naar het in stand houden van het uilenbord. Bij elk ontwerp voor een boerderij werd een tekening verstrekt met een voorbeeld van het regionale type. Ir. G.J.I. Bouma bracht het aantal soorten uilenborden terug naar zes hoofdgroepen. Hij onderscheidde deze naar regio, waarbij de makelaar in het midden verschillende vormen van versiering had. (Bron: de Friese Boerderij, door Wiebe Hoekstra ,pag. 153)

51 51

de Zuidwesthoek | De Zuidwesthoek (the south west corner of Fryslân)

Already before the Second World War, the Frisian ‘Beauty Committee’ aspired to preserve the ‘uilenborden’ (ornamental wooden gables). For every design a drawing was provided with the regional type. Engineer G.J.I. Bouma divided all the different types of ornamental wooden gables into six main groups.He divided them according to the regions they originated from; each ornamental wooden gable was styled and decorated differently. (Source: de Friese Boerderij, by Wiebe Hoekstra, p. 153)

De mogelijke betekenis van enkele ornamenten in de makelaar:

Possible meanings for several decorations of the post:

Het klaverblad als symbool van de heilige drie-eenheid (de vader, de zoon en de Heilige Geest)

Twee halve manen (wassende en afnemende maan) als teken van vruchtbaarheid

THE CLOVERLEAF as a symbol for the Holy Trinity (the Father, the Son, the Holy Spirit)

De Tulp als symbool van hoop

Een witte harp betekent pachtboerderij

THE TULIP as a symbol for hope

Palmtakken als symbool voor vrede

een groene harp staat voor een eigen boerderij

PALM BRANCHES as symbols for peace

TWO CRESCENT MOONS (rising/waning moons) as a sign for fertility A White harp means that the farm is leased A green harp means that the farm is owned by the inhabitants of the property


Nynke-Rixt Jukema uilenborden (bedrijfsgebonden typen — voorstel)

52

weidevogel boer | meadowbird farmer

energie boer | Energy farmer

biologische boer | Organic farmer

piepkuiken boer | Spring-chicken farmer


Ornamental wooden gables (corporate types – proposal)

megastal boer | Mega stable farmer

Desalniettemin verdwijnt de behoefte om een uilenbord te plaatsen gestaag. Op hedendaagse schuren/veefabrieken zit nooit een uilenbord. Dit komt dit niet alleen omdat er minder behoefte is aan nestelende uilen, muizenvangers, maar misschien ook omdat de 18de en 19de eeuwse beeldtaal voor ons onleesbaar is geworden. Persoonlijk denk ik dat het ook te maken heeft met het feit dat veel boerenbedrijven minder streekgebonden zijn. Terwijl boerenbedrijven meer en meer anonieme “speciaalzaken” beginnen te worden, beginnen buurtbewoners zich ook steeds meer af te vragen: “Wat gebeurt daar eigenlijk?” In het kader van het sociaal maatschappelijk boeren zou je een uilenbord daarom ook als een uiting van reclame kunnen zien. Een uiting die geïnspireerd is op het uilenbord uit het verleden maar met de beeldtaal van het heden. Waardoor het verhaal van het boerenbedrijf aan de buitenzijde af te lezen is.

53 53

zilte teelt boer | Saline cultivation farmer

Nevertheless, the need to place ornamental wooden gables is diminishing. On the contemporary farms and agricultural factories there are no ornamental wooden gables at all. This is not only on account of the decreasing need for nesting owls, notorious mouse hunters, but most likely also due to our decreasing understanding of the visual language of the 18th and 19th centuries. Personally, I feel that it has to do with farms becoming less and less regionally bound. While agricultural companies are becoming anonymous specialty stores, residents of the area are starting to wonder: What really happens there? Within the context of social farming, ornamental wooden gables could be considered a form of advertising. A form of advertising that is based on the ornamental wooden gables from the past, but with the visual language of the present. This would make the background and the function of the farm more visible.


Wietske Lycklama à Nijeholt strûpenkeal (1905 – 1951)

Boerderij Strûpenkeal in 1905 | ‘Strûpenkeal’ farm in 1905

E

r was eens een boerderij die zo afgelegen lag dat dat juist tot de verbeelding sprak. Afgelegen, midden in de weilanden op een terp, zo ver je kon zien alleen maar land en heel in de verte een boerderij of nog verder weg de contouren van een stad. Bereikbaar via het water of langs een lang smal pad door de weilanden. In tegenstelling tot haar lieflijke ligging had deze boerderij de bizarre naam Strûpenkeal, wat letterlijk betekent; gestroopt kalf.

O

nce there was a farm that was so recluse, that it captured ones imagination. The farm was remote, on top of a terp, in the middle of the country side, with pastures as far as the eye could see. Far in the distance you could see an occasional farm or maybe even the outlines of a city. You could only reach it by water or via a long, small path through the pastures. In opposition to its sweet surroundings, the farm had a bizarre name: ‘Strûpenkeal’, what literally means ‘flayed calf’.

54


strûpenkeal (1905 – 1951)

55

Boerderij Strûpenkeal in 1951 | ‘Strûpenkeal’ farm in 1951

Bewoners Strûpenkeal vanaf 1935 op de foto in 1946. Boven v.l.n.r: The inhabitants since 1935, on a picture of 1946. Top row left to right: omke Feike, omke Siepie, tante Durkje, mijn moeder. Onder v.l.n.r: tan- uncle Feike, uncle Siepie, aunt Durkje, my mother. Bottom row from left to te Willemke, tante Froukje, pake Willem, beppe Wietske, omke Hessel right: aunt Willemke, aunt Froukje, granddad Willem, grandma Wietske, uncle Hessel.


Wietske Lycklama à Nijeholt strûpenkeal (1962 – 1973)

Bewoners vanaf 1962 | Inhabitants since 1962

56

Bewoners vanaf 1963 | Inhabitants since 1963

Mijn moeder en vader.  My mother and father.

M

ijn moeder nam het bedrijf in 1962 over, samen met mijn vader. Als kind heb ik de eerste tien jaar van mijn leven op deze plek doorgebracht, midden in de weilanden en tussen de dieren. Samen met drie broertjes en twee zusjes. Pas toen ik zes jaar was, ging ik voor het eerst naar de lagere school in Folsgare. Dit was voor mij een grote gebeurtenis; ik werd met de tractor gebracht en in de pauze leek het of ik in een andere wereld beland was omdat ik vanaf het schoolplein alleen maar huizen en mensen zag, een weidse blik had ik niet meer.

i

n 1962 my mother and father took over the company. As a child I lived the first ten years of my life in this place, right in the middle of pastures and farm animals.Together with my three brothers and two sisters. It was not until I was six years old that I went to the primary school in Folsgare. This was a big happening in my life: I was taken to school on a tractor and during the break it seemed as if I was in a completely different world, because on the school playground I could only see houses and people instead of pastures.

Willem, Wietske, Aizo (1971)


strûpenkeal (1962 – 1973)

57

Bewoners vanaf 1963 | Inhabitants since 1963 Boven: Willem, Klaas, Wietske, Willemke. Onder: Maaike-Hinke en Aizo nog nietsvermoedend van wat komen gaat...  (1973) Top row: Willem, Klaas, Wietske, Willemke. Bottom row: Maaike-Hinke and Aizo, who have no idea yet of the things to come…(1973)

T

B

Vuur!

FIRE!

ot die verschrikkelijke dag, in de zomer van 1973. De hooivakken in de schuur waren gevuld met hooi maar in het midden van één vak begon het te roken. Hooibroei! Midden in de nacht werd ik samen met de oudste kinderen uit bed getrommeld om mee te helpen het smeulende hooi uit het midden te halen. Tot drie uur ’s nachts waren wij aan het werk in de broeiende hitte. Uitgeput rolde ik daarna in bed. Een uur later schrok ik wakker door het helse licht voor mijn dakraam......

ut then that horrible day arrived, in the summer of 1973. The shed was filled with hay, but in the middle of one of the hay sections the hay had started to smolder. The hay was heating! In the middle of the night me and my older siblings were woken up to help remove the smoldering hay. We were working in the heat until 3 o’clock at night. I went to bed completely exhausted. An hour later I woke up because of a hellish light shining through my window…

In blinde paniek rende ik mijn kamer uit langs een bran- Panic-stricken I ran out of my room, along a burning stairdende trap naar buiten.... way.


Wietske Lycklama à Nijeholt strûpenkeal (1973 – 2012)

58

Boerderij Strûpenkeal afgebrand op 31 juli ’73  |  Strûpenkeal Farm burnt down on 31 July ’73 Tekening van Wietske Lycklama à Nijeholt gemaakt in 1993. Drawing made by Wietske Lycklama à Nijeholt in 1993.

Boerderij Strûpenkeal in 1983  |  Strûpenkeal Farm in 1983 De boerderij is nooit meer opgebouwd omdat deze onverzekerd was. The farm was never rebuilt because it was not insured


strûpenkeal (1973 – 2012)

59

BOUWPLANNEN | Building plans De bestaande boerderijen, waaronder Strûpenkeal, terpen, Ald Rien en Alde Himdyk vormen de grens van het toekomstige bedrijventerrein de Hemmen 3. Several farms, including Strûpenkeal, mounds, Ald Rien and Ald Himdyk form the boundaries of the future business park de Hemmen 3

B

egin 2000 is het meeste land verkocht aan de gemeente Sneek ten behoeve van de toekomstige realisatie van bedrijvenpark De Hemmen 3. Hiermee is Strûpenkeal, met haar weidse blik over glooiende weilanden, meanderende waterwegen en polderdijken, mijn geboorteplek, definitief, van de kaart geveegd.

M

ost of the land was sold to the municipality of Sneek in 2000, to house a future business park called ‘De Hemmen 3’. With this sale, the ‘Strûpenkeal’, my birthplace, with its panoramic views on the rolling landscape, meandering waterways and polder dykes, was definitely and irrevocably wiped off the map forever.


Marleen Andela Mijn Straat

60

Rijs (geboortedorp  |  home town)


My street

61

Leeuwarden (huidige woonplaats  |  current city)


Dirk van Ginkel Geschiedenis van een middenstandswoning (gevel)

62

  HUIS  |  HOUSE 

1950—1960

 HUIS  |  HOUSE  14–04 ’06


History of a middle class house (front)

63

  HUIS  |  HOUSE 

12–06 ’07

  HUIS  |  HOUSE  09–10 ’12


Dirk van Ginkel Geschiedenis van een middenstandswoning (WOONKAMERS)

  woonkamer  |  livingroom 

14–04 ’06

  woonkamer  |  livingroom 

21–10 ’06

Achtergrond  |  Background In 2006 verhuisd van Amsterdam naar Fryslân. Om de rust, de ruimte, de menselijke maat. We zochten een huis waarin we konden wonen en werken. Dat was er, in een klein dorp niet ver van Franeker. We moved in 2006 from Amsterdam to Fryslân, to experience more space and peace. We looked for a house in which we could both live and work. We found one, in a small village near Franeker. Omschrijving  |  Desctiption Een middenstandswoning uit het einde van de 19de eeuw. Jarenlang in gebruik geweest als woning met inpandige kruidenierswinkel. In de tweede helft van de 20ste eeuw werd de symmetrie van de gevel doorbroken. Van de twee kleine ramen in het winkeldeel maakte men één grote etalageruit. De rechter schoorsteen is ooit verwijderd. Andere aanpassingen: de keuken werd in de jaren zeventig door een volgende eigenaar uitgebouwd. Daardoor werden het woon/winkelpand en de schuur achter het huis een geheel. Het huis zelf, inmiddels voorzien van een witte pleisterlaag, had toen alleen nog een woonbestemming. Binnen werd geleefd achter dikke vitrages, temidden van donker hout en donkere steen. Naar binnen kijken kon niet, naar buiten eigenlijk ook niet. It is a middle class house which is built at the end of the 19th century. For years it had been used as a grocery shop and an adjacent home. In the second half of the 20th century the symmetry of the façade was changed: out of the two smaller windows they made one large show-window. The chimney on the right had once been removed. Another change occurred in the 70s, when the kitchen was expanded by the next owner. Because of this expansion, the store, the living area and the shed became one whole. The house, which was covered in

  woonkamer  |  livingroom 

  woonkamer  |  livingroom 

64

15–09 ’06

17–10 ’12

a white plaster by then, was then used solely as a living doors, new stairs, new plumbing, central heating, extra area. Inside, the owners lived behind a thick lace cur- windows, etc., etc. Renovate, but now completely actains, surrounded by dark wood and dark brickwork. It cording to our own taste. was as impossible to look inside the house as it was to look out. Resultaat  |  result De schouw en het balkenplafond konden nog gered Plan  |  plan worden, de rest is ‘nieuw’. Bijzonderheden: trap, Renovatie met behoud van authentieke elementen als boekenkast, betonnen aanrechtblad en de kastjes in de schouw, de bedstee, het balkenplafond, de venster- bijkeuken en badkamer zijn speciaal voor dit huis ontluiken binnen. Verder: aanpassen aan de eigen tijd en worpen en gemaakt door ontwerper Jeroen Wand. De eigen smaak – licht! – maar met respect voor het ka- traptreden zijn gemaakt van het weinige hout dat niet rakter van het huis. was aangetast.De Bruynzeelkeukenkastjes dateren To renovate the house, while keeping the authentic uit de jaren ’50. We hebben ze – evenals een aantal elements such as the chimney, the box beds, the ceil- paneeldeuren – verzameld in de Amsterdamse Watering beams, and the window shutters on the inside. For graafsmeer tijdens vuilnisophaaldagen. De symmetrie the rest: modernize the house to a more contemporary aan de buitenkant is hersteld en de raamluiken hebben style and our own taste – light! – but with respect for the we uit de opslag gehaald, opgeknapt en opnieuw character of the house. bevestigd. Daardoor heeft ons huis weer iets terug gekregen van zijn eigen karakter. En past het beter bij het onze. Ontdekkingen  |  Discoveries Houtworm, houtrot, zwam, optrekkend vocht in een We were able to save the chimney and the ceiling buitenmuur, wankele binnenmuren, geen of slechts beams, but everything else is ‘new’. Special features: the stairs, bookcase, concrete countertop and the cabinets provisorische isolatie. Woodworms, dry rot, tinder, rising moist in an outer in the back kitchen, which were designed especially for this house by Jeroen Wand. The steps of the stairs are wall, unsteady inner walls, and no or poor insulation. made of the wood that was not corrupted. The ‘Bruynzeel’ kitchen cabinets are made in the 1950s. We colNieuw plan  |  New Plan Alles verwijderen op buitenmuur, dak, voordeur lected them – as we did with a few paneled doors – in en gaskachel na. Isoleren, nieuwe kozijnen, nieuwe the Amsterdam district called ‘Watergraafsmeer’ when vloeren, nieuwe binnenmuren, nieuwe deuren, nieu- the dustbin lorries were due to arrive. We collected the we trap, nieuw leidingwerk, cv, extra ramen enz. enz. window shutters from storage, restored them and then Renoveren, maar nu geheel naar eigen smaak en in- suspended them in their original locations. All of this resulted in a restoration of the symmetry on the outside zicht. To remove everything, except the outer wall, the roof, of the house. These changes have given the house back the front door and the gas stove. Isolate the walls and some of its own character and it now matches ours betinstall new windows, new floors, new inner walls, new ter.


History of a middle class house (LIVING ROOMS)

  woonkamer #2  |  livingroom #2 

14–04 ’06

  woonkamer #2  |  livingroom #2 

10–06 ’07

  gang  |  hall way 

14–04 ’06

  gang  |  hall way 

25–05 ’08

65

  woonkamer #2  |  livingroom #2 

27–08 ’06

  woonkamer #2  |  livingroom #2 

  gang  |  hall way 

  gang  |  hall way 

17–10 ’12

07–09 ’07

11–10 ’12


Dirk van Ginkel Geschiedenis van een middenstandswoning (BINNENRUIMTES)

66

  keuken  |  KITCHEN  14–04 ’06

  keuken  |  KITCHEN  14–07 ’10

  keuken  |  KITCHEN  23–07 ’10

  keuken  |  KITCHEN  04–12 ’10

  BADKAMER  |  BATHROOM  14–04 ’06

  BADKAMER  |  BATHROOM  01–09 ’07

  BADKAMER  |  BATHROOM  02–11 ’07

  BADKAMER  |  BATHROOM  12–10 ’12


History of a middle class house (INTERIOR)

67

  SLAAPKAMER  |  BEDROOM  14–04 ’06

  keuken  |  BEDROOM  21–09 ’06

  SLAAPKAMER  |  BEDROOM  26–11 ’06

  keuken  |  BEDROOM  17–10 ’06

  KANTOOR  |  OFFICE  14–04 ’06

  KANTOOR  |  OFFICE  12–10 ’06


Rudi Stuve vormgeving op de bedrijfsbus

68


Styling the company van

69


Rudi Stuve vormgeving op de bedrijfsbus

70


Styling the company van

71


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (PAKE)

72


Practical family portrait (GRANDDAD)

73


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (PAKE)

74


Practical family portrait (GRANDDAD)

75


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (mem)

76


Practical family portrait (mum)

77


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (heit)

78


Practical family portrait (father)

79


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (BROER)

80


Practical family portrait (Brother)

81


Marijke Jongbloed (fotografie Mirjam Tonnaer) praktisch familieportret (zelfportret)

82


Practical family portrait (SELF-PORTRAIT)

83


Hugo Engwerda D.I.Y. in Waaxens (do it yourself)

Zelfgemaakte dingen in en rond de boerderij van Piet, Annie en Epke Twijnstra in Waaxens, nabij Wommels

84


Do It Yourself in Waaxens

Homemade items in and around the farm of Piet, Annie and Epke Twijnstra in Waaxens, near Wommels.

85


Hugo Engwerda D.I.Y. in Waaxens (do it yourself)

86


Do It Yourself in Waaxens

87


Hugo Engwerda D.I.Y. in Waaxens (do it yourself)

88


Do It Yourself in Waaxens

89


Hugo Engwerda D.I.Y. in Waaxens (do it yourself)

90


Do It Yourself in Waaxens

91


Hugo Engwerda D.I.Y. in Waaxens (do it yourself)

92


Do It Yourself in Waaxens

93


Marga Houtman Schatzoeken (langs IJsselmeer EN Noordzee)

94


Treasure hunting (Along the coastline of the IJsselmeer and the North Sea)

95


Marga Houtman Gesorteerd

96


Sorted

97


Marleen Andela 98

spoaren

Rijs (geboortedorp  |  home town)


TRACES

99

Leeuwarden (huidige woonplaats  |  current city)


Johan Bouwhuis FRYSK OP ‘E GEVEL

100

Fryslânhuis  |  FryslânHouse  |  Ljouwert

Provinciehuis  |  Province House  |  Ljouwert

Stadhuis  |  town House  |  Ljouwert

Coulonhuis  |  Coulon House  |  Ljouwert

De oude pastorie  |  The Old Vicarage  |  Arum

Swetteheem  |  Swette Courtyard  |  Skearnegoutum

Het Open Huis  |  The Open House  |  Arum

Het kwartelkoningsnest The Corncrake’s nest  |  Ljouwert


FRISIAN LANGUAGE ON THE FACADE

101

Oud maar knus  |  Old but Cozy  |  Munein

Het Wevershuis  |  The Weaver House  |  Oentsjerk

Knusse Hoek  |  Cozy Corner  |  Blauhûs

De Valk  |  The falcon  |  Oentsjerk

De Vlashoop  |  The Flax Pile  |  Achlum

Het Leeuweriksnest  |  The Lark’s Nest  |  Frjentsjer

de Zwaluw  |  The Swallow  |  Oentsjerk

Het Oudershuis  |  The House of the elders  |  Ljouwert

Zonlicht  |  sunlight  |  Ljouwert

Klein Zonnehuis  |  Small Sunhome  |  Readtsjerk ‎

Tevreden  |  Satisfied  |  Aldemardum

Het Hellinghuis  |  The Slopehouse  |  Burdaard


Hugo Engwerda tjielp tjielp – tjielp tjielp tjielp

102


chirp chirp – chirp chirp chirp

103


Susan Ubels schoonheidswedstrijd

104


BEAUTYCONTEST

105


Jan Pier Brands MODERN SKYLINES

106

Boudewijnflat, Boudewijnstraat, Bolsward Bouwjaar 1969. Architect P. R. Bloemsma, Haarlem  Built in 1969. Architect: P.R. Bloemsma, Haarlem


MODERN SKYLINES

107

Flat Raadhuisplein, Raadhuisplein, Drachten Bouwjaar 1969. Architect Van den Broek en Bakema, Rotterdam  Built in 1969. Architects: Van den Broek and Bakema, Rotterdam


Jan Pier Brands MODERN SKYLINES

108

Tjaardaflats, Tjaarda Drachten Bouwjaar 1969. Architect A. Bonnema, Hardegarijp  Built in 1969. Architect: A. Bonnema, Hardegarijp


MODERN SKYLINES

109

Muntflat de drie gebroeders, munt heerenveen Bouwjaar 1970. Architect A. Bonnema, Hardegarijp  Built in 1970. Architect: A. Bonnema, Hardegarijp


Jan Pier Brands MODERN SKYLINES

110

Flat Eikenstraat, Heechterp Leeuwarden Bouwjaar en architect niet traceerbaar  Date and architect of the building are untraceable


MODERN SKYLINES

111

Flat van Harinxmaplein, NIJLAN Leeuwarden Bouwjaar en architect niet traceerbaar  Date and architect of the building are untraceable


Jan Pier Brands MODERN SKYLINES

112

Splitlevelflat Mondriaanstraat (voorheen de Meenthe), Mondriaanstraat Leeuwarden Bouwjaar 1976. Architect K. Beukema  Built in 1976. Architect: K. Beukema


MODERN SKYLINES

113

Gele Flat, Formerusstraat Sneek Bouwjaar 1967. Architect P. R. Bloemsma, Haarlem  Built in 1967. Architect: P. R. Bloemsma, Haarlem


Lotte Bredewold buurten met Facebook in de flats van de vrijheidswijk

114

Hi, does anyone have a bicycle pump that I could borrow today. Air is coming out of my tires and I would like to repair them. But to do this, they first need to have some air in them. Let me know. Greetings, Eva

Jeffrey: Help neighbors! Need an egg, can I borrow one?

Merlin: Does anyone of you happen to have a leftover egg? I really want to bake an egg, but we we’re out! Lise: Merlin has not had dinner yet. So the egg came in handy. Merlin: It was delicious!

Is there anyone who has recently become a dog owner? Because he sounds pretty unhappy‌

Who knows where that whimpering dog comes from? We hear him almost every night


Chatting with flat neighbours of the Vrijheidswijk on Facebook

hi, Erik and I have two leftover tickets for The Little Mermaid. The show is tomorrow at 19.00 am at the Beatrix Theater in Utrecht. Is there anyone who would like to go but doesn’t have tickets yet?

Hi, does anyone happen to have a grinding wheel, or another tool that will open up a ring lock of your bike. Very criminal, I know :-p But I’ve lost my keys over a week ago and I could really use a bike.

hello neighbors, does anyone have a band aid for my roommate?

Does anyone want to benefit from my own harvest? Lelelelelettuce! :-) We have a bit too much, four plants. You can pick up some lettuce in our flat 21-4 (sorry for the poor picture quality, I’m too lazy to walk all the way upstairs and get my camera).

Does anyone happen to have an ‘old’ Nokia charger...? (Not like a mini usb, but one with a little round plug)

115


Lotte Bredewold buurten met Facebook in de flats van de vrijheidswijk

116

Maudi: Are there any neighbors who are staying in their apartments this week? Can my herbal plants stay with you for a week? I‘m afraid they will not survive otherwise... Ronald: I could have taken care of them for you, but you’re probably gone already? Maudi: No, I’m still here ;-)

Roland: Hi neighbors, I have some beautiful herbal plants! 10 euros for a pair! haha Anthony: I’ll give you 5 euro Ronald: Deal, gone is gone

Hi flat mates, next week my girlfriend and I have an introduction week and so we won’t be home until Friday. We are therefore in a little pinch regarding our rabbit and guinea pig. We wondered if someone could give the critters some food and water on Tuesday, Wednesday and Thursday.


Chatting with flat neighbours of the Vrijheidswijk on Facebook

Last Minute BBQ! Oh the weather is so lovelyyyy! And – apart from tomorrow – it will stay dry with a nice temperature! So who oh who wants to enjoy a bbq on Wednesday, May 23 at our beach? The bbq will be American style. Reply to this post if you are coming and please mention what you will bring to eat and drink. And who has a bbq? Otherwise we will have to go buy a disposable bbq. I hope it will be a lot of fun!! :-D

Petra: Does anyone want a piece of hedgehog slice? It’s homemade, but I made far too much, haha! You can pick some up at flat 21-4 (but please bring your own plate). Ronald: Delicious, I’d love a piece!

Is there anyone who would like a television?

Does anyone fancy a game night? With Maudi in Snakkerburen.

117


Lotte Bredewold vrijheidswijk

Deze huizen staan in de Vrijheidswijk die gebouwd is in de jaren zestig. Ooit heette deze wijk Lekkumerend. Samen met de naastgelegen wijk Bilgaard werden deze wijken afgeschilderd als de ‘probleemwijken’ van Leeuwarden. En omdat het imago – mede door criminaliteit – zo negatief was, hebben de toenmalige bestuurders eind jaren tachtig de naam veranderd. Veel straatnamen refereerden aan de Tweede Wereldoorlog, en zo koos men voor de naam Vrijheidswijk. Inmiddels is de buurt

118

enigzins opgeknapt door een gebiedsgerichte aanpak. Veel oude woningen en flats zijn gesloopt of gerenoveerd en nieuwe huizen zijn gebouwd. Zoals deze. Voormalige flatbewoners verhuisden naar de nieuw eengezinswoningen. Wat opvalt is dat bijna iedereen vervolgens hun ramen afsluit, in tegenstelling tot wat gebruikelijk was in de flats.


‘Vrijheidswijk’ (Freedom district)

These houses are situated in the ‘Vrijheidswijk’ (Freedom district), which is built in the 1960s. This district used to be called ‘Lekkumerend’. Together with the adjacent district ‘Bilgaard’, it was one of the problem areas of Leeuwarden. Because the image of the district was so negative – mostly due to criminal activity – the city councillors changed the name of the quarter at the end of the 1980s. Many street names referred to the Second World War and so they choose a name to refer to freedom: ‘Vrijheidswijk’.By

119

now the neighbourhood has been somewhat renewed via an approach that spruced up certain parts of the area. Many old houses and flats have been demolished or renovated to make place for new houses, such as these. People who used to live in flats moved to family homes. Striking is how almost everybody now covers their windows, as opposed to their old customs in the flats, where no one used to have curtains.


Lotte Bredewold VRIESLAND

120

de flessige The bottle type

de poetser The cleaner

de jarige The birthday person

Tweepersoons huishouden en één hond Two person household and one dog

Tweepersoons huishouden en één hond Two person household and one dog

Tweepersoons huishouden Two person household

de drinker The drinker

de bewaarder the hoarder

de hongerige the hungry one

Eenpersoons mannen huishouden One male living alone

Driepersoons huishouden en één hond Three person household and one dog

Eenpersoons huishouden, één hond en één kat One person household, one dog, one cat


Freezeland

121

de vleeseter the carnivor

de broodtrommel the breadbox

de geheimzinnige the secretive

Tweepersoons huishouden Two person household

Eenpersoons huishouden, één hond en één kat. One person household, one dog, one cat

Tweepersoons huishouden en één kat Two person household and one cat

de geordende The organized one

de koele the cool one

de wazige the foggy one

Tweepersoons huishouden en drie vissen Two person household and three fish

Tweepersoons huishouden Two person household

Driepersoons huishouden en twee katten Three person household and two cats


Monique Vogelsang FF droege woarst (foar fryslân)  |  FF Dry sausage (For Fryslân)

geen feest zonder droge worst  |  no party without some dry sausage FF DroegeWoarst is een feestelijk font voor Fryslân. Met dank aan de echte Fryske droege woarst. FF Dry sausage is a festive font for Fryslân. With special thanks to the real Frisian dry sausage.

122


politieke worst  |  political sausage

123

liberale krant   |   eenmalige speciale editie   |   eerste verschijning 2013  |  met worst nieuws liberal newspaper  |  unique edition  |  first appearance 2013  |  with sausage news liefdadigheid  |  charity

politiek  |  politics

GEEN WORST VOOR HOUDEN DO NOT DANGLE THE SAUSAGE Leeuwarden Courant 28 april 1998 – Geen worst voorhouden, maar daadwerkelijk uitdelen is het motto van de RPF. De RPF-jongeren proberen met het uitdelen van Friese droge worst kiezers te strikken. In het centrum van de Friese hoofdstad deelden acht jongeren, naast partijfolders, ook droge worst uit. Dat er ‘s ochtends niet veel mensen op straat waren, door veel gesloten winkels, deerde de jongeren niet. ,,Ach, het gaat ook meer om het gebaar’’, vertelt landelijk bestuurslid van de RPF-jongeren Wim Althuis. ,,Anders weten we zelf nog wel raad met de worst.’’ Do not dangle the carrot – or the sausage in this case -, but give it to people; that is the motto of the RPF. Several RPF youngsters are trying to win over voters by handing out Frisian dry sausage.  In the centre of the Frisian capital eight adolescents where handing out not only flyers, but dry sausages too. They did not care much for the relatively empty streets that morning. “It’s more about the gesture anyway,” the member of the national RPF youngster’s board explains. “In any case, we will know what to do with the leftover sausages”. opinie  | opinion

Droge worst is nog steeds een mannen-product Dry sausage still a product for men Reformatorisch Dagblad 30 november 2010 – Uit onderzoek blijkt dat vooral mannen droge worst eten. „De meeste producten zijn niet mager. Vrouwen houden daar niet van. Ze kopen de worst vaak voor hun man, maar pikken ook zelf meestal wel een stukje mee.” Research shows that especially men eat dry sausages. “Most of the products are not low-fat and women do not like that. However, when they buy a sausage for their husbands, they often eat a piece themselves.”

50 meter droge worst  |  50 METERS OF DRY SAUSAGE Leeuwarden Courant December 2012 – ”Kabelnoord heeft het hoogste bod geplaatst op de vijftig meter droge worst. Die was door Weidenaar beschikbaar gesteld, voor de veiling ten bate van Serious Request (Glazen Huis, Radio 3FM) in de week voor Kerst. Die veiling werd door de Afûk, onder de Praat Mar Frysk-vlag georganiseerd. We hebben voor de worst ‘betaald’ en de opbrengst gaat naar het Rode Kruis, voor moeders in oorlogsgebieden. Het thema van Serious Request dit jaar.” Een persbericht van Wini Weidenaar: Gisteren was het feest bij Weidenaar uit Dokkum. Kabelnoord kwam als hoogste bieder op de 50 meter worst en de rondleiding uit de bus. “Wij zijn echt gek op worst, dus wij waren er snel bij!” “Kabelnoord placed the highest bid on a fifty meter long dry sausage. It had been made available for the auction to help Serious Request (3FM) in the week before Christmas. The auction was organized by AfûK, in the name of ‘Praat Mar Frysk’ (Talk Frisian). We ‘paid’ for the sausage and the money will go to the Red Cross, who will make sure it will be used to help mothers in war zones, which is the theme of the Serious Request of this year.” The auction party was held yesterday at Weidenaar, in Dokkum. Kabelnoord placed the highest bid on the 50 meter long sausage and the accompanying factory tour. “We really love sausage, so we were eager to bid!” sport  |  sports

Burgemeester Heerenveen niet blij met ‘Feyenoord-worstactie’ MAYOR HEERENVEEN NOT AMUSED BY ‘FEYENOORDSAUSAGE ACTION’ Leeuwarden Courant 5 mei 2012 – Alles dat te maken heeft met Feyenoord is dezer dagen niet welkom in Heerenveen. Burgemeester Tjeerd van der Zwan kondigde een noodverordening af en verbood fans van de Rotterdamse club om naar de Friese plaats te komen. Daar bleef het echter niet bij; een ludieke actie van een lokale slager werd zelfs onderwerp van discussie. De bewuste slager bood iedereen die het aandurfde met een Feyenoord-shirt zijn zaak binnen te komen een gratis droge worst aan. Leuk, maar Van der Zwan bleek er niet van gediend. Hij noemde de actie ‘ongelukkig’. Tegen half vier had slagerij Zijlstra precies zeven klanten met een Feyenoord-tricot beloond. Everything that is even remotely associated with Feyenoord is not welcome in Heerenveen. Mayor Tjeerd van der Zwan announced an emergency decree and forbade fans of the football club from Rotterdam to come to the Frisian city. But that was not all, because an activity organized by a local butcher became a topic of

discussion.  The local butcher offered a free dry sausage to everyone who had the nerve to enter his ship wearing a Feyenoord shirt. Entertaining, but the mayor was not amused. He called the happening ‘unfortunate’. When it was half past three butcher Zijlstra had rewarded exactly seven customers who were wearing a Feyenoord shirt. verenigingsleven  |   clubs & associations

Kip en Worst actie Korfbalvereniging Harkema CHICKEN AND SAUSAGE ACTION KORFBALL CLUB K.V. HARKEMA www.de-harkema.nl 3 december 2011 – Ook dit jaar organiseert de K.V. Harkema haar jaarlijkse Kip/Worstaktie! Er gaat sinds de jaren 70 van de vorige eeuw geen kerst meer voorbij zonder een diepvrieskip of droge worst van onze korfbalvereniging. Daarom: Ook dit jaar wordt deze aktie weer van harte bij u aanbevolen. Opnieuw zorgen wij voor kwalitatief hoogstaande producten en rekenen er dan ook op dat u ons zult steunen. K.V. Harkema is organizing her annual chicken/ sausage action this year! Since the 1970s no Christmas has passed without some deep-frozen chicken or dry sausage of our korfball club. That is why this action is again heartily recommended. Like every year, we will provide quality products so we rely on you to support us.


Bakkerij Boonstra, Akkrum

De Haan’s Bakkerij Sneek

Bakkerij Friso, Bitgummole

Piet Haaksma Sneek

ORANJEKOEKEN

Bakkerij Andringa Grou

Heslingas Smulpaleis, Westereen

Tryntsje Nauta 124


125 ‘ORANJEKOEKEN’ ENGLISH TITLE CONTRIBUTION (Frisian Orange Cakes)

Banketbakkerij Nijstad, Leeuwarden

Bakkerij Plat , Minnertsga

Bakkerij Wijnsma, Berltsum / Sint Annaparochie

Bakkerij Gosse Tjoelker, Drachten

Bakkerij Tromp, Leeuwarden

De Korenbloem, Sneek


Rudi Stuve Het dagelijks bezoek aan mijn moeder

126

ZONDAG 9 oktober De situatie zoals die al jaren is en waar bijna MAANDAG 10 oktober Stoma vannacht weer gelekt, veel gedongeen verandering in plaats vindt.  The situation as it is and as it has been der, maar verpleging is super!  Stoma has leaked again last night, a lot of for years. trouble, but the nurses are great!

dinsdag 11 oktober Weer lekkage gehad, afspraak gemaakt met woensdag 12 oktober Vanmiddag afspraak met stomadeskunstomadeskundige in ziekenhuis.  Another leakage, made an appoint- dige.  An appointment with the specialist this afternoon. ment with the specialist.


The daily visits to my mother

127

donderdag 13 oktober Gesprek gehad over oom en tante en vrijdag 14 oktober Verteld dat ik contact gehad heb met oom en het huisje in de Ardennen waar wij naartoe willen. Had a talk about my tante en dat we in het huisje kunnen.  Told her that I have called my aunt aunt and uncle and their cottage in the Ardennes. We would like to go there. and uncle and that we can stay at the cottage.

zaterdag 15 oktober Langs geweest met jongste dochter, zondag 16 oktober Telefoongesprek gehad met mijn broer uit school besproken, logeerpartijtje afgesproken.  Visited her with my Zwolle. Ze had al eerder geprobeerd maar ‘altijd die verdomde voiyoungest daughter. Talked about school and arranged a sleepover. cemail’!  She finally talked to my brother over the phone. She had tried before, but ‘always that bloody voicemail!’.


Rudi Stuve Het dagelijks bezoek aan mijn moeder

128

ZONDAG 28 oktober Trip naar de Ardennen besproken, was MAANDAG 29 oktober Nog weer over de Ardennen gesproken, heerlijk! Mooi weer, prachtig huisje.  Talked about our trip to the Arden- zij is daar ook een paar keer geweest.  Talked about the Ardennes some nes, delightful! Good weather, beautiful cottage. more, she has been there a few times already.

DINSDAG 30 oktober Vogeltjesboek gekocht om vogeltjes te WOENSDAG 31 oktober Met jongste dochter op bezoek, we gaan kijken.  Bought her a bird guide so she can read about the birds she vanmiddag naar de bios en dochter luncht bij mij op bedrijf.  Visited with watches. my youngest daughter; we are going to the cinema this afternoon and my daughter will have lunch at my company.


The daily visits to my mother

129

DONDERDAG 1 november Volgende week weer afspraak in zie- VRIJDAG 2 november Stomaperikelen zijn al wat minder, minder kenhuis, naar stomadeskundige. Next week we have another appoint- vaak lekkage.  Stoma troubles have quieted down, much less leakage. ment at the hospital, with the stoma specialist.

ZATERDAG 3 november Vanmiddag naar de bingo in het Nieuwe ZONDAG 4 november Vogeltjes zijn erg in de weer, vogelhuisje recht Hoek. This afternoon we are going to the bingo at the ‘Nieuwe Hoek’. gezet, viel bijna om. Birds are very active, had to straighten the birdhouse, it was almost tipping over.


Hugo Engwerda & Jenne-Pieter Stiemsma IN infographic foar Feikje

130


An infographic for feikje

SIFROL TAEL MVA 2,25MG ‘s morgens 1 tablet om 7:00 uur *lees voor gebruik de bijsluiter* Zonder kauwen innemen met een glas water. Bij optreden (plotselinge) slaperigheid geen voertuig besturen/machine bedienen. Bovendien: Pas op met alcoholische drank, in oorspronkelijke verpakking bewaren. * * Parkinson * *

SIFROL TAEL MVA 2,25MG 1 tablet in the morning at 7:00am * Read the instructions before taking the medication * Take without chewing, swallow with a glass of water. When (sudden) drowsiness occurs, do not operate any vehicles or heavy machinery. Furthermore: be careful with alcoholic beverages. Save in original package. * * Parkinson’s disease * *

KANITIDINE TABLETTEN 300MG ‘s morgens 1 tablet om 07:00 uur * * (voorkomen van) maagklachten * *

KANITIDINE TABLETTEN 300MG 1 tablet in the morning at 07:00am * * (to prevent) stomach pains * *

SINEMET 125 TABLETTEN 100/25MG om 07:00: 2 tabletten, om 9;45: 1 tablet, om 12:30: 1 tablet, om 15:15 1 tablet, om 18:00 uur 2 tabletten, en om 20:45: 1 tablet Bij optreden (plotselinge) slaperigheid geen voertuig besturen/machine bedienen. Bovendien: Pas op met alcoholische drank * * Parkinson * *

SINEMET 125 TABLETTEN 100/25MG 07:00am 2 tablets; 09:45am 1 tablet; 12:30pm 1 tablet; 15:15pm 1 tablet; 18:00pm 2 tablets; 20:45am 1 tablet. When (sudden) drowsiness occurs, do not operate any vehi-cles or heavy machinery. Furthermore: be careful with alcoholic beverages. * * Parkinson’s disease * *

SINEMET 62,5 TABLETTEN 50/12,5MG 3x daags 1/4 tablet om 9:45-12:30 en om 15:15. Bij optreden (plotselinge) slaperigheid geen voertuig besturen/machine bedienen. Bovendien: Pas op met alcoholische drank * * Parkinson * *

SINEMET 62,5 TABLETTEN 50/12,5MG 3 times a day. 1/4 tablet at 9:45am – 12:30pm and 15:15pm. When (sudden) drowsiness oc-curs, do not operate any vehicles or heavy machinery. Furthermore: be careful with al-coholic beverages * * Parkinson’s disease * *

SYMMETREL CAPS 100MG 2x per dag 1 capsule om 9:45 en 18:00 uur Bij de maaltijd met water innemen kan reactievermogen nadelig beinvloeden. Bovendien: Pas op met alcoholische drank * * Parkinson * *

SYMMETREL CAPS 100MG 2 times a day. 1 capsule at 9:45am and 6:00pm. Take during a meal with some wa-ter. Can influence reactive powers. Further-more: be careful with alcoholic beverages. * *Parkinson’s disease * *

LEVOD/CARBID RET T 100/25MG voor de nacht 2 tabletten om 23:00 uur Zonder kauwen doorslikken. Bij optreden (plotselinge) slaperigheid geen voertuig besturen/machine bedienen. Let op: Levo/ Carbidopa vervangt sinemet (sinemet bevatte levo/carbipoda) * * Parkinson * *

LEVOD/CARBID RET T 100/25MG Before sleeping 2 tablets at 11:00pm. Swallow without chewing. When (sudden) drowsiness occurs, do not operate any vehicles or machinery. Watch out: Levo/Carbidopa replaces sinemet (sinemet contained levo/ carbipoda) * * Parkinson’s disease * *

131


Rebekka Fries Fries-land

132

Groningen

Leeuwarden

Andy Fries

Konrad de Vries Konrad de Vries

* 1750 Leeuwarden † 1800 Leeuwarden

* 1960 Groningen

Heinrich (de) Fries (Vries)

* 1988 Groningen

Rebekka Fries

* 1790 Leeuwarden † 1880 Xanten

Heinrich (de) Fries (Vries)

Bernhard Fries

Wilhelm Fries

Wilhelm Fries

Hermann Joseph Fries

XANTEN Bernhard Fries * 1818 Xanten † 1888 Borbeck

BOTTROP Andy Fries

Wilhelm Fries * 1887 Bottrop † 1938 Groningen

BUER Hermann Joseph Fries

VOGELHEIM Wilhelm Fries Rebekka Fries

* 1853 Vogelheim † 1930 ?

* 1923 Buer † 2009 Groningen


Fries-land

133

Konrad de Vries Was woonachtig in Leeuwarden.  Lived in Leeuwarden. * 1750 Leeuwarden, † 1800 Leeuwarden

Margaretha van den Bosch ? * ?, † ? 1778

? * ?, † ? Heinrich (de) Fries (Vries) Met onbekende reden is Heinrich samen met zijn broer uit Fryslân vertrokken. Hij is gaan werken in de pastorie in Hochbrug bij Xanten, en werd leraar en organist in Xanten.  For an unknown reason Heinrich and his brother left Fryslân. Heinrich went to work in the parish in Hochbrug, near Xanten, and became a teacher and organist in Xanten. * 1790 Leeuwarden, † 1880 Xanten

Adeleida Tewild ? * 1795 ?, † 1830 ?

1816

Gottfried * 1824 †? Bernhard Fries Architect, op het landgoed HalfmannVogelheim in Borbeck Architect. Lived on the Halfmann Vogelheim estate in Borbeck. * 1818 Xanten, † 1888 Borbeck

Wilhelm Fries Machinist en monteur van de mijn Christian Levin in Essen, geëerd met het Oorlog Verdienste Kruis voor hulp.  Engineer and mechanic of the Christian Levin in Essen, honoured with the War Merit Cross for his efforts in the First World War. * 1853 Vogelheim, † 1930 ?

Bernhard * 1879 † 1895

Maria * 1881 † 1912

1848

Theodor * 1857 † 1916

Willi Paula * 1913 * 1914 † 1920 † 2006

Maria Katharina Bernhardine * 1859 * 1860 † 1924 † 1905

Ferdinand * 1865 †?

Agnes Hüttermann ? *1854 Bottrop, † 1923 Bottrop

1878

Aloys * 1884 † 1901

Wilhelm Fries Werkzaam in de grafische sector en onder andere redacteur bij “Beurschen Volkszeitung”. Hij was ervan overtuigd dat de familie uit Fryslân komt.  Worked in the graphics sector and was, among others, editor for the “Beurschen Volkszeitung”. He was convinced the family originated in Fryslân. * 1887 Bottrop, † 1938 Groningen Gertrud * 1911 † 1998

Maria Katherina Lieseklas ? * 1826 Sterkrade, † 1877 Borbeck

Heinrich * 1851 † 1921

Getrud * 1849 † 1869

Theodor *? †?

1910

Paula Hermann * 1890 * 1894 †? †? Karolina Schleicher Opgevoed door haar tantes, haar ouders zijn vroeg overleden. Ze had geen beroep, kreeg in 1949 op 65-jarige leeftijd de Nederlandse nationaliteit. Raised by her aunts, because her parents died early on in her life. She had no profession and became officially a Dutch citizen in 1949. * 1884 Schiffestadt, † 1954 Groningen

Bernhard * 1899 †?

Franz Josef * 1922 , † 1945

Hermann Joseph Fries Mijn opa was typograaf en is op negenjarige leeftijd met zijn familie naar Nederland gevlucht vanwege de opkomst van het naziregime. Hij kreeg in 1957 de Nederlandse nationaliteit.  My grandfather was a typographer and fled to the Netherlands when the naziregime was gaining power. He became a Dutch citizen in 1957. * 1923 Buer, † 2009 Groningen

1953

Jos Hella Wil * 1954 * 1955 * 1956

Caroline * 1958 Andy Fries Mijn vader is projectmanager en heeft mij zoveel mogelijk geholpen de juiste informatie te vinden over onze familienaam. My father is a project manager and has helped me a lot with finding the correct information on our family history. * 1960 Groningen

Rebekka Fries Ik ben vierdejaars grafisch ontwerpen student aan de WDKA in Rotterdam. En heb ik deze bijdrage ontworpen vanuit interesse voor de oorsprong van mijn familienaam ‘Fries’.  I am a fourth year design student at the Willem de Kooning Academy in Rotterdam. I have developed this contribution out of an interest for my family name, ‘Fries’. * 1988 Groningen

1987 – 2008

Leny Eijkman Mijn oma heeft gewerkt in de verpleging tot ze ging trouwen. Tijdens haar leven heeft ze veel sociale activiteiten ontplooid.   My grandmother was a nurse until she got married. In her life she developed many social activities. * 1925 Groningen

Marian * 1961 Jannie Dekker Mijn moeder is werkzaam in de thuiszorg. Om de familienaam Fries te hebben mogen dragen, heeft ze ervaren als iets bijzonders, het is geen veel voorkomende naam in vergelijking met de naam Dekker. My mother is active in home care. To carry the family name ‘Fries’ is very special to her, it is not such a common name as ‘Dekker’. * 1955 Gieten Chris Fries Chris, mijn jongere broer is de laatste van zijn generatie die de familienaam Fries kan doorgeven. My youngest brother Chris is the last one of his generation that can carry on the family name. * 1991


Mark van Houten Fietselfstedentocht

134

Hantum Blije

Holwerd Hiaure

Marrum Hallum

Dokkum

Oude Leije

Birdaard

76,3 km / 10:27 uur

St. Annaparochie Bartlehiem

Vrouwenparochie St. Jacobiparochie

Wijns

Minnertsga Tzumarrum

Lekkum

Marssum Dongjum Midlum

Dronrijp

Herbaijum

Leeuwarden

Harlingen

Franeker

16,5 km / 08:21 uur

98,6 km / 11:22 uur

Baijum

27,0 km / 08:44 uur

Kleding en toebehoren | Clothes and accessories

Winsum Spannum

Kimswerd Arum Kubaard Witmarsum Hichtum

Bolsward 0,0 km / 07:44 uur Nijland

Bolsward (2) 132,9 km / 13:05 uur Tjerkwerd

Sneek

Bolsward (3)

144,6 km / 13:27 uur

227,9 km / 16:46 uur

IJlst

Parrega

149,4 km / 13:40 uur Jutrijp

Workum 214,5 km / 16:14 uur Woudsend

Hindeloopen 207,9 km / 15:58 uur

Molkwerum

Stavoren 197,3 km / 15:40 uur

Balk

Scharl Laaxum

Mirns

Statistieken | Statistics Dag | Day 6 November 2012 6th of november 2012 Weer | Weather 9°C 5 Bft uit het westen 5 Bft from the west Totaal | Total Afstand 227,9 km Distance 227,9 km Totale tijd 09:02:00 Total time 09:02:00

Sloten Wijckel

Snelheid | Speed 25,3 Km/uur gemiddeld 25,3 km/hour avg 50,9 Km/uur maximaal 50,9 km/hour max Lichaam | Body Hartslag 143 s/min gem. Hartbeat 143 p/min. avg. Hartslag 158 p/min. max. Hartbeat 158 p/min. max. Verbrande cal. 6591 kcal Burned calories 6591 kcal

Oudemirdum

169,0 km / 14:28 uur

1. Muts | Hat De meeste warmte verlies je via het hoofd  The most heat is lost via the head 2. Zonnebril | Sunglasses Ogen beschermen tegen fel daglicht  Protect eyes from bright daylight 3. Helm | Helmet Het hoofd beschermen bij eventuele valpartijen  To protect the head in case of a fall 4. Thermoshirt | Thermoshirt Deze ventileert het zweet goed  This shirt airs really well 5. Jasjes, 2x  |  Jackets, 2x Meerdere lagen is warmer en ventileert More layers gives more warmth and airs well 6. Imbussleutels | Hex keys Voor het geval er iets los raakt  In case something gets loose 7.  Bandenwippers + reserveband, banden plakken onderweg is niet handig en duurt te lang  |  Tools to remove tire from the rim + spare tire. Repairing tires on the road is not convenient and takes too long. 8. Telefoon | Telephone Voor navigatie en (nood)telefoontjes  For navigation and (emergency) calls 9. Wielerbroek met brettels |  Cycling pants with braces Dit zorgt ervoor dat het broekje goed op z’n plek blijft zitten | The braces ensure that my pants stay put 10. Winterbroek | Winter pants Extra warmte bij koud weer  For some extra warmth in case its cold 11. H andschoenen | Gloves Warm en bescherming bij een valpartij Warm and protect the hands in case of a fall 12. H artslagband | Heart rate monitor Hartslag in de gaten houden. Als je hartslag te hoog is, verbrand je te snel energie. | Keeps track of my heart rate. If it is too high, I will burn energy too quickly. 13. B idons | Water bottles Bij warm weer ieder uur één bidon leeg drinken If the weather is warm, I have to drink one bottle an hour 14. B oterhammen | sandwiches Elk uur één boterham om voldoende energie te behouden | I have to eat one sandwich every hour to keep my energy level up. 15. Rijpe bananen | Ripe bananas Voor snelle glucose (suikers) en koolhydraten. Het magnesium hierin kan kramp voorkomen | For fast glucose (sugar) and carbohydrate intake. The magnesium in the bananas prevents cramping. 16. B eenstukken | Leg pieces Deze komt gedeeltelijk onder het wielerbroekje als extra laagje | I wear these under my cycling pants as an extra layer 17. Wielerschoenen met schoenplaatjes |  Cycling shoes with pedal cleats Deze klik je vast aan de pedalen van de racefiets These are clicked on the pedals of the race bike. 18. Overhoezen | Overshoe Tegen kou en regen | To protect against the cold and rain.


‘Elfstedentocht’ (Eleven city tours) by bike

135

4

5

10

3

9

11

6 7

8

1

13

12

2

17 16 14

15 19

18


Mark van Houten

0 min.

0 km

RITSUMASYL

136

DEINUM

BOKSUM

Fietsroute van huis naar de subjectieve atlas van Fryslân

10 min.

1 km

BOKSUM 150 woningen  houses 450 inwoners  residents 190 personenauto’s  passenger cars 0% bebouwd  built 2 ha wateroppervlakte  water surface

2 km

DEINUM 400 woningen  houses 1000 inwoners  residents 410 personenauto’s  passenger cars 1% bebouwd  built 25 ha wateroppervlakte  water surface

3 km

RITSUMASYL 30 woningen  houses 70 inwoners  residents 32 personenauto’s passenger cars

4 km


137

LEEUWARDEN

Cycling route starting from home to the subjective atlas of Fryslân

20 min.

5 km

6 km

29 min.

7 km

8 km

LEEUWARDEN 45.000 woningen  houses 94.000 inwoners  residents 37.000 personenauto’s  passenger cars 59% bebouwd  build 436 ha wateroppervlakte  water surface


Mark Buitenwerf De mooiste plek van ‘Fryslân’


The most beautiful place in ‘Fryslân’

139


Martijn van Bachum en Nynke Smit ijsbanen in oktober

140

Oppenhuizen / Uitwellingerga  In de winter van ‘78/’79 had het flink gesneeuwd waardoor het ijs vol bobbels zat. Een groep mannen uit het dorp kwam toen op het idee om een ‘stoomcleaner’ in te zetten. Dat werkte prima en zelfs het NOS-journaal kwam filmen.  In the winter of ‘78/’79 it had snowed a lot, which caused the ice to be full of bumps. A group of male residents decided to use a ‘steam cleaner’. That worked really well and it even became a national news item.

Rauwerd ‘IIsklup Raerd’ vierde in 2011 haar 150 jarig jubileum. Het gehele dorp is lid van de vereniging: 340 leden. ‘II sklup Raerd’ (Ice skating club Raerd) celebrated her 150 year anniversary in 2011. All the villagers are members of the club: it has 340 members.


Ice rinks in October

Stiens Twee jaar geleden was de gemeente te vroeg met het op de baan pompen van water. Hierdoor moesten voorbereidingen zoals het opmeten en het plaatsen van palen gedaan worden met lieslaarzen aan. Two years ago, the municipality started pumping water on the rink too early. Because of this, the preparations – like measuring and placing the poles – had to be done with waders.

Jirnsum  De ijsclub is vernoemd naar Atje Keulen-Deelstra, o.a. meervoudig wereldkampioen, wordt gerekend tot de beste schaatsers die Nederland heeft gekend. The ice skating club is named after Atje Keulen-Deelstra: four times short track world champion (among many other titles) and is considered to be one of the best Dutch female speed skaters on ice.

141


Martijn van Bachum en Nynke Smit ijsbanen in oktober

142

Terzool ‘s Winters wordt er een omgebouwde schaftkeet met een tractor langs de kant van de ijsbaan gereden en wordt een tent opgezet. Hier kan worden omgekleed en koek en sopie worden verkocht. In the winter a shack is placed alongside the ice skating rink – with help of a tractor – and a tent is set up. In here, people can change clothes and buy ‘koek en sopie’ (cake and drinks).

Oldeboorn Het clubgebouw heet de Wiksel (de Wissel): ‘s zomers wordt het gebruikt door vereniging Oranje Nationaal die dorpsfeesten organiseert en ‘s winters wordt het gebruikt door de ijsclub. The clubhouse is called ‘de Wiksel’ (the change): in the summer it’s used for ‘Oranje Nationaal’ (Oranje National), a club that organises town festivals. In the winter it is used for the ice skating club.


Ice rinks in October

143

Workum  De twee auto’s zijn omgebouwd tot veegwagen en sneeuwschuiver. The two cars have been converted to a sweeper and snow plough.

Buitenpost  Het bestuur bestaat uit zeven leden, waarvan één al 45 jaar actief is. The board of directors consists of seven members; one member has been active for over 45 years


Jenne-Pieter Stiemsma & Adam Taylor De keten fan Dongeradiel dy’t aanst ferdwûn binne

144

De Witte Arend Peasens, 00:02  |  17–11 2012 opgericht in 2004, gesloten in 2013  |  founded in 2004, closed in 2013 tingsbestuursleden zijn een aanslag op het budget van de gemeente. Om de plannen te testen is in één van de dorpen, Anjum, een pilot opgezet. Daar is voor drie verschillende keten een gezamenlijk alternatief verzorgd. Aanvankelijk zagen de jongeren het niet zitten; ze raakten hun eigen keet kwijt en als de nieuwe accommodatie klaar is horen zij niet meer tot de doelgroep. Na overleg met de jongeren waren zij wel bereid om bestuurslid van de op te richten stichting te worden. De gemeente zegde toe de drie hutten pas op te ruimen als het nieuwe honk in gebruik genomen wordt.

[met een gemiddelde van drie dagen per week] [with an average of three days a week]

Het uitgangspunt van het beleid in Dongeradeel is het bieden van alternatieven. De illegale keten worden vervangen door legale jeugdhonken. Hierbij wordt zo veel mogelijk aangesloten bij bestaande legale jeugdhonken. In vrij veel dorpskernen dient echter een nieuw honk gebouwd te worden (ongeveer acht). Dit is een aanzienlijke investering. Dongeradeel rekent op een investering van €500.000,— die bovenop de subsidie voor bestaande jeugdhonken komt. Deze stijging van het subsidieplafond en de extra kosten die voortkomen uit de training van nieuwe stich-

Gemiddeld aantal aanwegen per week Average number of attendees a week

Gemiddelde bierconsumtie per week/per persoon Average beer consumption a week/per person

Gemiddeld aantal kraten bier per week Average number of beer crates a week


The ‘shacks’ of Dongeradiel that have almost disappeared

145

Hijspaleis Nes, 01:00  I  17–11-2012 opgericht in 2001, gesloten in 2013  |  founded in 2001, closed in 2013 To test the plans, a pilot has been set up in Anjum, one of the villages in Dongeradeel. A reasonable alternative has been provided for three different shacks. At first, the young people were not amused: they lost their own shack and after the clubhouses would be finished, they would no longer belong to the intended target group. After deliberation with the adolescents, they were willing to be board members of the new foundation. Moreover, the municipality agreed to remove the shacks only after the new clubhouse is finished and in use. [source: nota keetbeleid, www.frisvalley.com]

[met een gemiddelde van vier dagen per week] [with an average of four days a week]

The starting point of the municipality of Dongeradeel’s policy is to offer alternatives. The illegal shacks will be replaced with legal clubhouses, which will be connected to the legal clubhouses that already exist as much as possible. However, in a lot of villages a new club house will have to be built (around 8). This is a considerable investment. To finance this, Dongeradeel is counting on an investment of €500.000,- next to a subsidy arrangement for existing club houses. This raise of the subsidiary limit and the extra costs ensuing from training new board members for the foundation are both heavy blows to the municipality’s budget.

Gemiddeld aantal aanwegen per week Average number of attendees a week With an average of three day’s a week

Gemiddelde bierconsumtie per week/per persoon Average beer consumption a week/per person

Gemiddeld aantal kraten bier per week Average number of beer crates a week


Frank Moezelaar DKV (dertig kilometer verderop)

NOOIT MEER CAMBUUR

146


DKV (30 KILOMETERS FURTHER ON)

GUESS WHO’S BACK

147


Anne Faber (fotografie Keatsferiening Jacob Klaver) Keatsen

148

Opslach Hearen | Service Men Lytse PC servearder, Mantgum   Small PC, servers, Mantgum


Fives ball

149

Opslach froulju | Service women Jong Famme Partij servearder, Mantgum   Young Women’s Club, servers, Mantgum


Anne Faber (fotografie Keatsferiening Jacob Klaver) Keatsen

150

utslach Hearen | return men Lytse PC retourneerder, Mantgum   Small PC, returners, Mantgum


Fives ball

151

utslach froulje | return women Jong Famme Partij retourneerder, Mantgum   Young Women’s Club, returners, Mantgum


Hans van Houwelingen BESTE MONUMENT VAN FRYSLân (DE STENEN MAN, HARLINGEN)

152 Mijn vader bouwde dijken, hij was één van de steenzetters die de zware basaltzuilen in slagorde opstelde tegen de aanval van de zee. De strakke stenen linies op de Westerzeedijk in Harlingen worden aangevoerd door de grote verticale gestalte van de Stenen Man, genaamd Caspar di Robles. Hij is geen gedenkteken want hij ís de stenen man die met zijn Januskop de dijk in beide richtingen in de gaten houdt. Hij is ook geen Fries, maar een Spaanse bezetter ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog. In Spanje is hij volslagen onbekend, maar in Harlingen is deze dictator een vereerde beroemdheid omdat hij de Friezen opdroeg een stevige dijk te bouwen. Hier ontstond mijn liefde voor monumenten, ik groeide op in Harlingen bij de Stenen Man. Rondom deed zich van alles voor. De spanning tussen de Stenen Man en mijn vader heb ik als kind al aangevoeld. Mijn vader was een voetsoldaat aan de voeten van de Stenen Man. Maar hij is groots, want spiegelde de horizon van de Waddenzee in steen. My dad built dykes; he was one of the stoneworkers who placed the heavy basalt columns to protect the land against the sea. The neat stone line on the ‘Westerzeedijk’ (Western Seadyke) in Harlingen are led by the large vertical figure of the Stone Man, called Caspar di Robles. He is not a memorial, because he is the stone man who keeps an eye on both sides of the dyke with his Janus face. Nor is he Frisian; he was a Spanish occupier during the Eighty Years’ War. He is completely unknown in Spain, but in Harlingen this dictator is an honored celebrity because he ordered the Frisians to build a sturdy dyke. I grew up in Harlingen, near the Stone Man, and here lies the origin of my love for monuments. Around this monument a lot of things happened. As a child I felt the tension between the Stone Man and my father. My father was a foot soldier at the feet of the Stone Man. But he is grand, because he mirrored the horizon of the Wadden Sea in stone.


The best monument in Frysl창n (The Stone Man, HARLINGEN )

153


Dirk van Ginkel friese landschapskunst

154

Landschap met molen | Landscape with mill 2007

ZEEGEZICHT  Seascape

Stoppelveld Lioessens  Stubblefield Lioessens

Kerk met roze maan Church with pink moon

2010

2011

2008

Barteld Evenhuis (1956, Seroei, Irian Jaya): “Ik probeer niet de werkelijkheid weer te geven, de werkelijkheid is voor mij een aanleiding om te schilderen. Ik hou van vormen die uitnodigen tot abstractie, zoals vissen of landschappen, want daarmee kun je makkelijk experimenteren. Anders zit je maar te wroeten met een vorm en dat leidt af van het echte schilderen.”

“I do not try to render the reality, but reality to me is a reason to paint. I like shapes that invite abstraction, like fish or landscapes, because you can easily experiment with them. Otherwise you are just struggling with a shape and that distracts from painting.”


Frisian landscape art

155

Strân | Beach 2005

Boskrâne Flylân Fringe of the wood Vlieland

Maitiid | Mowing time 2005

2001

Steigerke Landing stage 2003

jan snijder (1960, Surhuisterveen): “Vroeger ging ik, voordat ik naar school moest, eerst door de weilanden lopen. De rest van de dag moest je van alles, maar op die momenten nog niet. Dat gevoel van vrijheid en ongedwongenheid, in de natuur zijn, dingen waar ik zo van hou. Ik was als jongen een visser, een eierzoeker, ik hoorde in dat landschap. Op den duur werd dat ook mijn onderwerp.”

“When I was younger I used to walk through the pastures on my way to school. I felt free from all the obligations that would fill the rest of my day. That feeling of freedom and relaxation, of being in nature: these are the things I love. As a young boy I was a fisherman, a scavenger, I belonged in the landscape. Eventually this also became the main theme in my paintings.”


Dirk van Ginkel friese landschapskunst

156

hynderke | Little horse 2006

DE zaaier  The sower 2001

Overstekende eend met jong Meer met afgetuigd bootje Duck with young crossing over Lake with unrigged boat 2007

2002

RIENOLD POSTMA (1950, Houwersyl) : “Landschappen gaan bij mij altijd de kant van de verstilling op, ik “In my paintings, landscapes seem to lean towards a sense of quidenk omdat landschappen in het echte leven mij tot rust brengen. etude. I think this is because in real life landscapes give me some En mijn werk vormt veelal een afspiegeling van mijn belevings- peace of mind. My work reflects this experience.” wereld.”


Frisian landscape art

157

pier | pier 1995

HAVEN Harbour

MEEUWEN Sea-gulls

STEIGERS Landing stages

2002

2002

1999

jan roos (1951, Harlingen) : “Het water, de haven, de boten, de vissers, de netten, de meeuwen, altijd hetzelfde en altijd weer anders. En altijd Harlingen. Ik kan er geen genoeg van krijgen. Elke dag weer trek ik erop uit om het vast te leggen.”

“The water, the harbour, the boats, the fishermen, the nets, the seagulls: always the same, yet different every time. And always Harlingen. I cannot get enough of that city. Every day I venture out to capture it.


Hilda Klaassen VERBONDEN DOOR DROMEN

158

vasso (7)

raliaa (11)

Vasso woont op het AZC Drachten en droomt ervan later juf bij Stichting de Vrolijkheid* te worden. | Vasso lives in a refugee centre, the Centre for Asylum Seekers in Drachten. She dreams of becoming a teacher for the ‘Stichting de Vrolijkheid’* (Happiness Foundation).

Raliaa woont op het AZC Drachten met haar familie – heeft verblijfsvergunning gekregen dus blijft in Nederland – waar ze komt te wonen is nog onduidelijk – haar zusje moet vaak naar het ziekenhuis in Groninger UMCG ivm ziekte. | Raliaa and her family live in a refugee centre in Drachten (AZC Drachten). She received a residence permit so she is able to stay in the Netherlands, but where she will live next is unsure. Her sister is ill and often has to go to a hospital in Groningen.

kinke (5)

SELINA (12)

amaya (12)

Kinke woont met haar ouders in Drachten en droomt dat ze een reuze blij springerig kind is. | Kinke lives with her parents in Drachten and dreams of being a super happy jumpy kid.

Selina woont met haar ouders in Drachten en is een serieus meisje dat droomt van een blije, zonnige wereld. | Selina lives with her parents in Drachten and is a serious girl that dreams of a happy, sunny world.

Amaya woont met haar nieuwe familie in Drachten – giechel giechel – en droomt van een gezellige “happy family”.  | Amaya lives with her new family in Drachten – giggle giggle – and dreams of a happy family.

djimmer (7)

jefte (8)

samara (9)

Djimmer woont met zijn ouders in Drachten en droomt dat hij konijnen blauw kan toveren. | Djimmer lives with his parents in Drachten and dreams of being able to paint bunnies blue.

Jefte woont met haar ouders in Drachten en droomt dat ze samen met oranje en blauwe vogels kan vliegen en snoep kan toveren. | Jefte lives with her parents in Drachten and dreams of being able to fly with orange and yellow birds and conjuring up candy.

Samara woont met haar familie in Drachten en droomt dat ze een keertje samen met alle dieren in de natuur wakker mag worden. | Samara lives with her family in Drachten and dreams of waking up together in nature with all the animals.


Connected by dreams

raliaa (11) When I grow up, I am going to become a doctor who will perform surgeries on people who are sick or wounded. I am living in Frysl창n. I am 11 years old. My birthday is in October. It was my birthday not too long ago. I just got my residence permit. When I move, I will really miss my friends. I hope my friends will move to Groningen too. This is my story. VASSO (7) Hello I am Vasso. I am 7 years old and I am going to be a teacher and I am going to move to Groningen. Because Frisian is boring : ) SELINA (12) A sunny world in which everybody is happy. There are no more fights and no more crises. Everybody is really nice to each other. The animals live in the wild. I am living in in a small corner of Frysl창n, in a pleasant village close to the Wadden Sea. There are a lot of animals. During the day I am working on my farm with horses, pigs and cows. When I do not have to work, I am having fun with my BFF Esmay.

* Stichting De Vrolijkheid is een netwerk van kunstenaars, theatermakers en musici. Zij willen investeren in kinderen en jongeren in asielzoekerscentra in Nederland. Ze brengen vrolijkheid om ze te helpen hun ervaringen te verwerken en organiseren activiteiten waarbij ze zich kunnen uiten, kunnen spelen en hun talenten kunnen ontdekken. Wat kinderen en jongeren zelf willen en het vertrouwen in eigen kracht staat centraal. Hoe onzeker hun leven ook is, De Vrolijkheid is er structureel voor ze. * The Happiness Foundation is a network of artists, theatrical producers and musicians. They want to invest in the children and young people who are residing in the refugee centres in the Netherlands. They bring happiness to the children, so the children can come to terms with their experiences of the past. They organise activities which help children to play, find their talents, and express themselves. Central to these activities is what children and young people want themselves and to explore their own inner strength and capabilities. No matter how insecure their future may be, the Happiness Foundation is there for them.

159


Hilda Klaassen VERBONDEN DOOR DROMEN

kinke (5)

160

djimmer (7) I dream that I can do magic and then I paint the bunnies blue.

amaya (12) That I have had a lot of fun with my friends and family, that I have met One Direction together with my cousin, and that my family is a happy family!


Connected by dreams

161

jefte (8) Then I fly in the sky and magically make candy. And the birds have blue and orange wings. samara 9) I dream of being of the middle of a nature area in the morning and then all the animals wake up.


Gerdie de Jong Zondagmiddag

162

vervolgen | To continue

ver lopen | To walk far

vertrouwen | To trust

VERLANGEN | To long for

verwarmen | To heat up

VERDIEPEN  | To deepen


Sunday afternoon

163

VERBINDEN | To connect

VERWACHTEN | To expect

vertier | To have fun

VERBEELDEN  | To imagine

verwennen | To spoil

verlekkeren  | to enjoy


Monique Vogelsang FRIES GEVOEL...

Verzamelde uitspraken van jong en oud  |  Collected statements from young and old bronnen: persoonlijk onderzoek op straat in oktober 2011 en 2012, via internet en social media source: personal research on the streets in Ocotober 2011 and 2012, using internet and social media

164


Frisian Feeling...

165

Hoe Fries voel jij je?  |  How Frisian do you feel?

33.4%

22.2%

11.1%

   

    

33.3%

voelt zich 100% Fries         voelt zich 75% Fries          voelt zich 50% Fries         voelt zich Nederlander    feels frisian 100%           feels frisian for 75%           feels frisian for 50%                feels dutch

Van de inwoners van de provincie Fryslân voelt ruim 30% zich meer Fries dan Nederlander. In andere provincies ligt die verbondenheid met de regionale afkomst een stuk lager. Er zijn maar weinig Drenten die zich specifiek een Drent voelen, en bij Groningers en Gelderlanders ligt dat niet veel anders. Het percentage ligt landelijk op gemiddeld 15%, de helft dus van dat in Fryslân.

Of the inhabitants of the province of Fryslân more than 30% feels more Frisian than Dutch. In other provinces that commitment to their own regional origins are much lower. There are few Drents who specifically feel Drent, and Groningers and Gelderlanders are not that much different. The national percentage in rural areas is on average at 15%, which is only half of that in Fryslân.

bronnen: Flycatcher Internet Research en nep-fries Hyves

Hoe kan ik me Fries voelen? Vroeg ik 36 mensen op straat How can I feel Frisian? I asked 36 people on the street

Fries spreken leer schaatsen kaatsen

wonen in Fryslân mee doen

de Friese vlag bezitten

vijf basis zaken  |  five basic things 12 6 9 5 4

de Friese taal spreken | speak in the Frisian language in Fryslân wonen |  live in Fryslân leer de Friese sporten | learn the typical Frisian sports deelnemen aan Fryske cultuur |  take an active part in the Frisian culture een Friese vlag bezitten | own a Frisian flag


Monique Vogelsang GESCHIKT VOOR ELKE BRANCHE

166


suitable for any industry

167


Hugo Engwerda zelfgemaakt op MARKTPLAATS

168


Selling homemade items online

169


VLAGgen VAN FRYsLân

170

STANDVASTIG | Steadfast

Freezing mickey | Freezing Mickey Marga Houtman


flags of fryslÂn

171

handgeweven voor |  HANDWOVEN FRONT Marijke Jongbloed

handgeweven achter |  HANDWOVEN BACK Marijke Jongbloed


NIEUWE Vlaggen VOOR FRYSLÂn

172

WAKER SLAPER DROMER | Watcher sleeper dreamer  Mark van Houten

Ommelanden | Ommelanden Marga Houtman

FREEZING MICKEY I Marga Houtman

FREEZING MICKEY II Marga Houtman

Veehouderij pacman | Stock farm pacman  Mark van Houten

INTERIEUR | Interior Mark van Houten

VERGRIJZING | Ageing Marleen Andela

MINI FRYSLân | Miniature Fryslân Marleen Andela


new flags for fryslÂn

173

lân Marleen Andela

GLOBALISATIE | GLOBALISATION Monique Vogelsang

MC FRYSLân | mc fryslân Marleen Andela

:

:

FRYS Marleen Andela

Friese doorlopers | Frisian walkers Marcel Westra

Haat / liefde | Hate / love Fokke Draaijer

SCHAALVERGROTING | Scaling up Annelys de Vet

GEORGANISEERD | Organised Annelys de Vet


NIEUWE Vlaggen VOOR FRYSLÂn

174

part fan’e wrald | Part of the world Rudi Stuve

centrum fan hollan | Centre of Holland  Rudi Stuve

elastolân | Elastoland Marga Houtman

De ultieme vlag | The ultimate flag Frank Moezelaar

KLEURSCHAP | COLOUR SCAPE Moniqe Vogelsang

GROEN FRyslân | GREEN FRyslân Mark van Houten

Heitelân | Land of my father Wietske Lycklama à Nijeholt

huisje kerkje boerderijtje | Little house, little church, little farm  Wietske Lycklama à Nijeholt


new flags for fryslÂn

175

~~~ ~~~ ~~~ Veel met niks | A lot of nothing Dirk van Ginkel

Landschappelijk beleven | The rural experience  Dirk van Ginkel

altijd hoop | Always hope Roelof Koster

altijd horizon | Always horizon Roelof Koster

eilanden | Islands Annelys de Vet

de pionier | The pioneer Jaco Kalfsbeek

PROVINCIE FRYSLÂN | PROVINCE OF FRIESLAND  Fokke Draaijer

D.I.Y. | DO IT YOURSELF Fokke Draaijer


Lisa Boels INDEX PORTRETTEN

176

Marleen andela Ik kan niet kiezen tussen blijven of vertrekken. I can’t MARTIJN VAN BACHuM  Schaatsen op het droge.  Ice skating on dry land. choose between staying and leaving.

Lisa boels  Ik zie Fryslân vooral door de NS.  I mostly see Fryslân by train.

JOHAN BOUWHUIS It paradys bestiet net, Fryslân wol.  Paradise does not exist, but Fryslân does.

jan pier brands Fryslân, we hebben alles.  Fryslân: we have it all.

lotte bredewold Fryslân is vrijheid.  Fryslân is freedom.


index portraits

177

max bruinsma Fryslân: een intiem uitzicht op grenzeloosheid.  Fryslân: an mark buitenwerf De reis naar Groningen is het mooiste in ‘Fryslân’.  The intimate view to boundlessness journey to Groningen is the most beautiful thing in ‘Fryslân’.

Fokke draaijer  Fryslân boven Parijs?  Fryslân above Paris?

HUGO ENGWERDA Fryslân is zelf doen en zelf initiatieven nemen; do-it-yourself.  Fryslân is doing it yourself and taking initiative.

anne faber Voor mij is Fryslân een vrijgevochten vikingstaat binnen Neder- frouke feijen De ruimte en de diversiteit aan landschap in Fryslân kan ik niet land. Fryslân to me is an indipendent Vikingstate within the Netherlands. missen. I could never miss the space and landscape diversity of Fryslân.


Lisa Boels INDEX PORTRETTEN

REBEKKA FRIES Ben ik nu wel of geen Fries?  Am I a Frisian or not?

178

DIRK VAN GINKEL Fryslân is voor mij: lekker veel met niks. Fryslân means to me: lovely lots of nothing.

MARK VAN HOUTEN Op de fiets rijd ik in 20 minuten van een groen dorp marga houtman Fryslân, daar ben ik. Fryslân: that’s where I am. naar een industriële hoofdstad.  On my bike I can travel from a green village to an industrial capital in 20 minutes.

HANS VAN HOUWELINGEN Ruimhartig burgerdom is diep in de traditie gerdie de jong Fryslân is mijn thuis.  Fryslân is my home. geworteld.  Generous citizenship is deeply embedded in the Frisian tradition.


index portraits

179

marijke jongbloed “Ik doe het één keer voor en daarna moet je het zelf NYNKE-RIXT JUKEMA Hoe ziet een moderne typisch Friese boerderij er kunnen.”  “I will show you once and then you’ll have to do it yourself.” nu uit, dat is de vraag.  What a typical, modern Frisian farm looks like, that is the question…

jaco kaLfsbeek Authenticiteit, ruimte en mogelijkheden op een uur rijden hilda klaassen Ik ben geboren en getogen Fries. Voor mij betekent Fryslân van Amsterdam. Authenticity, space and opportunity are only an hour away from mijn thuis. I was born and raised a Frisian. For me, Fryslân is my home. Amsterdam.

ROELOF KOSTER ‘De ein fan elke reis is it paad werom...’ ‘The end of every jour- frank moezelaar Leeuwarden is mijn thuis in het onbekende.  Leeuwarney is the way back.’ den is my home in the unknown.


Lisa Boels INDEX PORTRETTEN

180

tryntsje nauta Crème of slagroom?  Cream or whipped cream?

Wietske lycklama À nijenholt De uitbreiding van Sneek doet mijn Fryslân verdwijnen.  The expansion of Sneek is causing my Fryslân to disappear.

NYNKE SMIT Lantaarnpalen in de wei.  Lampposts in the pastures.

jenne-pieter stiemsma Bûter, brea en griene tsiis, bin ik aanst de iennichste Fries? Butter, bread and green cheese, will I be the only Frisian left?

rudi stuve Fryslân is elke dag mijn leven.  Every day, Fryslân is my life.

SUSAN UBELS Fryslân is eigenwijs.  Fryslân is opinionated.


index portraits

181

ANNELYS DE VET Fryslân leert dat het landschap oneindig veel groter is dan MONIQUE VOGELSANG Hoe kan ik mij Fries voelen?  How can I feel de stad. Fryslân is teaching me that its countryside is infinitely larger then the city. Frisian?

Index  index

Marleen Andela, groningen (Rijs , 1987) Kunstenaar  Artist kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân  14 mijn straat | my street  60 spoaren | traces  98 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

In ‘Mijn straat’ laat ik twee straten zien. De Leise Leane in Rijs waar ik geboren ben en 17 jaar heb gewoond. De andere is de Vinkstraat in Leeuwarden waar ik 1,5 jaar samenwoonde met mijn vriend. Aan de Leise Leane ontdekte ik boodschappen die gekerfd staan in de beukenbomen. De sporen op de bomen blijven waar ze zijn en gaan voorlopig niet weg. Na het vinden van die boodschappen vielen mij ook de graffiti-tags op, op netkastjes in Leeuwarden: het lijken tegenhangers van de boodschappen op de bomen. Veel van deze boodschappen zijn inmiddels verdwenen, weggevaagd, weggepoetst of er is iets overheen geschreven. Eigenlijk een beetje zoals ikzelf; ook weggegaan uit Leeuwarden. In ‘My Street’ I show two streets. The first one is the Leise Leane in Rijs, which is the street I was born in and where I lived for over 17 years. The other street is the Vinkstraat in Leeuwarden, where I lived for 1,5 years with my boyfriend. In the Leise Leane I discovered messages that were carved in the beech trees. These traces on the trees seem eternal, for they are not likely to be removed any time soon. After finding these traces, I started noticing other types of traces in Leeuwarden, such as the graffiti on electricity cabinets. They are like the counterparts of

the messages on the trees. A lot of this graffiti has disappeared by now; it has been wiped out, cleaned up, or someone has written over it. In a way these graffiti messages are kind of like me, because I left Leeuwarden too. Martijn van Bachum, Leeuwarden (Sneek, 1990) Grafisch ontwerper, student Interactive Media & Environments  Graphic designer, student Interactive Media & Environments

JOHAN BOUWHUIS, LEEUWARDEN (SNEEK, 1974) Docent vormgeving, grafisch ontwerper Design teacher, graphic designer Frysk op ‘e gevel |  Frisian language on the facade 100

Ik ben op zoek gegaan naar huizen met Friese namen die typografisch interessant zijn en op een ambachtelijke manier vormgegeven. Na kaarten van Fryslân |  verschillende zoektochten her en der in de maps of Fryslân  14 provincie is een serie ontstaan die een divers ijsbanen in oktober |  beeld geeft van dit fenomeen. Regelmatig ice rinks in october 140 belde ik aan bij bewoners om toestemming te vragen voor een foto. Ze waren enthousiast Agnita Bloemendal, AMSTERDAM en er kwamen verrassende verhalen los over (HOUTEN , 1988) de historie en achtergronden van de naam van Beeldend kunstenaar  Visual artist het huis. kaarten van Fryslân |  I went looking for houses with Frisian names maps of Fryslân 14 that are typographically interesting and had an intriguing traditional design. After several quests Lisa Boels, Leeuwarden throughout the province I have created a series (Hilversum , 1992) of photographs that captures this diverse phenoStudent Design, Academie voor Popcultuur menon. When I was taking these photographs, I Design student at the Academy of Pop often asked residents for their permission. They Culture, Leeuwarden were excited and often told surprising stories fotografie portretten index |  about the histories and backgrounds of the name photography portrets index 176 of the house. Menno Boersma, elsloo (elsloo , 1990) Student Design, Academie voor Popcultuur Design student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14

JAN PIER BRANDS, Drachtstercompagnie (Drachten , 1967) Docent Academie voor Popcultuur Teacher at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 modern skylines |  modern skylines 106


Index Contrasterend met de bijdragen over de horizon, heb ik een werk gemaakt over de hoogbouw in Fryslân. Op diverse locaties in de provincie heb ik deze vastgelegd. Ik maakte een foto van de flat als totaal, één vanaf de bovenste etage die het uitzicht vastlegt, en een foto van een bewoner van de bovenste etage. Het was heel mooi om te doen. Iedereen die me binnenliet stond open om mee te doen en om een praatje te maken. In één van de woningen was het hoogste museum van Fryslân gevestigd, namelijk het Fluiten Museum. Elk uitzicht was een bijzondere ervaring. Soms keek je breed uit over het platteland en kon je tientallen kilometers ver kijken. Andere uitzichten deden denken aan favela’s, of aan Oost Europese steden. Iedereen die ik sprak was heel tevreden met zijn woning bovenin de flat. Ik maakte me een voorstelling van hoe Fryslân was toen deze flats werden gebouwd, rond het begin van de jaren ‘70. Ik kan me daar nog iets van herinneren. Een modernistische interventie in een romantisch landschap. Ik hoop dat de flats nog lang blijven staan, ik vind ze echt schitterend. Contrasting to other contributions on the horizon, my project focused on the high-rise blocks of Fryslân. I captured these at several locations in the province. I made a one picture of the complete flat, one of the highest floor that captures the view and one picture of a resident of the highest floor. It was a very satisfying job. Everybody who let me in was open to a small talk and participation. In one of the apartments I found the highest museum of Fryslân: the Flute Museum. Each view was a special experience. Sometimes I’d look out on the countryside and you could look for miles and miles. Other views reminded me of favela’s or Eastern European cities. Everybody that I talked to was very pleased with his or her apartment in the top of the flat. I imagined a Fryslân as it was when these flats were built; a Fryslân of the 1970s. I can vaguely remember it; a modernist intervention in a romantic landscape. I hope that the flats will stay here for a long time; I think they are truly amazing. Lotte Bredewold, Leeuwarden (Apeldoorn , 1990) Student Design, Academie voor Popcultuur Design student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden buurten met facebook in de flats van de vrijheidswijk | chatting with flatneighbours of the vrijheidswijk on facebook 114 vrijheidswijk | ‘vrijheidswijk’ 118 vriesland | freezeland 120

Ik ben een creatieve duizendpoot, gepassioneerd door grafisch vormgeving en multi media, en vond het een uitdaging om mijn bijdrage te leveren aan de Subjectieve Atlas van Fryslân

182 en  samen te werken met diverse professionals. In mijn bijdrages neem ik u mee naar mijn leefomgeving en mijn meest bijzondere plekjes in Fryslân. Ze zijn bereid met “mijn persoonlijkheid, op een bedje van gevoel met een romig sausje humor”. I am a creative centipede, inspired by graphic design and multimedia. I loved the challenge to contribute to the Subjective Atlas of Fryslân and to be able to work with other professionals. In my contributions I show the readers my living environment and what I believe to be the most beautiful places of Fryslân. My contributions are created “with my personality, on a bed of feeling and with a creamy sauce of humour”. MARK BUITENWERF, Leeuwarden (Sappemeer , 1991) Student Muziek, Academie voor Popcultuur Music student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden de mooiste plek van’ Fryslân’ | the most beautiful place in ‘Fryslân’  138

Alle Friezen kennen wel een mop of twee over Groningers en andersom geldt hetzelfde. De bekendste grap is “de mooiste plek van Fryslân is de trein naar Groningen”. Dit terwijl er zoveel overeenkomsten zijn. De Friese vlag vinden we terug in het wapen van Groningen en ik heb nog nooit verschil geproefd tussen de Fryske sûkerbôle of het Groningse suikerbrood. En ik denk dat Grûtte Pier net zo’n badass is als de Groningers tijdens het ontzet. De strijd tussen de provincies wordt altijd gevoerd met een dikke knipoog. Zo riep Sibren Plieger in 2011, 5.500 mensen via Facebook op om ‘Fryslân’ los the scheppen van Groningen. Hierop reageerden de Friezin Anna Antonides door de Friezen op te roepen om mee te helpen, om het proces wat te versnellen! Als Groninger kan ik hier hartelijk om lachen en daarom deze klassieker “‘T ken Fraizn ‘t ken doojn moor dou mie moor dooie Fraizen” All Frisians know a couple of jokes on Groningers and vice versa. The most well-known joke is represented here: “the most beautiful place in Fryslân is the train journey to Groningen”. Yet there are so many similarities between Groningers and Frisians. The Frisian flag can be found in the crest of Groningen and I have never been able to tell the difference between the Frisian and Groninger sugar loaf. And I think that ‘Grûtte Pier’ (Great Pier) was just as much a badass as the Groningers were during the Siege of Groningen. The battle between the two provinces is always fought with some lightheartedness. In 2011 the Groninger Sibren Plieger asked 5,500 people on Facebook to dig ‘Fryslân’ away from Groningen. The Frisian Anna Antonides responded by asking Frisians to help, so it would be done more quickly! As a Groninger myself, I can heartily laugh about this and I would like to contribute with this classic phrase: (in Groninger accent) “It

can freeze or it can thaw, but I prefer dead Frisians”. MAX BRUINSMA, AMSTERDAM (GRins [groningen] , 1956) Design criticus, hoofdredacteur Items Magazine, Design critic, editor-in-chief of Items Magazine INleiding | INTRODUCTION 9

Elsalie Dekker, Leeuwarden (Vries , 1991) Student Design, Academie voor Popcultuur Student Design, Academy of Pop Culture kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14

Fokke Draaijer, Leeuwarden (Leeuwarden , 1963) Grafisch ontwerper Graphic designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 cultuur – in verhouding tot — sieraden | culture — in relation to — gems 30 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

Hugo Engwerda, Groningen (Bolsward , 1976) Grafisch ontwerper, docent, Academie voor Popcultuur Teacher at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 DIY. in Waaxens |  do it yourself in Waaxens 84 tjielp tjielp – tjielp tjielp tjielp |  chirp chirp – chirp chirp chirp 102 in infographic foar Feikje |  an infographic for Feikje 130 zelfgemaakt op marktplaats |  selling homemade items online 168

Samen met collega aan de Academie voor Popcultuur Janpier Brands ben ik op zoek gegaan naar markante voorbeelden van ‘DoIt-yourself’ (DIY)-cultuur in Fryslân. DIY is een begrip dat veel gebruikt wordt in de popcultuur waar wij affiniteit mee hebben; Janpier heeft zijn roots in de Drachtster postpunk scène en ik ben afkomstig uit de Zuidwest-Friese hiphop. Voorbeelden van DIY in de popcultuur zijn je eigen label starten en je eigen artwork, promotie of tour verzorgen. Kortom: zelf doen, zelf initiatief nemen in plaats van je afhankelijk opstellen. Wij waren geïnteresseerd in de relatie tussen deze DIY-cultuur en autarkie (zelfvoorzienend zijn) en wat voor voorbeelden we daarvan in Fryslân konden vinden. Zo hoopten we inspiratie op te doen voor onze onderwijspraktijk aan de Academie voor Popcultuur in Leeuwarden. In eerste instantie zijn we in het centrum van de provinciehoofdstad gaan zoeken. We von-


Index

Familie Twijnstra Eind jaren ’70: staand v.l.n.r. Sijbren, Hendrik, Teake, Jan, in het midden Pieter en Anna Twijnstra—Bootsma, zittend Sjierk en Epke Late in the 1970s from left to right: (standing) Sijbren, Hendrik, Teake, Jan; (in the middle) Peter and Anna Twijnstra-Bootsma; (sitting) Sjierk and Epke.

den zelfgemaakte tattoos, brievenbussen en fietsreparaties. Het viel ons op dat naarmate we dieper in de binnenstad zochten, we steeds minder zelfgemaakte voorbeelden tegenkwamen. De volgende stap zou dan ook zijn om op een tegenovergestelde omgeving (het platteland) te gaan zoeken. Dit werd het dorpje Waaxens, nabij Wommels. We gingen daarheen en al snel liep ik hier boer Epke Twijnstra tegen het lijf. Epke vroeg aan me wat ik aan het doen was. Ik legde hem uit dat ik op zoek was naar voorbeelden van DIY, Epke verstond dit als “hobby’s” en vertelde me over zijn vader die allerlei hobby’s heeft. Zo kwam ik bij Piet Twijnstra terecht, een 80-jarige boer. Hij maakt eendenkorven, banken, voetenbankjes, laarzenplankjes, vogelhuisjes en nog veel meer. Ook zijn vrouw Annie heeft altijd van alles zelf gemaakt, hierbij gaat het zowel om handwerkjes, maar ook appelmoes en andere lekkernijen. Voor mijn bijdrage aan de heb ik zoveel mogelijk zelfgemaakte dingen in en rond de boerderij van Piet, Annie en Epke Twijnstra vastgelegd. Together with a colleague of mine at the Academy of Pop Culture, Janpier Brands, I went looking for striking examples of the ‘Do-It-Yourself’-culture of Fryslân. DIY is a notion that is used a lot in the pop culture which we feel connected to; Janpier has his roots in the postpunk scene of Drachten and I mine are in the Frisian hip-hop of the Southwest. DIY examples of the pop culture are starting your own label, or taking care of your own design, PR and tours. In short, DIY in the pop culture means to take initiative instead of letting yourself be dependent. We were

183 interested in the relation between this DIY culture and self-sufficiency, and finding examples of this in Fryslân. We were hoping to gain some insights and to become inspired, so we could incorporate them into our classes of the Academy of Pop Culture in Leeuwarden. At first we went looking in the city centre of the capital of Fryslân. We found self-made tattoos, mailboxes and repaired bicycles. We noticed that the closer we came to the city centre, the fewer examples we found. So the next step was to search in the opposite direction, the countryside. We found the village of Waaxens, nearby Wommels. We went there and bumped into farmer Epke Twijnstra, who was wondering what I was doing. I explained that I was looking for DIY examples; Epke interpretated this as “hobbies” and started talking about his father, who has various hobbies. So I ended up with Piet Twijnstra; an 80 year old farmer, who makes nesting baskets for ducks, benches, foot-rests, birdhouses, and much more. His wife Annie makes items for the house too, such as needlework and apple sauce. For my contribution to the Atlas, I have captured numerous self-made items in and around the farm of Piet, Anne and Epke Twijnstra. Anne Faber, Mantgum (Leeuwarden , 1983) Student Muziek, Academie voor Popcultuur Music student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden

With the series of photographs on fives ball, I wanted to illustrate the sports culture of Fryslân. Fives ball is very popular in the ‘clay regions’ of Fryslân. The photos show how some Frisians can be absorbed by the sport. They also show the striking, dramatic movements of the sport, which I think are unique. Frouke Feijen, Leeuwarden (Krimpen aan de ijssel , 1955) Grafisch vormgever en webdesigner Graphic designer and webdesigner zonder buren | without neighbours 38

Rebekka Fries, Rotterdam (1988, Groningen) Stagiarie bij Annelys de Vet en student grafisch ontwerpen, Willem de Kooning Academie  Intern of Annelys de Vet and graphic design student at the Willem de Kooning Academy Fries-land | Fries-land 132

Dirk van Ginkel, Spannum (Amsterdam, 1959) Journalist, tekstschrijver, adviseur pr & communicatie   Journalist, writer, advisor PR & communication

kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 feroveringen fan Grûtte Pier | conquests of ‘Grûtte Pier’ (Great Pier) 27 keatsen | fives ball 148

kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 geschiedenis van een middenstandswoning | history of a middle class house 62 Friese landschapskunst |  Frisian landscape art 154 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

De veroveringen van Grûtte Pier vormen een alternatieve geschiedenis van Fryslân. Belangrijke gebeurtenissen uit de Canon van Fryslân heb ik als ijkpunten genomen om de behoefte aan autonomie aan te geven, zoals het Friese rijk ten tijde van Radboud of de Friese vrijheid. Soms heb ik deze een andere wending gegeven; wat als bijvoorbeeld Grûtte Pier of Johan Willem Friso niet voortijdig kwamen te overlijden? Met de fotoserie over het kaatsen wilde ik het aspect van de lichamelijke cultuur van Fryslân belichten. Het kaatsen is populair in de kleigebieden. In de foto’s is te zien hoe Friezen fanatiek in de sport opgaan. Het brengt hen in unieke, dramatische houdingen waarvan ik denk dat ze nergens anders te zien zijn. The conquests of ‘Grûtte Pier’ (Great Pier) represent an alternative history of Fryslân. I have taken important events in the canonised history of Fryslân as reference points to represent the need for autonomy. For example, the Frisian empire during the reign of Radboud or the Frisian Freedom. At times I have given important events a twist: what would have happened if Grûtte Pier or Johan Willem Frieso had died later?

Toen ik in 2006 in Fryslân kwam wonen, raakte ik al snel in de ban van het landschap. Ik trok er vaak met de fiets op uit om de omgeving te verkennen. Ik zocht naar steeds kleinere paden op steeds afgelegener plekken. En zo fietste ik regelmatig, zonder door een hekwerk van hen gescheiden te zijn, tussen de koeien en schapen – een ervaring met een heel eigen poëzie voor een geboren Amsterdammer. Er is, omdat Fryslân zo prachtig plat is, ongelofelijk veel lucht, ongelofelijk veel mooie lucht ook. En omdat het hier altijd waait, is die mooie lucht ook steeds weer anders. Ik stop regelmatig, ook als ik in de auto zit, om er even naar te kijken. Weidsheid, ruimte, rust en een stilte die alleen maar stiller wordt door de geluiden van vogels, vee en wind, dat is Fryslân voor mij. Het is, wat mij betreft, dan ook geen wonder dat Fryslân in 2010 door de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap is uitgeroepen tot de mooiste provincie van Nederland. Friese kunstenaars weten al veel langer dan de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap dat hun leefgebied bijzonder is. Het landschap is dan ook een belangrijk thema in hun werk. Ik kwam daar achter toen ik kort na mijn ver-


Index huizing hierheen Museum Belvédère in Oranjewoud bezocht. In de vaste collectie van het museum is het landschap – en daartoe reken ik ook de lucht en het water en al wat zich daarin beweegt – ruim vertegenwoordigd. In werken vanaf het begin van de 20ste eeuw tot nu. Ze raken er niet op uitgekeken: de schilders van toen niet – Jan Mankes, Ids Wiersma, Sierd Geertsma, Tames Oud, Gerrit Benner en Klaas Koopmans bijvoorbeeld – en de schilders van nu ook niet: Sjoerd de Vries, Jan Roos, Jan Snijder, Rienold Postma… Om nog maar te zwijgen van iemand als Barteld, wiens werk niet tot de Belvédère-collectie behoort, maar daar zeker wel op z’n plaats zou zijn. Toen ik die kunstwerken zag, was het liefde op het eerste gezicht. Alles wat ik zo bijzonder vond aan het Friese landschap zag ik erin terug. Zonder nu te willen beweren dat er sprake is van een ‘Friese landschapskunst’ hebben de werken wel wat met elkaar gemeen. Het lijkt alsof ze de kern van het landschap willen raken, alles wat de aandacht daarvan wegtrekt, krijgt geen plek. Een kerkje, een molen, een steiger, een bootje, een boom, een beest en soms een mens, dat kan nog. Die elementen versterken het karakteristieke alleen maar. Maar windturbines, industriegebieden, ontsierende nieuwbouw, die zie je niet. De werkelijkheid heeft in die zin geen vat op deze kunst. Er is nog een overeenkomst. Aan detaillering hebben genoemde Friese kunstenaars – met uitzondering van Mankes en Wiersma misschien – geen boodschap. Met kleurvlakken, woeste streken, bijna achteloze lijnen wordt een werkelijkheid neergezet, beter gezegd: aangeduid. Het lijkt de schilders vooral te gaan om het door het landschap geïnspireerde plezier van het schilderen zelf. Dat maakt van deze kunstwerken veel meer dan mooie plaatjes, het zijn ervaringen. Meer met het hart dan met het hoofd geschilderd. En dat brengen die werken op mij over. Van kunst kun je veel verwachten. Kunst troost, verontrust, verrast, confronteert, of ontroert... Het werk van Friese kunstenaars als Roos, Snijder, Postma en Barteld versterkt mijn binding met het landschap, bevestigt me in mijn fascinatie ervoor, laat me de schoonheid ervan dieper ervaren. En daarbij maakt het voor mij geen verschil of de kunstenaars het zonnetje laten schijnen, woeste winden doen waaien of de kale akkers in diepe, harde voren hebben gekamd. Maar het is niet allemaal rozegeur. Wie gevoelig is geworden voor de schoonheid van het landschap raakt overgevoelig voor de aantasting ervan. De ervaring van schoonheid heeft wel een prijs. When I moved to Fryslân in 2006, I soon became fascinated by the power of its landscape. I often ventured out with my bicycle to explore the surroundings. I kept looking for smaller paths in more remote areas. And that is how I rode my bike: with no fences to separate me from the

184 landscape around me, right between the cows and sheep – it offered a unique, poetic experience for a person from Amsterdam like me. Because Fryslân is so flat, there is an incredible amount of beautiful sky, which changes swiftly because of the permanent winds. Even when I’m driving my car, I stop frequently just to look at the sky. Panoramic views, space, quietude and a silence that becomes even quieter because of the sounds of the birds, livestock, and wind. That is Fryslân to me. It is no wonder – for me at least – that in 2010 Fryslân was proclaimed to be the most beautiful province in the Netherlands by the ‘Vereniging Nederlands Cultuurlandschap’ (Society of Dutch Cultural Landscapes). Frisian artists have known for much longer that their surroundings are very special and it is no surprise that landscapes are often a theme in their works. I discovered this shortly after I had moved, when I visited Museum Belvedere in Oranjewoud. The collection of this museum contains many landscape artworks, which show the landscape, the sky, and the water with everything that moves within it. These themes have been represented in works of art for decades, from the early 20th century until now. The painters cannot get enough of it, from earlier painters – such as Jan Mankes, Ids Wiersma, Sier Geertsma, Tames Oud, Gerrit Benner and Klaas Koopman – up to the more recent artists, such as Sjoerd de Vries, Jan Roos, Jan Snijder, and Rienold Postma. Not to mention Barteld, whose work is not represented by the collection of the Belvedere, but certainly would not be out of place. When I saw these works of art, it was love at first sight. Everything that I thought to be special about the Frisian landscape was reflected in their paintings. I do not feel the need to proclaim there is a special ‘Frisian landscape art’, but here are definitely similarities between the works. It is as if they want to touch the core of the landscape; everything that draws the attention away from it is removed. A church, a mill, a launching pad, a boat, a tree, an animal, and sometimes even a human figure – those are just enough. Those elements only reinforce the characteristic landscape. Windmills, industrial areas, inelegant newly built buildings are out of the question; in that way, reality is not represented in these works of art. Details are not important to the Frisian artists, except for perhaps Mankes and Wiersma. A reality is rendered – or better yet, shown – by using colour, untamed strokes and seemingly careless lines. The painters seem to be inspired by the joy the landscape offers them in painting. In this way, the paintings are much more than just pretty pictures; they are experiences, painted more with the artist’s heart than with his head. That is how I see these paintings. You can expect many things from art; it can console, disturb, surprise, confront or move the viewer in so many different manners. The artworks on the Frisian landscape by artists such as Roos,

Snijder, Postma or Barteld reinforces my connection to nature. They confirm my fascination for the landscape and allows me to experience the true beauty of it even more. It does not matter to me if the sun is shining, if the winds are blowing fiercely, or if the barren fields… But it’s not all rose-coloured, because if you are sensitive to the landscape, you are also sensitive to the destruction of it. The appreciation of beauty comes with a price. Mark van Houten, Boksum (Groenlo, 1981) Grafisch ontwerper Graphic designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 melkquotum | milk quota 48 fietselfstedentocht |  ‘elfstedentocht’ by bike 134 fietsroute van huis naar de subjectieve atlas van Fryslân |  cycling route starting from home to the subjective atlas of Fryslân 136 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

• Route Boksum-Leeuwarden wat ik zo mooi vindt aan het wonen in Boksum, is dat ik op de fiets in 20 minuten vanuit een dorp, met veel groen en weinig bebouwing, naar de hoofdstad van Fryslân rijdt, met veel industrie en verkeer. Ik zie het landschap rondom mij veranderen. De geur van boerderijen en frisse lucht, met veel rust, harde wind en mooie fietspaden, verandert langzaam in veel industrie, verkeer en de geur van uitlaatgassen. Ook de voet- en fietspaden worden steeds drukker. Wanneer ik weer terug fiets, ga ik met plezier de drukte weer uit, naar de rust. • Fiets elfstedentocht De elfstedentocht is een beroemde tocht in Fryslân (en Nederland), die je op verschillende manieren kunt afleggen. Deze kan o.a. op schaatsen, skeelers, een surfplank, met de auto of motor en op de fiets afgelegd worden. Aangezien ik op dit moment (wedstrijd)wielrenner ben, heb ik deze een aantal keer (voor de lol) gereden. Als èchte Fries, zou je deze tocht toch op één of andere manier in je leven moeten hebben afgelegd! • Track Boksum -Leeuwar den What I like about living in Boksum, is that in a 20 minute bike-ride I can cycle from a little town, with a lot of green and few buildings, to the capital of Fryslân, with a lot of industry, people and traffic. I can see my surroundings change every kilometre. The smell of farms and fresh air, with quietness, hard wind slowly turns into the smell of industry, traffic and exhaust fumes. The hike- and bike lanes become busier as well . When I go home, I’m happy to be cycling into the calmness. • The ‘Eflstedentocht’ (eleven city trip) by bike. The eleven city trip is a famous trip in Fryslân, which you can travel in several ways: on ice skates, rollerblades, on a surfing board, by car, by motor or by bicycle. Because I’m a competi-


Index tive cyclist, I had already cycled this trip several times for fun. When you’re a real Frisian, you really should have experienced this trip once in your lifetime. Marga Houtman, Warns (Soest , 1961) Beeldend kunstenaar Visual Artist kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân  14 rode rotsen in het landschap |  red rocks in the landscape 42 schatzoeken | treasure hunting 94 gesorteerd | sorted 96 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

185 Deze praktische aanpak ontbreekt nogal eens bij ‘stadsmensen’. Toen ik naar Utrecht kwam genoot ik van de openheid van een stad; het sociale gemak van nieuwe ontmoetingen en de anonimiteit. Maar ik stoorde mij aan de hulpeloosheid van leeftijdsgenoten. Bij mijn verhuizing naar ‘het zuiden’ kreeg ik vanzelfsprekend een houten kistje met gereedschappen. Dit is inmiddels uitgegroeid tot een metalen gereedschapskist (de zware uitvoering), dezelde als mijn vader en opa voor mij hadden. After – sort of – escaping Fryslân for college and a broader view of the world, I know look back with a feeling of lacking something. Lacking the practical view on the world. From a young age I did a lot of things by myself and was taught to be able to; “I will show you once, and then you’ll have to do it yourself”, was the philosophy in my parent’s house. Even for girls. ‘City folk’ seem to lack this practical approach. When I first arrived in Utrecht I loved the openness of the city, the social ease of meeting new people, and the anonymity it offered. But I was irritated by the helplessness of other persons of my age. When I moved to the south, I was automatically given a wooden box with tools. By now it has developed into a large metal toolbox – the same that my father and grandfather used to have.

Als eerbetoon aan UbeIwerks — de tekenaar van Mickey Mouse — wiens roots liggen in Uttum (Oost Fryslân), werd in 2001 door BoekWurk i.s.m. het Noordelijk Film Festival FREEZING MICKEY georganiseerd. Een project dat bestond uit tal van activiteiten op het gebied van beeldende kunst en film waarbij de Friese oorsprong van Mickey Mouse centraal stond. Marga Houtman ontwierp voor de gelegenheid een nieuwe Friese vlag. As a tribute to Ub Iwerks (the illustrator of Mickey Mouse), whose roots lie in the Eastern Frisian village Uttum, Boekwurk and the Northern Film Nynke-Rixt Jukema, Mantgum Festival organized ‘Freezing Mickey’. It was a (Zwarte Haan, 1979) project that consisted of several activities in the Architect  Architect field of visual art and film that all portrayed the kaarten van Fryslân |  Frisian heritage of Mickey Mouse. For this oc- maps of Fryslân 14 casion, Marga Houtman designed a new flag for uilenborden |  ornamental wooden gables 50 Fryslân. Hans van Houwelingen, AMSTERDAM (HARLINGEN , 1957) Beeldend kunstenaar  Visual Artist beste monument van Fryslân |  the best monument in Fryslân 152

Gerdie de Jong, Leeuwarden (Leeuwarden, 1964) Beeldend kunstenaar  Visual Artist zondagmiddag |  sunday afternoon 162

Marijke Jongbloed, UTRECHT (Wytgaard, 1982) Grafisch ontwerper  Graphic designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 praktisch familieportret |  practical family portait 72

Na Fryslân min of meer te zijn onvlucht voor een studie en een bredere kijk op de wereld, kijk ik ook terug met een gemis. Een gemis van de praktische kijk op de wereld. Ik heb van jongs af aan alles zelf gedaan en ook geleerd om dit te kunnen. “Ik doe het één keer voor en daarna moet je het zelf kunnen,” is de filosofie bij ons thuis. Ook voor meisjes.

Uitgestrekte weilanden met daarin grote authentieke boerderijen dat is het beeld wat veel mensen hebben van Fryslân. Echter veel van die typisch Friese boerderijen hebben in de afgelopen 50 jaar plaats moeten maken voor moderne boerenbedrijven, die er over de gehele wereld vrijwel hetzelfde uit zien. Maar gelukkig is er vandaag de dag ook een andere vraag; een vraag naar het functionele streekeigene. Hoe ziet zo’n moderne typisch Friese boerderij er dan uit, is nu de vraag? Met deze bijdrage probeer ik, als architect, daar een eerste aanzet voor te geven. Ik ben de uitdaging aangegaan om een nieuwe serie uilenborden te ontwerpen. Uilenborden zijn als nok afsluitende versiering typerend voor de Friese boerderijen en staan symbool voor de Friese agrarische cultuur. Ze vertellen doormiddel van hun ornamentiek en detaillering een verhaal; een verhaal dat zich soms laat lezen als een soort streekroman. Vast fields, with large authentic farms: that is the picture that many people have in their heads when they think of Fryslân. Yet a lot of those typical Frisian farms have been replaced by modern agricultural companies in the last 50 years, companies that are the same all over the world. Thankfully recent times also show a desire for re-

gional, functional particularities. But what would a typical Frisian, yet modern farm look like? With this contribution, I as an architect am taking the first step. I have challenged myself to design a new series of ornamental wooden gables. These not only close off the crest of a farm; they also symbolize the Frisian agrarian culture. Via their unique ornaments and styling they tell stories; stories which can be read as regional novels. Jaco Kalfsbeek, Wijnaldum (Oosterbeek , 1958) Landschaparchitect/stedenbouwkundig ontwerper  Landscape architect/ townplanner, designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 ruimtegebruik |  use of open space 32 ruimtebeleving |  utilising space 34 afschermen of openstellen |  close off or open up 36 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

De Friese identiteit zit als DNA verankerd in de steden en dorpen. Iedere stad, ieder stadje of dorp is anders. Door een unieke mix van bodem, geschiedenis en landschap. De èchte verschillen leer je vooral kennen door deel te nemen aan het gemeenschapsleven. De Friese identiteit ervaar ik het sterkst in het oer-Fryslân van het noordwesten en noordoosten: dijken, open land, dorps- en stadskernen als groene clusters afgetekend tegen de lucht. Verder naar het zuidoosten vervaagt het typisch Friese. Parallel hieraan ligt mijn eigen ontdekking van Fryslân, allereerst via de Afsluitdijk en de snelwegen. Later meer en meer door de onthulling van bijzondere steden en dorpen, plekken die mijn persoonlijke kaart van Fryslân steeds verder inkleuren. Wat mij met name fascineert aan het landschap is de klaarheid: het licht, de ruimte. Vergezichten, immense wolkenluchten, open ruimte met hier en daar een verdichting in de vorm van een dorp of een boerenerf. De invloed van de mens op de natuurlijke ondergrond is afleesbaar, de geschiedenis altijd nabij. Wat mij daarnaast fascineert is hoe de mens zich verhoudt tot dit landschap en deze ruimte. Wat doet de leegte met een mens? En omgekeerd: wat doet een mens met de lege ruimte? Openstellen of afschermen? Zou er een parallel te vinden zijn met het karakter of een volksaard? Al heel vroeg werd de kuststrook van Fryslân bewoond. In een strijd met de elementen, de zee, de wind slaagden mensen er in een bestaan op te bouwen. Pioniers worden bewoners. Langzamerhand wint de mens terrein en zet hij het landschap naar zijn hand. Maar nog altijd is de natuurlijke basis aanwezig al lijkt de strijd gewonnen. Er vindt


Index een omslag plaats van ‘bevechten van het landschap’ naar ‘genieten van het landschap’. Hoe doen we dat tegenwoordig? Hoe ‘genieten’ wij het landschap, vanuit de auto, vanuit onze woning of onze werkplek? En vooral, wat betekent het sociaal om in de leegte te wonen. Ver van de ‘bewoonde wereld’. Wat betekent afstand en nabijheid als je ‘buiten’ woont? The Frisian identity is rooted in the cities and villages like DNA is rooted in a human being. Yet like humans, every city, town and village is different too, because of their unique mix of soil, history and landscape. You can spot the real differences when you become a part of a community. In my opinion, the Frisian identity is strongest the northwest and northeast of Fryslân, with its dykes, open fields, and green city- and village centres that set off against the sky. When you travel more and more to the southeast, this typical Frisian surrounding changes. This is parallel to my on discovery of Fryslân. First I discovered it via the Afsluitdijk and other motorways. Later I discovered special cities and villages, places that still colour my own personal map of Fryslân. What especially fascinates me is the clarity of the landscape, its light and space. Panoramic views, grand cloudy skies, open space, with only here and there a small village or farm. The influence of humans on nature is clearly visibly, showing its history easily. I am also intrigued by the connection between people, the landscape and the space. What does emptiness do to a human? And the other way around: what does a human do with an empty space? Open it up or close it off? Can a parallel be drawn between the regional characters of the inhabitants and what they do with the landscape? The costal strip of Fryslân has been inhabited for centuries, despite rough sea and cutting winds, people have been able to create decent lives for themselves. Pioneers become inhabitants. Slowly but surely, mankind is winning and controlling the landscape. Even though he seems to have won the battle, nature is still present. A change is occurring; people are no longer trying to fight their surroundings, but are trying to enjoy it. But how do we enjoy ourselves nowadays? How can we enjoy the landscape in our cars, houses, or office buildings? And most of all: what does it mean socially to live in emptiness, far from the inhabited world? What do distance and closeness mean when you live ‘outside’? Roelof Koster, Mildam (Den Haag ,1956) Grafisch ontwerper, designadviseur Graphic designer, design consultant kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân  14 dorpen op de horizon |  villages on the horizon 40 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

186 Het silhouet van een dorpsgezicht aan de horizon is voor mij een onlosmakelijk aspect van Fryslân. Als kind groeide ik op in Apeldoorn maar zag iedere dag de foto van Allingawier, het geboortedorp van mijn beppe. Zij woonde bij ons in huis en had het dorpsgezicht in een lijstje aan de muur op haar kamer hangen.Voor deze pagina’s ben ik op zoek gegaan naar dorpsgezichten die voor mij een plek van geborgenheid symboliseren. To me, a silhouette of a village on the horizon is an indissoluble aspect of Fryslân. As a child I grew up in Apeldoorn, but every day I looked at a picture of Allnigawier, the birth town of my grandmother. She lived in our house and had this picture of Allingawier was on her bedroom wall. For my contribution, I went looking for village views that represent a feeling of protection and warmth for me. Hilda Klaassen, Drachten (Sneek, 1956) Beeldend kunstenaar en beroepskunstenaar in de klas (Bik)  Visual artist and Professional in Art Education (‘Bik’) kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 verbonden door dromen |  connected by dreams 158

Als kind droomde ik van een huis met een tuin vol vrolijk gekleurde bloemen en grote rode aardbeien die je zo kon plukken. Ik ben benieuwd naar de dromen van kinderen van deze tijd. “Hoe ziet jou droom er uit? Zie jij jezelf in Fryslân? Of hoe ziet jouw Fryslân er in je droom uit?” Dromen van Friese en nieuwe Friese kinderen – verbonden door dromen. Vandaar mijn bijdrage waarin ik kinderen vroeg hun dromen te beschrijven of te tekenen. Ik werk als autonoom beeldend kunstenaar en als Bik’er met kinderen op basisscholen in Noord Nederland, als workshopleider voor Stichting de Vrolijkheid en als ‘verbinder’ tussen Vrolijkheid en de gemeente Smallingerland. De Vrolijkheid is opgericht door kunstenaars en bezorgt kinderen op AZC’s een vrolijke middag met workshops kunst, theater en muziek. Friese kinderen en nieuwe Friese kinderen wilde ik een stem geven door middel van mijn bijdrage over dromen. Ever since I was a child I dreamed of a house with a garden, filled with colourful flowers and big, red strawberries which were ready to be picked. I am curious about the dreams of children. “What do your dreams look like? Do you see yourself in Fryslân? How does Fryslân look in your dreams?” Frisian and non-Frisian children; they are all connected by dreams. That is why, for my contribution, I asked children to describe or draw their dreams. I am an independent visual artist, but a workshop leader as well, for ‘Stichting de Vrolijkheid’ (the Happiness Foundation). For this foundation I work with children on primary schools in the North of the Netherlands

as a connector between the foundation and the Smallingerland municipality. The foundation was established by visual artists and aims to give children in refugee centers careless afternoons filled with art, theater and music workshops. With my contribution on dreams, I wanted to give a voice to both Frisian and new Frisian children.

Wietske Lycklama À Nijeholt, Langezwaag (Sneek, 1963) Beeldend kunstenaar  Visual Artist kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 strûpenkeal | strûpenkeal 54 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

In de zomer van 2012 liep ik met een aantal beleidsmedewerkers, projectontwikkelaars en belangstellenden naar de plek van Strûpenkeal. Tijdens deze wandeling besefte ik dat ik de enige in het gezelschap was die kon vertellen hoe het boerenleven hier vroeger was. En dat verder niemand, zonder deze herinneringen, zich ooit nog een beeld kan vormen van Strûpenkeal omdat er nu niks meer is wat hieraan refereert. Zo makkelijk is het om een dierbare plek in de geschiedenis te laten verdwijnen, waar niemand nog een beeld bij heeft, behalve de bewoners met hun herinneringen. Als deze mensen er niet meer zijn is de plek voorgoed verdwenen. Als hommage aan al haar bewoners heb ik de bijdrage voor deze atlas gemaakt en bovenal om de geschiedenis van Strûpenkeal voor altijd vast te leggen in het Friese landschap van stedelijke ontwikkeling. In the summer of 2012 I was walking with some staff members, project developers and other interested parties to the location where the Strûpenkeal farm once stood. During this walk I realized that I was the only person in the group that could tell about the farming life of the past. Without my memories, nobody would ever know about the Strûpenkeal farm; there is nothing left in the landscape that reminds of it. It is too easy for a precious place to disappear into history, to be forgotten except by the memories of the remaining residents. If they are gone too, this special place will be gone forever. My contribution is a tribute to all the former inhabitants of the Strûpenkeal farm and an attempt to record the history of the farm. Frank Moezelaar, Leeuwarden (Groningen , 1988) student Muziek, Academie voor Popcultuur, supporter Cambuur  Music student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden, supporter Cambuur kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 DKV | DKV 146 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170


Index DKV staat voor Dertig Kilometer Verderop en deze term wordt door zowel supportersgroepen van Heerenveen als van Cambuur gebruikt om de clubnaam van de ander aan te duiden. De rivaliteit tussen beide groepen is enorm; gevestigde eredivisieclub tegen een échte volksclub . De supporters van Cambuur hebben niks met het Friese gedrag van Heerenveen en hun supporters, uitgedrukt in de taal, het volkslied en de pompeblêden op het shirt. Voor ons (de Cambuur supporters) hoeft het allemaal niet zo overdreven. Ook de bijna verafgoding van Abe Lenstra en het zogenoemde ‘’bioscoop-publiek’’ is iets wat niet gewaardeerd wordt bij SC Heerenveen. De supporters van Heerenveen daarentegen zien Cambuur maar als ‘’dat kleine 2e divisie clubje’’ en vinden dat zij niks te zoeken hebben tussen de grote jongens in de eredivisie. Ook het afzetten tegen Fryslân en diens cultuur word als hoofdstad-onwaardig gezien Het neerbuigende gedrag van beide kanten is het sterkst wanneer De Derby gespeeld gaat worden. Dan wordt de ‘beste van Fryslân’ bepaald op het veld en komt de rivaliteit tot hoogtepunt. De winnaar pakt zijn troon en de verliezer blijft in het negatieve. Zo zal de geladen sfeer tussen beide blijven bestaan. DKV stands for thirty kilometres further on. This abbreviation is used by supporters of the football teams SC Heerenveen and Cambuur to indicate each other. The rivalry between Cambuur and Heerenveen is intense; the established upper division club against the people’s club. The supporters of Cambuur do not like the typical Frisian behaviour of Heerenveen and its supporters, they do not care for the language they speak, the Frisian anthem, or the ‘pompebleden’ on their shirts. For us ‘Liwwarders’ this is all a bit too much. We really dislike the idolisation of Abe Lenstra and the so-called ‘cinema’ audience. The supporters of Heerenveen on their part look to Cambuur as being the little, second-rate club and think that we do not have any business playing in the upper division. They consider the dismissal of the Fryslân and its culture not worthy of a provincial capital. These patronising attitudes of both clubs culminate when they play the local derby. Then it is decided on the field which is the best club of Fryslân. The winner takes the throne and the loser hangs on to his negative attitude. Thus the tense atmosphere between the two clubs will probably exist forever. tryntsje nauta, Leeuwarden (Bitgummole , 1981) Beeldend kunstenaar, fotograaf Visual artist, photographer oranje koeken | ‘oranje koeken’  124

187 Fryslân heeft ruim honderd unieke bakkerijen en dus meer dan honderd verschillende oranjekoeken. Het aantal bakkers daarentegen neemt langzamerhand af. Als de bakker ophoudt met zijn zaak, sterft ook zijn oranjekoek-signatuur uit. Het bekende gebak is onlosmakelijk verbonden met de Friese cultuur, maar ‘nuchter’ kun je de feestelijk versierde oranjekoek niet noemen. Elke bakker maakt er een kunstwerkje van, met glazuur, crème of slagroom en verschillende eetbare decoraties. Soms naar de fantasie van de bakker, maar vaker naar een via vele bakkersgeneraties overgeleverd idee over ‘hoe de oranjekoek hoort te zijn’. Dé oranjekoek bestaat niet. Ze heeft net als de Friese identiteit vele nuances, die in de vorm van dit project, bedacht samen met fotografe Marijke van Ruiten, beeldend in kaart worden gebracht. Currently Fryslân counts more than a hundred bakeries and so Frisian Orange Cakes are made in more than a hundred different manners. Yet the number of bakeries is slowly declining and if the baker stops, his specific Frisian Orange Cake too will never be made again. This well-known pastry is indissolubly connected to the Frisian culture, but in contrast to the Frisian people, the pastry cannot really be called down-to-earth. Every baker makes it a true piece of art, using icing, (whipped) cream and different types of edible decorations. In some cases the baker uses his own imagination, but more often the typical decoration has been handed down for genera¬tions in accordance to how they feel a Frisian orange cake should look like. Yet ‘the’ Frisian Orange Cake does not exist. Just like the Frisian identity it knows many nuances. For this project, thought of by Marijke van Ruiten and Tryntsje Nauta, these differentiations are captured in photographs.

Tanja pomstra, Leeuwarden (Harlingen, 1993) Student Design, Academie voor Popcultuur Music student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14

Adri Schokker, groningen (zuidelijke ijselmeer polders , 1974) Beeldend kunstenaar, docent vormgeving Visual artist, teacher design kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14

Nynke Smit, Leeuwarden (Groningen , 1991) Student Geschiedenis  History student kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 ijsbanen in oktober |  ice rinks in october 140

Jenne-Pieter Stiemsma, Dokkum (Dokkum, 1992) Grafisch ontwerper en student Design Academie voor Popcultuur Graphic designer, Design student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden it grûtte gemeenten spultsje |  the Frisian municipalities game 28 in infographic foar Feikje |  an infographic for Feikje  130 de keten fan Dongeradiel dy’t aanst ferdwûn binne | the ‘shacks’ of Dongeradiel that have almost disappeared 144

Ik wenje yn Dokkum, it noardlikste stedsje fan Fryslân. It plak dêr’t Bonifatius fermoarde is en wêr’st noch gewoan Frysk prate kinst yn ‘e supermerk. Mar dat lêste wurdt hurd oars. As ik yn Ljouwert of yn Drachten (de twa plakken dêr’t ik studearre ha) kom, wurdt der al fan my ferwachte dat ik yn it Nederlânsk begjin te praten. Ek yn Dokkum begjint de jeugd hieltyd minder Frysk te praten en binne se har minder bewust fan har Fryske identiteit. Dat komt ûnder oare troch: skoallen dêr’t de leararen gjin Frysk mear prate meie tsjin de studinten, grutte supermerken dêr’t alles yn it Nederlânsk moat en net te ferjitten it ynternet dêr’t men jin mear bewust wurdt fan wat de rest fan ‘e wrâld te bieden hat. De Fryske taal, kultuer en identiteit ferdwynt út Dokkum. Yn myn bydragen is dêrom te sjen wat der bart yn en rûnom Dokkum, wêrûnder gemeenten dy’t fusearje moatte en keten dy’t ferdwine. Krisis, ek yn Dokkum. I live in Dokkum, the most northern city of Fryslân. The place where St. Boniface was murdered and the place where you can still speak Frisian in the supermarket. But that last thing is changing rapidly. When I visit Leeuwarden or Drachten – two places where I have studied in the past – I am expected to talk in Dutch. Even in Dokkum the younger people are not talking Frisian as much and are losing awareness about their Frisian identity. This is mostly caused by: teachers who are no longer allowed to talk Frisian to students, larger supermarkets that display everything in Dutch, and the internet, where people become more and more aware of what the rest of the world has to offer. The Frisian language, culture and identity are disappearing from Dokkum. My contribution shows what is happening in and around Dokkum. For example: municipalities have to merge and shacks are disappearing. Crisis, even in Dokkum.


Index Rudi Stuve, Marsum (Franeker , 1963) Grafisch vormgever en beeldend kunstenaar Graphic designer and visual artist vormgeving op de bedrijfsbus |  styling the corporate van 68 het dagelijks bezoek aan mijn moeder | the daily visits to my mother 126 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

Het tegenwoordige gure economische klimaat heeft als resultaat dat steeds meer mensen als zzp-er of zp-er aan de slag gaan. Bij veel beroepen – zoals timmermannen, stucadoors en stratenmakers – betekent dit dat er nood is aan een bedrijfsbus.Vaak wordt er een enorm bedrag uitgegeven aan de bus, maar even zo vaak wordt er bezuinigd op de grafische huisstijl van het bedrijf. Men begint als zp-er, gaat naar de KvK en laat zich inschrijven, vervolgens wordt er een bus aangeschaft en vraagt men de buurjongen of die niet wat in elkaar kan rommelen, “omdat die zo goed met computers om kan gaan”. Of men prutst zelf wat in Word in elkaar, om daarna bij het bedrijf dat de bedrukking van de bus moet verzorgen er achter te komen dat dat niet voldoende is. Dan moet dat bedrijf maar improviseren, of zelf wat maken. Zie hier de geboorte van de bedrijfsbus bedrukkingen. Ik heb voor deze serie geen oordel geveld maar de bussen lukraak bij elkaar gezet. Frappant is dat al deze bussen gefotografeerd zijn in het centrum van Leeuwarden; zoveel wordt daar blijkbaar geklust (of geparkeerd). Mijn moeder belandde augustus 2012 in het ziekenhuis. Ze moest zo spoedig mogelijk geopereerd worden. Deze operatie heeft haar een enorme optater gegeven. Lichamelijk en geestelijk is ze er bijna aan onderdoor gegaan. I k ben in die periode iedere dag bij haar op bezoek geweest. Soms waren dat korte bezoekjes omdat ze helemaal niet bij de tijd was. Wonder boven wonder knapte ze langzamerhand toch weer op en werd ze weer een beetje de oude moeder die ik kende. Na vier weken mocht ze naar een verzorgingstehuis om te revalideren. Daar knapte ze zienderogen op. Ze heeft daar vier weken alles geduldig ondergaan en wachtte af wanneer ze weer naar huis mocht. Ik kom sinds deze periode iedere morgen even langs om te kijken hoe het met haar gaat. Even een bakje koffie, de zaken doorpraten en als haar wat dwars zit hoor ik dat. Voor deze atlas besloot ik haar dagelijks te fotograferen. Sommige dingen vielen daardoor opeens op. Zoals de paaseitjes die al maanden op de tafel staan en die in de laatste foto’s ineens verdwenen zijn. Terwijl andere zaken juist iedere keer hetzelfde zijn en door die herhaling opvielen. Haar kleren zorgden bijvoorbeeld voor mij voor verwarring omdat ik dacht foto’s van dezelfde dag voor mijn neus te hebben.

188 The present harsh economic climate has resulted in a strong increase of self-employed entrepreneurs. Therefor many entrepreneurs, such as carpenters, stucco-workers and road workers need a corporate van. Often they spend a lot of money on the van itself and save on the graphic design of the company. They go to the Chamber of Commerce and register themselves as self-employed, they buy a van and then they ask some boy next door to busy themselves with the graphic design of the company, “because he understands computers so well”. Or they mess about in Word themselves, only to discover that such documents are useless to companies who are styling the van. Then those companies have to improvise, or create something themselves. That, in short, is how the styling of the corporate vans occurs. For this series of photographs I tried not to judge, but to simply put all the photo’s randomly together. An interesting fact is that al these vans are photographed in the city centre of Leeuwarden; apparently it offers a lot of odd jobs or parking spaces. My mother ended up in the hospital in August 2012. She had to have surgery as quickly as possible. This surgery has had a real impact on her. Physically and emotionally she almost gave up. In this period I tried to visit her every day. At times the visits were really short, because she was not really up for it yet. Thankfully she slowly recovered and became the mother that I have known all my life. After four weeks she went to a home for the elderly, where she could rehabilitate. She visibly improved even more. For a period of four weeks she patiently underwent treatments until she was allowed to go home. Ever since this period I visit her every morning, to see how she is doing. We drink a cup of coffee, talk about everyday things and if something bothers her, she will tell me. For my contribution to the Atlas, I decided to photograph her every day. Suddenly I noticed certain things; for example the chocolate Easter eggs that are on her table for months and then all of the sudden disappear in the last few photos. Another example is her clothing, which often confused me, because I thought I was looking at photos of the same day.

Susan Ubels, Roden (Roden , 1987) Student maatschappelijk werk en dienstverlening Social work student kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 schoonheidswedstrijd |  beautycontest  104

Annelys de Vet, Brussel (Alkmaar, 1974) Ontwerper, initiator en hoofd Ontwerpen Sandberg Instituut Amsterdam Designer, initiator and head of Design at the Sandberg Instituut Amsterdam PROLOOG | PROLOGUE 6 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

Monique Vogelsang, Heerenveen, (Leeuwarden, 1970) Grafisch ontwerper Graphic designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 FF droege woarst  |  FF dry sausage 122 Fries gevoel | Frisian feeling 164 geschikt voor elke branche |  suitable for any industry 166 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

Ik ben geboren en getogen in Fryslân en woonde alleen tijdens mijn studies buiten Fryslân. Wat mij fascineert is het feit dat ik mij geen Fries voel of lijk te voelen. Mijn vroegste ervaringen waren negatief. Zou het daar aan liggen? Op jonge leeftijd verhuisde ik van Leeuwarden naar een klein dorpje, waar ik het ‘stadskind’ werd genoemd. Ik werd bestempeld als ‘import’, ook al kun je daar feitelijk niet van spreken. Weer wat later volgde ik de vooropleiding van een dansacademie in Amsterdam. Daar werd ik elke zaterdag met gelakte scherpe nagels in mijn ‘moeilijke friese schouders’ (schouders die wat te ver naar voren staan) geprikt om uiteindelijk te eindigen in een selectieklas van de toneelschool in Maastricht waar mijn lange friese ‘a-klank’ afgeleerd diende te worden. ‘Kan ik me alsnog Fries gaan voelen?’ vroeg ik me kort geleden af. En bestaat er zo iets als een Adam Taylor, Leeuwarden ‘Fries gevoel’? (Boston , 1987) Vanuit mijn vakgebied viel me op dat er nerStudent Design, Academie voor Popcultuur gens in Nederland zo vaak een symbool uit Design student at the Academy of Pop de officiële vlag (in dit geval het pompeblêd) Culture, Leeuwarden de keten fan Dongeradiel dy’t aanst wordt gebruikt als in Fryslân. Het pompeblêd ferdwûn binne | the ‘shacks’ of Don‘lijkt’ overal geschikt voor te zijn. geradiel that have almost disappeared I was born and raised in Fryslân and only left it 144 for a short period for college. What fascinates me is that I do not seem to feel Frisian. My earliest memories of Fryslân are negative, maybe that is the reason. At a young aged I moved from the city of Leeuwarden to a small village, where I was called the ‘city child’. I was regarded as ‘import’, even though that was not really the case. A


Index few years later I went to the preliminary training school of dance. I was poked there every Saturday, because of my difficult ‘Frisian’ shoulders which lean forward a bit. I ended up un a selected class in the School of Drama in Maastricht, where I was taught to lose the long ‘a’-sound. which is typically Frisian. “Can I still feel Frisian”, I wondered recently. Is there such a thing is a ‘Frisian feeling’? In my specialism I noticed how much the ‘pompeblêd’ (leaf of a waterå plant) is being used in Fryslân. It is a symbol in the official Frisian flag, yet it is used for many other occasions and it seems to be suitable for everything. * Translation collected statements from young and old (page 164): “People often ask me if I feel a Frisian. Yes, indeed. I feel a Frisian. / Your reasoning would exclude half a million Frisians from the Dutch citizenship. Because I feel Frisian and I’am only legally Dutchman. / I’m officially three quarters Frisian, thats shows in my long ‘a-sound’. / The Frisians feel, more than residents of other provinces, a peculiar kind of folks. / I’m Dutch, Frisian, but especially a Bolswarder. / The the quiet here, which is in my system, as I grew up. This is my home. / I’m studying Fries, because it has always interested me. / I’m a fake frisian. / Here is a real fake Frisian. / Well, after all these years in Fryslân I feel no longer ..... a“foreigner.”/ No, I’m just trying to minimize bonding with a certain place. / And on topic: ‘officially’ I am Frisian. / Much more I Feel Frisian than Dutch and thats ‘Nuver’ (weird), because I manage my native language not so well. / Frisian and I’m proud :) / I feel Frysk! / I feel the cracks in my head as soon as I have to switch to speaking Dutch ... I myself was raised with the Frisian language, I learned Dutch at school. / You could say that you’re a Frisian, when you feel Frisian. / My dad is Frisian, so I’m Frisian. / I feel like a butterfly so free in Fryslân. / I’m a non-Frisian, while I am very pro-Frisian. My children will learn to talk Frisian anyway ,I will get that done. / “I feel quite Frisian you know.“/ I’m a homeopathic Frisian: in the dilution ... Frisian is spoken. Yet I do not feel left out and I think Frisians are not stiff or something. / ... for instance I talk Frisian to the animals because we are used to doing so, even my parents talk to my since my adolescence increasingly more Frisian to me, thinking in Frisian is just very difficult for me so I often have to answer them in Dutch. / I feel no obligation to do something extra for Frisians because I grew up in Fryslân. / All the more fun it is a afternoon Frisian dawdle with my sister, with old friends. / I can see clearly that the further away from Fryslân I live, the more I feel Frisian. / ... I’m proud of our flag. / You’re Frisian when you feel Frisian, if you feel involved in this region, the people who live there and the landscape in which they live. / I get tears in my eyes as SC Heerenveen wins with football, then you’ll feel so Frisian. / Mental Frisians, regardless of their origin, are people who feel at home in Fryslân where it stands. / I was born here but I don’t feel like a

189 Frisian, is that bad? / I’m a real Frisian. My family has been coming from Fryslân for generations. / There are indeed plenty Frisians that feel themselves as Dutch as anything. / ... incrowd Frisians, if you are not join in with kaatsen or skûtsjesilen, you feel youself no frisian right away! / I feel, of all the provinces, most connected with Fryslân. It is the place where I grew up. / During the Elfstedentocht you just feel more frisian! / ... But I’m never feel quite good by it. I’am Frisian and there it is sometimes no use to use ‘dy’ or ‘you’. / Designers sometimes say: how can you in sit in ‘t Fryske dude, but distances no longer count. “I’m totally absorbed by Frisian now explains the origin born in Amsterdam designer. / They feel still part of the Frisian mythology and are proud of it, even if they criticize the shadow side of its community. / In Holland I felt a Frisian in Fryslân, a Dutchman. / To you frisian feel you obviously have a possess aFrisian flag, it is an investment, because such a flag is expensive. / I am a Frisian in Amsterdam who is studying history. Amsterdam has always drawn Frisians. It was not uncommon for a Frisian in the tram to encounter a fries, who asked about your home, family, homeland in Frisian. In Amsterdam I married a Frisian. / I would say sing the Frisian anthem. / ...I’m a cross between a Fries and a regular pony, quite unusual and so as I feel! / I’m used to speak Frisian, and try now to make yourself understood in broken Dutch. / ... Have some pictures of sailing ... life here is just fine, I feel a real frisian. / Frisian young people feel strongly connected to their region. Fryslân is ‘home’. Yet these young people do not always feel 100% safe in the Homeland. / ... and you must learn ‘kaatsen’ (bounching) to feel frisian. / As not born and bred Frisian I feel now more than half a frieze. That is partly because I speak Frisian since the birth of our first child. / I feel frisian when I’am wearing a Fryslân T-shirt abroad. / After one year he moved with his family to Haarlem and surroundings, but he continued to feel completely Fries. / I’m originally Fries, Fries is my mother tongue and I knew that with some effort, Fries I could read. If you have read a Frisian book, then you notice how important that is. / Sometimes I look at myself, I still pretend. I pretend I ‘am I, but I’m not. I pretend am ‘Frisian’, but I’m not. / ... Washing with a Frisian tea towel, try that. / ...chit chatting in Frisian once you get a chance, that’s wonderful. / And Frisian the De jongs feels all the way. In the mailbox is the newspaper Friesch Dagblad. On the radio is Omrop Fryslân. / Drop me a week between the Frisians and I speak it fluently again. I think that is also always a good idea, me a week between the Frisians. / I have been bothered by the fact that I have left Fryslân, and I’m not even a Frisian. / ... I feel at home in Fryslân and throw my anchor out. / ... join in to the village party, which helps tremendously. / ,, Do you have to speak Frisian to feel Frisian?’’ He suggested a rhetorical question. / You have the feeling being just outside the Netherlands. / The inhabitants of this region feel however a clear Frisian identity. / Sorry ... but I

think maybe there is no frisian feeling. / I’m half Fries and my dad also has the right genes, so I feel more than half Fries. / I feel affection for the Frisian language. I was not born but raised in Fryslân, it is a language that made me very familiar to the ears. / Until Fryslân is not independent, Frisians do not own nationality and there is nothing legally established on owning a Frisian identity. You could say that you’re a Frisian, when you feel a Frisian. / ... Because when you speak frisian it helps a lot. / Feel like a Frisian in the water. / Ah ... I’m only a semi-frieze, a city frieze. / I’m ashamed to dead really when there is such a stupid peasant on TV that talks sooooooo rustic Frisian, awful, I feel really offended as an Frisian. / ‘Fries om Utens’(a frisian in an foreing country). Oh yes, it is true, I feel different today than usual, if you know what I mean. / In your free time you feel more Frisian. / I’m a ‘kiwi’ (New Zealand), but I feel closely connected with Fryslân. / ... And the busdriver went into Frisian ‘you’re welcome’ say thank you when I said when I got out. I felt naturalized in Fryslân! / ... Can not (yet) understand everything but feel like Westfrisian more than Hollander frisian. / Even though I speak the language, I do feel Frisian. / I feel Frisian if I wear boxers with ‘pompeblêden’ on it. / ... Feeling is just a feeling, you do’nt heve to do anyting to make you feel frieze. / As long as useing Google translate still nothing from Dutch into Frisian can be translate, it remains just a dialect, so what now Frisian identity. / I get a lump in my throat when I see Frisian horses, then I feel like a proud fries. / The Frisian feeling that’s within you! It is what you get from home! / And yes, also am a Frisian, not half a Dutchman! / Intense sad I always, get when parents who speak Frisian together speak in Dutch to their children. ? There goes the Frisian feeling. Marcel Westra, Leeuwarden (marsum , 1976) Grafisch ontwerper Graphic designer kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14 vlaggen van Fryslân |  flags of Fryslân  170

Xanne Wijkamp, Arnhem (Leeuwarden, 1993) Fotograve, assistent projectcoördinator, Student Academie voor Popcultuur Photographer, assistant project coordinator, Design student at the Academy of Pop Culture, Leeuwarden kaarten van Fryslân |  maps of Fryslân 14


COLOFON  credits Concept & eindredactie Concept & chief editor Annelys de Vet Curator & productie Curator & production Roelof Koster, Keunstwurk

190 Druk  |  Printing Hooiberg Haasbeek, Meppel Uitgever  |  Publishers Afûk, Ljouwert www.afuk.nl

Creative commons 2013

Gebaseerd op de Creative Commons BY-NC-ND licentie, iedereen mag de Subjectieve atlas van Fryslân en het werk Redactie  |  Editing daarin kopiëren, verspreiden en Jan Pier Brands, Hugo Engwerda, presenteren onder de volgende Roelof Koster, Jenne-Pieter Internationale distributie voorwaarden: Stiemsma, Annelys de Vet International distribution • Een werk mag alleen ongewijIdea Books • www.ideabooks.nl zigd gebruikt worden; Grafisch ontwerp • Als een werk wordt gebruikt, Graphic design ISBN dient de titel van de atlas, de Jenne-Pieter Stiemsma, Annelys 9789062739578 naam (namen) van de auteur(s) de Vet met de assistentie van alle en de titel van de betreffende auteurs  Jenne-Pieter Stiemsma, NUR bijdrage te worden vermeld; Annelys de Vet in collaboration with 656 • In geval van gebruik van twee all contributors of meerdere bijdragen, dient Keunstwurk VormLab in aanvulling op de titel van de Inleiding  |  Introduction Keunstwurk organiseert onder de atlas, de namen van de auteurs Max Bruinsma titel VormLab Fryslân workshops en de titels van de bijdrage, ook voor vormgevers. Het doel is de redactie (Annelys de Vet, Auteurs  |  Contributors om vanuit de creatieve sector Roelof Koster) en de uitgevers Marleen Andela, Martijn van plannen te ontwikkelen die de (Afûk ) te worden vermeld. Bachum, Agnita Bloemendal, Lisa kernkwaliteiten van Fryslân als Het gebruik van de afbeeldingen Boels, Menno Boersma, Johan uitgangspunt hebben en het in de atlas voor commerciële doelBouwhuis, Jan Pier Brands, Lotte cultureel designklimaat versterken. einden is alleen mogelijk wanneer Bredewold, Mark Buitenwerf, Max De Subjectieve Atlas van Fryslân onze voorafgaande schriftelijke Bruinsma, Fokke Draaijer, Hugo is zo’n voorbeeldproject.Dit toestemming is verkregen. Engwerda, Anne Faber, Frouke project vond plaats in het kader Feijen, Rebekka Fries, Dirk van van de daarvoor door de provincie Based on the Creative Commons Ginkel, Mark van Houten, Marga Fryslân beschikbaar gestelde BY-NC-ND. license, anyone may Houtman, Hans van Houwelingen, subsidies. freely copy, distribute and present Gerdie de Jong, Marijke the Subjective atlas of Fryslân and Jongbloed, Nynke-Rixt Jukema, Keunstwurk organises workshops the works in it, subject to the followJaco Kalfsbeek, Roelof Koster, for designers under the working ing conditions: Hilda Klaassen, Wietske Lycklama title VormLab Fryslân. The goal is • A work may be used only without à Nijeholt , Frank Moezelaar, to develop projects in the creative alteration; Tryntsje Nauta, Tanja pomstra, sector that have the core qualities • If any work is used, the title of Adri Schokker, Nynke Smit, Jenne- of Fryslân as a starting point and the atlas, the name(s) of the Pieter Stiemsma, Rudi Stuve, Adam enforce the design climate of author(s) and the title of the work Taylor, Susan Ubels, Annelys de Fryslân. The Subjective Atlas concerned shall be presented; Vet, Monique Vogelsang, Marcel of Fryslân is such a project. This • In the event of using two or more Westra, Xanne Wijkamp project took place in the framework of the works, in addition to the of subsidies that have been made title of the atlas, the names of the Fotografie portretten available by the Province of Fryslân. authors and the titles of the works Photography portraits concerned, the editors (Annelys Lisa Boels de Vet, Roelof Koster) and the publishers (Afûk) shall also be Fotografie omslag named. Photography cover The use of the works in the atlas for Mirjam Tonnaer commercial purposes is only possible when our prior written consent Vertaling  |  Translation has been obtained. Elien Cusveller Contact  |  Contact Lettertype  |  Typeface r.koster@keunstwurk.nl Nobel (Ontworpen door de Fries Sjoerd de Roos [Drachten, 1877 — Haarlem, 1962] en Dick Dooijes [1909 – 1998]) (Designed by the Frisian Sjoerd de Roos [Drachten, 1877 — Haarlem, 1962] and Dick Dooijes [1909 –1998])

Deze uitgave is mogelijk gemaakt door financiële ondersteuning van  |  This publication has been made possible by the financial support of

Gemeente Leeuwarden

Leeuwarden 2018

Netwerk Duurzame Dorpen

Historisch Centrum Leeuwarden

Hanzehogeschool Groningen/ Minerva Academie voor Popcultuur

Keunstwurk


Leeuwarden 2018

191

Subjectiviteit als Basis

Subjektiviteit as basis

SUBJECTIVITY AS A BasE

Mensen en hoe zij hun omgeving ervaren, totaal persoonlijk, dat is wat de subjectieve atlas in kaart brengt. De subjectieve atlas staat tegenover de objectieve atlas, de atlas die poogt op grond van algemeen geaccepteerde en wetenschappelijk onderbouwde begrippen de werkelijkheid te vangen. In het perspectief van de kandidatuur van Leeuwarden voor de titel Europese Culturele Hoofdstad in 2018 hebben we de productie van de subjectieve atlas ondersteund. Omdat in onze opvatting de subjectieve kaarten van Leeuwarden en Fryslân een waardevolle toevoeging vormen op de Bosatlas van Fryslân, die overigens ook al een belangrijke reflectie op onze cultuur is. Het subjectieve, incidentele en onverwachte veroorzaken de veranderingen in het formele en geïnstitutionaliseerde. Persoonlijke motieven blijken een inspiratie voor het collectief. In het subjectieve ontstaan aspecten van een nieuwe werkelijkheid die we uiteindelijk ook objectief zullen vastleggen. Welke aspecten dat zijn, valt niet te voorspellen. De subjectieve atlas is een mooie metafoor voor de ambitie van Leeuwarden, ondersteund door Fryslân, om culturele hoofdstad van Europa te worden. De veranderingen in stad en provincie zullen groot zijn, sommige zullen beklijven, maar welke de meeste impact hebben, zullen we moeten afwachten.

Minsken en hoe’t se harren omjouwing ûnderfine, hielendal persoanlik, dat is wat de subjektive atlas yn kaart bringt. De subjektive atlas stiet tsjinoer de objektive atlas, de atlas dy’t op grûn fan de algemien akseptearre en wittenskiplik ûnderboude begripen de werklikheid besiket te fangen. Yn it perspektyf fan de kanditatuer fan Ljouwert foar de titel Europeeske Kulturele Haadstêd yn 2018, hawwe wy de produksje van de subjektive atlas stipe. Om’t yn ús opfetting de subjektive kaarten fan Ljouwert en Fryslân in weardefolle tafoeging foarmje op de Bos Atlas fan Fryslân, dy’t boppedat ek al in wichtige refleksje op ús kultuer is. It subjektive, ynsidintele en ûnferwachte soargje foar feroarings yn it formele en ynstitúsjonalisearre. Persoanlike motiven binne in ynspiraasje foar it kollektyf. Yn it subjektive ûnstean aspekten fan in nije werklikheid, dy’t wy úteinlik ek objektyf fêstlizze sille. Hokker aspekten dat wêze sille, falt no noch net te sizzen. De subjektive atlas is in moaie metafoar foar de ambysje fan Ljouwert, stipe troch Fryslân, om kulturele haadstêd fan Europa te wurden. De feroarings yn stêd en provinsje sille net om ‘e nocht wêze. Guon dêrfan sille beklibje, mar hokker de measte konsekwinsjes ha sille, sille we ôfwachtsje moatte.

Mensen en hoe zij hun omgeving ervaren, totaal persoonlijk, dat is wat de subjectieve atlas in kaart brengt. De subjectieve atlas staat tegenover de objectieve atlas, de atlas die poogt op grond van algemeen geaccepteerde en wetenschappelijk onderbouwde begrippen de werkelijkheid te vangen. In het perspectief van de kandidatuur van Leeuwarden voor de titel Europese Culturele Hoofdstad in 2018 hebben we de productie van de subjectieve atlas ondersteund. Omdat in onze opvatting de subjectieve kaarten van Leeuwarden en Fryslân een waardevolle toevoeging zijn aan de Bosatlas van Fryslân, die overigens ook al een belangrijke reflectie op onze cultuur is. Het subjectieve, incidentele en onverwachte veroorzaken de veranderingen in het formele en geïnstitutionaliseerde. Persoonlijke motieven blijken een inspiratie voor het collectief. In het subjectieve ontstaan aspecten van een nieuwe werkelijkheid die we uiteindelijk ook objectief zullen vastleggen. Welke aspecten dat zijn, valt niet te voorspellen. De subjectieve atlas is een mooie metafoor voor de ambitie van Leeuwarden, ondersteund door Fryslân, om culturele hoofdstad van Europa te worden. De veranderingen in stad en provincie zullen groot zijn, sommige zullen beklijven, maar welke de meeste impact hebben, zullen we moeten afwachten.

Oeds Westerhof, directeur Lwd2018

Oeds Westerhof, direkteur Lwd2018

Oeds Westerhof, director Lwd2018


SUBJECTIEVE ATLAS SUBJECTIVE ATLAS

192

Subjective atlas of the EU (2004) 128 pages, English. Editor: Annelys de Vet. Curator: Kristjan Mändmaa. With Estonian Academy of Arts

Subjectieve atlas van Nederland (BIS Publishers, 2005) 128 pages, Dutch. Editor: Annelys de Vet. Introduction: Lidewij Edelkoort. With Design Academy Eindhoven.

Subjective atlas of Palestine (010 Publishers, 2007) 160 pages, English. Editor: Annelys de Vet. Curator: Khaled Hourani. With International Academy of Arts Palestine

Subjective atlas of Serbia (Dom Omladine, 2009) 128 pages, English. Editor: Annelys de Vet. Curator: Marija Kovac. With Dom Omladine

Subjective atlas of Hungary (HVG Könyvek & Kitchen Budapest , 2011) 192 pages, English-Hungarian. Editor: Annelys de Vet. Curator/editor: Attila Bujdoso. With Kitchen Budapest.

Subjective atlas of Mexico (LAST, 2011) 192 pages, English-Spanish. Editors: Moniek Driesse, Annelys de Vet Producers: Moniek Driesse, Analia Solomonoff. With Casa Vecina, Ule, Iago and Aavi.

Subjective atlas of Hainaut (2013) 192 pages, French–English. Editors: Moniek Driesse, Annelys de Vet. With Grand Hornu Images.

Subjective atlas of Fryslân (Afuk, 2013) 192 pages, Dutch–Frysian–English. Editor: Annelys de Vet. Curator/producer: Roelof Koster. With Keunstwurk and Academie voor Popcultuur.

Sinds 2004 wordt er gewerkt aan een groeiende serie van subjectieve atlassen. Deze publicaties brengen een land, regio of politieke entiteit door de bewoners van binnenuit in kaart. Een diverse groep van kunstenaars, ontwerpers, fotografen en andere gevoelige zielen worden uitgenodigd om hun land op eigen wijze te verbeelden, zowel kritisch, verontwaardigd, gevoelig, politiek als poëtisch. Persoonlijke betrokkenheid als uitgangspunt om menselijke, onconventionele en waardige beelden te ontwikkelen. Elk individueel verhaal wordt daarbij urgent, en niet alleen omdat de makers ze anders niet zouden vertellen. In de context van de atlas krijgen alledaagse handelingen nieuwe betekenis. Ze onthullen dingen die meestal onzichtbaar blijven en ze leggen de gevolgen bloot van politieke beslissingen, op een discrete, impliciete wijze en niet als doel op zich. In andere woorden zijn de atlassen een poging om een betekenisvolle bijdrage te leveren aan het discours rond culturele beeldvorming. De boeken dienen als een humane reactie op de toenemende vereenvoudiging van het politieke debat en de zelfgenoegzaamheid van de macht. Ze tonen de complexe werkelijkheid achter simplistische, verblindende mediabeelden. Deze ontwapenende reeks van alternatieve, beeldrecht-vrije visualisaties kunnen dan dienen als inspirerend, vrij beschikbaar gereedschap om het schijnbaar objectieve blijvend te bevragen.

Since 2004 a series of subjective atlases is carried out. They are mapping a country, region or political entity from inside out by it’s inhabitants themselves. A mixed group of artists, designers, photographers and other sensitive souls are invited to map their country in their own way; critical, indignant, sensitive, political, poetic or proud. Personal involvement is the starting point to produce human, unconventional and honorable images. Each individual story becomes urgent in its own right, and not only because the creators would not have selected them otherwise. In the context of the atlas, everyday practices take on new meanings. They reveal things that usually remain invisible and they lay bare the consequences of political change, but discreetly, implicitly, and not as a goal in itself. In short the atlases are an attempt to make meaningful contributions to the discourse around cultural image formation, in a creative, disarming and sensitive yet critical way. The books serve as a humanist response to the increasing simplification of the political debate and the complacency of power. They show, above all, a complex reality that lies beyond simplistic, blinding media images. This potent series of alternative, copyright-free visualisations can serve as an inspiring, freely available tool people can use to critically question the apparently objective. www.subjectiveatlas.info


Het lijkt erop dat Fryslân-als-identiteit zich op een fundamenteel kantelmoment bevindt. De contouren van het nostalgische beeld vervagen en de moderniteit stelt nieuwe vragen. Wat betekent het om nu in Fryslân te wonen? Wat kenmerkt het dagelijks leven? Hoe vertaalt het verleden zich naar de toekomst? Een bevlogen groep ontwerpers en kunstenaars die wonen of gewoond hebben in Fryslân heeft deze vragen beantwoord en de provincie van binnenuit in kaart gebracht. Van zelfredzaamheid tot zorg, van boerderijen tot hoogbouw en van oranjekoeken tot beeldende kunst. Het resultaat is een collectie beelden, kaarten en foto’s die wellicht de huidige ziel van Fryslân ontsluierd. Soms op ontroerende wijze, op andere momenten de harde realiteit spiegelend — of sporen trekkend langs de horizon, dwars door de huishoudens heen. Deze atlas is daarmee een poëtische vorm van antropologie die de actuele identiteit van Fryslân bevraagt, voorbij de nostalgie en clichés. It appears that Fryslân-as-identity is at a critical tilting moment. Slowly the contours of the nostalgic view are disappearing and our modern-day society is starting to ask new questions. What does it mean to live in Fryslân nowadays? What characterizes the everyday life? How is the past represented in the future? An enthousiastic group of designers and visual artists that live or have lived in Fryslân has answered these questions and has mapped the province from within. The overall result is a collection of images that perhaps exposes the current soul of Fryslân. The topics range from selfsufficiency to home care, from farms to high-rise buildings, from ‘Oranjekoeken’ to visual art. Sometimes the contributions are moving, other times they show the harsh reality. Some draw lines along the horizon, right through the Frisian households. This atlas has become a poetic form of anthropology that questions the current identity of Fryslân, going beyond nostalgia and clichés.. Samengesteld door  Edited by  Roelof Koster & Annelys de Vet

9 789062 739578

Subjectieve Atlas of Fryslân  

It appears that Fryslân-as-identity is at a critical tilting moment. Slowly the contours of the nostalgic view are disappearing and our mode...

Read more
Read more
Similar to
Popular now
Just for you