Issuu on Google+

12

|

AUSCHWITZ BULLETIN

|

JA ARG ANG 59 # 3

Portret van Una Kreso op de fototentoonstelling Sjecam se (Ik herinner me) in Kriterion, Amsterdam (foto Claudia Heinermann)

Hoe ga je om met een recente oorlog? J O N G E R E N OV E R BOS N I Ë O P E E N B I J E E N KOM S T I N A M S TE R DA M

Twintig jaar na de val van Srebrenica is de

tragische gebeurtenissen die plaatsvonden

waar haar ouders na het uitbreken van de

generatie Bosniërs die tijdens of na de oorlog in

tijdens de oorlog in voormalig Joegslavië van

oorlog in 1991 heen waren gevlucht. ‘Mensen

de Balkan opgroeide, volwassen geworden. Hoe

1991-1995.

werden vanwege hun voor- of achternaam

verwerken Bosnische jongeren het gewelddadige

Het persoonlijke perspectief van Srebreni-

vermoord, als die tot de Serven, Kroaten of

verleden van hun land, en hoe kan een verscheurd

ca brengen historicus Laura Boerhout en

juist Bosniakken (de moslims, red.) behoor-

land verder gaan? Welke rol kunnen jongeren hier

fotograaf Claudia Heinermann naar voren

den. Mijn vaders voornaam is Armin, een

in spelen, als ze op school nauwelijks over de oor-

in de fototentoonstelling Sjecam Se (Ik

moslimnaam, terwijl mijn moeder Snježana

log geleerd hebben? Sonja Kušumovic (20 jaar):

herinner me). In deze tentoonstelling delen

heet, een Servische naam’, vertelt Kušumovic.

‘Ik vroeg me altijd af waardoor alle huizen in mijn

Bosnisch-Nederlandse jongeren hun herinne-

‘Mijn oma bracht de oorlog vaak ter sprake en

buurt in mijn stad vernietigd waren, en waarom

ringen, ideeën en gevoelens over Bosnië en de

we kennen allemaal verhalen over de oorlog.

ik in een ander land was geboren. We weten alle-

oorlog in de westelijke Balkan.

Maar echte verhalen zijn het in feite niet,

maal dat er een oorlog was, maar de belangrijkste

Over ‘twintig jaar Srebrenica’ sprak ik ook

zo kort waren ze. Het zijn zinnen als “Deze

onderdelen en gebeurtenissen kennen we niet.’

met Bosnische studenten die ik leerde kennen

huizen zijn vernietigd vanwege de oorlog.”, of

tijdens het seminar Paths of Prejudice and

“Dat was nog voor de oorlog.”’

SREBRENICA Op 11 juli was het twintig

Justice, dat afgelopen maart plaatsvond in

Op school leerden Kušumovic en Curak

jaar geleden dat in Srebrenica 8,000 Bosni-

Amsterdam en waaraan ik deelnam. In deze

vrijwel niets over de toedracht van de oorlog.

sche moslims werden vermoord. Vanwege

vierdaagse workshop kwamen jongeren bij-

‘Onze geschiedenisboeken gaan als volgt: “Na

de Nederlandse betrokkenheid is de val van

een uit Nederland, Duitsland, Kroatië, Servië

de dood van Tito werd Miloševic president en

Srebrenica nog altijd een verhit onderdeel

en Bosnië en Herzegovina. Hoe kijken zij naar

in 1992 begon de oorlog, die in 1995 ophield.”

van ons publieke debat. ‘Srebrenica’ is echter

het verleden en de toekomst van Bosnië?

De bezetting van Sarajevo door de Serviërs

meer dan een politieke discussie over Neder-

wordt niet genoemd, noch hoe de Kroaten

landse schuld of de onmacht van de interna-

GEEN ECHTE VERHALEN Sonja Kušu-

de Serviërs uit gebieden verjoegen. Niets

tionale gemeenschap. Het is het verhaal van

movic vormde samen met Hana Curak de

over Srebrenica, niets over de gebeurtenis-

duizenden families, een verhaal dat ondanks

Bosnische delegatie tijdens het seminar in

sen in Vukovar, Knin of Prijedor,’ zo vertelt

alle herdenkingen nog niet is afgesloten.

Amsterdam. Kušumovic, 20 jaar en student

Kušumovic. ‘De andere manier waarop de

Bovendien is het slechts een van de vele

design in Prijedor, werd geboren in Belgrado,

samensteller van de tentoonstelling, Laura


AUSCHWITZ BULLETIN

S E P 2 0 15

|

13

Paths of Prejudice and Justice Het seminar Paths of Prejudice and Justice is een programma van vier dagen over

AC T U EEL

de Tweede Wereldoorlog, de oorlog in voormalig Joegoslavië en juridische en persoonlijke manieren om deze conflicten te verwerken. Het seminar wordt jaarlijks

den. En tot je het verhaal van drie kanten hebt

menleving is daardoor nog wel altijd scherp

georganiseerd door het Anne Frank Huis

gehoord, ken je het echte verhaal niet.’

verdeeld. ‘Het merendeel van de mensen

en Aktion Sühnezeichen Friedensdienste

Ondanks het gebrekkige geschiedenisonder-

vindt het nog steeds belangrijk hoe iemand

en is mede mogelijk gemaakt door het

wijs zijn Kušumovic en haar leeftijdsgenoten

heet.’, zegt Kušumovic.

V-fonds. In maart 2015 deden studenten

zich goed bewust van het recente verleden.

Een gezamenlijk monument of een herden-

en scholieren mee uit Bosnië-Herzegovi-

De vraag ‘wie begon de oorlog?’ is in alle

kingsmoment voor alle oorlogsslachtoffers

na, Servië, Kroatië, Duitsland en Neder-

lagen van de maatschappij een veelbesproken

in Bosnië, Kroatië en Servië, ongeacht hun

land. Activiteiten waren onder andere

onderwerp, aldus Curak. Boerhout ziet dit

etnische achtergrond, zou uitkomst kunnen

een bezoek aan het Anne Frank Huis en

bevestigd in haar onderzoek naar de herinne-

bieden, maar voor officiële verhalen over

aan het Joegoslavië-tribunaal in Den

ringscultuur van de oorlog onder Bosnische

het verleden die boven de groepen uitgaan

Haag. Ook ontmoetten de deelnemers

jongeren in Europa. Zowel in Bosnië als in de

is geen plaats. Dat werpt de vraag op hoe

ooggetuigen uit de beide oorlogen.

diaspora gaan jongeren actief op zoek naar

groot de rol van geschiedenis en herinnering

kennis over de conflicten in voormalig Joe-

eigenlijk moet zijn. ‘Als je in het verleden

Boerhout, tijdens het seminar in Amsterdam

goslavië. In tegenstelling tot wat vaak wordt

leeft, waar haal je dan de energie vandaan om

een lezing gaf over de geschiedenis van het

gedacht, zijn zij geen passieve ontvangers

door te gaan met het leven? Op die manier

conflict, waarbij wél alle perspectieven aan

van de verhalen van hun ouders. Boerhout:

komen we nergens’, zegt filmmaakster Kreso

bod kwamen, verrukte me. Maar ik ben erg

‘Zij volgen individuele ontdekkingstochten;

(in 1991 geboren in Doboj, in 1993 gevlucht

verdrietig dat alleen wij, de deelnemers, in

ze puzzelen zelf de verhalen bijeen vanuit

naar Nederland) in de tentoonstelling Sjecam

staat waren dit te horen.’

boeken, films en gesprekken met leeftijdsge-

Se. Bosnië is méér dan een land met oorlogs-

noten.’ Deze mensen verzetten zich tegen het

problemen, zo stellen veel van de Bosnische

NATIONALISME ‘Binnen de geschiedenis-

dominante verhaal en overschrijden daarmee

Nederlanders.

les wordt over de oorlog weinig verteld, maar

vaak de etnische en nationale grenzen die

Op dit moment is het gebrek aan kennis on-

scholieren krijgen veel mee via andere vakken

de officiële kennisoverdracht in Bosnië nog

der de bevolking echter zo groot, dat het voor

zoals literatuur en aardrijkskunde’, zo vertelt

altijd tekenen.

het begraven van het verleden te vroeg is. Ook

Hana Curak, 21 jaar en student politicologie

de herdenkingen brengen nog onvoldoende

in Sarajevo. ‘Wat we leren gaat niet direct

GESCHEIDEN HERDENKEN Niet alleen

verzachting. Zo is Curak kwaad vanwege de

over de oorlog maar is wel nationalistisch

lessen in de geschiedenis, maar ook open-

wijze waarop Srebrenica afgelopen 11 juli is

van aard. Ons onderwijs stelt óf de haat

bare herdenkingen van de oorlog vinden

herdacht in Potocari. Een menigte bekogelde

tegen-de-ander helemaal niet aan de orde, óf

gescheiden plaats. Zo willen vele groepen

de Servische premier Vucic bij de begraaf-

versterkt die juist. Wat de scholieren precies

slachtoffers in de westelijke Balkan hun eigen

plaats, waarop hij moest wegvluchten, waar

leren en welke boeken ze lezen, hangt af van

monument, maar lukt het niet aan iedereen

de media weer gretig op in haakten. ‘Het

het deel van het land waar ze op school zitten

om er een op te richten. Afhankelijk van de

zou een waardige dag van rouw moeten zijn.

en van de voorkeuren van de docent.’

minder- of meerderheidspositie, die de groep

In plaats daarvan aten de VIPs zalm op een

Ook Kušumovic ziet op deze manier gebeuren

in het land heeft, wordt een monument zon-

tribune en verdreef het Vucic-incident alle

hoe de Bosniërs twintig jaar na de oorlog nog

der problemen opgericht en gekoesterd, of

aandacht van de herdenking zelf.’

steeds in etnische groepen denken. ‘Als je als

nooit gebouwd, of vernield. Met het tekenen

Kušumovic en Curak zijn bang dat er weinig

jongere in een nationalistisch georiënteerde

van de vrede in 1995 kregen de Servische

zal veranderen. ‘Het is te optimistisch om

omgeving opgroeit, is de kans groot dat je

Bosniërs, de Kroatische Bosniërs en de Bos-

te verwachten dat mijn generatiegenoten

zelf nationalistisch bent. Want je weet niet

niakken ieder een eigen plaats toegewezen in

de pogingen tot verzoening volledig zullen

wat echt waar is. Ouders praten er niet over

de maatschappij en in de politiek. Op korte

omarmen, omdat we nog steeds leven met de

met hun kinderen, omdat ze nog steeds lij-

termijn bevorderde dit de vrede, maar de sa-

politici die in de jaren negentig actief waren’,


14

|

AUSCHWITZ BULLETIN

|

JA ARG ANG 59 # 3

Sjećam Se (Ik herinner me) In de fototentoonstelling Sjećam Se delen Bosnisch-Nederlandse jongeren, die

aldus Curak. Kušumovic beaamt dit: ‘De

in Joegoeslavië zijn geboren en als kind

Die periode is daardoor voor velen een precair

nationalisten zijn aan de macht, de econo-

naar Nederland zijn gevlucht, jeugdher-

onderwerp en nog altijd maken historische

mie is verschrikkelijk, en mensen lijden. En

inneringen en hun visie op herdenken op

interpretaties van de gebeurtenissen uit

economische crises doen nationalisme altijd

de toekomst van Bosnië-Herzegovina. De

de jaren veertig deel uit van het politieke

versterken. Niemand werkt aan verzoening,

tentoonstelling maakt deel uit van het

spel tussen de nationalistische groepen.

voetbalclubs wakkeren het vuur aan en ook

onderzoeksproject van Laura Boerhout,

Zo blijven organisaties bijvoorbeeld strijd

in de buurlanden Kroatië en Servië winnen de

die aan de UvA promoveert op de over-

voeren over de precieze aantallen slachtoffers

nationalistische partijen.’

dracht van oorlogsherinneringen van Bos-

die elke etnische groep had. Onafhankelijk

De Nederlands-Bosnische jongeren zijn

niërs over grenzen en generaties heen. Zij

historisch onderzoek hiernaar is pas recent

voorzichtig positiever. ‘We moeten door’, zo

werkt voor deze tentoonstelling samen

op gang gekomen nu meer archieven van

klinkt het door uit de tentoonstelling. Una

met fotograaf Claudia Heinermann, die

het Ustaša-regime zijn vrijgegeven. Ook

Kreso vertelt: ‘Het verdriet is natuurlijk heel

fotodocumentaires maakt en eerder het

herdenkingsplekken raken soms verwikkeld

groot. Maar het is niet alleen die uitbundige

fotoboek Enduring Srebrenica (2012) pu-

in politieke conflicten. Berucht is de zaak

triestheid van compleet hulpeloze vrouwen

bliceerde over het naoorlogse Srebrenica.

rond het herinneringscentrum en voormalig

die Bosnië kenmerkt – zo worden zij althans

Sjećam Se was afgelopen zomer te zien

concentratiekamp Jasenovac in Kroatië, waar,

in de Nederlandse media geportretteerd. Ik

in het Humanity House in Den Haag en in

naast Joden, Roma en anti-fascisten, Serviërs

herken daar de Bosniërs niet in. Wat ik heel

Kriterion in Amsterdam.

de grootste groep slachtoffers vormden.

sterk voel, is dat mensen juist doorgaan, vol-

Nationalistische Kroatiërs bedreigden in 2014

hardend zijn en vooruit kijken. Dat bewonder

vervolgd: Joden, Sinti en Roma, maar vooral

de directrice van Jasenovac met de dood, van-

ik heel erg en die verhalen moeten vaker

ook Serviërs. Hoewel in het huidige Kroatië,

wege de aandacht die de herdenkingsplaats

verteld worden.’

Servië en Bosnië steeds meer gebeurt aan

aan de Servische slachtoffers schonk. Niettemin kunnen herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog ook een verbindende functie hebben, meent Laura Boerhout. Door over de vervolgingen van deze oorlog te praten, kunnen mensen, voor wie de jaren negentig nog te vers in het geheugen liggen, het eigen verleden een plaats geven. Het herdenken van de Tweede Wereldoorlog kan zo een opstapje vormen naar een betere omgang met het recentere verleden. De verwerking van de Tweede Wereldoorlog heeft met het bekende gezegde: ‘dit nooit meer’ een vocabulaire opgeleverd, dat de slachtoffers van de recentere Balkanoorlog handvatten geeft om te herinneren en te herdenken. Het ligt ten grondslag aan wat Una Kreso hierbo-

TWEEDE WERELDOORLOG Wat de zaak

onderzoek, onderwijs en herdenken, wordt er

ven zei: ‘Wat ik heel sterk voel, is dat mensen

compliceert is dat de oorlog in de jaren ne-

ook veel gezwegen. Thema’s als daderschap

juist doorgaan, volhardend zijn en vooruit

gentig nauw verbonden is met herinneringen

en collaboratie liggen gevoelig. De vervol-

kijken.’

aan de Tweede Wereldoorlog in het voorma-

gingen uit de Tweede Wereldoorlog hebben

lige Joegoslavië. Onder de Duitse bezetters

diepe sporen achtergelaten in de maatschap-

en de Ustaša, de Kroatische fascisten die een

pij, die doorliepen met de toename van het

Duits gezinde marionettenstaat vormden,

nationalisme in de jaren negentig en ook

zijn in de westelijke Balkan vele mensen

verder door tot aan vandaag.

Hana Curak(l) en Sonja Kušumovic (r) tijdens het seminar ‘Paths of Prejudice and Justice’ in Amsterdam (foto © Barbara Schöpping)

­— ANNA L AKMAKER


Hoe ga je om met een recente oorlog?