Issuu on Google+

‘ GABRIELLA MACRI

ΔÔ ·Ú¿ÏÔÁÔ Ù·Í›‰È ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘. O fiÏÂÌÔ˜ ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›· ÛÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ ÙÔ˘ °È¿ÓÓË ªÂÚ¿ÙË Î·È ÛÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜ ÙÔ˘ Mario Rigoni Stern

T

· ÁÂÁÔÓfiÙ· ÙÔ˘ μ’ ¶·ÁÎÔÛÌ›Ô˘ ÔϤÌÔ˘ ·ÔÙ¤ÏÂÛ·Ó ·ÓÙÈΛÌÂÓÔ ÁÈ· ¤Ó·Ó ·ÚÎÂÙ¿ ÌÂÁ¿ÏÔ ·ÚÈıÌfi ¤ÚÁˆÓ ÛÙËÓ Â˙ÔÁÚ·Ê›· Î·È ÙËÓ Ô›ËÛË Ù˘ ÓÂÔÂÏÏËÓÈ΋˜ Î·È Ù˘ ÈÙ·ÏÈ΋˜ ÏÔÁÔÙ¯ӛ·˜ ηٿ ÙȘ ÙÂÏÂ˘Ù·›Â˜ ‰Âηٛ˜. ∏ ÈÙ·ÏÈ΋ ÔÏÂÌÈ΋ ÏÔÁÔÙ¯ӛ· Â›Ó·È ÁÂÌ¿ÙË ·fi Ì·ÚÙ˘Ú›Â˜ Î·È ¯ÚÔÓÈο ·fi ÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙË °·ÏÏ›·, ÛÙË ƒˆÛ›·, ·fi ÙË ÁÂÚÌ·ÓÈ΋ ηÙÔ¯‹ Î·È ÙËÓ ·ÓÙ›ÛÙ·ÛË. ∞ÓÙ›ıÂÙ·, Ù· ·ÊËÁËÌ·ÙÈο ¤ÚÁ· Ô˘ ÂÌÓ¤ÔÓÙ·È ·fi ÙÔÓ fiÏÂÌÔ ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›· Â›Ó·È Ì¿ÏÏÔÓ ÏÈÁÔÛÙ¿ Û ۯ¤ÛË Ì ٷ ·ÓÙ›ÛÙÔȯ· ÂÏÏËÓÈο, ÁÈ· Ù· ÔÔ›· Ô fiÏÂÌÔ˜ ·˘Ùfi˜ ·ÔÙÂÏ› ËÁ‹ ¤ÌÓ¢Û˘ Î·È Í·Ó·˙ˆÓÙ·Ó‡ÂÈ Ì¤Û· ·fi ÙËÓ ÙÚ·ÁÈÎfiÙËÙ¿ ÙÔ˘ ÙfiÛÔ ÛÙËÓ Ô›ËÛË fiÛÔ Î·È ÛÙËÓ Úfi˙·. ∞ÓÙÈΛÌÂÓÔ Ù˘ ·ÚÔ‡Û·˜ ÌÂϤÙ˘ ·ÔÙÂÏÔ‡Ó Ù· Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·Ù· ‰‡Ô Û˘ÁÁڷʤˆÓ Ô˘ ÔϤÌËÛ·Ó ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›· ÛÙ· ‰‡Ô ·ÓÙ›·Ï· ÛÙÚ·Ùfi‰· (ÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Î·È ÙÔ ÂÏÏËÓÈÎfi). ¶ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ÙÔÓ πÙ·Ïfi Mario Rigoni Stern1 Î·È ÙÔÓ ŒÏÏËÓ· °È¿ÓÓË ªÂÚ¿ÙË. √ ªÂÚ¿Ù˘ Í·Ó·˙› ÙÔ˘˜ Ì‹Ó˜ Ô˘ ¤Ú·Û ÛÙÔ Ì¤ÙˆÔ Ì¤Û· ·fi ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ¿ ÙÔ˘ ΔÔ Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ .2 ∏ ÚÒÙË ¤Î‰ÔÛ‹ ÙÔ˘, ÙÔ 1946, ÂÚÈÏ¿Ì‚·Ó ÌfiÓÔ ÙËÓ ∂ÈÛ·ÁˆÁ‹ Î·È ÙÔ ¶ÚÒÙÔ Ì¤ÚÔ˜ ÙÔ˘ ¶ÚÒÙÔ˘ ‚È‚Ï›Ô˘, ÂÓÒ, ÙÔ 1965, ΢ÎÏÔÊfiÚËÛ Û ÔÏÔÎÏËڈ̤ÓË ¤Î‰ÔÛË. √ Rigoni Stern Âͤ‰ˆÛ ÙÔ Ôχ ÈÔ Û‡ÓÙÔÌÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜ (Quota Albania) ÙÔ 1971.3 Δ· ‰‡Ô ¤ÚÁ· ·Ó‹ÎÔ˘Ó, ÂÔ̤ӈ˜, ÛÙÔ ÏÔÁÔÙ¯ÓÈÎfi ›‰Ô˜ Ù˘ ¯ÚÔÓÔÁÚ·Ê›·˜ Î·È Ô ·ÊËÁËÙ‹˜ ·ÌÊÔÙ¤ÚˆÓ Â›Ó·È ÔÌÔ‰ÈËÁËÙÈÎfi˜. √ ·˘ÙÔ‚ÈÔÁÚ·ÊÈÎfi˜ ÙÔ˘˜ ¯·Ú·ÎÙ‹Ú·˜ ÂȂ‚·ÈÒÓÂÙ·È ·fi Ù· ÔÓfiÌ·Ù· ÙˆÓ ‰‡Ô ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙÒÓ, Ù· ÔÔ›· Û˘Ì›ÙÔ˘Ó Ì ٷ ÔÓfiÌ·Ù· ÙˆÓ Û˘ÁÁڷʤˆÓ: M¿ÚÈÔ ÛÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜ Î·È °È¿ÓÓ˘ ÛÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ. ŸÛÔ ÁÈ· Ù· ηı‹ÎÔÓÙ¿ ÙÔ˘˜, ÛÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ ÔÏÂÌ¿ÂÈ ÛÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ ÙÔ˘ μ·Ï·Ì¿ÚÂ Î·È Â›Ó·È ‰ÂηӤ·˜ Î·È ·ÁÁÂÏÈÔÊfiÚÔ˜. √ ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙ‹˜ ÙÔ˘ ªÂÚ¿ÙË, Ô˘ ¤Ê˘Á ÂıÂÏÔÓÙ‹˜ ÁÈ· ÙÔ Ì¤ÙˆÔ ÌÂÙ¿ ÙËÓ Î‹Ú˘ÍË ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ ·fi ÙËÓ πÙ·Ï›·, Â›Ó·È ·Óı˘·ÛÈÛÙ‹˜ Î·È ‰ÈÂÚÌËÓ¤·˜ ·fi Ù· ÂÏÏËÓÈο ÛÙ· ÈÙ·ÏÈο ÛÙ· ÓfiÙÈ· Ù˘ ÂÚÈÔ¯‹˜ Ù˘ ¶ÚÂÌÂÙ‹˜. £ÂˆÚÒÓÙ·˜ ˆ˜ ÛËÌÂ›Ô Û‡ÁÎÏÈÛ˘ ÙˆÓ ‰‡Ô ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎÒÓ ¤ÚÁˆÓ ÙËÓ Î·Ù·‰›ÎË ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ ·fi ÙÔ˘˜ ·ÊËÁËÙ¤˜-Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, Â›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· Á›ÓÔ˘Ó Î¿™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


[ 102 ]

G A B R I E L L A M A C R `I

ÔÈÔÈ ·Ú·ÏÏËÏÈÛÌÔ› Î·È Ó· ‚ÚÂıÔ‡Ó ÎÔÈÓ¿ ı¤Ì·Ù· ÛÙ· ‰‡Ô ¤ÚÁ·, Ô˘ ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙Ô˘Ó, ‚¤‚·È·, ·fi ·ÊËÁËÌ·ÙÈ΋ Î·È ¯ÚÔÓÔÏÔÁÈ΋ ¿Ô„Ë, οÔȘ ‰È·ÊÔÚ¤˜. ™ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ÙÔ˘ Rigoni Stern ·Ó·Ï¿ıÔÓÙ·È, ̤۷ ·fi ‰‡Ô ÛËÌÂȈ̷ٿÚÈ· Ô˘ Ì ‰˘ÛÎÔÏ›· ÁÏ›ÙˆÛ·Ó ·fi ÙȘ ÂÚÈ¤ÙÂȘ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘, ÔÈ ‰‡Ô ÛÙÚ·ÙȈÙÈΤ˜ ÂȯÂÈÚ‹ÛÂȘ ÛÙȘ Ôԛ˜ ¤Ï·‚ ̤ÚÔ˜ Ô Û˘ÁÁڷʤ·˜, ÛÙË °·ÏÏ›· Î·È ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›·. ¶ÈÔ Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ӷ, ÙÔ ÚÒÙÔ Î·È ÙÔ ‰Â‡ÙÂÚÔ ÎÂÊ¿Ï·ÈÔ ·ÊÔÚÔ‡Ó ÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙË °·ÏÏ›·, ÂÓÒ ÙÔ ÙÚ›ÙÔ –Ôχ ÈÔ ÌÂÁ¿ÏÔ– Î·È ÙÔ Ù¤Ù·ÚÙÔ ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ÛÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›·. ∏ ¯ÚÔÓÈ΋ ÂÚ›Ô‰Ô˜ ÙÔ˘ Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·ÙÔ˜ ÂÎÙ›ÓÂÙ·È ·fi ÙËÓ ¿ÓÔÈÍË ÙÔ˘ 1940 ̤¯ÚÈ ÙÔÓ ∞Ú›ÏÈÔ ÙÔ˘ 1941, Ô˘ ÛËÌ·ÙÔ‰ÔÙ› Î·È ÙËÓ ·Ú¿‰ÔÛË ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ ÛÙÔ˘˜ °ÂÚÌ·ÓÔ‡˜. ΔÔ ‡ÊÔ˜ Ù˘ ¯ÚÔÓÔÁÚ·ÊÈ΋˜ ·Ê‹ÁËÛ˘ ÙÔ˘ Rigoni Stern Â›Ó·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÂȉËÛÂÔÁÚ·ÊÈÎfi ·Ú¿ Ì˘ıÔÏ·ÛÙÈÎfi, ÂÈÏÔÁ‹ Ô˘ ‰ÈηÈÔÏÔÁ› οÔÈ· ıÂÌ·ÙÈο Î·È ˘ÊÔÏÔÁÈο ÛÙÔȯ›·, fiˆ˜ Ô ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi˜ Ú·ÏÈÛÌfi˜. ΔÔ ÌÈÎÚfi ̤ÁÂıÔ˜ ÙÔ˘ ‚È‚ÏÈÔ˘, ·Ú’ fiÏË ÙË ÛÔ˘‰·ÈfiÙËÙ· ÙˆÓ ‰‡Ô ‚·ÛÈÎÒÓ ÙÔ˘ ıÂÌ¿ÙˆÓ, ‰ÂÓ ÌÂÈÒÓÂÈ ÙËÓ ·ÊËÁËÌ·ÙÈ΋ ¤ÓÙ·ÛË. √ Û˘ÁÁڷʤ·˜ ÂÚÈÔÚ›˙ÂÙ·È, ‚¤‚·È·, ÛÙË ÛÎÈ·ÁÚ¿ÊËÛË ÙÔ˘ ¯·Ú·ÎÙ‹Ú· ÙˆÓ ÚÔÛÒˆÓ –Û οÔȘ ÂÚÈÁڷʤ˜ ÙÔ˘ Â›Ó·È Ôχ Û˘ÓÔÙÈÎfi˜– ¯ˆÚ›˜ fï˜ ·˘Ùfi Ó· ηٷÛÙ‹ÛÂÈ ÙÔ Î›ÌÂÓÔ ·ÓÂ·ÚΤ˜. ∞Ê‹ÓÂÈ ‰Â ÂÏ¿¯ÈÛÙÔ ¯ÒÚÔ ÛÙȘ ÚÔÛˆÈΤ˜ ÙÔ˘ ÛΤ„ÂȘ. ∏ ÈÛÙÔÚÈ΋ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· Ù˘ ‰È‹ÁËÛ˘ Û˘ÓÂ·›ÚÓÂÈ ·ÎfiÌ· ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÙÔÓ ·Ó·ÁÓÒÛÙË Î·È ·ÔÎÙ¿ ·ÎfiÌ· ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ ‚¿ÚÔ˜ Ì ÙȘ ¯ÚÔÓÔÏÔÁÈΤ˜ ·Ó·ÊÔÚ¤˜ Ô˘ ˘ÔÁÚ·ÌÌ›˙Ô˘Ó ÙȘ ‰È¿ÊÔÚ˜ Ê¿ÛÂȘ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘, ηıÒ˜ Ù· ÙÔˆÓ‡ÌÈ· ¯·Ú¿ÛÛÔ˘Ó ÙȘ ÁˆÁÚ·ÊÈΤ˜ Û˘ÓÙÂÙ·Á̤Ó˜ ÙÔ˘ Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·ÙÔ˜ ÂÓÙ›ÓÔÓÙ·˜, ¤ÙÛÈ, ÙÔ Ú·ÏÈÛÙÈÎfi ÛÙÔÈ¯Â›Ô ÙÔ˘. ∏ ·ÚÔ˘Û›· ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ ˘ÔÁÚ·ÌÌ›˙ÂÈ ÙË ÛÎÏËÚ‹ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· Î·È ÙȘ Û˘Óı‹Î˜ ÛÙȘ Ôԛ˜ ‹Ù·Ó ·Ó·ÁηṲ̂ÓÔÈ Ó· ˙Ô˘Ó ÔÈ ÈÙ·ÏÔ› ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜. ∫·ıÒ˜ ÂÍÂÏ›ÛÛÂÙ·È Ë ·Ê‹ÁËÛË, ÙÔ ‡ÊÔ˜ Á›ÓÂÙ·È fiÏÔ Î·È ÈÔ ÂÈÚˆÓÈÎfi, ̤¯ÚÈ Ó· ÊÙ¿ÛÂÈ Û ۷ÚηÛÙÈΤ˜ ÈÓÂÏȤ˜, ÂÓÒ Ô fiÏÂÌÔ˜ Ù˘ ∞Ï‚·Ó›·˜ ηٷϷ̂¿ÓÂÈ fiÏÔ Î·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ¯ÒÚÔ, ȉȷ›ÙÂÚ· ÛÙËÓ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ Ù˘ ÙÂÏÈ΋˜ ÛÙÚ·ÙȈÙÈ΋˜ ·Ú¿‰ÔÛ˘ (ºÂ‚ÚÔ˘¿ÚÈÔ˜-∞Ú›ÏÈÔ˜) Ô˘ ı· Ô‰ËÁÔ‡Û ÙËÓ ∂ÏÏ¿‰· Û ·Ó·Îˆ¯‹ Ì ÙÔ˘˜ Ó·˙ÈÊ·ÛÈÛÙ¤˜. ¶·ÚfiÏÔ Ô˘ Ë ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙˆÓ ÔÚÌËÙÈÎÒÓ ÂÈı¤ÛÂˆÓ ÙˆÓ πÙ·ÏÒÓ ÛÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜ –·ÏÏ¿ Î·È ·ÓÙ›ÛÙÚÔÊ·– Á›ÓÂÙ·È fiÏÔ Î·È ÈÔ ˙ˆÓÙ·Ó‹ ηıÒ˜ ÚÔ¯ˆÚ¿ÂÈ Ë ‰È‹ÁËÛË, Ô ·ÊËÁËÙ‹˜ ÂÓ·ÏÏ¿ÛÛÂÈ Ì ‰ÂÍÈÔÙ¯ӛ· ÙȘ ÂÚÈÁڷʤ˜ ÙˆÓ ÈÛÙÔÚÈÎÒÓ ÁÂÁÔÓfiÙˆÓ Ì ÙȘ ÛÙÈÁ̤˜ Ù˘ ·Ó¿·˘Ï·˜, ηٿ ÙȘ Ôԛ˜ ·Ê‹ÓÂÙ·È Ó· ·Ú·Û˘Úı› ·fi ÈÔ ÚÔÛˆÈΤ˜ ÛΤ„ÂȘ: ÙËÓ ›ÎÚ· ÁÈ· ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ Ù˘ Û¯¤Û˘ ÙÔ˘ Ì ÌÈ· ÎÔ¤Ï·Ø ÙË Û˘Ó›‰ËÛË fiÙÈ ÔÙ¤ ‰ÂÓ ı· Â›Ó·È È· Ô ›‰ÈÔ˜ Û ۯ¤ÛË Ì ÙÔ˘˜ Ê›ÏÔ˘˜ ÙÔ˘ ÛÙÔ ¯ˆÚÈfi ÌÂÙ¿ ·fi ÙȘ ÙÚ·ÁÈΤ˜ ÂÌÂÈڛ˜ Ô˘ ˙ÂÈØ ÙË ‚·ıÈ¿ ·ÔÁÔ‹ÙÂ˘Û‹ ÙÔ˘ ·¤Ó·ÓÙÈ ÛÙËÓ ÈÙ·ÏÈ΋ ÔÏÈÙÈ΋ Ù¿ÍË, ÙËÓ ÔÔ›· ·ÓÙÈÚÔÛˆ‡ÂÈ Ô ˘Ô˘ÚÁfi˜ ¢ËÌÔÛ›ˆÓ ŒÚÁˆÓ Ô˘ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÙÔ μ·Ï·Ì¿Ú ÁÈ· Ó· ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


T O ¶ A PA § O ° O TA • I ¢ I T O Y ¶ O § E M O Y

[ 103 ]

Ï¿‚ÂÈ Ì¤ÚÔ˜ ÛÙÔÓ fiÏÂÌÔ. ∏ ·ÔÁÔ‹Ù¢ÛË ·˘Ù‹ ı· ÙÔÓ Ô‰ËÁ‹ÛÂÈ Ó· ·ÚÓËı› ÌÈ· ı¤ÛË ÛÙÔ ÀÔ˘ÚÁÂ›Ô Ô˘ ı· ÙÔ˘ ÚÔÛʤÚÂÈ Ô ›‰ÈÔ˜ Ô ˘Ô˘ÚÁfi˜. ∏ ‰Ú·Ì·ÙÈÎfiÙËÙ· Ù˘ ÂÌÂÈÚ›·˜ Ô˘ ˙ÂÈ Î·Ù·ÚÚ›ÙÂÈ fiÏ· Ù· fiÓÂÈÚ· Î·È ÙȘ ·˘Ù·¿Ù˜ ÙÔ˘, ·ÏÏ¿˙ÂÈ ÙÔÓ ÙÚfiÔ Ì ÙÔÓ ÔÔ›Ô ·ÓÙÈÌÂÙˆ›˙ÂÈ ÙË ˙ˆ‹ Î·È ÙÔ ı¿Ó·ÙÔ, ÙËÓ ·Í›· Ô˘ ‰›ÓÂÈ ÛÙÔ Î¿ı Ú¿ÁÌ·, ·ÏÏ¿ ΢ڛˆ˜ ηٷÚÚ›ÙÂÈ ÙË Û˘Ó›‰ËÛË Ù˘ Ì·Ù·ÈfiÙËÙ·˜ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ Î·È ÙË ÌÈÎÚfiÙËÙ· fiÛˆÓ ÙÔÓ ÂÈ‚¿ÏÏÔ˘Ó: «∞˘Ù¤˜ ÙȘ ÒÚ˜ Á‡Úˆ ·fi ÙË ÊˆÙÈ¿ ÂÚÈ̤ӷÌ fiÏË ÙËÓ Ë̤ڷ[…]. √ ™¿ÓÈ· ÌÈÌÔ‡ÓÙ·Ó Ù· ÏfiÁÈ· ÙÔ˘ ¡ÙÔ‡ÙÛ Ô˘ ›¯·Ó ÊÙ¿ÛÂÈ Ì¤¯ÚÈ Î·È Û ̷˜ ·ÎfiÌ·: “£· Û¿ÛÔ˘Ì ٷ ·˝‰È· ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ”, “ÙËÓ ¿ÓÔÈÍË ı· ’ÚıÔ˘Ó Ù· ηχÙÂÚ·”».4 ΔÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ ‰Â›¯ÓÂÈ ¤Ó·Ó ‚·ı‡ Û‚·ÛÌfi ÁÈ· ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜, ıˆÚÒÓÙ·˜ fiÙÈ ÌÔÈÚ¿˙ÔÓÙ·È ÌÈ· ÎÔÈÓ‹ Ù‡¯Ë Ì ÙÔ˘˜ πÙ·ÏÔ‡˜: ŸÙ·Ó Ì ÛÙ¤ÏÓÔ˘Ó Ó· ·Ú·Ï¿‚ˆ Ì ÙÔÓ ™·ÓÙ›ÓÈ Î¿ÔÈÔÓ ÏÈÔÙ¿ÎÙË Ô˘ ÂÌÊ·Ó›ÛÙËΠÛÙË ‰ÈÌÔÈÚ›· 57, ·ÈÛı¿ÓÔÌ·È Ô›ÎÙÔ ÁÈ’ ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ „ÂÈÚÈ¿ÚË, fiÌÔÈfi ÌÔ˘, Ô˘ ·fi ¤Ó· ÓËÛ› ÙÔ˘ ∞ÈÁ·›Ô˘ ˙ÂÛÙfi Î·È Á·Ï·Ófi ‚Ú¤ıËΠÛÙËÓ ÎfiÏ·ÛË ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ ‚Ô˘ÓÒÓ, ¿ÁÓˆÛÙˆÓ ÙfiÛÔ Û ·˘ÙfiÓ fiÛÔ Î·È Û ̤ӷ.5

√ ¯ÚfiÓÔ˜ ÛÙÔÓ ÔÔ›Ô ÂÓÂÚÁÔ‡Ó Ù· ÚfiÛˆ· ÛÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ ÔÚÔıÂÙÂ›Ù·È ÙÔ˘˜ ‰‡Ô ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˘˜ Ì‹Ó˜, ÙÔ˘˜ ÈÔ ·ÈÌ·ÙÔ‚·Ì̤ÓÔ˘˜ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›·, ‰ËÏ·‰‹ ·fi ÙÔÓ ºÂ‚ÚÔ˘¿ÚÈÔ Ì¤¯ÚÈ ÙÔÓ ∞Ú›ÏÈÔ ÙÔ˘ 1941. ΔÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· Â›Ó·È ÏÔ‡ÛÈÔ Û ÁÂÁÔÓfiÙ· Î·È ÂÚÈÁڷʤ˜, Ì Ôχ ηϿ ۯ‰ȷṲ̂ÓË ÏÔ΋. Èڛ˙ÂÙ·È Û ‰‡Ô ‚È‚Ï›· ˘ԉȷÈÚÔ‡ÌÂÓ· Û ÎÂÊ¿Ï·È· Ì ΢ڛˆ˜ ı¤Ì· ÙÔÓ ÈÙ·ÏÔ·Ï‚·ÓÈÎfi fiÏÂÌÔ. ∏ ÁˆÁÚ·ÊÈ΋ ÙÔ˘ ÙÔÔı¤ÙËÛË ÂÚÈÏ·Ì‚¿ÓÂÈ ÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹ Ù˘ ∏›ÚÔ˘ Á‡Úˆ ·fi ÙÔÓ ÔÙ·Ìfi ∞ÒÔ (μÔ˚Ô‡Û· ÛÙ· ·Ï‚·ÓÈο), ÙÔ Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ Ô˘ ‰›ÓÂÈ ÙÔÓ Ù›ÙÏÔ ÛÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ·. ∏ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ Ì·¯ÒÓ Î·È ÔÏÂÌÈÎÒÓ ÁÂÁÔÓfiÙˆÓ ÂÓ·ÏÏ¿ÛÛÂÙ·È Ì ÙËÓ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙˆÓ ÚÔÛÒˆÓ. °È· ÙË ˙ˆ‹ ÙÔ˘˜ Î·È ÙËÓ ÚÔÛˆÈÎfiÙËÙ¿ ÙÔ˘˜ ÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ ·Ú¤¯ÂÈ ÔÏϤ˜ ÏËÚÔÊÔڛ˜, ̤ÓÔÓÙ·˜ ÛÙËÓ ·ÓıÚÒÈÓ‹ ÙÔ˘˜ ‰È¿ÛÙ·ÛË. ¢ÈËÁÂ›Ù·È ÙËÓ ÈÛÙÔÚ›· ÙˆÓ Û˘ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ ÙÔ˘ (οÔÈÔÈ Â›Ó·È ÂıÂÏÔÓÙ¤˜, fiˆ˜ ·˘Ùfi˜), οÓÂÈ ÔÚÈṲ̂Ó˜ ÛΤ„ÂȘ ÁÈ’ ·˘ÙÔ‡˜ Î·È ÙË ˙ˆ‹ ÙÔ˘˜, ÙÔÓ›˙ÂÈ Ù· ÂÛˆÙÂÚÈο ÙÔ˘˜ ¯·Ú›ÛÌ·Ù· Ô˘ ÂΉËÏÒÓÔÓÙ·È ÛÙȘ ÈÔ ‰‡ÛÎÔϘ ÛÙÈÁ̤˜. ∂ÁΈÌÈ¿˙ÂÙ·È Ë ÙÈÌÈfiÙËÙ· Î·È Ù· ËıÈο ¯·Ú›ÛÌ·Ù· Ô˘ ‰ÂÓ ÙÔ˘˜ ÂÁηٷÏ›Ô˘Ó Ô‡Ù ·¤Ó·ÓÙÈ ÛÙÔ˘˜ ·È¯Ì¿ÏˆÙÔ˘˜ ¯ıÚÔ‡˜ ÙÔ˘˜. ¢Â‰Ô̤ÓÔ˘ fiÙÈ ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ·ÔÌÓËÌÔÓ‡̷ٷ, Ô Û˘ÁÁڷʤ·˜ ·ÊËÁÂ›Ù·È Ì ¢ı‡ÙËÙ· Ù· ÁÂÁÔÓfiÙ· ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘. ΔËÓ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙˆÓ ÈÙ·ÏÈÎÒÓ ÂÈı¤ÛÂˆÓ –˘¿Ú¯Ô˘Ó ÔÏϤ˜ ̤۷ ÛÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ·– ‰È·‰¤¯ÔÓÙ·È ÛÂÏ›‰Â˜ Ì ÏÈÁfiÙÂÚË ¤ÓÙ·ÛË, ÛÙÈÁ̤˜ ·Ó¿·˘Ï·˜ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, ηٿ ÙË ‰È¿ÚÎÂÈ· ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ÔÈ ÛΤ„ÂȘ ÙÔ˘˜ Î·È ÔÈ ‰Ú·ÛÙËÚÈfiÙËÙ¤˜ ÙÔ˘˜ ÛÙÚ¤ÊÔÓÙ·È ÚÔ˜ Ù· ÌÈÎÚ¿ ηıËÌÂÚÈÓ¿ Ú¿ÁÌ·Ù·, ÙË ÓÔÛÙ·ÏÁ›· Ù˘ ÔÈÎÔÁ¤ÓÂÈ·˜ Î·È ÙËÓ ÔÚÁ¿Óˆ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


[ 104 ]

G A B R I E L L A M A C R `I

ÛË Ù˘ ˙ˆ‹˜ ÛÙÔ ÛÙÚ·Ùfi‰Ô. ∏ Ì·ÚÙ˘Ú›· ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ ‰‡Ô ÌËÓÒÓ ÛÙÔ Ì¤ÙˆÔ ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙ÂÙ·È Ôχ ÏÔ‡ÛÈ· Û ÛÙÔȯ›·, ›Ù ·fi ÙËÓ ÈÛÙÔÚÈ΋ ›Ù ·fi ÙËÓ ·ÓıÚÒÈÓ‹ Ù˘ ¿Ô„Ë. ™ÙÔ ¢Â‡ÙÂÚÔ Ì¤ÚÔ˜ ÙÔ˘ ¶ÚÒÙÔ˘ ‚È‚Ï›Ô˘ («μÔ˘Ó¿, ˙Ò· Î·È ¿ÓıÚˆÔÈ»), ÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ Ì fiÏÔ Î·È ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚË ÈÎÚ›· Û˘ÓÂȉËÙÔÔÈ›, fiˆ˜ Î·È Ô ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙ‹˜ ÙÔ˘ ÈÙ·ÏÈÎÔ‡ Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·ÙÔ˜, ÙȘ ‰Ú·Ì·ÙÈΤ˜ Û˘Óı‹Î˜ ÛÙȘ Ôԛ˜ Ù· ÛÙÚ·Ù‡̷ٷ ·Ó·Áο˙ÔÓÙ·È Ó· ˙Ô˘Ó Î·È Ó· ÔÏÂÌÔ‡Ó Î·È ÌÂٷʤÚÂÈ ÙÔ ı˘Ìfi fiÏˆÓ ÙˆÓ Û˘ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ ÙÔ˘. √È ‰˘ÛÎÔϛ˜ Ô˘ Û˘Ó·ÓÙÔ‡Ó ÔÈ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ Î·È ÔÈ ËÌÈÔÓËÁÔ› Â›Ó·È ÔÏϤ˜ ÊÔÚ¤˜ ·ÍÂ¤Ú·ÛÙ˜, Î·È Ôχ Û˘¯ÓÔ› ÔÈ ‚ÔÌ‚·Ú‰ÈÛÌÔ› ÙˆÓ πÙ·ÏÒÓ. Ÿˆ˜ ÛÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ·, ¤ÙÛÈ Î·È Â‰Ò Â›Ó·È ¤Î‰ËÏË Ë ·›ÛıËÛË Ù˘ ·‰˘Ó·Ì›·˜ ·¤Ó·ÓÙÈ Û ÌÈ· ·fiÊ·ÛË Ô˘ ÂÈ‚¿ÏÏÂÙ·È ·fi ·˘ÙÔ‡˜ Ô˘ η٤¯Ô˘Ó ÙËÓ ÂÍÔ˘Û›·. ™ÙÔ ¢Â‡ÙÂÚÔ ‚È‚Ï›Ô, Ì ÙÔÓ Ù›ÙÏÔ «∫¿ıÔ‰Ô˜», Â›Ó·È Ôχ ÁÚ‹ÁÔÚ˜ ÔÈ ÛÎËÓ¤˜ ÛÙȘ Ôԛ˜ ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÙ·È Ë ÂÁηٿÏÂÈ„Ë Ù˘ fiÏ˘ ÙˆÓ πˆ·��Ó›ÓˆÓ ·fi ÙÔ˘˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, ¤ÂÈÙ· ·fi ÙËÓ ˘ÔÁÚ·Ê‹ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜ Ì ÙÔ˘˜ Ó·˙ÈÊ·ÛÈÛÙ¤˜. √È ·ÔÊ¿ÛÂȘ ·›ÚÓÔÓÙ·È Ú·Á‰·›·. ∞fi ÙËÓ ÏÔ΋ ‰ÂÓ Ï›Ô˘Ó Î·È ·ÊËÁ‹ÛÂȘ ÏÂËÏ·Û›·˜ ηٿ ÙˆÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ: Ολοι ο χωρι τες, κρυφ , φανεται,  νας π’ τν λλον, στε ν προφτ σουν ν κ νουν ,τι κ νουν πρωτο πλακσει τ τσορμο, ε!χανε ξεκιν#σει νυχτι τικα μ$ τσουβ λια, σκοινι κα ταγ ρια, γι ν πλιατσικολογσουν στ γρ#γορα ,τι λογαρι ζανε πς θ ’χει πομενει μ$ς στ δ σος […]. *Η πρσμενη παρουσα μας το0ς ε1χε χαλ σει πολ0 τ σχ$δια, 2τσι καθς τ ’χαμε περιμαζ$ψει λα γ0ρω μας, μ$σα στ ν$ο μας μικρ καταυλισμ, π χτ$ς τ βραδ κι […]. Το0ς βλ$παμε τρα, !διους μ$ νεκροπο0λια, ν κατασκοπε0ουν κ θε μας κνηση, μισοκρυμμ$νοι πσω π το0ς κορμο0ς τους, μ$ μ τια λιμ ρικα, γιομ τα λαχτ ρα κα φθνοØ τοιμους ν ρμ#σουν κα ν καταξεκιστο0ν κμη κα μεταξ0 τους π νω στ# μοιρασι , μ$ τ#ν παραμικρτερη λιποψυχα μας. (σ. 371)

ŒÂÈÙ· ·fi ÙËÓ ˘ÔÁÚ·Ê‹ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜, ÔÈ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ·Ú¯›˙Ô˘Ó Ó· ÂÁηٷÏ›Ô˘Ó ÙÔ ÛÙÚ·ÙfiÂ‰Ô Î·È Ó· Ï·¯Ù·ÚÔ‡Ó ÙËÓ ÂÈÛÙÚÔÊ‹ ÛÙ· Û›ÙÈ· ÙÔ˘˜: Υστερα π τσα ποκαρδιωτικ θε ματα πο0 ’χα δε; τελευτα;α, σο ’κανε, λ#θεια, κατ πληξη α<τς  νθρωπος, που ’θελε, β$βαια, ν φ0γει κα ν σ’ =γκαταλεψει, λλ πο0 σο ’λεγε ,τι ε!χε ν σο πε; σ φταχτης κα σ ν δικαιολογι$ται γι μι δυναμα του […]. Ητανε τοιμοι πι .Τ μ τια τους λ μπανε σ ν’ ντικρ0ζανε κιλας τ σπιτικ τους. Κατεβανανε κι α<το μ$ μεγ λα βιαστικ β#ματα,  νας δπλα στν λλο. (σσ. 373-374)

∏ ÂÈı˘Ì›· Ó· Í·Ó·ÁηÏÈ¿ÛÔ˘Ó ÙËÓ ÔÈÎÔÁ¤ÓÂÈ¿ ÙÔ˘˜ Î·È Ó· Í·Ó·‰Ô‡Ó ÙÔ Û›ÙÈ Î·È ÙÔ ¯ˆÚÈfi ÙÔ˘˜ Â›Ó·È ·ÚfiÌÔÈ· ÌÂ ÙˆÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ Ô˘ ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙÔ‡Ó ÛÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ·. ŒÙÛÈ, Ì ÙËÓ Â›‰ËÛË Ù˘ ˘Ô¯ÒÚËÛ˘ ÙÔ˘ ÂÏÏËÓÈÎÔ‡ ÛÙÚ·ÙÔ‡, ÔÈ πÙ·ÏÔ› ÂÙÔÈÌ¿˙ÔÓÙ·È Ì ÌÂÁ¿ÏË ¯·Ú¿ ÁÈ· ÙËÓ ÂÈÛÙÚÔÊ‹ ÛÙËÓ ·ÙÚ›‰·: ™ÙȘ 22 ∞ÚÈÏ›Ô˘ ÙÔ˘ 1941, ÙÔ ‚Ú¿‰˘, ·Ó·ÎÔÈÓÒıËÎÂ Ë ·Ó·Îˆ¯‹ […] Î·È ÌÈ· ¯·Úԇ̙ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


T O ¶ A PA § O ° O TA • I ¢ I T O Y ¶ O § E M O Y

[ 105 ]

ÓË ‚Ô‹ ˘„ÒıËΠÛÙÔÓ ·ÓÔÈÍÈ¿ÙÈÎÔ Ô˘Ú·Ófi. ¢ÂÓ ‹Ù·Ó Ë Û¿ÏÈÁÁ· Ô˘ ·Ó‹ÁÁÂÏÏ Â›ıÂÛË […]. ∞˘Ùfi Ô˘ ·ÎÔ˘ÁfiÙ·Ó ‹Ù·Ó Ë ·‡ÛË ˘Úfi˜, Ë ÂχıÂÚË ¤ÍÔ‰Ô˜, […] Ë Û˘Ó¿ıÚÔÈÛË ÙˆÓ ·ÔÏ˘Ô̤ӈÓ.6

√È ‰‡Ô Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, Ì¿ÚÙ˘Ú˜ ÂÔ̤ӈ˜ Ù˘ ›‰È·˜ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ·˜ ȉˆÌ¤Ó˘ ·fi ‰‡Ô ·ÓÙ›·Ï· ÛÙÚ·Ùfi‰·, ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙Ô˘Ó ÔÌÔÈfiÙËÙ˜ ÛÙËÓ ÂΉ‹ÏˆÛË Ù˘ ·Ó·ÎÔ‡ÊÈÛ˘ ÙˆÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ ÛÙËÓ Â›‰ËÛË ÙÔ˘ Ù¤ÏÔ˘˜ Ù˘ Û‡Úڷ͢, ·ÚfiÏÔ Ô˘ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜ ÔÈ Û˘Ó¤ÂȘ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜ ‹Ù·Ó ÙÚ·ÁÈΤ˜. ∫·È ÛÙ· ‰˘Ô Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·Ù· Ô ÛÙfi¯Ô˜ ‰ÂÓ Â›Ó·È Ë Â͇ÌÓËÛË ÙˆÓ ÌÂÁ¿ÏˆÓ ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙÒÓ, ÙˆÓ Î˘Ú›·Ú¯ˆÓ Ù˘ ÈÛÙÔÚ›·˜. ∞Ê‹ÓÔ˘Ó ¯ÒÚÔ ÛÙÔ ·ÓÒÓ˘ÌÔ Ï‹ıÔ˜, Ô˘ ‰ÂÓ ·Ê‹ÓÂÈ ¯Ó¿ÚÈ· ›Ûˆ ÙÔ˘ Î·È Ô˘ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÌÏÂÁ̤ÓÔ Û ·˘Ù‹ ÙËÓ ˘fiıÂÛË ¿ıÂÏ¿ ÙÔ˘: «@Απ τρα κα μπρς B μορα μου δ$ν =ξαρτιταν πι καθλου π’ τ χ$ρια

μου. Ο λλοι θ’ ποφ σιζαν ,τι μ$ φοροσε» (σ. 42), δηλνει ο Γι ννης στην Εισαγωγ# του μυθιστορ#ματος. Το διο αναφ$ρει και ο Μ ριο στο Υψμετρο Αλβανας: «Οι μ$ρες που περνο0ν, το κλμα, η κπωση, η πενα και οι ψερες εναι τα καθημεριν μας προβλ#ματα […]. Ο πλεμος, η Ιταλα, η ειρ#νη, η νκη, ο Ντο0τσε και ο βασιλ$ας εναι πρ γματα που δεν με αφορο0ν».7

∏ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙÔ˘ ¯ıÚÔ‡ ·ÔÙÂÏ› ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÈÎfi ı¤Ì· Î·È ÁÈ· ÙȘ ‰‡Ô ·ÊËÁ‹ÛÂȘ. ™ÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ, Ô °È¿ÓÓ˘, Ë ÊˆÓ‹ ÙÔ˘ ªÂÚ¿ÙË, ÂÈÚˆÓ‡ÂÙ·È ÙÔ˘˜ ÈÙ·ÏÔ‡˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ Ì ˘ÔÙÈÌËÙÈÎfi ÙfiÓÔ ‹ Â·Ó·Ï·Ì‚¿ÓÔÓÙ·˜ ÈÙ·ÏÈΤ˜ ϤÍÂȘ. ∂›Ó·È ÂÂÈṲ̂ÓÔ˜ fiÙÈ Ô ÂÍÔÏÈÛÌfi˜ ÙˆÓ ÈÙ·ÏÈÎÒÓ Û˘ÓÙ·ÁÌ¿ÙˆÓ Î·È ÔÈ Û˘Óı‹Î˜ ÛÙȘ Ôԛ˜ ‰ÚÔ˘Ó ÔÈ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ Â›Ó·È Î·Ï‡ÙÂÚ˜ ·fi ÂΛӘ ÙÔ˘ ÂÏÏËÓÈÎÔ‡ ÛÙÚ·ÙÔ‡. ™Â ·˘Ù¤˜ ÙȘ ÂÈηۛ˜ Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ··ÓÙ¿ÂÈ Ô Rigoni Stern Ì ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ¿ ÙÔ˘, ηıÒ˜ ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ÌÈ· Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ‰ÈfiÏÔ˘ ‡ÎÔÏË ÁÈ· Ù· ÈÙ·ÏÈο Ù¿ÁÌ·Ù·. √ °È¿ÓÓ˘ ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ÙË Û˘ÌÂÚÈÊÔÚ¿ ÙˆÓ ÈÙ·ÏÒÓ ·È¯Ì·ÏÒÙˆÓ, ÙËÓ ¤ÎÏËÍË Î·È ÙË Û‡Á¯˘ÛË Î¿ÔÈˆÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ Ô˘ ›¯·Ó ÊÙ¿ÛÂÈ ÌfiÏȘ ÙÚÂȘ ̤Ú˜ ÚÈÓ, ÓÂÔÊÂṲ́ÓÔÈ, Ì ηı·Ú‹ ÛÙÔÏ‹, ¯·Ï·ÚÔ› ·ÎfiÌË Î·È ·ÓÂȉ›Î¢ÙÔÈ Û¯Â‰fiÓ ÛÙËÓ ÔÏÂÌÈ΋ Ù¤¯ÓË. √È ŒÏÏËÓ˜ Û˘ÌÂÚÈʤÚÔÓÙ·È Ì Û‚·ÛÌfi ÛÙÔ˘˜ ÈÙ·ÏÔ‡˜ ·È¯Ì·ÏÒÙÔ˘˜. ™Â ¤Ó· ÂÂÈÛfi‰ÈÔ ÛÙÔ ÔÔ›Ô, ηıÒ˜ ÙÔ˘˜ ÂÈÙ›ıÂÓÙ·È, ηٷʤÚÓÔ˘Ó ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ Ó· ÛÙ‹ÛÔ˘Ó ÌÈ· ÂÓ¤‰Ú· Î·È Ó· È¿ÛÔ˘Ó ·È¯Ì·ÏÒÙÔ˘˜ ÌÂÚÈÎÔ‡˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, ·ÓÙ› Ó· ÙÔ˘˜ ·ÂÈÏ‹ÛÔ˘Ó, ÚÔÛ·ıÔ‡Ó Ó· ÙÔ˘˜ ËÚÂÌ‹ÛÔ˘Ó Â·Ó·Ï·Ì‚¿ÓÔÓÙ¿˜ ÙÔ˘˜ ÙȘ Ï›Á˜ ϤÍÂȘ Ô˘ ÁÓˆÚ›˙Ô˘Ó («°ÎÚ¤ÎÔ, ÌfiÓÔ, ÌfiÓÔ», Û. 170) Î·È ÙÔ˘˜ ηıËÛ˘¯¿˙Ô˘Ó fiÙÈ ‰ÂÓ ÚfiÎÂÈÙ·È Ó· ÙÔ˘˜ Û˘Ì‚Â› Ù›ÔÙ·. ∫·È fiÙ·Ó Â›Ó·È ·Ó·ÁηṲ̂ÓÔÈ Ó· ÛÎÔÙÒÛÔ˘Ó ÙÔÓ Â¯ıÚfi, ÙÔ Î¿ÓÔ˘Ó ÌfiÓÔ ÂÂȉ‹ Ë ˙ˆ‹ ÙÔ˘˜ ÎÈÓ‰˘Ó‡ÂÈ: «Τν σκτωσε. Δ$ μποροσε ν κ νει λλις, γιατ κενη τ# στιγμ# τν ε1δε ν κρατ ει τ# χειροβομβδα κα ν ’ναι 2τοιμος ν τ#ν πετ ξει. Ρχτηκε π’ τ πλ για του κα το τ#ν ναψε». (σ. 170)

™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


[ 106 ]

G A B R I E L L A M A C R `I

√ ªÂÚ¿Ù˘ ‰ÂÓ ‰ÈÛÙ¿˙ÂÈ Ó· ·ÔηϤÛÂÈ ÙÔ˘˜ πÙ·ÏÔÁÂÚÌ·ÓÔ‡˜ «‚¿Ú‚·ÚÔ˘˜» fiÙ·Ó, ÙËÓ ∫˘Úȷ΋ ÙÔ˘ ¶¿Û¯· ÙÔ˘ 1941, ÂÍ·ÔÏ‡Ô˘Ó ÙËÓ ÔÚÈÛÙÈ΋ Â›ıÂÛË Ô˘ ı· ηıÔÚ›ÛÂÈ ÙËÓ ·Ú¿‰ÔÛË Ù˘ ∂ÏÏ¿‰·˜ Î·È ÙËÓ ˘ÔÁÚ·Ê‹ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜: Β$βαια, πλεμος Nτανε, λλ’ 2λεγες πς κα μ$ς στν πλεμο !σως τ σκεφτντουσαν, πς σ#μερα ε1ναι Π σχα. @ΕνP =κε;νοι ξεκινο0σαν, φανεται, π =ντελς ντθετη γραμμ#: @Επειδ# 2χουμε Π σχα, γιορτ# χαρQς κι =λπδας μ$σα σ$ μι ν ναστ σιμη πλ ση, !σα-!σα γι’ α<τ θ νισουμε κμη πι σκληρ# τ# χαλ0βδινη δ0ναμ# τους. RΕτσι σκεφτ#κανε π ντοτε ο β ρβαροι. (σ. 351)

™ÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜, ÔÈ ¤ÏÏËÓ˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ Â›Ó·È ÔÈ Â¯ıÚÔ› ÂÓ·ÓÙ›ÔÓ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ÔÈ πÙ·ÏÔ› Ú¤ÂÈ Ó· ÔÏÂÌ‹ÛÔ˘Ó. ™Ù· ÂÂÈÛfi‰È· ÛÙ· ÔÔ›· Û˘ÌÌÂÙ¤¯Ô˘Ó (΢ڛˆ˜ fiÙ·Ó ÂÍ·ÔχÔÓÙ·È ÔÏÂÌÈΤ˜ ÂÈı¤ÛÂȘ), ÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ ÂÎÊÚ¿˙ÂÈ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜ ·ÏÏËÏÂÁÁ‡Ë Î·È ÂÎÙ›ÌËÛË, ›Ûˆ˜ ÁÈ·Ù› ÙÔ˘˜ ıˆÚ› ÊÔÚ›˜ Î·È Û˘Ó¯ÈÛÙ¤˜ ÂÓfi˜ ·Ú¯·›Ô˘ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡ Ô˘ ·ÛΛ ·ÎfiÌË Â¿Óˆ ÙÔ˘ οÔÈ· ÁÔËÙ›·. ŸÙ·Ó ÊÙ¿ÓÂÈ Ì ÙÔ˘˜ Û˘ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ÙÔ˘ ÛÙË Ï›ÌÓË √¯Ú›‰·, Ô ª¿ÚÈÔ ÂÎÊÚ¿˙ÂÈ ÙË Û˘ÁΛÓËÛ‹ ÙÔ˘: «∏ ª·Î‰ÔÓ›·, Ë ∂ÏÏ¿‰·, Ë ◊ÂÈÚÔ˜: Ô ∞ϤͷӉÚÔ˜, Ô ¶‡ÚÚÔ˜, ÔÈ ÂϤʷÓÙ˜, […] ÔÈ ¯¿ÚÙ˜ ÙÔ˘ ‚È‚Ï›Ô˘ Ù˘ ÈÛÙÔÚ›·˜ Ù˘ Ù¯ÓÈ΋˜ Û¯ÔÏ‹˜, ÔÈ ÔÓÂÈÚÔÔÏ‹ÛÂȘ ÁÈ· Ì·ÎÚÈÓ¤˜ ¯ÒÚ˜. ∫·È ÙÒÚ· ÊÙ¿Û·ÌÂ;».8 ∏ ÂÎÙ›ÌËÛË Ô˘ ÙÚ¤ÊÂÈ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜ Â›Ó·È ·ÎfiÌ· ÈÔ ÂÌÊ·Ó‹˜ fiÙ·Ó ·ÊËÁÂ›Ù·È ÌÈ· ÓÈÎËÊfiÚÔ Â›ıÂÛË ÙÔ˘ ÂÏÏËÓÈÎÔ‡ ÛÙÚ·ÙÔ‡ ÂÓ·ÓÙ›ÔÓ ÙˆÓ ÌÂÏ·ÓÔ¯ÈÙÒÓˆÓ, Ô˘ ›¯·Ó ÊÙ¿ÛÂÈ Û ‚Ô‹ıÂÈ· ÙˆÓ ÈÙ·ÏÒÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ Î·È Ô˘, fï˜, ÙË ÛÙÈÁÌ‹ Ù˘ Û‡ÁÎÚÔ˘Û˘, ÂÁηٷÏ›Ô˘Ó ¿Ó·Ó‰Ú· ÙÔ ‰›Ô Ù˘ Ì¿¯Ë˜: ΔÔ ˆÚ·›Ô ‹Ù·Ó fï˜ fiÙÈ ‰ÂÓ ÛÙ·Ì¿ÙËÛ·Ó fiÙ·Ó ¤ÊÙ·Û·Ó È· Ì·ÎÚÈ¿ ·fi ÙË Ì¿¯Ë. ™˘Ó¤¯ÈÛ·Ó Ì¤¯ÚÈ ÙÔ ·Ú¯ËÁÂ›Ô Ù˘ ÌÂÚ·Ú¯›·˜, fiÔ˘ ÂΛ, ‚ϤÔÓÙ¿˜ ÙÔ˘˜ Û ٤ÙÔÈ· ηٿÛÙ·ÛË, ›ÛÙ„·Ó fiÙÈ ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ ‹Ù·Ó ÎÔÓÙ¿ Î·È ÊfiÚÙˆÛ·Ó Ù· ÌÔ˘Ï¿ÚÈ· Î·È ÙȘ ηÚfiÙÛ˜ ÁÈ· Ó· ÔÈÛıÔ¯ˆÚ‹ÛÔ˘Ó.9

∏ ·ÓÙÂ›ıÂÛË fï˜ ÙÔÓ πÙ·ÏÒÓ ·ÓÙÈÛÙÚ¤ÊÂÈ ÙËÓ Î·Ù¿ÛÙ·ÛË Î·È ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ ·Ó·Áο˙ÔÓÙ·È Ó· ·Ú·‰ÔıÔ‡Ó. ∫·È ˆ˜ ·È¯Ì¿ÏˆÙÔÈ ·ÎfiÌ·, «Ì¤Û· ÛÙ· ÛÎÔ˘Úfi¯ÚˆÌ·, ‚·ıÈ¿ ÙÔ˘˜ Ì¿ÙÈ· Î·È Ì¤Û· ÛÙË ÛȈ‹ ÙÔ˘˜, ‹Ù·Ó ÁÂÌ¿ÙÔÈ ·ÍÈÔÚ¤ÂÈ·»,10 ÛΤÊÙÂÙ·È Ô ª¿ÚÈÔ ÂÎÊÚ¿˙ÔÓÙ·˜ ÙËÓ ·ÏÏËÏÂÁÁ‡Ë ÙÔ˘ ˆ˜ ÚÔ˜ ÙÔ ÚfiÛˆfi ÙÔ˘˜. ŸÙ·Ó ÂÎı¤ÙÂÈ ÙȘ ÛΤ„ÂȘ ÙÔ˘ ÁÈ· ÙȘ ¿ıÏȘ Û˘Óı‹Î˜ ÛÙȘ Ôԛ˜ ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È ÔÈ ÈÙ·ÏÔ› ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, Ô ª¿ÚÈÔ ·Ú·ÙËÚ› fiÙÈ Î·È ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È ÛÙËÓ ›‰È· ηٿÛÙ·ÛË: «∫·È ·˘ÙÔ› Â›Ó·È ·‰‡Ó·ÙÔÈ, ηٷ‚‚ÏË̤ÓÔÈ Ì¤Û· ÛÙȘ ÛÙÔϤ˜ ÙÔ˘˜, ÁÂÌ¿ÙÔÈ „›Ú˜ Î·È Ì·ÎÚÈ¿ Á¤ÓÈ·».11 ∏ ˙ˆ‹ Î·È Ë Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ÙˆÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ ÛÙÔ Ì¤ÙˆÔ Â›Ó·È ÂÔ̤ӈ˜ ‰‡ÛÎÔÏË Î·È ÁÈ· ÙÔ˘˜ ‰‡Ô. √È ¤ÏÏËÓ˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ (ÛÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ·ÔÎÙÔ‡Ó ÚfiÏÔ ·ÓÙÈ‹Úˆ·) ÂÁηٷÏ›ÔÓÙ·È Î·È ·ÔÌÔÓÒÓÔÓÙ·È fiÏÔ Î·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ. ™ÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ, ÔÈ ‰˘ÛÎÔ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


T O ¶ A PA § O ° O TA • I ¢ I T O Y ¶ O § E M O Y

[ 107 ]

ϛ˜ ÛÙÔ Û˘ÓÙÔÓÈÛÌfi Â›Ó·È ÂÌÊ·Ó›˜ ·fi ÙÔ ÚÒÙÔ ÎÈfiÏ·˜ ÎÂÊ¿Ï·ÈÔ, fiÙ·Ó Ô °È¿ÓÓ˘, Ì ÙÔ Ô˘ ÊÙ¿ÓÂÈ ÛÙÔÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÈÎfi ÛÙ·ıÌfi ·Ó·Î·Ï‡ÙÂÈ fiÙÈ ÙÔ fiÓÔÌ¿ ÙÔ˘, ˆ˜ ‰ÈÂÚÌËÓ¤·, ‰ÂÓ ˘¿Ú¯ÂÈ Ô˘ıÂÓ¿ («RΟχι, δ$ν ε1χαν καμμι Tδ$α γι τ#ν φιξ# μου. Δ$ν το0ς ε1χε 2ρθει καν$να 2γγραφο», Û. 54). √ ·ÊËÁËÙ‹˜ Î·È Ô ˘ÔÙ·ÎÙÈÎfi˜ ÙÔ˘, Ô ¡fiÓÙ·˜ (ÏÂÈÙÔ˘ÚÁ› ˆ˜ alter ego ÙÔ˘ ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙ‹, ÛȈËÏfi˜, ÈÛÙfi˜ Î·È ¿ÓÙ· ÛÙÔ Ï¢Úfi ÙÔ˘), ÂÚÈÛÙÔȯ›˙ÔÓÙ·È Û˘¯Ó¿ ·fi ÌÈ· ÏËıÒÚ· ÚÔÛÒˆÓ, ¤Ó· ·ÓÒÓ˘ÌÔ Ï‹ıÔ˜, Ô˘ ·›˙ÂÈ fï˜ ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÈÎfi ÚfiÏÔ ÛÙË ‰Ú¿ÛË: ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, ËÌÈÔÓËÁÔ›, ∏ÂÈÚÒÙ˜ ηÈ, ÛÙ· ÙÂÏÂ˘Ù·›· ÎÂÊ¿Ï·È·, ÔÈ Î¿ÙÔÈÎÔÈ ÙˆÓ πˆ·ÓÓ›ÓˆÓ Î·È ÙÔ˘ ªÂÙÛfi‚Ô˘. ∂ÎÙfi˜ ·fi ÌÂÚÈΤ˜ ÂÍ·ÈÚ¤ÛÂȘ, fiˆ˜ Ô ∞Ï‚·Ófi˜ ƒ·Î›Ù, Ô Ì¤Ú·Ú¯Ô˜ ¢ËÌ·Ú¿ÙÔ˜, Ô ·ÓÙÈÛ˘ÓÙ·Á̷ٿگ˘ ™ÁÔ˘Úfi˜, Ô Û˘ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˘ ∫·„ˆÌ¤ÓÔ˜ Î·È Î¿ÔÈÔÈ ¿ÏÏÔÈ ÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜ Ô ·Ó·ÁÓÒÛÙ˘ ÁÓˆÚ›˙ÂÈ Ì¤Û· ·fi ÙȘ ÂÚÈÁڷʤ˜ ÙÔ˘ ·ÊËÁËÙ‹, ÙÔ Ï‹ıÔ˜ ·˘Ùfi ‰È·Ó¤ÌÂÙ·È ÛÙ· ‰È¿ÊÔÚ· ÎÂÊ¿Ï·È· Î·È Û ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ ‹ ÌÈÎÚfiÙÂÚÔ ‚·ıÌfi ÛÙÔ Î¿ı ÂÂÈÛfi‰ÈÔ. √ Û˘ÁÁڷʤ·˜ Û˘¯Ó¿ ˘ÔÁÚ·ÌÌ›˙ÂÈ, fiˆ˜ ·Ó·Ê¤ÚıËÎÂ, ÙËÓ ·ÓıÚˆÈ¿ Î·È ÙË ÛˆÛÙ‹ Û˘ÌÂÚÈÊÔÚ¿ ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ, ÙÔ˘˜ ÂÓ‰ÔÈ·ÛÌÔ‡˜ ÙÔ˘˜, ·ÊÔ‡ ¤¯Ô˘Ó ÙËÓ ·›ÛıËÛË fiÙÈ Û˘ÌÌÂÙ¤¯Ô˘Ó Û ¤Ó·Ó ·Ú¿ÏÔÁÔ fiÏÂÌÔ. ¶Ôχ ¤ÓÙÔÓ· Î·È ÁÚ‹ÁÔÚ· Â›Ó·È Ù· ÂÂÈÛfi‰È· ÛÙ· ÔÔ›· ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÙ·È Ë ÂÁηٿÏÂÈ„Ë Ù˘ fiÏ˘ ·fi ÙÔ˘˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ÌÂÙ¿ ÙËÓ ˘ÔÁÚ·Ê‹ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜: Ο στρατιPτες μQς κοιτ ξανε πολ0 δ0σπιστα ταν το0ς τ ναγγελαμε, μ δ$ν ε!πανε τποτα. RΗτανε φανερ πς τση ρα πο0 λεψανε θ τ ’χανε μιλ#σει πι ξεκ θαρα. @Απ’ τς πρPτες πρωϊν$ς Vρες ε1χαν ρχσει ν δεχνουν σημ δια νησυχας. […] λο παιδευντουσαν μ$ το0ς γυλιο0ς τους, πο0 το0ς τακτοποιοσαν κα το0ς ξανατακτοποιοσαν σ ν τ# β��λτσα σου πρν γι ταξδι. (σ. 373)

™ÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜, ÙÔ Û‡ÓÔÏÔ ÙˆÓ ·ÓÒÓ˘ÌˆÓ ÚÔÛÒˆÓ ·ÔÙÂÏÂ›Ù·È ·fi ·˘ÙÔ‡˜ Ô˘ ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È ÛÙ· ÛÙÚ·Ùfi‰·. ∫ÔÓÙ¿ ÛÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ÂÁÒ ÎÈÓÂ›Ù·È ÌÈ· ÔÌ¿‰· ‰Â˘ÙÂÚ‡ÔÓÙˆÓ ÚÔÛÒˆÓ, ·ÍȈ̷ÙÈÎÒÓ Î·È ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ, Ô˘ Û˘ÓÔ‰Â‡Ô˘Ó ÙÔÓ ª¿ÚÈÔ Û fiϘ ÙȘ ÛËÌ·ÓÙÈΤ˜ ÛÙÈÁ̤˜ Ù˘ ·Ê‹ÁËÛ˘, ·fi ÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙË °·ÏÏ›· ̤¯ÚÈ ÙÔÓ fiÏÂÌÔ ÛÙËÓ ∞Ï‚·Ó›·. Δ· ÚfiÛˆ· ·˘Ù¿ ·ÔÙÂÏÔ‡Ó ÙÔ ‰ÂÛÌfi ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙ· ‰‡Ô ÔÏÂÌÈο ÁÂÁÔÓfiÙ· Ô˘ ÂÍÈÛÙÔÚÔ‡ÓÙ·È, Û˘ÌÌÂÙ¤¯Ô˘Ó ÛÙË ‰Ú¿ÛË Î·È Â›Ó·È Î·ıÔÚÈÛÙÈο ÁÈ· ÙËÓ ÂÛˆÙÂÚÈ΋ ¤ÓÙ·ÛË Ù˘ ‰È‹ÁËÛ˘. ∞Ó¿ÌÂÛ· Û ·˘Ù¿, ÛËÌ·ÓÙÈÎfi ÚfiÏÔ ·›˙Ô˘Ó Ô ÂÈÎÂÊ·Ï‹˜ Û˘ÓÙ·Á̷ٿگ˘, Ô ËÌÈÔÓËÁfi˜ ™È¿ÓÈ, Ô ÏÔ¯›·˜ ºÔÓٷӤϷ Î·È Ô ª¿ÚÎÔ, Û˘ÓÔÌ‹ÏÈÎÔ˜ Î·È Ê›ÏÔ˜ ÙÔ˘ ª¿ÚÈÔ. √ Û˘ÁÁڷʤ·˜-·ÊËÁËÙ‹˜ Ì¿˜ ·Ú¤¯ÂÈ Ï›Á˜ ·ÏÏ¿ ·ÎÚȂ›˜ ÏËÚÔÊÔڛ˜ ÁÈ’ ·˘ÙÔ‡˜ (ÁÈ· ÙÔ ÔÈÎÔÁÂÓÂÈ·Îfi ÙÔ˘˜ ÂÚÈ‚¿ÏÏÔÓ, ÙÔ ·ÚÂÏıfiÓ Î·È ÙËÓ ÚÔÛˆÈÎfiÙËÙ¿ ÙÔ˘˜), ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÈΤ˜ ÁÈ· ÙËÓ ÂͤÏÈÍË Ù˘ ‰È‹ÁËÛ˘. ŸÙ·Ó Ô ª¿ÚÈÔ ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙ÂÈ ÙÔ˘˜ ÌÂÏ·ÓÔ¯›ÙˆÓ˜, ÙÔ ·ÊËÁËÌ·ÙÈÎfi ‡ÊÔ˜ ·ÏÏ¿˙ÂÈ ÚÔÛÏ·Ì‚¿ÓÔÓÙ·˜ ¤Ó·Ó Û·ÚηÛÙÈÎfi ÙfiÓÔ. ºÙ¿ÓÔ˘Ó ˆ˜ ÂÓ›Û¯˘ÛË ÙÔ˘ ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


[ 108 ]

G A B R I E L L A M A C R `I

Û˘ÓÙ¿ÁÌ·ÙÔ˜, ·ÏÏ¿ ·Ì¤Ûˆ˜ ıˆÚÔ‡ÓÙ·È «ÂÎÙfi˜ ÙfiÔ˘» ·fi ÙÔ˘˜ ¿ÏÏÔ˘˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ÏfiÁˆ ÙÔ˘ Ê·ÛÈÛÙÈÎÔ‡ Ê·Ó·ÙÈÛÌÔ‡ ÙÔ˘˜ Î·È Ù˘ ·fiÏ˘Ù˘ ¤ÏÏÂȄ˘ ÛÙÚ·ÙȈÙÈ΋˜ ÂÎ·›‰Â˘Û˘. √ Û·ÚηÛÌfi˜ Â›Ó·È ·ÎfiÌ· ÈÔ ÂÌÊ·Ó‹˜ fiÙ·Ó ÛÙ·Ì·Ù¿ÂÈ ÁÈ· Ó· ÙÔ˘˜ ÂÚÈÁÚ¿„ÂÈ Î·È ˘ÔÁÚ·ÌÌ›˙ÂÈ ÙËÓ ¤ÏÏÂÈ„Ë ÔÌ·‰ÈÎÔ‡ Ó‡̷ÙÔ˜ Ô˘ ÙÔ˘˜ ‰È·Î·Ù¤¯ÂÈ: ∞Ó ÙÔ˘˜ ¤‚ÏÂ˜ […] ‹Ù·Ó ÁÈ· χËÛË: ÙÔ Ê¤ÛÈ Ì ÙË Ì·‡ÚË ÊÔ‡ÓÙ·, ÙÔ ÎÔÏ¿ÚÔ Ì ÙÔ Ê·ÛÈÛÙÈÎfi ¤Ì‚ÏËÌ·, Ù· ¯ÈÙÒÓÈ· ·fi ‡Ê·ÛÌ· Û·Ó ÙË ÛÙÔÏ‹ ÙˆÓ Û¯ÔÏÈ·Úfi·È‰ˆÓ, Ë ÍÈÊÔÏfiÁ¯Ë ÛÙÚ·‚¿ ¿Óˆ ·fi ÙË ÛÏ‹Ó·, Ù· ·Ú‚˘Ï¿ÎÈ· ÙˆÓ Ê·ÛÈÛÙÈÎÒÓ ·ÚÂÏ¿ÛÂˆÓ ÛÙ· Â˙Ô‰ÚfiÌÈ· […] ¶ÔÈÔ˜ ͤÚÂÈ, ¤ÂÈÙ·, ÙÈ Â›¯·Ó ̤۷ ÛÙÔ˘˜ Û¿ÎÔ˘˜ Î·È ÙÔ˘˜ Á˘ÏÈÔ‡˜ Ô˘ Û¤ÚÓ·Ó ̷˙› ÙÔ˘˜. ¶¿ÓÙˆ˜ ‰ÂÓ Ì·˜ ÚfiÛÊÂÚ·Ó Ù›ÔÙ· – Ô‡Ù ¤Ó· ÙÛÈÁ¿ÚÔ.12

§›ÁÔ ·Ú·Î¿Ùˆ ı· ·Ô‰ÂȯÙ› Ë ·ÓÙÂÏ‹˜ ÏÈÔ„˘¯›· ÙÔ˘˜ ·¤Ó·ÓÙÈ ÛÙÔ˘˜ ‚ÔÌ‚·Ú‰ÈÛÌÔ‡˜ Î·È ÙȘ ÂÈı¤ÛÂȘ ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ. ∏ ηٿÛÙ·ÛË ÙˆÓ ÈÙ·ÏÒÓ ÛÙÚ·ÙȈÙÒÓ Î·Ù·ÁÚ¿ÊÂÙ·È ·fi ÙÔÓ Rigoni Stern Ì ‰Ú·Ì·ÙÈÎÔ‡˜ ÙfiÓÔ˘˜. Èڛ˜ ÚÔÌ‹ıÂȘ, ÁÈ· Ó· ÌËÓ Âı¿ÓÔ˘Ó ·fi ÙËÓ ›ӷ ·Ó·Áο˙ÔÓÙ·È Ó· Ê¿Ó ٷ ÌÔ˘Ï¿ÚÈ·: √ Û˘ÓÙ·Á̷ٿگ˘ ·ÔÊ·Û›˙ÂÈ Ó· ‚¿ÏÂÈ Ó· ÛÎÔÙÒÛÔ˘Ó ‰‡Ô ÌÔ˘Ï¿ÚÈ· ÁÈ· οı ٿÁÌ·, ·ÏÏ¿ Ô ‰ÂηӤ·˜ ÂÈÎÂÊ·Ï‹˜ ÙˆÓ ËÌÈÔÓËÁÒÓ ‰ÂÓ Í¤ÚÂÈ ÔÈ· Ó· ‰È·Ï¤ÍÂÈ Î·È ÔÈ Ô‰ËÁÔ› Ô˘ ¿ÎÔ˘Û·Ó ÙË ‰È·Ù·Á‹ ÚÔÛ·ıÔ‡Ó Ó· ÂÍ·Ê·ÓÈÛÙÔ‡Ó Ì¤Û· ÛÙË Ó‡¯Ù·, οو ÛÙËÓ ÎÔÈÏ¿‰·.13

∞Ó·Áο˙ÔÓÙ·È, Â›Û˘, Ó· ‚‚ËÏÒÛÔ˘Ó ÙÔ˘˜ Ù¿ÊÔ˘˜ ÙˆÓ ∞Ï‚·ÓÒÓ ÁÈ· Ó· Ê¿Ó ٷ ÙÚfiÊÈÌ· Ô˘, Û‡Ìʈӷ Ì ÙËÓ ·Ú¿‰ÔÛË, ·Ê‹ÓÔ˘Ó ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘˜ ÁÈ· ÙÔÓ ÓÂÎÚfi. ∏ ‰˘ÛÂÓÙÂÚ›· ıÂÚ›˙ÂÈ ÔÏÏÔ‡˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ Î·È Î¿ÔÈÔÈ Âı·›ÓÔ˘Ó ÍÂ·ÁÈ·Ṳ̂ÓÔÈ («∫·È fiÙ·Ó ‚fî˜ Î·È ÛÊ·›Ú˜ ‰ÂÓ ˘‹Ú¯·Ó, ÛÎfiÙˆÓÂ Ë ·ÁˆÓÈ¿»).14 ∂›Ó·È Ê·ÓÂÚ‹ Ë ÂÚÈÊÚfiÓËÛË ÙÔ˘ ª¿ÚÈÔ ÁÈ· ÙÔ Ê·ÛÈÛÙÈÎfi ηıÂÛÙÒ˜, Ô˘ ·Ô‰ÂÈÎÓ‡ÂÙ·È ÂÓÙÂÏÒ˜ ·ÚÔÂÙԛ̷ÛÙÔ Ó· ·ÓÙÈÌÂÙˆ›ÛÂÈ ÙȘ ‰˘ÛÎÔϛ˜ ÂÓfi˜ ÔϤÌÔ˘ Ô˘ ı· Ô‰ËÁÔ‡Û Û ÌÈ· ·‚¤‚·ÈË Ó›ÎË: «∂Ì¿˜ ‰ÂÓ Ì·˜ ÓÔÈ¿˙ÂÈ Ô˘ Ì·˜ ·Ó·Ê¤ÚÔ˘Ó ÛÙȘ Âȉ‹ÛÂȘ ·fi ÙÔ Ì¤ÙˆÔ. ŸÔÈÔ˜ ÙȘ ·ÎÔ‡ÂÈ Â›Ó·È ÛÙË ˙¤ÛÙË Î·È ¤¯ÂÈ Ó· Ê¿ÂÈ. ª·Î¿ÚÈ Ó· Ì·˜ ¤‰ÈÓ·Ó Î·È Ì·˜ Ó· Ê¿ÌÂ Î·È Ó· ÛÎÂ·ÛÙԇ̻.15 ŒÓ· ¿ÏÏÔ ÎÔÈÓfi ı¤Ì· Î·È ÛÙ· ‰‡Ô Ì˘ıÈÛÙÔÚ‹Ì·Ù· Â›Ó·È Ë ÂÈÎfiÓ· ÙÔ˘ ∞Ï‚·ÓÔ‡ ‹ ∂ÏÏËÓÔ·Ï‚·ÓÔ‡, ηÙÔ›ÎÔ˘ Ù˘ ∏›ÚÔ˘, ·ÚfiÏÔ Ô˘ Î·È ÛÙ· ‰‡Ô ¤ÚÁ· ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ÚfiÛˆ· Ô˘ ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ÂÏ¿¯ÈÛÙ·. √È ∞Ï‚·ÓÔ› ·ÔÙÂÏÔ‡Ó ÌÈ· ÏÂÈÙÔ˘ÚÁÈ΋ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ÛÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜ ·ÚfiÏÔ Ô˘ ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ÌfiÓÔ Û ÙÚ›· Û‡ÓÙÔÌ· ÂÂÈÛfi‰È· (ÛÙÔ ¤Ó· ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ÌÈ· Á˘Ó·›Î·), ÛÙ· ÔÔ›· ·ÚÔ˘ÛÈ¿˙Ô˘Ó Û˘ÌÂÚÈÊÔÚ¤˜ Ì¿ÏÏÔÓ ·ÌÊÈÏÂÁfiÌÂÓ˜ ·¤Ó·ÓÙÈ ÛÙÔ˘˜ ÈÙ·ÏÔ‡˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜. √È Û‡ÓÙÚÔÊÔÈ ÙÔ˘ ª¿ÚÈÔ ÊÈÏÔÍÂÓÔ‡ÓÙ·È ÛÙȘ ηχ‚˜ ÙÔ˘˜, ÙÔ˘˜ ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


T O ¶ A PA § O ° O TA • I ¢ I T O Y ¶ O § E M O Y

[ 109 ]

ÊÈÏÂ‡Ô˘Ó Ì ÙÔ ÊÙˆ¯fi Ê·ÁËÙfi Ô˘ ‰È·ı¤ÙÔ˘Ó ÔÈ ‚ÔÛÎÔ› (ηϷÌfiÎÈ·), ÎÔÈÌÔ‡ÓÙ·È ÛÙÔ «Í‡ÏÈÓÔ ¿ÙˆÌ·» Ù˘ ÛÔʛٷ˜ ÙˆÓ ÌÈÎÚÒÓ ÛÈÙÈÒÓ ÙÔ˘˜ (Û. 64). √È ∞Ï‚·ÓÔ› ÂÚÈÁÚ¿ÊÔÓÙ·È ˆ˜ ¤Ó·˜ Ï·fi˜ ‚ÔÛÎÒÓ, Â›Ó·È ÊÙˆ¯Ô›, ˙Ô˘Ó Û ¯·ÌfiÛÈÙ·, Ì «ÌÈ· ‚·ÚÈ¿ ο· ·fi ‰¤ÚÌ· ηÙۛη˜ ÛÙȘ Ï¿Ù˜ Î·È ·Ô‡ÙÛÈ· ˘Ê·ÛÌ¿ÙÈÓ· Ì ÙË Ì‡ÙË Á˘ÚÈÛÙ‹ Î·È ÛfiÏ· ·fi ÌÔ˘Û·Ì¿».16 √È πÙ·ÏÔ› ÙÔ˘˜ ʈӿ˙Ô˘Ó «Ù˙·Ù˙·Ó¤˙Ô˘˜», Èı·Ófiٷٷ ÁÈ· ÙÔÓ ÙÚfiÔ Ô˘ ÌÈÏ¿ÓÂ. ¢›ÓÔ˘Ó ÙËÓ ·›ÛıËÛË fiÙÈ «Â›Ó·È ÎÔ˘ÙÔfiÓËÚÔÈ!».17 ∫·È Ô ªÂÚ¿Ù˘ ÛÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ¿ ÙÔ˘ Û˘¯Ó¿ ‰›ÓÂÈ ÌÈ· ‰˘Û¿ÚÂÛÙË ÂÈÎfiÓ· ÙˆÓ ∞Ï‚·ÓÒÓ, Ô˘ ‰Â›¯ÓÔ˘Ó Â¯ıÚfiÙËÙ· ·¤Ó·ÓÙÈ ÛÙÔ˘˜ ¤ÏÏËÓ˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜, Î·È ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ Ù˘ ∏›ÚÔ˘ ÌÈÏÔ‡Ó ÁÈ’ ·˘ÙÔ‡˜ Ì ‰˘ÛÈÛÙ›·: Μ ο κερατ δες [ο Τουρκαλβανο] δ$ν μQς ε1χαν φ#σει οWτ@ να ντουφ$κι. ΜQς τ ε1χαν π ρει λα. Κα π ντοτε Nταν 2τσι. Οταν δ$ν ε1χες ν πληρσεις τ φρο σου –και κ θε μ$ρα Nταν καινο0ργιοι φροι πο0 το0ς 2βαζε ποιος Xθελε–  χωροφ0λακας 2μπαινε στ σπτι σου κα σ’ Yρπαζε ,τι Xθελε, π ζα, ροχα, σκεπ σματα, τρφιμα. […] RΑ! πPς περιμ$ναμε π ντοτε τ#ν Bμ$ρα πο0 θ ’ρχσαστε. (σ. 45)

√ ÌÔÓ·‰ÈÎfi˜ ηÏfiÙÚÔÔ˜ ∞Ï‚·Ófi˜ Ô˘ ÂÌÊ·Ó›˙ÂÙ·È Â›Ó·È Ô ƒ·Î›Ù, ¤Ó·˜ ‚ÔÛÎfi˜ ÂÚ›Ô˘ 45 ¯ÚÔÓÒÓ, ηÏÔÛÙÂÎÔ‡ÌÂÓÔ˜, Ô˘ ÊÈÏÔÍÂÓ› ÛÙÔ Û›ÙÈ ÙÔ˘ ÌÂÚÈÎÔ‡˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ÙÔ˘ Ù¿ÁÌ·ÙÔ˜ ÙÔ˘ °È¿ÓÓË. √ Û˘ÁÁڷʤ·˜ ÙÔ˘ ·ÊÈÂÚÒÓÂÈ ¤Ó· ÔÏfiÎÏËÚÔ ÎÂÊ¿Ï·ÈÔ Î·È ‰›ÓÂÈ ÙÔ fiÓÔÌ¿ ÙÔ˘ ÛÙÔÓ Ù›ÙÏÔ. ∏ Û˘Ì¿ıÂÈ¿ ÙÔ˘ ÁÈ· ÙÔÓ ƒ·Î›Ù ‰È·Ê·›ÓÂÙ·È ·fi ÙËÓ ·Ú¯‹ ·ÎfiÌ· ÙÔ˘ ÎÂÊ·Ï·›Ô˘, ÛÙËÓ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ ÙÔ˘ Ê˘ÛÈÎÔ‡ ·ÚÔ˘ÛÈ·ÛÙÈÎÔ‡ ÙÔ˘: \Ηταν νας ντρας ς =κε π νω, γερς, δυνατς, λεβεντκορμος […], μ$ μεγ λα μαρα μουστ κια κα μαρα μ τια. Φοροσε α<το το ε!δους τ#ν λβανικ# κυλτα π χοντρ σκορο μπλ$ Wφασμα κι να χοντροσ κκακο π τ !διο Wφασμα […] Στ κεφ λι ε1χε να μικρ μαρο καλπ κι φορεμ$νο πολ0 πλ για. (σσ. 175-176)

¶ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÙ·È ˆ˜ ¤Ó·˜ ¿ÓÙÚ·˜ Ì Ôχ ·ÍÈÔÚ¤ÂÈ·, ·Ó‹Û˘¯Ô˜ ÁÈ· ÙÔ ÁÈÔ ÙÔ˘ Ô˘ ÙÔÓ ÛÙÚ·ÙÔÏfiÁËÛ·Ó ÔÈ πÙ·ÏÔ›, ÌËÓ Ì·ı·›ÓÔÓÙ·˜ ϤÔÓ Ó¤· ÙÔ˘. ∂›Ó·È ÌÔ˘ÛÔ˘ÏÌ¿ÓÔ˜, ηÏfi˜ ÔÈÎÔÁÂÓÂȿگ˘, ‰È·ÙËÚ› ÙȘ ·Ú·‰fiÛÂȘ ÙÔ˘ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡ ÙÔ˘ Î·È ˘Ô‰¤¯ÂÙ·È ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜ Ì ¯·ÌfiÁÂÏÔ. ªÈÏ¿ÂÈ «ÙÛ¿ÙÚ·-¿ÙÚ· ÂÏÏËÓÈο» Î·È ÂÎÊÚ¿˙ÂÙ·È Î·Ï‡ÙÂÚ· ÛÙ· ÈÙ·ÏÈο. ªÂ ÙËÓ ÂÚÈÁÚ·Ê‹ Ù˘ ¢Á¤ÓÂÈ·˜ Î·È Ù˘ ·›ÛıËÛ˘ Ù˘ ÊÈÏÔÍÂÓ›·˜ Ô˘ ‰È·Î·Ù¤¯ÂÈ ·˘Ùfi ÙÔ ÚfiÛˆÔ, ÙÔ ÔÔ›Ô ‰È·ÊÔÚÔÔÈÂ›Ù·È ÛÙË Û˘ÌÂÚÈÊÔÚ¿ ·fi Ù· ¿ÏÏ· Ô˘ Ô ·ÊËÁËÙ‹˜ Û˘Ó·ÓÙ¿ÂÈ ÛÙËÓ ◊ÂÈÚÔ, Ô ªÂÚ¿Ù˘ ı¤ÏÂÈ ›Ûˆ˜ Ó· ˘ÔÁÚ·ÌÌ›ÛÂÈ ÙËÓ ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎfiÙËÙ¿ ÙÔ˘, Ô˘ ÔÊ›ÏÂÙ·È ÛÙ· ÌÔ˘ÛÔ˘ÏÌ·ÓÈο ‹ıË ·ÏÏ¿ Î·È ÛÙÔ ÈÔ Â˘Î·Ù¿ÛÙ·ÙÔ ÎÔÈÓˆÓÈÎfi Â›Â‰Ô Û ۯ¤ÛË Ì ÙÔ˘˜ ¿ÏÏÔ˘˜ ‚ÔÛÎÔ‡˜. ∂›Ó·È ›Ûˆ˜ ÙÔ ÁÂÁÔÓfi˜ ·˘Ùfi Ô˘ ÙÔ˘ ÂÈÙÚ¤ÂÈ Ó· Â›Ó·È ÈÔ ‰È·ı¤ÛÈÌÔ˜ Î·È ÁÂÓÓ·Èfi‰ˆÚÔ˜ Ì ÙÔ˘˜ Û˘Ó·ÓıÚÒÔ˘˜ ÙÔ˘. ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


[ 110 ]

G A B R I E L L A M A C R `I

ΔÔ ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô ̤ÚÔ˜ ÙˆÓ ‰‡Ô Ì˘ıÈÛÙÔÚËÌ¿ÙˆÓ ·ÊÔÚ¿ ÙËÓ ·Ú¿‰ÔÛË Ù˘ ∂ÏÏ¿‰·˜ ÛÙÔ˘˜ Ó·˙ÈÊ·ÛÈÛÙ¤˜ Î·È ÙËÓ ˘ÔÁÚ·Ê‹ Ù˘ ·Ó·Îˆ¯‹˜. ¶ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ¤Ó· ı¤Ì· Ô˘ ÔÈ ‰‡Ô Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ ·ÓÙÈÌÂÙˆ›˙Ô˘Ó ·fi ‰‡Ô ‰È·ÊÔÚÂÙÈΤ˜ ÔÙÈΤ˜ ÁˆÓ›Â˜, fi¯È fï˜ Î·È ÂÎ ‰È·Ì¤ÙÚÔ˘ ·ÓÙ›ıÂÙ˜. ™ÙÔ ¶Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ, fiˆ˜ ‹‰Ë ·Ó·Ê¤ÚıËÎÂ, Ô ÚˆÙ·ÁˆÓÈÛÙ‹˜ Ì·ı·›ÓÂÈ ÙÔ Ó¤Ô ÛÙ· πˆ¿ÓÓÈÓ·, fiÙ·Ó Ô ÎfiÛÌÔ˜ ·Ú¯›˙ÂÈ Ó· ·ÓÔ›ÁÂÈ Ù· ·Ú¿ı˘Ú·, ÌÂÙ¿ ÙËÓ ·‡ÛË ÙÔ˘ ‚ÔÌ‚·Ú‰ÈÛÌÔ‡ ·fi Ù· ÁÂÚÌ·ÓÈο ·ÂÚÔÏ¿Ó·, Î·È Ó· ¯‡ÓÂÙ·È ÛÙÔ˘˜ ‰ÚfiÌÔ˘˜: Κι ξαφνα, λα τ παντζο0ρια το π$ναντι σπιτιο νοξανε μ$ π ταγο, χτυπηθ#κανε στο0ς τοχους, φPς κα φων$ς ξεχ0θηκαν, […] τρε;ς στρατιPτες ξεμπουκ ραν μεμιQς π’ τ#ν πρτα, βρεθ#κανε στ# μ$ση το δρμου, χοροπηδοσαν […] ε1χανε να χαρτ στα χ$ρια πο0 λο τ’ Yρπαζε  νας τ’ λλουνο κα φων ζανε, ξελαρυγγιαζντουσαν: ΕTρ#νη! RΕγινε εTρ#νη! Τρα π#ραμε τηλεγρ φημα! ΕTρ#νη! ΜQς Nρθε τηλεγρ φημα! Τρα! Ν το! ΕTρ#νη! ΕTρ#νη! (σ. 356)

∏ ·Ï‹ıÂÈ·, fï˜, (ÙÔ fiÙÈ ÂÚfiÎÂÈÙÔ ÁÈ· ·Ó·Îˆ¯‹) ı· Ì·ı¢Ù› ÌÂÚÈΤ˜ ÒÚ˜ ·ÚÁfiÙÂÚ·. ∫·È ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙÔ˘˜ ÛÙÚ·ÙÈÒÙ˜ ΢Úȷگ› ÌÂÁ¿ÏË ·Ó·Ù·Ú·¯‹, ‰ÂÓ Î·Ù·Ê¤ÚÓÔ˘Ó Ó· ÎÚ‡„Ô˘Ó ÙËÓ ·Ó·ÎÔ‡ÊÈÛ‹ ÙÔ˘˜ ÁÈ· ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ Î·È Ë ÂÈı˘Ì›· Ó· ÌÔÚ¤ÛÔ˘Ó Ó· Á˘Ú›ÛÔ˘Ó ÛÙ· Û›ÙÈ· ÙÔ˘˜ Á›ÓÂÙ·È fiÏÔ Î·È ÈÔ ¤ÓÙÔÓË. ΔÔ ·Ú·‰¤¯ÔÓÙ·È ‚¤‚·È· Ì οÔÈ· ÓÙÚÔ‹, ›Ûˆ˜ ÁÈ·Ù› ÁÓˆÚ›˙Ô˘Ó ÙȘ Û˘Ó¤ÂȘ ÙȘ ·Ú¿‰ÔÛ˘. ™ÙÔ À„fiÌÂÙÚÔ ∞Ï‚·Ó›·˜, Ë ·ÙÌfiÛÊ·ÈÚ· Â›Ó·È Ê˘ÛÈο ÈÔ Â‡ı˘ÌË. °È· ÙÔ ÈÙ·ÏÈÎfi Ù¿ÁÌ· ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘ ÛËÌ·›ÓÂÈ ÙËÓ ÂÈÛÙÚÔÊ‹ ÛÙÔ Û›ÙÈ, Ó· ·ÁηÏÈ¿ÛÔ˘Ó ÙËÓ ÔÈÎÔÁ¤ÓÂÈ· Ô˘ ¤¯Ô˘Ó Ó· ‰Ô˘Ó ÁÈ· ¿Óˆ ·fi ¤Ó· ¯ÚfiÓÔ Î·È Ó· ÂÈÛÙÚ¤„Ô˘Ó ÛÙË Ê˘ÛÈÔÏÔÁÈ΋ ˙ˆ‹. Ÿˆ˜ ÚÔ¤‚ÏÂ„Â Ô Û˘ÁÁڷʤ·˜ Û ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓ· ÎÂÊ¿Ï·È·, ÁÈ· οÔÈÔ˘˜ ‰ÂÓ ı· Â›Ó·È ¤ÙÛÈ, ·ÊÔ‡ ı· ÙÔ˘˜ ηϤÛÔ˘Ó ÛÙ· fiÏ· ÛÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙË ƒˆÛ›·, fiˆ˜ ı· Û˘Ì‚Â› Î·È ÁÈ· ÙÔÓ ›‰ÈÔ ÙÔÓ Rigoni Stern. ∏ ÂÌÂÈÚ›· ÙÔ˘ ÔϤÌÔ˘, Ô˘ Ô‰‹ÁËÛ Û ÌÈ· ‰‡ÛÎÔÏË ÂÚ›Ô‰Ô (ÙÔÓ ÂÌʇÏÈÔ fiÏÂÌÔ) –Ôχ ÙÚ·˘Ì·ÙÈ΋ Î·È ÁÂÌ¿ÙË ¤ÓÙ·ÛË ÁÈ· ÙȘ ‰‡Ô ¯ÒÚ˜– ÚÈÓ ·fi ÙËÓ ·ÔηٿÛÙ·ÛË Ù˘ ÂÈÚ‹Ó˘, Î·È Ô˘ ÙËÓ ¤˙ËÛ·Ó ¤ÙÛÈ Î·È ÔÈ ‰‡Ô Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, ‰ÂÓ ÙÔ˘˜ ÂÌfi‰ÈÛ ӷ ÎÏ›ÛÔ˘Ó ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· Ì ¤Ó· Ì‹Ó˘Ì· ˙ˆ‹˜ Î·È ÂÏ¢ıÂÚ›·˜. ∞ÌÊfiÙÂÚÔÈ ÎÏ›ÓÔ˘Ó Ì ÌÈ· ˘‰¿ÙÈÓË ÂÈÎfiÓ·. ΔÔ ÔÙ¿ÌÈ, ÙÔ ÓÂÚfi Ô˘ ÙÚ¤¯ÂÈ Â›Ó·È ¤Ó· Ì‹Ó˘Ì· ÂÏ›‰·˜ ÁÈ· ¤Ó· ηχÙÂÚÔ Ì¤ÏÏÔÓ, ÁÈ· ÙË ˙ˆ‹ Ô˘ Û˘Ó¯›˙ÂÙ·È ·ÓÙÔÙÈÓ¿, ¯ˆÚ›˜ Ó· ÛÙ·Ì·Ù¿: Τραβ#ξαμε ς τ#ν κρη το α<λακιο κα κψαμε δεξι . Δ$ φαιντανε καν$νας Γερμανς π’ α<τ# τ# μερι . RΕπρεπε ν στριφογυρνQς δι κοπα π δP κι π κε; γι ν βρσκεις π$ρασμα ν μεσα στ πυκν μπουλο0κια τPν φαντ ρων πο0 ’χανε πι ξαπλσει a καθντουσαν να γ0ρο νακο0ρκουδα. Τ 2δαφος Nτανε =ππεδο, μ σβωλιασμ$νο κα δ0σβατο σ ν =γκαταλειμ$νο χωρ φι, κι σο ™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


T O ¶ A PA § O ° O TA • I ¢ I T O Y ¶ O § E M O Y

[ 111 ]

πλησι ζαμε πρς τ# μερι το ποταμο, πο0 κουγταν πι καθαρ B βου# του, τσο γιμιζε π βτσαλα κα μμο, 2τσι πο0 σο ’δινε τ#ν ψευδασθηση πς φτ νεις πι σ’ ακρογιαλι . ΘΑΛΑΣΣΑ! –  =λε0θερος δρμος! (σσ. 455-456)

√ ıÂÙÈÎfi˜ Û˘Ì‚ÔÏÈÛÌfi˜ ÙÔ˘ ÔÙ·ÌÔ‡, Ô˘ Ù·˘Ù›˙ÂÙ·È Ì ÙË ı¿Ï·ÛÛ·, ÁÂÓÓ¿ÂÈ ÌÈ· ·›ÛıËÛË ÂÏ¢ıÂÚ›·˜. ªÂ ÙËÓ ›‰È· ÂÈı˘Ì›· ÁÈ· ˙ˆ‹ ÎÏ›ÓÂÈ Î·È ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ÙÔ˘ Rigoni Stern: ∂Λ Ô˘ ÛÙÚ›‚ÂÈ, ÙÔ ÔÙ·Ì¿ÎÈ ÂÚÈÛÙÔȯ›˙ÂÙ·È ·fi ‰¤ÓÙÚ·, Ì ٷ ÎÏ·‰È¿ Ó· ÁÏ›ÊÔ˘Ó ÙÔ Ú‡̷. ΔÔ ÓÂÚfi Â›Ó·È Î·ı¿ÚÈÔ Î·È ‰ÚÔÛÂÚfi. ™ÙÔ ‚˘ıfi ‰ÂÓ ¤¯ÂÈ ¤ÙÚ˜ ·ÏÏ¿ ¤Ó· ›‰Ô˜ Ú¿ÛÈÓÔ˘ Î·È ÛÎÏËÚÔ‡ ËÏÔ‡. °‰‡ÓÔÌ·È Î·È Ì·›Óˆ Û ·˘Ùfi ÙÔ ·ÁˆÌ¤ÓÔ ÓÂÚfi, Ô˘ ÁÈ· ÌÈ· ÛÙÈÁÌ‹ ÌÔ˘ Îfi‚ÂÈ ÙËÓ ·Ó¿Û· […]. ŸÙ·Ó ‚Á·›Óˆ, Í·ÏÒÓˆ Û ÌÈ· ¤ÙÚ· ÛÙÔÓ ‹ÏÈÔ. æËÏ¿, ÛÙË Ì¤ÛË ÙÔ˘ ÔÙ·ÌÔ‡. […] ∫Ï›ӈ Ù· Ì¿ÙÈ· Î·È Î¿Ùˆ ·fi Ù· ‚Ϥʷڿ ÌÔ˘ Á˘ÚÓÔ‡Ó ·Ì¤ÙÚËÙÔÈ, ÌÈÎÚÔ› Ôχ¯ÚˆÌÔÈ ‹ÏÈÔÈ. ∞Ê‹ÓÔÌ·È Ó· ˙‹Ûˆ.18

™ H M E I ø ™ E I ™ 1 O Mario Rigoni Stern (∞ÛÈ¿ÁÎÔ, 19212008) Âͤ‰ˆÛ ÙÔ ÚÒÙÔ ÙÔ˘ ¤ÚÁÔ ÙÔ 1953, √ ÏÔ¯›·˜ ÛÙÔ ¯ÈfiÓÈ (Il sergente nella neve), ¤Ó· ¯ÚÔÓÔÁÚ·ÊÈÎfi Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ÁÈ· ÙËÓ ÂÎÛÙÚ·Ù›· ÛÙË ƒˆÛ›·. ™ÙËÓ ›‰È· ÔÏÂÌÈ΋ ÂÌÂÈÚ›· ÛÙËÚ›˙ÂÙ·È Î·È Ë ∂ÈÛÙÚÔÊ‹ ÛÙÔÓ ¡ÙÔÓ (Ritorno sul Don) (1973) Î·È Ù· ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚ· ÃÈÔÓÈṲ̂ӷ ªÔÓÔ¿ÙÈ· (Sentieri sotto la neve) (1998), ÔÈ ª·ÎÚÈÓÔ› ÃÂÈÌÒÓ˜ (Inverni lontani) (1999) Î·È Ù· ÚfiÛÊ·Ù· ¶ÔÏÂÌÈο ‰ÈËÁ‹Ì·Ù· (Racconti di guerra) (2006). 2 °. ªÂÚ¿Ù˘, ΔÔ Ï·Ù‡ ÔÙ¿ÌÈ, Aı‹Ó·, ∂ÚÌ‹˜, 2002. Δ· ·Ú·ı¤Ì·Ù· ·fi ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È Û’ ·˘Ù‹ ÙËÓ ¤Î‰ÔÛË. ™Â ·Ú¤ÓıÂÛË ÛËÌÂÈÒÓÂÙ·È Ë ÛÂÏ›‰· ·fi fiÔ˘ ¤¯Ô˘Ó ·Úı›. 3 M. Rigoni Stern, Quota Albania, Torino, Einaudi, 2002. Δ· ·Ú·ı¤Ì·Ù· ·fi ÙÔ Ì˘ıÈÛÙfiÚËÌ· ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È Û’ ·˘Ù‹ ÙËÓ ¤Î‰ÔÛË. ™Â ·Ú¤ÓıÂÛË ÛËÌÂÈÒÓÂÙ·È Ë ÛÂÏ›‰· ·fi fiÔ˘ ¤¯Ô˘Ó ·Úı›. E˘¯·ÚÈÛÙÒ ÙËÓ Î˘Ú›· O˘Ú·Ó›· BfiÙÙË ÁÈ· ÙË ÌÂÙ¿ÊÚ·ÛË.

4 «Le ore intorno al fuoco erano sempre le più attese della giornata[…]. Spagna faceva il verso alle frasi del duce che erano arrivate persino qui: “Spezzeremo le reni alla Grecia”, “a primavera viene il bello”» (Û. 113). 5 «Quando con Santini mi mandano a prendere un disertore che si è presentato alla 57, sento pietà per quel pidocchioso pari mio che da un’isola dell’Egeo caldo e azzurro è capitato tra l’inferno di queste montagne straniere a lui e a me» (Û. 125). 6 «Era la sera del 22 aprile 1941 e venne annunciato l’armistizio […] e un allegro clamore si alzd verso il cielo di primavera. Non era, questa, una tromba che annunciava l’attacco […]: suonava il cessate il fuoco, la libera uscita, […] l’adunata dei congedanti» (Û. 146). 7 «Il passare dei giorni, il clima, la fatica, la fame, i pidocchi sono i nostri problemi quotidiani […]. La guerra, l’Italia, la pace, la vittoria, il duce, il re imperatore sono cose che non mi riguardano» (Û. 133).

™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


G A B R I E L L A M A C R `I

[ 112 ]

8 «La Macedonia, la Grecia, l’Epiro: Alessandro, Pirro, gli elefanti, […] le cartine del libro di storia di prima avviamento, le fantasticherie su paesi lontani. Ora ci siamo?» (Û. 52). 9 «Ma il bello è che non si fermarono una volta giunti lontani dal combattimento: proseguirono fino al comando di divisione, dove, vedendoli in quello stato, credettero che i greci fossero alle calcagna e caricarono muli e carrette per ritirarsi» (Û. 98). 10 «dentro ai loro occhi scuri e profondi e nel loro silenzio, avevano dignità» (Û. 99). 11 «Anche loro erano magri, malridotti nelle divise, carichi di pidocchi e con le barbe lunghe» (ÛÛ. 98-99). 12 «A guardarli […] facevano pena: il fez con il fiocco nero, i fasci sul bavero, la camicia di tela da grembiuli per scolaretti, il pugnale di traverso dalla parte della milza, gli stivaletti da sabato fascista sui marciapiedi […]. Chissà, poi, cosa avevano dentro gli zaini e i fagotti che si tiravano appresso. Ma non ci offrirono niente: neanche una sigaretta» (Û. 90).

13 «Il colonnello decide di far ammazzare due muli per battaglione, ma il caporale dei conducenti non sa quali scegliere e i conducenti che hanno sentito l’ordine tentano di sparire nella notte, giù per la valle» (Û. 73). 14 «E quando non c’erano bombe o pallottole, c’era il gelo a uccidere» (Û. 124). 15 «A noi non importa della citazione sul bollettino di guerra: chi lo fa e lo ascolta sta al caldo e con mangeria. Ci dessero anche a noi da mangiare e da coprirci» (Û. 75). 16 «sulle spalle un pesante mantello di pelo di capra, e le scarpe di pezza con la punta all’insù e la suola di copertone» (Û. 96). 17 «vogliono fare i furbi!» (fi..). 18 «C’è un’ansa tutta circondata da alberi, con i rami a lambire la corrente; l’acqua è limpida e fresca; il fondo non è di sassi ma di una creta verde e dura. Mi spoglio ed entro in quell’acqua fredda che per un attimo mi fa trattenere il fiato […]. Quando esco vado a stendermi su un sasso al sole; alto, nel mezzo del fiume […]. Chiudo gli occhi e sotto le palpebre ruotano infiniti piccoli soli colorati. E mi lascio vivere» (Û. 148).

S O MMAIRE

GABRIELLA MACR`π: L’absurdité de la guerre. La campagne d’Albanie dans «Le fleuve large» par Jannis Beratis et dans «Quota Albania» par Mario Rigoni Stern L’article se propose d’analyser la manière dont l’expérience de la Deuxième Guerre (en particulier la campagne d’Albanie) est vécue par deux écrivains qui combattirent respectivement au front grec et italien. Par ailleurs, on veut souligner quelques thématiques communes aux deux romans (la description de l’ennemi, la conditions des militaires, l’image de la population locale) et la manière dont elles sont traitées par les deux auteurs.

™ Y ° K P I ™ H / C O M P A R A I S O N 19 ( 2 0 0 8 )


Γράμμα