Issuu on Google+


คำ�นำ� สิ่งที่รบกวนความสงบสุขในอาคาร สถานที่และที่อยู่อาศัย เมื่อสืบหาต้นเหตุมักจะพบว่า หนู แมลงวัน และแมลงสาบ เป็น ตัวการสำ�คัญ โดยเฉพาะเมื่อสภาพสิ่งแวดล้อมและการสุขาภิบาล ที่ไม่ถูกสุขลักษณะ ทำ�ให้ประสบกับปัญหาความชุกชุมของสัตว์และ แมลงเหล่านี้ ซึง่ มีการแพร่พนั ธุไ์ ด้อย่างรวดเร็ว นอกจากจะเป็นเหตุ รำ�คาญทีท่ �ำ ลายสิง่ ของ เครือ่ งใช้ และอาหาร ก่อให้เกิดการสูญเสีย ทางเศรษฐกิจของประชาชนแล้ว ยังเป็นตัวนำ�หรือพาหะ ของโรค ติดต่อหลายชนิด ขนาดของปัญหาขึ้นอยู่กับความชุกชุมในบริเวณ นั้นๆ มาตรการที่ใช้สำ�หรับป้องกัน ควบคุมและกำ�จัดมีหลากหลาย วิธี จึงควรเลือกใช้ ให้เหมาะสมกับสัตว์และแมลงแต่ละชนิด โดย ควรคำ�นึงถึงความปลอดภัยต่อคน สัตว์เลี้ยงและสิ่งแวดล้อม รวม ถึงความสะดวก และค่าใช้จ่ายด้วย อย่างไรก็ตาม จะต้องมีการ ดำ�เนินงานอย่างจริงจัง ครอบคลุมพื้นที่ และเป็นระยะๆ ต่อเนื่อง ด้วยการใช้วิธีแบบผสมผสาน จึงจะประสบผลสำ�เร็จในการป้องกัน ควบคุม และลดจำ�นวนสัตว์และแมลงนำ�โรคได้อย่างถาวร ทั้งนี้ ประชาชน หรือเจ้าของสถานที่ควรจะต้องมีส่วนร่วมและมีบทบาท ในการดำ�เนินงานด้วยตนเองมากขึ้น คณะผูจ้ ดั ทำ� หวังว่าเอกสารฉบับนี้ จะเป็นคูม่ อื สำ�หรับช่วย ให้ ทุกๆ ครัวเรือนหรือสถานทีต่ า่ งๆ อยูอ่ าศัยได้อย่างมีความสุข และ ปลอดภัยจากการรบกวนของหนู แมลงวัน และแมลงสาบ


สารบัญ หนู... ศัตรูผู้ทำ�ลาย ชนิดของหนู การแพร่พันธุ์ของหนู ชีวนิสัยของหนู หนูเป็นพาหะนำ�โรคติดต่อ วิธีป้องกันและกำ�จัดหนู

หน้า 3 4 7 8 10 11

แมลงวัน... ศัตรูผู้คุ้นเคย

14

วงจรชีวิตของแมลงวัน แหล่งเพาะพันธุ์ของแมลงวัน แมลงวันนำ�เชื้อโรคได้อย่างไร แมลงวันเป็นพาหะนำ�โรคมาสู่คน การควบคุมและกำ�จัดแมลงวัน การป้องกันโรคติดต่อที่มีแมลงวันเป็นพาหะนำ�โรค

15 17 18 19 20 23

แมลงสาบ... ศัตรูผู้ก่อกวน วงจรชีวิตของแมลงสาบ แมลงสาบเป็นพาหะนำ�โรคมาสู่คน โรคที่แมลงสาบนำ�มาสู่คน การควบคุมและกำ�จัดแมลงสาบ

25 26 28 30 31


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

หนู...ศัตรูผู้ทำ�ลาย

หนู

เป็นสัตว์กัดแทะที่สร้างความรำ�คาญส่งเสียงดัง นำ�ความ สกปรกและเชื้อโรคต่างๆ มาปนเปื้อนอาหาร รวมทั้งเป็นพาหะนำ� โรคมาสู่มนุษย์และสัตว์ได้ นอกจากนี้ หนูยังเป็นศัตรูที่สำ�คัญของ ผลผลิตทางการเกษตรและทำ�ลายทรัพย์สินภายในอาคารบ้านเรือน

3


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

ชนิดของหนู หนู สามารถจำ�แนกออกเป็น 4 ประเภทตามลักษณะการ หากิน และที่อยู่อาศัย ดังนี้ 1. พวกที่อาศัยอยู่ในอาคารบ้านเรือน โดยกินอาหารและ ทำ�รังอาศัยอยู่ในบ้านคน เช่น หนูท้องขาว หนูหริ่ง 2. พวกที่อาศัยนอกบ้าน ตามกองขยะ ท่อระบายน้� ำ ได้แก่ หนูนอร์เวย์ หรือหนูท่อ หรือหนูขี้เรื้อน 3. พวกที่อาศัยอยู่ตามท้องนา โดยขุดรูอยู่ เช่น หนูพุก 4. พวกที่อาศัยและหากินอยู่ในป่า

4


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

หนูบ้าน ที่พบเห็นบ่อยในประเทศไทยมีหลายชนิด ที่มัก เกี่ยวข้องกับคนและก่อให้เกิดปัญหาทางสาธารณสุข ได้แก่ หนูหริ่ง เป็นหนูที่มีขนาดเล็กที่สุด มักพบตามอาคาร บ้านเรือน ชอบอาศัยอยู่ตามลิ้นชัก กินอาหารทุกชนิด ที่คนกิน รวมทั้งเมล็ดพืช ผลไม้ และเนย

หนูจี๊ด เป็นหนูขนาดเล็ก เวลากลางคืนจะร้องจี๊ดๆ ชอบอาศั ย อยู่ ตามซอกมุม ตามเพดาน โดยเฉพาะอย่ า งยิ่ งใน ห้องเก็บของและห้องครัว กินอาหารทุกชนิด แต่ชอบกินผลิตผล จากพืชมากกว่าอย่างอื่น

5


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

หนูท้องขาว หรือหนูหลังคา เป็นหนูขนาดกลาง ชอบ อาศัยอยู่ตามเพดานและใต้หลังคาบ้าน ชั้นเก็บของสูงๆ หรือตาม ครัว และชั้นล่างของอาคาร บางครั้งจะพบขุดรูอยู่ในดินและวิ่งอยู่ ในท่อระบายน้ำ� ชอบกินเมล็ดพืช ผักสด ผลไม้ ตลอดจนหอยและ แมลง

หนูนอร์เวย์ หรือหนูท่อ (หนูขยะ , หนูขี้เรื้อน) เป็นหนู ที่มีขนาดใหญ่ที่สุด พบในบ้านเรือน / ตลาดสด และบริเวณบ้าน เรือน ชอบอาศัยอยู่ตาม ท่อระบายน้ำ� กองขยะ ใต้ถุนบ้าน หรือ อาคาร และขุดรูอยู่ในดินใกล้แม่น้ำ�หรือคลอง กินอาหารได้ทุกชนิด โดยมากจะหากินอยู่ตามกองขยะ ถังขยะ ตลาดสด และหาเศษ อาหารในท่อระบายน้ำ�

6


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การแพร่พันธุ์ของหนู หนู เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีความสามารถในการผสม พันธุ์ และแพร่พันธุ์ได้อย่างรวดเร็ว หนูนอร์เวย์ และหนูท้องขาว สามารถ มีลูกครั้งแรกได้เมื่ออายุ 3 - 5 เดือน ใช้เวลาตั้งท้อง 21 22 วัน หลังจากออกลูกแล้วภายใน 48 ชม. หนูตัวเมียสามารถรับ การผสมพันธุ์ได้อีก ออกลูกครอกละ 6 - 12 ตัว ปีละ 4 - 8 ครอก ขึ้นอยู่กับชนิดของหนู หนูส่วนใหญ่มีอายุยืนยาวประมาณ 1 - 3 ปี

ตัวโตเต็มวัย หนูเพศเมีย ลูกหนูที่อย่านมแล้ว

ออกลูกเป็นครอก

ผสมพันธุ์ได้ทันทีหลังคลอด

ผสมพันธุ์

7


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

ชีวนิสัยของหนู

ชีวนิสัย และความสามารถโดยทั่วไปของหนู เนื่องจากฟันคู่หน้า 2 คู่ของหนูยาวขึ้นเรื่อยๆ ตลอดชั่ว อายุขัย เพื่อมิให้ฟันคู่หน้ายาวเกินไป จึงทำ�ให้หนูมีนิสัยชอบแทะสิ่ง ต่างๆ ทีอ่ ยูใ่ นทางเดินของมัน โดยทีไ่ ม่จ�ำ เป็นต้องเป็นอาหารทีก่ นิ ได้ เช่น ไม้ สายไฟ ฯลฯ หนูชอบออกหากินในเวลากลางคืน โดยเฉพาะในตอนค่ำ� จนถึงเที่ยงคืน ปกติหนูจะกินอาหารประมาณร้อยละ 10 ของ น้ำ�หนักตัวของมันต่อวัน นอกจากนี้หนูยังมีการส่งสัญญาณบอก ให้เพื่อนรู้ถึงอันตรายที่จะเกิดขึ้น เช่น ส่งเสียงบอก และปัสสาวะ รดเหยื่อพิษที่วางไว้ เป็นต้น

8


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

หนูมคี วามสามารถในการว่ายน้ำ�และดำ�น้�ำ ได้ทนพอๆ กับคน และกระโดดได้สูงถึง 50 เซนติเมตร กระโดดได้ไกลกว่า 1.2 เมตร ปีนป่ายเก่งหรือไต่ตามกำ�แพง เสา ข้างฝาหรือท่อน้ำ�ได้ ถ้าไม่ สามารถหาที่อยู่อาศัยได้หรือที่อยู่อาศัยถูกรบกวนและไม่ปลอดภัย มันจะขุดรูอยู่ หนูเป็นสัตว์ตาบอดสี มันจะเห็นได้เฉพาะสีขาวกับสีดำ� เท่านั้น การเคลื่อนที่ต้องใช้ประสาทรับความรู้สึกอย่างอื่นช่วย เช่น หนวด ขนใต้ทอ้ ง อุง้ เท้า เป็นต้น จมูกของหนูสามารถรับกลิน่ อาหาร ที่อยู่ได้ ไกลเป็นกิโลเมตร หนูมีลิ้นในการชิมรสดีมาก การที่ใช้เหยื่อ พิษที่มีความเข้มข้นสูงจะทำ�ให้หนูเรียนรู้ และเข็ดขยาดต่อเหยื่อได้ หูของหนูสามารถรับคลื่นที่ความถี่สูงมาก มันจะส่งคลื่นเสียงหรือ ถ่ายทอดเสียง ไปยังเพื่อนที่อยู่ไกลๆ ได้

9


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

หนูเป็นพาหะนำ�โรคติดต่อ โรคเลปโตสไปโรซิส(โรคฉี่หนู) โรคไข้รากสาดใหญ่ โรคกาฬโรค โรคท้องร่วง โรคกลัวน้ำ� โรคไข้หนูกัด โรคพยาธิต่างๆ โรคดีซ่าน

10


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

วิธีป้องกันและกำ�จัดหนู การควบคุม ป้องกันและกำ�จัดหนู สิง่ แรกทีค่ วรกระทำ� คือ การสำ�รวจร่องรอยของหนู ได้แก่ รอยเท้า รอยกัดแทะ มูลหนู รู หนู รอยถู และลักษณะอืน่ ๆ ทีอ่ าจบอกได้วา่ มีหนูอยูบ่ ริเวณนัน้ เช่น เสียงร้อง เสียงวิ่ง กลิ่นสาบ และซากหนู เป็นต้น วิธีป้องกันและกำ�จัดหนู มีดังนี้ คือ 1. การปรับปรุงสภาพภายในและ รอบๆ อาคารบ้านเรือน สถานประกอบการ ร้านอาหาร ยุง้ ฉางหรือโกดังเก็บสินค้าให้สะอาด และไม่ปล่อยให้รกรุงรัง

2. รวบรวมและกำ�จัดขยะมูลฝอย หรือเศษอาหาร ท���ง้ ลงถังขยะทีม่ ฝี าปิดมิดชิด หากเป็นไปได้ควรเก็บทิ้งทุกๆ วัน

11


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

3. ป้องกันไม่ให้หนูเข้ามาในอาคาร บ้านเรือน กำ�จัด แหล่ง ที่อยู่อาศัยหลบซ่อนของหนู 4. จัดเก็บอาหารและผลผลิตทางการเกษตรให้ถูกต้อง เหมาะสม ไม่ให้เป็นแหล่งอาหารของหนู 5. การลดประชากรหนู และการกำ�จัดหนู ด้วยวิธี - การใช้กรงดักหนู เหยื่ออาหารที่ใช้ดักควรมีกลิ่นหอม และหนูชอบ เช่น ปลาหมึกแห้งตัวเล็กๆ หัวปลาทอด เนื้อมะพร้าว แห้งเผา เป็นต้น

- การใช้กาวดักหนู การวางแผ่นกาวดักหนู ควรวางริม กำ�แพงหรือชิดผนังอาคาร ตามทางเดินที่หนูวิ่งผ่าน

12


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การใช้สารพิษกำ�จัดหนูหรือเหยื่อพิษกำ�จัดหนู การกำ�จัดหนู วิธีนนี้ ิยมใช้เหยื่อพิษประเภทออกฤทธิ์ช้า ซึ่ง เป็นสารเคมีที่มีความแรงของสารพิษต่ำ� 0.05-1 % ออกฤทธิ์ยับยั้ง การแข็งตัวของเลือด มักจะใช้สารพิษผสมกับเหยื่ออาหาร ปัจจุบัน เป็นเหยื่อพิษสำ�เร็จรูป เมื่อหนูได้รับสารพิษเข้าไปจนถึงระดับที่เป็น พิษ จะทำ�ให้หนูมีอาการตกเลือดและตายภายใน 3 - 5 วัน สามารถ เก็บซากหนูไปกำ�จัดได้งา่ ย กรณีที่หนูตายในรังหรือในที่ซงึ่ เข้าไปเก็บ ซากไม่ได้กลิ่นเหม็นที่เกิดขึ้นจะมีระยะเวลาสั้นๆ เพราะเนื้อเยื่อของ หนูที่จะเกิดการเน่าตามธรรมชาติมีน้อย

13


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แมลงวัน...ศัตรูผู้คุ้นเคย ประเทศไทยตั้งอยู่ในเขตเส้นศูนย์สูตร มีสภาพอากาศร้อน ชื้น เหมาะกับการเจริญเติบโตของแมลงชนิดต่างๆ แมลงบางชนิด มีประโยชน์ และบางชนิดเป็นโทษต่อมนุษย์ โดยเป็นพาหะนำ�โรค ติดต่อที่เป็นปัญหาด้านสาธารณสุข แมลงวั น จัดว่าเป็นแมลงทีม่ คี วามใกล้ชดิ กับคนและก่อ ให้เกิดปัญหากับคนอย่างมากมาย

14


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

วงจรชีวิตของแมลงวัน

( )

ดักแด้

ตัวเต็มวัย

ไข่

( )

( ) ตัวหนอน

( )

แมลงวัน

มีวงจรชีวิต 4 ระยะ คือ ระยะไข่ ระยะ ตัวหนอน ระยะดักแด้ และระยะตัวเต็มวัย แมลงวันจะวางไข่บนสิง่ ขับถ่าย มูลสัตว์ สิ่งปฏิกูลที่มีความชื้น ภายใน 6-8 ชั่วโมง ไข่จะฟัก เป็นตัวหนอนแล้วเจริญต่อไปเป็นดักแด้ และใช้เวลานาน 14-28 วัน จึงจะเจริญเป็นแมลงวันตัวเต็มวัย

15


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การกินอาหาร แมลงวันสามารถกินอาหารของคนได้ทกุ ชนิดตลอดจนมูลของ คน และสัตว์ สามารถมีชิวิตอยู่ได้เมื่อได้รับน้ำ�และน้ำ�ตาล ตัวเมีย ต้องการอาหารประเภทโปรตีนเพือ่ ใช้ในการพัฒนาไข่ แมลงวันจะดูดกิน อาหารทีเ่ ป็นของเหลว แต่ถา้ เป็นอาหารแข็งมักจะปล่อยน้ำ�ลายออกมา ทำ�ให้อาหารเปียกเพื่อให้อาหารอ่อนตัวก่อนที่จะดูดกิน

แหล่งเกาะพัก แหล่งเกาะพักในตอนกลางวัน และกลางคืน แมลงวันจะ เกาะพัก บนพื้น ผนัง เพดานห้อง ส่วนนอกบ้านจะเป็นที่รั้ว บันได ราวตากผ้า กระป๋อง ขยะ กอหญ้าและวัชพืช แต่โดยทั่วไปการเกาะ พักมักจะอยู่ ใกล้กับแหล่งอาหาร เช่นบริเวณแหล่งทิ้งขยะมูลฝอยที่ ไม่ถูกสุขลักษณะ

16


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แหล่งเพาะพันธุ์ของแมลงวัน แหล่งเพาะพันธุ์ของแมลงวัน ได้แก่ 1. มูลสัตว์ เป็นแหล่งวางไข่ที่สำ�คัญ แมลงวันจะวางไข่ในมูล สัตว์ต่างชนิดกันในแต่ละภูมิภาคของโลก ประเทศไทย มีแหล่งเพาะ พันธุ์ที่ดีของแมลงวันบ้าน คือ มูลสุกร และมูลไก่ 2. เศษอาหารและสิ่งปฏิกูลจากกรรมวิธีการผลิตอาหาร เช่น เปลือกผลไม้บางชนิด 3. อินทรีย์วัตถุอื่นๆ ได้แก่ ปลาป่น กระดูกป่น กากจากการ สกัดน้ำ�มันพืชบางชนิด 4. ท่อระบายน้ำ�โสโครกจากบ่อบำ�บัดน้ำ�เสีย

17


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แมลงวันนำ�เชื้อโรคได้อย่างไร ? แมลงวัน มีนิสัยชอบกินอาหารตามแหล่งสกปรกที่มี เชื้อโรค ต่างๆ จึงมีเชื้อโรคติดตามขาและลำ�ตัวของแมลงวัน เมื่อบินไปตอม อาหารที่คนและสัตว์กิน เชื้อโรคต่างๆ เหล่านั้น จะลงไปสู่อาหาร นอกจากนี้ แ มลงวั น มี นิ สั ย ชอบถ่ า ยและสำ � รอกของเหลวออกมา เวลากินอาหาร เชือ้ โรคทีอ่ ยูใ่ นระบบทางเดินอาหารของแมลงวันจึงถูก ถ่ายทอดลงสู่อาหาร เมื่อคนนำ�อาหาร ไปกินทำ�ให้เกิดเป็นโรคติดต่อ ต่างๆ ได้

18


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แมลงวันเป็นพาหะนำ�โรคมาสู่คน อุจจาระร่วง อาหารเป็นพิษ อหิวาตกโรค ไข้ไทฟอยด์ บิด โปลิโอ หนอนพยาธิ โรคผิวหนังและแผลเรื้อรัง

19


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การควบคุมและกำ�จัดแมลงวัน 1. การกำ�จัดและลดแหล่งเพาะพันธุ์แมลงวัน - ป้องกันไม่ให้แมลงวันเข้ามาในอาคาร โดยการใช้มุ้งลวด - ทิ้งขยะมูลฝอยและเศษอาหารในถังขยะที่มีฝาปิดมิดชิด หรือนำ�ไปเททิ้งที่รถเก็บขยะ - ดูแลทำ�ความสะอาดของอาคารสถานที่ และบริเวณ โรงอาหาร จะช่วยลดจำ�นวนแมลงวันได้มาก - จัดเก็บอาหารให้มิดชิด ป้องกันไม่ให้แมลงวันตอม

20


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

2. ควบคุมการใช้สารเคมี - การพ่นสารเคมีกำ�จัดแมลงวันที่บริเวณกองขยะ และ ถ้ามีการขุดค้น พื้นผิวของแหล่งขยะให้ลึกถึงบริเวณที่เปียกก็จะ ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการกำ�จัดได้ดีขึ้น หรือใช้ปูนขาวโรย กลบขยะ ที่ตกค้าง - การใช้เหยือ่ พิษ เป็นวิธที แี่ นะนำ�ให้ใช้ในแหล่งทีม่ แี มลงวัน ชุกชุม เช่น ร้านค้า โรงครัว โรงงานประกอบอาหารต่างๆ อาจ ใช้เป็นเหยื่อชนิดน้ำ�ผสมสารเคมี หรือชนิดของเหลวข้นเหนียวเป็น กาวดัก โดยผสมน้ำ�ตาลหรือสารล่อ หรือใช้แท่งไม้ชุบเหยื่อพิษ ตั้งทิ้งไว้ตามแหล่งที่มีแมลงวันชุกชุม

21


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

3. การควบคุมโดยวิธีกายภาพ - ป้องกันไม่ให้แมลงวันไต่ตอม หรือสัมผัสอาหารโดยใช้ ฝาชีครอบอาหารใส่ตู้กับข้าว หรือติดมุ้งลวดที่ห้องครัว

- ใช้ไม้ตีแมลงวัน

- ใช้ ก รงดั ก แมลงวั น โดยใช้ เ หยื่ อ อาหารล่ อ ดึ ง ดู ดให้ แมลงวัน เข้ามาดูดกินอาหาร เมื่อเกิดการตกใจจะบินสูงเข้าไปใน กรงด้านบนและไม่สามารถบินกลับออกไปได้

22


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การป้องกันโรคติดต่อ ที่มีแมลงวันเป็นพาหะนำ�โรค

ประชาชนทั่วไป 1. ควรล้ า งมื อ ทุ ก ๆ ครั้ ง ก่ อ นรั บ ประทานอาหารและ หลังเข้าส้วม 2. ควรรับประทานอาหารที่สะอาดและปรุงสุกใหม่ 3. ควรดื่มน้ำ�และใช้น้ำ�สะอาด 4. ควรมีส้วมที่ถูกสุขลักษณะ และอยู่ในสภาพที่ใช้งานได้ 5. ควรเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ 6. ควรใช้ผงน้ำ�ตาลเกลือแร่ (ORS) เพื่อรักษาโรคอุจจาระ ร่วงขั้นพื้นฐาน

23


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

ชุมชนก่อสร้าง / สถานีขนส่งผู้โดยสาร / สถานีรถไฟ 1. ควรมีน�้ำ ดืม่ น้�ำ ใช้ทสี่ ะอาด มีคณ ุ ภาพและตามมาตรฐาน 2. ควรมีส้วมเพียงพอ สะอาด ถูกสุขลักษณะ และอยู่ใน สภาพที่ใช้งานได้ 3. มีการกำ�จัดขยะมูลฝอยอย่างถูกวิธีและระบบระบายน้ำ�เสีย

ตลาดสด / แผงลอย / ร้านอาหาร 1. ควรปรับปรุงสถานทีใ่ ห้ถกู หลักสุขาภิบาล และสุขลักษณะ 2. สุขวิทยาส่วนบุคคลของผู้ค้า 3. ควรมีการล้างตลาดเป็นระยะๆ โดยมีการใช้ใช้สารชำ�ระ ล้างและสารฆ่าเชื้อโรค

24


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แมลงสาบ...ศัตรูผู้ก่อกวน

แมลงสาบ

เป็นแมลงดึกดำ�บรรพ์ที่อาศัยอยู่ใน โลกนี้มา ประมาณ 250 ล้านปี โดยสันนิษฐานจากหลักฐาน ซึ่งเป็น ฟอสซิล (Fossil) ที่ถูกค้นพบ ปัจจุบันนี้แมลงสาบที่พบทั่วโลกมีทั้ง สิ้นประมาณ 4,000 ชนิด แมลงสาบมีที่อยู่อาศัย และหากินอยู่ภายในบ้านคนตลอด ชีวิต เ���ลื่อนไหวได้รวดเร็ว

25


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

วงจรชีวิตของแมลงสาบ แมลงสาบ มีวงจรชีวิต 3 ระยะ คือ ไข่ ตัวอ่อนหรือ ตัวกลางวัยและตัวเต็มวัย ไข่ของแมลงสาบมีปลอกหุ้มเรียกว่า ฝักไข่ ในแต่ละฝักจะมีไข่จำ�นวน 16-30 ฟอง แมลงสาบชอบวางไข่ใน ตู้ ทึ บ ลิ้ น ชั ก กล่ อ งกระดาษ ตามซอกหรื อ มุ ม ห้ อ ง ฝาผนั ง หรือเฟอร์นิเจอร์ต่างๆ และจะฟักภายในระยะเวลา 1-3 เดือน ตัวอ่อนที่ฟักออกมาใหม่ๆ มีสีขาวและไม่มีปีก เมื่ออายุได้ 3-4 สัปดาห์จะมีการลอกคราบหลายครั้งจนเป็น ตัวเต็มวัย 6 - 7 สัปดาห์

ตัวอ่อน

ไข่

9 - 13 เดือน

ตัวเต็มวัย

26


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การกินอาหาร แมลงสาบ สามารถกินอาหารได้ทกุ ชนิดไม่วา่ จะเป็นพืชหรือ สัตว์ แต่ส่วนมากชอบกินเศษอาหารประเภทแป้งหรือน้ำ�ตาล ซาก สัตว์หรือแมลงที่ตายแล้ว น้ำ�ลาย เสมหะ อุจจาระ กระดาษ และ ผ้า แมลงสาบ มีนสิ ยั ชอบกินอาหารและ ถ่ายอุจจาระออกมาตลอด ทางที่เดินผ่าน ชอบออกหากินในเวลากลางวัน

ที่อยู่อาศัย แมลงสาบ มักอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม และชอบอาศัยอยู่ใน บริเวณที่มืด อบอุ่นและมีความชื้นสูง ตามบ้านเรือน ท่อระบายน้ำ� ร้านขายของชำ� ร้านอาหาร ห้องครัว โกดังเก็บสินค้าทางการเกษตร หรือกระดาษ

27


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

แมลงสาบเป็นพาหะนำ�โรคมาสู่คน แมลงสาบ เป็นพาหะสำ�คัญทีส่ ามารถนำ�เชือ้ โรคต่างๆ เช่น ไวรัส แบคทีเรีย เชือ้ ราหรือโปรโตซัว ติดต่อมาสูค่ นได้โดยที่ เชือ้ โรค เหล่านี้ ติดมากับขาหรือลำ�ตัวของแมลงสาบในขณะทีแ่ มลงสาบออก หากินตามบริเวณทีส่ กปรก หรือการทีเ่ ชือ้ โรคถูกแมลงสาบกินเข้าไป แล้วไปสะสมอยูใ่ นระบบทางเดินอาหาร เมือ่ แมลงสาบเดินผ่านหรือ กินอาหารจะสำ�รอกหรือถ่ายมูลลงบนอาหารผู้ที่รับประทานอาหาร นั้นจะได้รับเชื้อโรค และอาจป่วยได้

28


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

ปัญหาจากแมลงสาบ

1. ทำ�ให้เกิดความรำ�คาญ เช่น กลิน่ เหม็นจากอุจจาระและ การบินไต่ไปมาของตัวแมลงสาบ 2. ทำ�ให้เกิดความสกปรกในสถานที่ต่างๆ 3. สร้างความเสียหาย หรือทำ�ลายทรัพย์สิน เช่น อาหาร เสื้อผ้า กระดาษ ฯลฯ 4. เป็นพาหะของโรคต่างๆ จากเชื้อโรคที่ติดมาตามขา ลำ � ตั ว ปี ก และหมวด แล้ ว มาปนเปื้ อ นอาหารที่ มั น ไต่ตอม หรือ เดินผ่าน 5. แมลงสาบจะปล่ อ ยสารก่ อ ภู มิ แ พ้ อ อกมาสู่ บ ริ เ วณ ที่เดินผ่าน หรือลอยฟุ้งอยู่ในอากาศ เมื่อคนสัมผัส สารก่อภูมิแพ้เหล่านี้ต่อเนื่องกัน จะทำ�ให้เกิดโรคภูมิแพ้ และหอบหืด ลมพิษ หรือคันตามผิวหนัง

29


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

โรคที่แมลงสาบนำ�มาสู่คน

บิด

30

อุจจาระร่วง

ไทฟอยด์

ตับอักเสบ

พยาธิต่างๆ

ภูมแพ้

โรคผิวหนัง

หอบหืด


สาระน่ารู้...การป้องกัน ควบคุม

การควบคุมและกำ�จัดแมลงสาบ 1. รักษาความสะอาดภายในบ้านเรือน 2. จัดเก็บข้าวของต่างๆ ให้เป็นระเบียบเพื่อไม่ให้เป็นที่ หลบซ่อนของแมลงสาบได้ 3. เก็บอาหารทั้งสดและแห้งให้มิดชิด และระวังไม่ให้มี เศษอาหารตกหล่นบนพื้น 4. ทิ้ ง ขยะมู ล ฝอย และเศษอาหารในถั ง ขยะที่ มี ฝ า ปิ ด มิ ด ชิ ด ควรหมั่ น นำ � ขยะไปกำ � จั ด ทิ้ ง และล้ า ง ทำ�ความสะอาดถังขยะอย่างสม่ำ�เสมอ 5. ป้องกันไม่ให้แมลงสาบเข้ามาอาศัย และเพาะพันธุ์ภาย ในบ้ า น โดยการปิ ด หรื อ อุ ด ช่ อ งโหว่ บ ริ เ วณประตู หน้ า ต่ า ง หรื อ รอยแตกร้ า วบนผนั ง บ้ า น รวมทั้ ง ติ ด ตะแกรงตาข่ า ยบริ เ วณรู เ ปิ ด สู่ ท่ อ น้ำ � ทิ้ ง ในห้ อ งน้ำ � ห้องครัว หรือนอกบ้าน 6. ทำ�ลายตัวแมลงสาบ ไข่ของแมลงสาบ โดยการใช้ สาร เคมี หรือน้ำ�ต้มเดือดๆ ลาดบริเวณที่ประกอบอาหาร 7. ใช้กับดักแมลงสาบ เช่น กล่องดักแมลงสาบ กาว ดักแมลงสาบ เป็นต้น

31


สาระน่ารู้ ... การป้องกัน หนู ... ศัตรูผู้ทำ�ลาย

แมลงวัน

ควบคุม

... ศัตรูผู้คุ้นเคย

แมลงสาบ ... ศัตรูผู้ก่อกวน ที่ปรึกษา นางมนทิรา ทองสาริ ผู้อำ�นวยการสำ�นักอนามัย นางวันทนีย์ วัฒนะ รองผู้อำ�นวยการสำ�นักอนามัย นายวงวัฒน์ ลิว่ ลักษณ์ ผูอ้ �ำ นวยการกองควบคุมโรคติดต่อ ผู้จัดทำ� นางสมพิศ โอฐวารี นักวิชาการสาธารณสุข 8ว และคณะ กลุ่มงานควบคุมสัตว์และแมลงนำ�โรค กองควบคุมโรคติดต่อ สำ�นักอนามัย กรุงเทพมหานคร พิมพ์ ครั้งที่ 1/2553 จำ�นวน ...................เล่ม ออกแบบโดย........................ พิมพ์ที่ : โรงพิมพ์…………………….



สาระน่ารู้การป้องกันควบคุม