Page 9

Katarzyna Kolendo-Korczakowa Instytut Sztuki PAN Warszawa

Sztuka kresów wschodnich, t. 6 Kraków 2006

DZIEJE INFUŁACJI GIERANOŃSKIEJ FUNDACJI WOJCIECHA GASZTOŁDA1 Miasteczko Gieranony, zwane również Gieranonami Murowanymi, choć dawno utraciło swą świetność, pozostawało w pamięci zarówno historyków, jak i miejscowych, jako miejsce niezwykłego spotkania Barbary Radziwiłłówny z Zygmuntem Augustem, spotkania, którego skutkiem była najsłynniejsza chyba historia miłosna w dziejach Rzeczpospolitej. W r. 1792 Stanisław August nadał Gieranonom herb – gorejące serce przebite mieczem, który mógł mieć symboliczne znaczenie – przypominać o tragicznie zakończonej miłości króla i pięknej Radziwiłłówny. Barbara była wdową po wojewodzie trockim Stanisławie Gasztołdzie, który, podobnie jak jego ojciec – Olbracht, rodową siedzibę w Gieranonach chciał uczynić jedną z najwspanialszych rezydencji Rzeczpospolitej. Historia Gieranon nie budziła jednak żywszego zainteresowania, a nieliczni zajmujący się nią badacze powtarzali te same, nie do końca zgodne z faktami, wiadomości. Celem tego artykułu ma być wyjaśnienie kilku niejasnych dotąd problemów. Za najstarszą wiadomość o Gieranonach uznaje się wzmiankę w krzyżackim drogowskazie – opisie drogi z Trab do Lidy, datowanym na lata 1402–14032, o miejscowości Gastowtendorf, uznaną za rezydencję Gasztołdów utożsamianą z Gieranonami3. Pierwszym notowanym właścicielem dóbr był w r. 1431 Piotr Gasztołd, następnie od r. 1433 jego brat Jan (Iwaszka), marszałek nadworny i wojewoda wileński4. Ten ostatni już wcześniej (1431) pisał się „z Gieranon”, co świadczyłoby, że przyznanie mu tych dóbr przywilejem wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza z r. 1433, stanowiło potwierdzenie dawniejszego nadania5. Załamanie się ogromnych wpływów politycznych Iwaszki Gasztołda doprowadziło do konfiskaty jego dóbr przez Kazimierza Jagiellończyka w l. 1451–14566. Gieranony powróciły do Gasztołdów dopiero Artykuł jest częścią szerszego opracowania dotyczącego Gieranon opublikowanego w: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. J. K. Ostrowski, cz. III, Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa wileńskiego, t. 1, red. M. Kałamajska-Saeed, Kraków 2005, s. 25–66. Pragnę złożyć gorące podziękowania dr Marii Kałamajskiej-Saeed za wszelką pomoc i cenne rady. 2 M. Kuźmińska, Olbracht Marcinowicz Gasztołd, „Ateneum Wileńskie”, 5, 1928, z. 14, s. 121; W. Semkowicz, O litewskich rodach bojarskich zbratanych z szlachtą polską w Horodle 1413 r., „Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie”, 6, 1921–1923, s. 120–121, 124. 3 Die littauischen Wegeberichte, [w:] Scriptores Rerum Prussicarum, t. 2, Leipzig 1863, s. 704 (jest to drogowskaz związany z wyprawą, w której po stronie Krzyżaków brał udział Świdrygiełło); Kuźmińska, op. cit., s. 121. 4 Semkowicz, O litewskich..., s. 124; M. Baliński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, t. 3, Warszawa 1846, s. 226; SGKP, t. 2, 1881, s. 558–559; J. Kurczewski, Biskupstwo wileńskie, Wilno 1912, s. 102. 5 Semkowicz, O litewskich..., s. 124; C. Jankowski, Powiat oszmiański. Materiały do dziejów ziemi i ludzi, t. 3, Petersburg 1898, s. 108. 6 W. Semkowicz, Gasztołd Jan (Iwaszka), [w:] PSB, t. 7, 1948–1958, s. 297–298. 1

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement