Page 211

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

211

przykładami są: epitafium Jana Drewny w kolegiacie warszawskiej (1621)98 i nagrobek prymasa Henryka Firleja w Łowiczu, dzieło gdańskiego warsztatu Abrahama van den Blocke i Wilhelma Richtera (1626–1628)99. Zupełnie nowe wartości całego zespołu dla sztuki polskiej wprowadza jego analiza materiałoznawcza. Zestaw kamieni użytych w dziełach nieświeskich w całości pochodzi spoza granic Rzeczypospolitej. Import dzieł weneckich, wykonanych z eksploatowanych we Włoszech marmurów nie znajduje precedensu w sztuce polskiej przełomu w. XVI i XVII. Pierwszy znany mi obecnie przykład importu białego marmuru z Carrary, sprowadzonego w większej ilości do Gdańska via Genua i Amsterdam, wiąże się dopiero z późniejszymi o kilka lat zamówieniami Willema van den Blocke, m.in. na nagrobki króla Jana III Wazy (1592–1593), Kosów w Oliwie (ok. 1600) i Piotra Tarnowskiego w Łowiczu (1603). O skali i kosztach takiego przedsięwzięcia świadczy fakt, iż korzystający powszechnie z tego materiału rzeźbiarze z południowych Niderlandów w 2. poł. w. XVI musieli czekać na realizację swoich zamówień blisko dwa lata. Trudności w jego pozyskaniu potęgowały wysokie koszty morskiego frachtu100. Pozostałe wykorzystane w dziełach nieświeskich odmiany kamieni, stosowane powszechnie w środowisku gdańskim: obie odmiany kolorystyczne wapieni olandzkich i gotlandzkich, wapienie mozańskie oraz alabaster angielski, sprowadzono tamże tradycyjnymi morskimi szlakami handlowymi z zachodniej i północnej Europy. Na obecnym etapie badań nie można jeszcze wyjaśnić i prześledzić mechanizmów realizacji zamówień artystów gdańskich w tym okresie we Flandrii i Szwecji. Dekoracyjne, barwne odmiany wapieni olandzkich, piaskowiec gotlandzki, wapienie mozańskie oraz alabaster angielski w ciągu 4. ćw. XVI i na początku w. XVII na terenie Rzeczypospolitej znalazły zastosowanie wyłącznie w ośrodku kamieniarsko-rzeźbiarskim w Gdańsku. Obecność tych samych materiałów we współczesnych zabytkach Torunia i Elbląga świadczy o sile i zakresie oddziaływania małej architektury i rzeźby gdańskiej w całym regionie Prus Królewskich i Warmii. Wobec braku odpowiednich badań trudno obecnie ustalić, jaką rolę w tym procesie mógł odgrywać silny ośrodek artystyczny w Królewcu. Należy zaznaczyć, iż tamtejszy port stał się już w poł. w. XVI ważnym miejscem przeładunku transportów kamienia z Krakowa, Małopolski i Gdańska do Wilna i Nieświeża. Równocześnie królewiecki dwór Hohenzollernów wyprzedził Gdańsk w recepcji wzorców i sztuki manieryzmu północnego, do tego w najlepszej ich redakcji Cornelisa Florisa. Stąd też do Rzeczypospolitej przy M. Kossakowska-Szanajca, Warszawskie nagrobki XVI i XVII wieku, [w:] Szkice nowomiejskie, Warszawa 1961, s. 181; Karpowicz, Rzeźba..., s. 29. Strukturę edikuli pomnika odkuto w brunatno-brązowej odmianie wapienia gotlandzkiego. 99 Zob. Tatarkiewicz, Nagrobki..., s. 420–422, ryc. 222; J. Gajewski, Sztuka w prymasowskim Łowiczu, [w:] Łowicz. Dzieje miasta, red. R. Kołodziejczyk, Warszawa 1986, s. 495–496. Czarny wapień, z którego odkuto strukturę pomnika prymasowskiego, Władysław Tatarkiewicz zidentyfikował błędnie jako popularny ,,marmur” z Dębnika, jednocześnie określając jej proweniencję jako małopolską. Analiza materiałoznawcza nagrobka potwierdza jednak interpretację źródeł archiwalnych – pomnik Henryka Firleja wykonano w całości w Gdańsku, posługując się dostępnymi tam materiałami: w elementach architektonicznych wykorzystano czarny wapień mozański, prawdopodobnie Marbre Noir de Dinant lub Noir Belge (ścianki i tło edikuli, trzony kolumn, naczółek oraz tła tablic inskrypcyjnych), brązoworudą odmianę wapienia gotlandzkiego (elementy cokołu edikuli, struktura sarkofagu, odcinki fryzu) oraz alabaster angielski (klęcząca figura prymasa i detale kolumn). 100 Lipińska, op. cit., s. 187. 98

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement