Page 209

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

209

spoza stolicy i centralnej Małopolski w 1. poł. w. XVI było wąskie grono posiadających największe dochody przedstawicieli elity duchownej i politycznej Korony, ściśle związanych z dworem królewskim – arcybiskupi gnieźnieńscy: Jan Łaski (1516–1523) i Andrzej Krzycki (1535–1537), biskupi poznańscy: Jan Lubrański (1521), Stanisław Oleśnicki (1540) i Sebastian Branicki (1544) oraz kanclerz wielki koronny Krzysztof Szydłowiecki (pomniki brata Mikołaja i dwojga dzieci: 1525, 1532 i 1536). Do grupy tej należy też zaliczyć nagrobek ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza w Warszawie (1526–1528), sfinansowany zapewne przez samego króla Zygmunta I Starego. Transport przynajmniej części z wymienionych dzieł odbywał się dłuższą, lecz najtańszą drogą wodną w dorzeczu Wisły. Jak wykazaliśmy, sprowadzenie jakiegokolwiek podobnego ładunku do Wilna wymagało pokonania traktem odległości ponad 800 kilometrów – z wykorzystaniem dłuższego szlaku rzeczno-morskiego via Gdańsk i Królewiec dystans ten zwiększał się do ponad 1200 kilometrów. Na tym tle okazały wileński nagrobek Wojciecha Gasztołda, kanclerza wielkiego litewskiego, z r. 1540 jawi się jako dzieło wyjątkowe. Jego powstanie w tym czasie było możliwe przede wszystkim dzięki obecności na miejscu Bernardina Zanobiego de Gianotis i Giovanniego Ciniego, zaangażowanych przy odbudowie katedry i pałacu królewskim na Zamku Dolnym (1534-po 1554). Późniejsze pomniki biskupów Pawła Holszańskiego i Waleriana Protasiewicza, wykonane przez Ciniego i Padovana w 2. poł. lat pięćdziesiątych w. XVI, powstały już w okresie wzmożonych wysiłków inwestycyjnych w całym Wilnie. Pomimo wysokiej klasy artystycznej, żaden z omówionych nagrobków nie doczekał się, przynajmniej w świetle dotychczasowych badań, recepcji w miejscowym środowisku artystycznym. Źródła niewątpliwego sukcesu czerwonego „marmuru” z Węgier jako najważniejszego medium rzeźbiarskiego w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej powinno się upatrywać we wcześniejszej, średniowiecznej tradycji jego wykorzystania w nagrobkach królewskich (m.in. pod wpływem sztuki węgierskiej), oraz w decydującej roli dla genezy polskiego renesanu, jaką na przełomie w. XV i XVI odegrał dwór w Budzie i tamtejsze włoskie środowisko kulturalne i artystyczne. Sprowadzeni z Węgier pierwsi artyści włoscy – Francesco Fiorentino, następnie Bartłomiej Berecci – przejęli stamtąd również modelowy zestaw materiałowo-kolorystyczny dla projektowanych dzieł małej architektury i rzeźby. Odtąd, praktycznie aż po 2. ćw. w. XVII struktury architektoniczne wykonywane były w jasnym, najczęściej białym lub szarym piaskowcu lub wapieniu, podczas gdy wszystkie najważniejsze elementy figuralne (np. płyta nagrobna, relief lub figury asystencyjne) odkuwano właśnie w czerwonawym wapieniu ,,marmurowym”. Schemat ten wprowadzają już najwcześniejsze dzieła z 1. ćw. w. XVI – królewski nagrobek Jana Olbrachta (1502–1505, z wykorzystaniem wcześniejszej późnogotyckiej płyty figuralnej Stanisława Stwosza) i biskupa Jana Konarskiego (1521). Import w połowie stulecia nad Wisłę aż spod Salzburga jurajskich wapieni z Adnet oraz analogicznego materiału ze Spisza był spowodowany potrzebą zastąpienia coraz trudniej dostępnego ,,królewskiego kamienia” z Węgier. Zbliżona barwa i własności fizyczne wszystkich trzech materiałów wskazują, iż wapienie z Adnet i spod Starej Lubowli miały zastępować używany dotychczas ,,marmur” węgierski. Na obecnym etapie badań trudno jednak wyrokować, w jakim zakresie procentowym nowe ga-

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement