Page 203

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

203

rech, grubych nawet na kilkadziesiąt centymetrów warstw, ułożonych naprzemiennie – o barwie szarej oraz brunatnobrązowej (czerwonej). Największe wychodnie wapieni, wykorzystywane do dziś jako kamieniołomy, znajdują się w północno-zachodniej i wschodniej części wyspy, bezpośrednio na wybrzeżu, wokół miejscowości Sandwik, Djuvpik, Äleklinta, Borgholm, Mörbylånga i Jordhamm. Były one eksploatowane przez miejscową ludność przynajmniej od w. XI75. Wapienie obu odmian z łatwością poddają się także obróbce szlifierskiej, utrzymując na gładkiej powierzchni trwały polor. W złożach występują zarówno warstwy drobno-, jak i gruboławicowe. Pierwsze wykorzystuje się do obróbki rzeźbiarskiej, w tym figuralnej, natomiast drugie, które odznaczają się jeszcze bardziej niejednolitą, niekiedy wręcz lekko porowatą strukturą, przeznaczone są do kamieniarki budowlanej. Załadunek na statki morskie ułatwiało położenie kamieniołomów w płytkiej i spokojnej Zatoce Kalmarskiej. Stąd docierały one zarówno w postaci popularnych polerowanych płyt posadzkowych, jak i większych bloków lub prefabrykatów budowlanych do wielu odbiorców w całym basenie Morza Bałtyckiego (np. Kopenhaga, Lubeka, Królewiec), w tym w znacznych ilościach także via Gdańsk i Elbląg do Rzeczypospolitej76. Z kolei we wszystkich gzymsach i występach tła za podporami zastosowano czarny, zbity, niemal homogeniczny wapień o gładkiej, niezmąconej i wypolerowanej powierzchni. Przypomina on jedną z odmian znanych w tej epoce czarnych ,,marmurów” mozańskich: górnodewoński wapień zw. Marbre noir de Golzinne, Noir de Mazy lub inaczej Noir Belge (wydobywany od średniowiecza w regionie miasteczka Mazy w okolicach Namur, w dolinie Mozy); dolnokarboński wapień zw. Noir de Tournai (eksploatacja w okolicach tego miasta sięga czasów rzymskich; był to jeden z najpopularniejszych wapieni dekoracyjnych w średniowieczu w tej części Europy) lub pochodzący z tego samego okresu geologicznego wapień zw. Marbre Noir de Dinant (wydobywany w okolicach miasteczka Dinant nad Mozą, najpopularniejsza odmiana czarnego wapienia używana w rzeźbie i kamieniarce niderlandzkiej epoki nowożytnej). Ze względu na stosunkowo małą wysokość uzyskiwanych w łomach bloków dwóch pierwszych gatunków wapieni (zaledwie od kilku do ok. 45 cm), kamienie te, stosunkowo łatwo poddające się obróbce rzeźbiarskiej, wykorzystywano głównie w elementach konstrukcyjnych (profile, gzymsy i płyty), często dekorowanych reliefowo. W rzeźbie pełnoplastycznej można było wykorzystywać jedynie Marbre Noir de Dinant77. Natomiast białobeżowy, użylony drobnymi różowawymi żyłkami kamień o lekko prześwitującej, lśniącej powierzchni, z którego wyrzeźbiono hermy, piedestały, bazy i kapitele kolumn oraz pas fryzu, odpowiada opisem fizycznym alabastrowi angielskiemu, sprowadzanemu do Rzeczypospolitej z Anglii (łomy na terenie hrabstw Stattford i Derby, najważniejsze ośrodki kamieniarskie w Londynie i Nottingham),

Walendowski, Rola kamienia w architekturze Ostrowa Tumskiego, ,,Kronika Miasta Poznania”, 2, 1999, Jan Lubrański i jego dzieło, s. 349, 350, 352. 75 Król, Woźniak, Zakrzewski, op. cit., s. 15, ryc. 7. 76 H. Walendowski, Posadzki wazowskie. Wapienie ordowickie ze Szwecji w architekturze Polski, ,,Świat Kamienia”, 2, 2000, nr 6, s. 22–23. 77 Szmydki, Niderlandzcy kamieniarze..., s. 46, 47–48, 55–56; F. Tourneur, Marbres wallons: Esquisse d’un repertoire, [w:] Pouvoir(s) de marbres. ,,Dossier de la Commision Royale des Monuments, Sites et Fouilles”, t. 11, Liège 2004, s. 29–31. Tamże literatura przedmiotu.

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement