Page 199

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

199

okresie działalności tego artysty w Chęcinach (po 1601–1625)53. Na takiej atrybucji zaważył najprawdopodobniej fakt związania przez Jerzego Łozińskiego z osobą tego artysty okazałego nagrobka Mikołaja i Zofii z Lubomirskich Oleśnickich (po r. 1612) w kaplicy-sanktuarium relikwii Św. Krzyża przy opactwie Benedyktynów na Łyścu54. O ile nie można mieć dziś wątpliwości co do autorstwa projektu i realizacji architektury samej kaplicy, zbudowanej w latach ok. 1604–1614 przez warsztat muratorski Fodygi, o tyle formy architektoniczne i zdobnicze rzeźbiarskich elementów jej wystroju – ołtarza, nagrobka Oleśnickich i portalu wejściowego wskazują nam jednoznacznie na ich gdańską, manierystyczną proweniencję, potwierdzoną przez Mariusza Karpowicza55. Co więcej, atrybucję taką w pełni potwierdza zestaw użytych w tym zespole materiałów – wapieni mozańskich, brunatnobrązowego (czerwonego) wapienia olandzkiego i białawobeżowego, różowo użylonego alabastru, sprowadzanego z Anglii via Niderlandy właśnie do Gdańska56. Górnosylurskich piaskowców szwedzkich nie odnajdujemy natomiast w żadnym z pozostałych czynnych w tym okresie na terenie Małopolski centrów rzeźbiarskich. Korzystano w nich z obficie tu występujących lokalnych złóż piaskowców i wapieni (Szydłowiec i Kunów oraz Kraków, Pińczów i Chęciny). Spotykane dziś w Małopolsce dzieła rzeźby kamiennej odkute z tegoż kamienia z Gotlandii są niemal bez wyjątku importami gdańskimi lub pomorskimi57. W świetle powyższych argumentów wydaje się, że oba pomniki nieświeskie odkuto na polecenie księcia i według dostarczonych z Nieświeża projektów prawdopodobnie w Gdańsku. Północną, niderlandyzującą proweniencję wykonawcy obu nagrobków zdaje się zdradzać także szereg detali, różniących się formalnie od współczesnych im, bazujących głównie na wzorcach włoskich,dzieł z Krakowa i Małopolski. O tym, iż nagrobek nieświeski złożono w Nieświeżu z nadesłanych gotowych elementów architektonicznych świadczyć mogą błędy w opracowaniu pasa ząbków w naczółku58. W oschłej, pozbawionej detalu serliańskiej edikuli pomnika książęcego, zaprojektowanej najpewniej przez pracującego podówczas w Nieświeżu Giovanniego Marię Bernardoniego59, uwagę zwraca wątłość pilastrów w obu strefach – w cokole doryckich z boniowaniem, Bernatowicz, Miles Christianus..., s. 113–114. Odnośnie twórczości Fodygi zob. ostatnio Karpowicz, Da contadino a magnate..., szczególnie s. 45–71, il. s. 128–211. Por. też Wardzyński, Nagrobek w Holszanach..., s. 113–114, 115. 54 J. Z. Łoziński, Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520–1620, Warszawa 1973, s. 182–183. Pomnik ten Tadeusz Bernatowicz uznał następnie za najbliższą analogię dla zabytków nieświeskich. Zob. idem, Miles Christianus..., s. 111. 55 M. Karpowicz, Rzeźba około roku 1600–1630, [w:] Sztuka około 1600, Warszawa 1974, s. 68; idem, Chronologia i geografia niderlandyzmu w rzeźbie 1. poł. XVII w., [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszczanowski, Wrocław 2003, s. 43, mapa 1. 56 Do omówienia zastosowania tych materiałów w dawnej Rzeczypospolitej powrócimy w dalszej części tekstu. 57 Karpowicz, Chronologia i geografia niderlandyzmu..., s. 43, mapa 1; M. Wardzyński, Zwischen den Niederlanden und Polen-Lithauen: Danzig als Mittler Niederländischer Kunst und Musterbücher, [w:] Land und Meer. Kultureller Austausch zwischen Westeuropa und dem Ostseeraum in der frühen Neuzeit, red. M. Krieger, M. North, Köln, Weimar, Wien 2004, s. 32–33, mapa 3, 4. 58 Ząbki te, zamiast tradycyjnie zwieszać się pionowo w dół, w Nieświeżu układają się prostopadle do linii gzymsu obu spływów naczółka. Potwierdza to hipotezę, iż elementy te odkuto pierwotnie jako odcinki poziomego belkowania, po czym po przycięciu wykorzystano je przy budowie pomnika w Nieświeżu. 59 Bernatowicz, Miles Christianus..., s. 113. 53

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement