Page 191

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

191

książąt mazowieckich Stanisława i Janusza w kolegiacie warszawskiej (1526–1528, wyk. Bernardino Zanobi de Gianotis), oraz elementy dekoracji rzeźbiarskiej wnętrza i nagrobka Zygmunta I Starego w Kaplicy Zygmuntowskiej (od 1527, 1529–1531, wyk. Bartolomeo Berecci z warsztatem)15. Wedle historycznych przekazów, wapienie węgierskie sprowadzano do Polski dwoma najważniejszymi szlakami. Pierwszy wiódł z portu rzecznego w Ostrzyhomiu w górę biegu Dunaju, następnie w górę jego dopływu – rzeki Morawy do Kromieryża, miasta biskupów ołomunieckich, będącego głównym portem przeładunkowym. Stąd docierały wozami przez obniżenie Bramy Morawskiej do Krakowa16. Druga, krótsza droga biegła w górę Dunaju i rzeki Hron do Bańskiej Bystrzycy, skąd ładunki transportowane podwodami przez przełęcze Karpat i Beskidów trafiały nad Wisłę17. Wapień węgierski tego samego gatunku odnajdujemy także w trzech zachowanych do dziś w stołecznej katedrze Wielkiego Księstwa renesansowych płytach nagrobkowych – Wojciecha (Alberta) Gasztołda, kanclerza wielkiego litewskiego (zm. 1539, wyk. Bernardino Zanobi de Gianotis, 1540) oraz biskupów wileńskich: Pawła Holszańskiego (zm. 1555, atryb. warsztat Giovanniego Ciniego) i Waleriana Protasiewicza (zm. 1579, wyk. warsztat Giovanniego Marii Padovana, 1555–1558)18. Z tego ostatniego ocalały jedynie trzy fragmenty płyty, m.in. narożnik z kartuszem herbowym. Odróżnia je od dwóch pozostałych dzieł znacznie większe zniszczenie powierzchni, wynikłe być może z ich ekspozycji w mało sprzyjających, nieustabilizowanych warunkach klimatycznych (wahania temperatur i wilgotności). Efektem tych zmian jest wypryskiwanie mniej odpornych warstw ilasto-żelazistego lepiszcza. Utrudniało to dotąd jednoznaczną identyfikację materiału19. Ostatni z niezachowanych wileńskich pomników królewskich, poświęcony Barbarze Radziwiłłównie, G. M. Padovano wykonał już w innym, choć nie różniącym się znacznie walorami dekoracyjnymi materiale. Kamień ten sprowadzono w r. 1552 specjalnie na królewskie zamówienie do Krakowa w ośmiu opracowanych już wstępnie blokach aż z Salzburga20. Informacja ta dotyczy najpewniej czerwono-brązowego wapienia dolnojurajskiego (liasowego) odmian Rot lub Hell-Rot (współczesna nazwa towarowa J. Dąbrowski, Związki początków i rozwoju odrodzenia w Krakowie z odrodzeniem na Węgrzech, [w:] Krakowskie odrodzenie, red. idem, Kraków 1954, s. 138–139, 140, 149, 150. Por. też: Kozakiewiczowa, Rzeźba..., s. 13–14, 20–21, 36–41, 44, 46–48; Lővei, op. cit., s. 11; Markham-Schulz, op. cit., s. 175–176; Procyk, op. cit., s. 15–19. Tamże literatura przedmiotu. 16 Lővei, op. cit., s. 12–13; Procyk, op. cit., s. 17. 17 Lővei, op. cit., s. 13; Procyk, op. cit., s. 17–18. 18 Kozakiewiczowa, Rzeźba..., s. 83, 85–86, 107, il. 102, 157–158 (tu m. in. atrybucja nagrobka bpa Holszańskiego Giovanniemu Marii Padovano); Markham-Schulz, op. cit., s. 121, 222–223, 297–300, il. 176–178, 182, 183. Z atrybucjami obu badaczek polemizuje ostatnio K. Mikocka-Rachubowa, Padovano Giovanni Maria, [w:] SAP, t. 6, red. K. Mikocka-Rachubowa, M. Biernacka, Warszawa 1998, s. 384. Teksty inskrypcji z obu nagrobków biskupich znamy dzięki Szymonowi Starowolskiemu. Zob. S. Starowolski, Monumenta Sarmatorum..., Cracoviae 1650, s. 216, 222. 19 Anne Markham-Schulz, nie mogąc w tym przypadku zidentyfikować materiału, pozostawiła tę sprawę otwartą. Po porównaniu przeze mnie płyty Protasiewicza z innymi zabytkami z Krakowa i Małopolski o podobnym stanie zachowania można stwierdzić, iż odkuto ją w jednej z odmian ,,marmuru” węgierskiego. Por. Markham-Schulz, op. cit., s. 297–298, il. 176–178, 182–183. 20 Kieslinger, Die nutzbaren Gesteine..., s. 237; Kozakiewiczowa, op. cit., s. 104, 106; Ostatnio informacje te powtórzyli Kretschmer, op. cit., s. 137–138; Markham-Schulz, op. cit., s. 176, 220–221, 303. 15

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement