Page 189

Analiza materiałowa zabytków małej architektury i rzeźby kamiennej z XVI i początku XVII wieku...

189

Bartolomea Berecciego z Pontassieve lub w późniejszym czasie Giovanniego Ciniego z Sieny i Giovanniego Marii Padovana (np. nagrobki królowych: Elżbiety i Barbary, nigdy zresztą nie ustawione w miejscu przeznaczenia – kościele zamkowym Św. AnnyŚw. Barbary)7, albo też w Wilnie, ze sprowadzonych ze stolicy Korony kamieni, przez Bernardina Zanobiego de Gianotis, Giovanniego Ciniego oraz Giovanniego Marię Padovana8. Większość z nich, wcześnie zaginionych i nieznanych bliżej pod względem formy, wyrzeźbiono najwyraźniej z tego samego materiału, co współczesne im zabytki krakowskie i małopolskie – z ,,marmuru” węgierskiego. Należy wytłumaczyć umieszczenie słowa ,,marmur” w cudzysłowie. Z wyjątkiem wspomnianego monograficznego artykułu Władysława Tatarkiewicza o czarnym wapieniu dębnickim9, określenia ,,marmur” na ogół dotąd nadużywano, stosując go niezgodnie z przyjętym dla takiego gatunku skały kryterium petrograficznym. Marmur jest skałą metamorficzną – powstaje w wyniku regionalnego lub kontaktowego przeobrażenia wapienia, będącego osadową skałą węglanową (utworzoną ze spetryfikowanych szczątków organicznych) w procesie marmuryzacji. Polega on na przeobrażeniu się skał w postaci stałej w warunkach diametralnie różnych od tych, w których zostały stworzone, przeważnie na znacznych głębokościach w skorupie ziemskiej. Największe znaczenie odgrywa tutaj wysokie ciśnienie i temperatura oraz zmiany chemiczne, zachodzące głównie w procesie dyfuzji. Mianem marmuru powinno się zatem określać wyłącznie skały monomineralne, złożone niemal wyłącznie z kalcytu lub dolomitu (do 90 %) i przekrystalizowane10. W Europie kryteria takie spełniają jedynie sławne białe i biało-szare marmury z okolic Carrary we Włoszech oraz w Belgii, gdzie spotyka się je w dolinie Mozy w Ardenach. Poza tym marmury występują niemal wyłącznie w basenie Morza Egejskiego, w Grecji (m.in. sławne złoża w Pentelikonie i na wyspach Paros i Naxos) oraz w Turcji11. W tym miejscu należy jednak wyjaśnić, iż w epoce średniowiecznej i nowożytnej ,,marmurami” lub ,,lazurami” nazywano także wiele innych odmian skał – wapieni, dolomitów, gabr bądź serpentynitów, jeśli tylko odznaczały się głęboką barwą oraz dobrym i długo utrzymującym się polorem – połyskiem na wypolerowanej powierzchni. Na terytorium dawnej Rzeczypospolitej, mimo iż obfitowało ono w liczne złoża różnorodnych materiałów budowlanych, marmury nie występowały. Historyczne miano ,,lazurów” lub ,,marmurów” zyskały sobie jednak liczne różnobarwne (najczęściej czerwone, brązowe, brunatne, beżowawe lub czarne) odmiany wapieni, importowanych spoza granic kraju lub wydobywanych w kilkunastu złożach zlokalizowanych na obszarze Wyżyny Małopolskiej i w okolicach Lwowa, w dolinie Dniestru. Do najważniejszych z nich należały kamieniołomy w okolicach Chęcin i Kielc: Góra Zamkowa, Bolechowice, Szewce, Zygmuntówka / Jerzmaniec, Zelejowa H. Kozakiewiczowa, Z działalności budowlanej Zygmunta Augusta (Kościół Św. Anny-Św. Barbary na dolnym zamku wileńskim), ,,BHS”, 30, 1968, s. 436. 8 Kozakiewiczowa, Rzeźba..., s. 101–102, 104, 106; Markham-Schulz, op. cit., s. 116, 168–169, 173, 223–224, 300–304. Tamże najnowsze ustalenia archiwalne. Por. też: Mатушакайте, Литовская..., s. 62–63; Лявонава, op. cit., s. 76, 77, 79. 9 Tatarkiewicz, op. cit., s. 348–349, 350. 10 Zob. hasła: Marmur, Marmuryzacja, Metamorficzne skały oraz Wapień, [w:] W. Ryka, A. Maliszewska, Słownik petrograficzny, Warszawa 1991, s. 209–210, 215–216, 389. 11 Marmor, [w:] Lexikon der Kunst. Architektur, bildende Kunst, angewandte Kunst, Industrieformgestaltung, Kunsttheorie, t. 3, Leipzig 1975, s. 175–176. 7

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement