Page 18

18

Katarzyna Kolendo-Korczakowa

poważnie uszkodzony został budynek. W tymże roku rozpoczęto odbudowę świątyni staraniem proboszcza ks. Jana Horaina65. Świątynię konsekrował w r. 1781 sufragan diecezji wileńskiej Tomasz Zienkowicz66. Po pożarze r. 1779 sprawiono, również staraniem ks. Jana Horaina, nowe, zachowane do dziś, wyposażenie67. W relacji spisanej po odbudowie wspomniano, że kruchta i zakrystia zostały wówczas dobudowane „do ścian dawniejszych”. Jak wykazały badania architektoniczne A. Kuszniarewicza68, mury magistralne wzniesione są z cegły gotyckiej. Stwierdzenie to nie pomaga jednak w rozstrzygnięciu kwestii, czy mamy dziś do czynienia z zachowanymi ścianami pierwotnego kościoła, czy tylko pochodzącym z niego materiałem budowlanym, wtórnie użytym w końcu w. XVII (?) do wzniesienia nowego, mniejszego, któremu w następnej fazie (ok. r. 1779) nadano cechy późnobarokowe. Należy do nich artykulacja fasady i dość nietypowa forma parawanowego szczytu, który imituje wysmukłą wieżyczkę na osi. W trakcie odbudowy sklepienie zastąpiono drewnianym stropem, wzniesiono wówczas również elewację o konstrukcji szkieletowej z wypełnieniem cegłą69, o charakterystycznym wysokim, rozbudowanym, parawanowym zwieńczeniu (konstrukcja widoczna jest ponad stropem). Taka fasada widoczna jest na przedstawieniu ruin zamku i kościoła w Gieranonach Napoleona Ordy z lat 1875–1877. Konstrukcja szkieletowa dominująca w architekturze Europy północno-zachodniej nie była na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego rzadkością. Zasięg jej występowania określić można głównie na podstawie inwentarzy i opisów. Występowała często w XVII-wiecznej architekturze zborów litewskiej jednoty ewangelicko-reformowanej, a szczególnie rozpowszechniona została w kręgu mecenatu birżańskich Radziwiłłów. W późniejszym okresie konstrukcja ta rozprzestrzeniła się na terenach Wielkiego Księstwa, a w Wilnie działali cieśle specjalizujący się w jej wykonywaniu70. Następne lata nie przyniosły żadnych prac remontowych. Kolejni proboszczowie opisywali zły stan kościoła, przeprowadzono kilka niezbędnych remontów, co jednak nie wpłynęło zasadniczo na poprawę stanu budowli. Na zachowanej w zbiorach Litewskiej Akademii Nauk akwareli ze szkicownika Kanutego Rusieckiego z r. 1846 widać zniszczoną fasadę, z dużymi ubytkami tynku i drewnianą słupową dzwonnicę z wysokim dachem71. W r. 1855 kościół remontowano: otynkowano elewacje i odnowiono wnętrze72. Należy żałować, że nie doczekał się realizacji sporządzony wówczas projekt LAHW, 604–1–7605, s. 1; BNUW, 4–35962 (A-2627), k. 1–2. LAHW, 604–1–7605, s. 1; BNUW, 4–35962 (A-2627), op. cit., k. 1–2; Kurczewski, Biskupstwo..., s. 99. 67 LAHW, 604–1–7605, s. 4; K. Kolendo, Jak ozdobiono kościół w Gieranonach, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1/7, 1998, s. 23, 27. 68 A. M. Кушнярэвiч, Культавае дойлідства Беларусі XIII-XVI ст., Мiнск 1993, s. 134, poz. 59, sprawozdanie z badań archeologicznych kościoła w Gieranonach. 69 W inwentarzach opisywana jako „mur pruski” – por.: LAHW, 604–1–7624, Varia – korespondencja dot. remontu kościoła w Gieranonach, 1836–1840, k. 3, Od administratora plebanii gieranońskiej ks. Aleksandra Staniewicza raport, 29 VIII 1836. Wg M. S. L. Linde, Słownik języka polskiego, t. 4, Warszawa 1995, s.491: „budynek stawiany z pruska, czyli z drzewa i cegieł między nimi dawanych”. 70 W. Boberski, „Projekt” zboru kalwińskiego w Słucku, [w:] Sztuka ziem wschodnich Rzeczypospolitej XVI-XVIII w., red. J. Lileyko, Lublin 2000, s. 261–264. 71 BLAN, 320–55, k. 42 (widok zamku i kościoła w Gieranonach). 72 LAHW, 604–1–7602, akta wizytacji z r. 1861 i r. 1928, k. 1, Wizyta kościoła rzymsko-katolickiego parafialnego gieranońskiego położonego w diecezji i guberni wileńskiej w powiecie Oszmiańskim, dekanacie wiszniewskim odprawiona przez Jaśnie Wielmożnego Adama Stanisława Krasińskiego Biskupa Wileńskiego 1861 Roku Lipca 29 dnia. 65 66

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement