Page 16

16

Katarzyna Kolendo-Korczakowa

ślając jako gotycko-renesansową54. Pierwszym z autorów ustosunkowujących się do miejsca powstania monstrancji był Marian Sokołowski, który w pracy o gotyku krakowskim i wileńskim uznał, że monstrancja została wykonana w Wilnie, jednak jej autor wykształcił się w środowisku złotników krakowskich55, o czym świadczy forma zbliżona do grupy monstrancji małopolskich. Znajdująca się na monstrancji cecha inicjałowa złotnika CL (lub GL) po raz pierwszy została opublikowana przez Leonarda Lepszego56, który umieścił ją w rozdziale o złotnikach wileńskich – tym samym autor opowiedział się za tezą wskazującą Wilno jako miejsce powstania dzieła; cecha ta jednak ani przez Lepszego ani przez żadnego z późniejszych badaczy nie została zidentyfikowana. Adam Bochnak i Julian Pagaczewski w opracowaniu poświęconym polskiemu rzemiosłu artystycznemu w średniowieczu57, podkreślili gotycki charakter monstrancji, ale jednocześnie zasygnalizowali silne wpływy form i motywów renesansowych – wprowadzenie nodusa w formie spłaszczonej kuli (w miejsce charakterystycznego dla wyrobów gotyckich kapliczkowego), gotyckie figury śś. Mikołaja, Wojciecha i Marii oraz występujące obok nich figurki nagich aniołków pod melchizedechem o zdecydowanie renesansowym charakterze. To harmonijne występowanie form gotyckich i renesansowych, według tych badaczy, ma być dowodem krakowskiego pochodzenia monstrancji. Dodatkowo zwrócili oni uwagę na formę konstrukcji stopy – niejako przekręcenie górnej jej części w stosunku do dolnej – charakterystyczne dla złotnictwa węgierskiego (podobne są m.in. monstrancje ze Staniątek z r. 1534 oraz z Chrzanowa), uznając tym samym wpływy węgierskie za najprawdopodobniejsze w Polsce południowej. Jan Samek w pracy dotyczącej historii polskiego złotnictwa związał monstrancję ze środowiskiem złotników wileńskich58. Podobne stanowisko zajęli również autorzy albumu o skarbcu katedry wileńskiej59. Wydaje się jednak, że obie te tezy nie są wystarczająco przekonywujące. Wspomnieć tu należy, iż wśród zachowanych wyrobów złotników wileńskich nie znajduje się żaden o analogicznych formach, a najbliższa gieranońskiej, tzw. monstrancja bernardyńska (obecnie przechowywana w kościele Św. Ducha w Wilnie) odznacza się znacznie mniejszą precyzją wykonania i uboższym repertuarem form. Nadzwyczaj wysoki poziom artystyczny oraz wyraźne wpływy motywów renesansowych każą szukać analogii w wybitniejszych ośrodkach. Teza o wykonaniu monstrancji w Krakowie również nie została poparta wystarczająco silnymi argumentami. Być może monstrancja wykonana została poza granicami Rzeczpospolitej. Pełniony przez Olbrachta Gasztołda urząd kanclerza litewskiego zapewniał mu szerokie kontakty, również zagraniczne. Argumentem przemawiającym za powstaniem monstrancji za W. Zahorski, Katedra wileńska, Wilno 1904, s. 161–162. M. Sokołowski, Dwa gotycyzmy, wileński i krakowski, w architekturze i złotnictwie i źródła ich znamion charakterystycznych, „Sprawozdania Komisyi do badania historii sztuki w Polsce”, 8, 1907, s. 13, 16 –17. 56 L. Lepszy, Przemysł złotniczy w Polsce, Kraków 1933, s. 327; o puncy piszą również E. Laucevičius, B. R. Vitkauskienė, Lietuvos auksakalystė XV-XIX amžius, Vilnius 2001, s. 55. 57 A. Bochnak, J. Pagaczewski, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959, s. 120– 122, il. 90. 58 J. Samek, Polskie złotnictwo, Wrocław 1988, s. 85. 59 Vilniaus Katedros Lobynas / Vilnius Cathedral Treasury, Vilnius 2002, s. 236 (nie ma tam wzmianki dotyczącej cechy złotniczej). 54 55

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement