Page 115

Maryjne sanktuarium Karmelitów w Białyniczach. Architektura i sztuka „Białoruskiej Częstochowy”

115

dry (1745), natomiast w Białyniczach – obecny po obu stronach babińca, w aneksach pierwotnie mieszczących schody na chór muzyczny. Z Józefem Fontaną należałoby łączyć większość przykładów barokowego klasycyzmu w sakralnej architekturze Wielkiego Księstwa Litewskiego lat 1740–1770. Zapewne nie bez jego udziału, kolumnowa artykulacja kościelnych fasad pojawiła się jeszcze kilkakrotnie. Czterokolumnowe portyki poprzedziły elewacje kościoła Karmelitów bosych w Miadziole Starym (po r. 1738–1754)114, gdzie ośmioboczną nawę, wpisaną w kwadrat i nakrytą kopułą, oświetlają wielkie półkoliste okna (il. 14). Inspiracje centralnego planu mauzoleum Koszczyców, choć trudne do sprecyzowania, są bez wątpienia włoskie, może palladiańskie, zaś bryła budzi skojarzenia z kościołami Rainaldiego przy Piazza del Popolo. Pokrewną artykulację otrzymała fasada kościoła w Kubliczach, którego budowę rozpoczął Fontana w r. 1754115. Fundamenty świątyni przykrywa obecnie zarośnięty krzakami pagórek, lecz nadal widoczne są bazy i fragmenty masywnych kolumnowych trzonów ustawionych parami po obu stronach portalu. Trudniej doszukać się reliktów wspomnianego już kościoła Franciszkanów w Siennie, na południowy-zachód od Witebska (il. 15). W budowie (1768–1772), finansowanej przez Tadeusza Ogińskiego, uczestniczył wprawdzie wileński architekt Johann Wilhelm Frezer (zm. 1772), lecz i tu udziału Fontany nie można wykluczyć, gdyż monumentalna, bezwieżowa fasada, o dwóch podzielonych kolumnami kondygnacjach, zwracała się bezpośrednio do tradycji barokowego klasycyzmu o rzymsko-warszawskiej proweniencji i stanowiła parafrazę fasady stołecznego kościoła Wizytek116. W kontekście długotrwałych związków Józefa Fontany z fundacjami Sapiehów (przed r. 1740 kasztelana trockiego Antoniego Kazimierza, a następnie podkanclerzego litewskiego Michała Antoniego, zm. 1760), trzeba zwrócić uwagę na niewielki, bezwieżowy kościół w Kotczynie, wystawiony około poł. w. XVIII i administrowany przez dominikanów z pobliskiego Dereczyna (il. 13)117. Parom ujmujących wejście korynckich kolumn towarzyszyło charakterystyczne zwieńczenie w formie półkoliście wypiętrzonej serliany, dźwigającej zgrabną altanę sygnatury. Ów motyw, uważany niekiedy za znak firmowy Jakuba Fontany, a niewątpliwie przez niego spopularyzowany, pojawił się w sakralnej architekturze Wielkiego Księstwa Litewskiego jeszcze raz tylko: na fasadzie kościoła Trynitarzy w Brześciu Litewskim (1737–1739). Wreszcie jedna jeszcze, interesująca fasada kolumnowa, dobudowana do starszego o kilka dekad korpusu kościoła Cystersów, powstała w r. 1748 w Wistyczach koło Brześcia (il. 12)118. Spięte wyłamanym belkowaniem pary przyściennych kolumn J. Wanat, Zakon karmelitów bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605–1975, Kraków 1979, s. 557–567; Габрусь, op. cit., s. 226–227. 115 J. Winiewicz, Paweł Fontana i inni architekci Fontanowie w Polsce, „BHS”, 54, 1992, s. 56–57. W r. 1800 kościół w Kubliczach pozostawał nieukończony, wieże były nadal nie wyprowadzone, a elewacje nie pokryte tynkiem; zob. NHAB, 1781–26–1379, k. 6–12. 116 W. Boberski, Jan Wilhelm Frezer, architekt wileński trzeciej ćwierci XVIII wieku, „PW”, 7, 2001, s. 1005–1009. 117 Wygląd kościoła na przedmieściach Dereczyna znany jest wyłącznie z przedwojennej fotografii zachowanej w zbiorach IS PAN. 118 Е. Д. Квитницкая, Монастыры XVIII в. с безбашенными храмами в Белоруссии, „Архнтектурное Наследство”, 33, 1984, s. 98–100; R. Witkowski, Wistycze, [w:] Monasticon Cisterciense Poloniae, t. 2, Katalog męskich klasztorów cysterskich na ziemiach polskich i dawnej Rzeczypospolitej od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. M. Wyrwa, Poznań 1999, s. 356–369 (zwł. s. 359). 114

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement