Page 111

Maryjne sanktuarium Karmelitów w Białyniczach. Architektura i sztuka „Białoruskiej Częstochowy”

111

Rzut poziomy okazałej świątyni charakteryzował się geometryczną regularnością105. Korpus nawowy zbudowano na planie greckiego krzyża wpisanego w kwadrat. Z kwadratowym przęsłem skrzyżowania sąsiadowały cztery kwadratowe kaplice, dwukrotnie węższe i niższe od nawy głównej i transeptu. Sklepione krzyżowo przęsła korpusu rozdzielały cztery filary, od strony nawy głównej i kaplic opięte parami pilastrów. Ten wydłużony przekrój filarów o kształcie lotaryńskiego krzyża zakłócał wrażenie centralności, akcentowane zazwyczaj przez dośrodkowe zwrócenie podpór wokół skrzyżowania naw. Centralną dyspozycję wnętrza przełamywało także przęsło fasadowe (z kruchtą i chórem muzycznym na piętrze) oraz krótkie prezbiterium mieszczące chór zakonny oraz, w apsydialnym zamknięciu, wybrzuszoną galerię z ołtarzem cudownego obrazu, na którą wiodły murowane schody po obu stronach chóru. Wpisując się w sekwencję świątyń centralno-podłużnych, urzeczywistniających kompromis między geometrycznymi ideami włoskiej architektury renesansowej, a funkcjonalnymi wymogami potrydenckiej liturgii, architektura Białynicz odwoływała się jednocześnie do „krzyżowo-kopułowej” tradycji budownictwa cerkiewnego, w której quincunx należał do rozwiązań modelowych przynajmniej od w. IX. Było to zapewne nawiązanie świadome, spowodowane popularnością sanktuarium wśród unickich i prawosławnych pielgrzymów. Niejasna jest forma pierwotnego przykrycia przęsła skrzyżowania. O „jednej na srzedzinie kilkupiętrowej kopule z krzyżem żelaznym pięknie wyrobionym” „wspomniała” wyłącznie najwcześniejsza z wizytacji (1805)106. Być może opis dotyczył wieży sygnatury. Niezależnie od funkcji tej konstrukcji, trzeba jednak przyjąć, że ze względu na kształt filarów, było to zapewne zwieńczenie drewniane. Wnętrze kościoła było oświetlone przez 18 okien zaszklonych w drobne kwatery. Sześć z nich (w zamknięciu ramion transeptu i w kaplicach) było półokrągłych, zaś pozostałe prostokątne, zamknięte łukiem odcinkowym. Pod kościołem znajdowała się sklepiona krypta. Wchodziło się do niej przez właz osadzony w posadzce nawy, 6 kroków od kruchty. O genezie oraz przemianach rozwiązania korpusu jaki występuje w Białyniczach (tzw. „dziewięciopolowego planu”) pisali monografiści podobnych barokowych założeń realizowanych na Mazowszu i Wołyniu107. Na obszarze Wielkiego Księstwa Litewskiego i Inflant taka dyspozycja powtórzyła się co najmniej czterokrotnie, Wizytatorzy obliczali wewnętrzne wymiary kościoła na 68 × 35 łokci (później 6231 arszyny), tj. ok. 45 × 23 m. Wysokość od posadzki do sklepienia sięgała 28 łokci (ok. 18,5 m), zaś powyżej do szczytu 13 łokci (8,5 m). 106 NHAB, 1781–26–1387, k. 14 (r. 1805). 107 D. Kowalczyk, Barokowy kościół w Rokitnie koło Warszawy, „KAiU”, 39, 1994, s. 267–284; J. Skrabski, Problematyka artystyczna kościoła Misjonarzy w Zasławiu, [w:] SKW, t. 5, red. A. Betlej, P. Krasny, Kraków 2003, s. 85–97. Idea świątyni centralnej, założonej na planie wpisanego w kwadrat greckiego krzyża, ma metrykę renesansową (projekty bazyliki św. Piotra). Za prototyp barokowych świątyń tego typu uważany jest rzymski kościół Barnabitów San Carlo a Catinari (1612 i 1646, proj. Rosato Rosati). Listę podobnych realizacji na ziemiach Rzeczypospolitej otworzył kościół Jezuitów w Łucku (1616), dzieło wybitnego architekta Giacomo Briano SJ. Wg Doroty Kowalczyk, jednym z wzorców dla pokrewnego Białyniczom (także pod względem skali) kościoła w Rokitnie pod Warszawą (ok. r. 1700) mogła być bazylika na Monte Berico w Vicenzy (1576, Andrea Palladio). W XVIII stuleciu „dziewięciopolowy” schemat powracał kilkukrotnie w architekturze ziem koronnych. Wprowadzając różne modyfikacje sięgał po niego Pompeo Ferrari w Owińskach (1720), Franciszek Meyer we Włostowicach (1725), Bernard Meretyn we Lwowie (1744), Paweł Fontana w Zasławiu (1749), Jakub Fontana w Sernikach (1759). 105

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement