Page 109

Maryjne sanktuarium Karmelitów w Białyniczach. Architektura i sztuka „Białoruskiej Częstochowy”

109

następnych 30 lat80. Opisy karmelickich budowli oraz wiadomości dotyczące ich aktualnych przemian mieszczą się w serii inwentarzy spisywanych od początku w. XIX81. Tworzą one komentarz do przekazów ikonograficznych, z których najwcześniejsze ukazują świątynię dopiero w trakcie prac budowlanych po r. 1860. Sporządzony wówczas projekt przebudowy (il. 3a-c)82 oraz fotografia (il. 4)83 muszą, z konieczności, służyć za osnowę rekonstrukcji o 100 lat wcześniejszego stanu budowli. Inicjatywa wystawienia murowanego sanktuarium miała należeć do zakonu. Budowa rozpoczęła się w r. 1742. Nie ulega wątpliwości, że realizacja ambitnego przedsięwzięcia stała się możliwa przede wszystkim dzięki hojnemu wsparciu rodziny Ogińskich, najpierw wojewody witebskiego Marcjana (zm. 1750), a następnie jego syna, marszałka Ignacego (zm. 1775), tytułowanego niezmiennie „naszym fundatorem”84. Wystarczy powiedzieć, że rokrocznie z dworskiej kasy „na mury” w Białyniczach dochodziła suma 5000 złotych85. Dzięki niezawodnej protekcji Ogińskich, fabryka okazałej świątyni trwała zaledwie kilka sezonów. W r. 1748 była na ukończeniu. Szklono wówczas okna86 i stawiano więźbę dachową, pokrywaną gontem przez kolejne trzy lata, podczas których kotlarze robili gałki pod pozłacane krzyże i obijali blachą dwie kopuły (być może na wieżyczkach na sygnaturki)87. W r. 1750 „facjata” została pomalowana, a snycerz odebrał zapłatę „od roboty kapitelów i osób trzech”, które ozdobiły jej fronton88. Prace przeniosły się następnie do wnętrza, gdzie układano posadzkę89, wprawiano drzwi90 i malowano ściany91. Rok 1750 był ostatnim, kiedy wypalono więk Computa… NHAB, 1781–26–1387, k. 14–20 (r. 1805); 1781–26–1399, k. 59–73 (r. 1818); 2380–1–9, k. 1–5, 8–11v (r. 1819); 2380–1–14, k. 7v-13 (r. 1845); 2380–1–20, k.1–3, 12–14 (r. 1858); 2380–1–21, k. 2–2v (r. 1859); 2380–1–8, k. 1–3v (ok. r. 1870); BLAN, 273–263 (r. 1825). Panu Włodzimierzowi Denisowowi składam podziękowania za życzliwą pomoc w kwerendzie archiwalnej. W wielu miejscach inwentarze są jednobrzmiące. Do konkretnych sygnatur odsyłam w przypadku rozbieżności, lub cytowania in extenso. 82 RPAH-St.P., 835–1–371 (r. 1860); serdecznie dziękuję pani Natalii Piotrowicz za odnalezienie rysunku i wykonanie jego znakomitych przerysów. 83 Nowakowski, op. cit., po s. 8; autorem zdjęcia mógł być znany witebski fotograf i wynalazca Stanisław Jurkowski. 84 Wizytatorzy na ogół powtarzali, że budowę prowadzono „staraniem samychże XX. Karmelitów [...] z dobrowolnych ofiar, szczególnie Książąt Radziwiłłów, Sapiehów i Czartoryskich”, z niezrozumiałych względów pomijając najważniejszych fundatorów. Druki panegiryczne podnosiły wprawdzie zasługi wymienionych rodzin (a także Wiśniowieckich i Sanguszków), ale dopiero po złożeniu sążnistych hołdów należnych Ogińskim – zob. Majestas..., k. L1, M2. 85 Computa..., s. 1–2, 16 („Elemosyna na mury”); BPAU-Kr., sygn. 5869 (Sprawy gospodarcze klasztoru z administratorami Marcjana Ogińskiego, 1740–1744), k. 180, 187, 190, 194, 195; BPAU-Kr., sygn. 5877 (Variae fundationes et legationes domus Oginsciae) k. 51–54 (zapisy i fundacje Heleny i Ignacego Ogińskich z l. 1738–1774); BPAU-Kr., 5982 (dokumenty majątkowe dóbr Białynicze, 1748–1791). 86 Oszklenie okien kościoła sponsorował woj. brzeski Sołłohub. W l. 1755–1756 naprawiano je i szklono ponownie; Computa..., s. 1, 79, 91 („Elemosyna na mury”). 87 Computa..., s. 17, 19–20, 25, 28; w r. 1749 zapłacono „blacharzom od wybicia półczwarty baryły blachy na kopułę”, a następnej wiosny „majstrowi cieśli od stawiania kopuły drugiej” (300 zł); po wichurze w r. 1757 dachy kościoła były naprawiane. 88 Computa..., s. 10, 25, 29, 38, 41; w r. 1748 płacono „od naprawy osoby na bramie” (s. 8). 89 Computa..., s. 40 (r. 1751). 90 W l. 1753–1755 zapłacono m.in. za czworo drzwi kościelnych (133 złp). W r. 1755 został przyjęty na służbę stolarz Stanisław Adamowicz (z solarium 10 talarów rocznie i ordynarią); Computa..., s. 52, 88. 91 W r. 1753 pracował malarz Marcin, rok później malarz Maxima z malarczykiem; Computa..., s. 62–63. 80 81

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement