Page 107

Maryjne sanktuarium Karmelitów w Białyniczach. Architektura i sztuka „Białoruskiej Częstochowy”

107

raport ober-prokuratora synodu, abpa Jewsewia, który domagał się zwrotu cudownej ikony, rzekomo zagrabionej przez katolików w XVII stuleciu66. Później wypadki potoczyły się błyskawicznie. Unikając manifestacji, nocą 11 IV 1876, gubernatorscy urzędnicy zabrali klucze i opieczętowali pachnącą jeszcze farbą świątynię. Następnego dnia protorej Piotr Hankiewicz okadził i pokropił ściany67. Uległy abp Antoni Fijałkowski nawet nie protestował. Ogłaszając postanowienie o likwidacji parafii, powtórzył nawet za cerkiewną propagandą, że białynicki wizerunek Matki Boskiej jest w istocie prastarą prawosławną ikoną, zagrabioną przez Lwa Sapiehę z bramy kuteinskiego monsteru pod Orszą68. Cały majątek kościoła, z wyłączeniem obrazu, nakazano przewieźć do katedry św. Stanisława w Mohylewie69. Latem odbyło się poświęcenie cerkwi pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Panny Marii, zaś w marcu następnego roku budowle przekazano czerńcom przeniesionym z monasteru Tupiczewskiego pod Mścisławiem. Na otarcie łez, katolikom pozostało rozpowiadać, że ks. Godlewski przewidując losy kościoła, zastąpił cudowny obraz jego kopią i ukrył oryginał w bezpiecznym miejscu. Choć obliczano, że co roku przed cudowną ikoną modli się ponad 10 tysięcy prawosławnych pielgrzymów70, publikowano monografie monasteru i obrazki Matki Boskiej Białynickiej, opatrzone cyrylicznymi podpisami, faktem jest, że za czasów nowych gospodarzy miasteczko i kościół przeżywały upadek. Od r. 1877 kiermasze odbywały się tylko raz w roku (8 września). Malała liczba mieszkańców, wśród których zdecydowaną większość stanowili Żydzi. Po rewolucji bolszewickiej następowała wyłącznie stopniowa dewastacja. W latach trzydziestych XX wieku budowle znacjonalizowano i przekształcono. Ich ostatnie ślady zniknęły ćwierć wieku temu.

2. Architektura Chociaż o Białyniczach pisano niemało, uwaga autorów koncentrowała się przede wszystkim na dziejach wizerunku, przebiegu koronacyjnej pompy oraz na historii klasztoru71, Sprawę architektonicznej formy „białoruskiej Częstochowy” traktowano marginalnie, ograniczając się zazwyczaj do jednozdaniowej charakterystyki lub ilustracji przedstawiającej kościelną fasadę. Anonimowy autor hasła w Słowniku Жудро, Белыническій Богородичный..., s. 522–523. Nowakowski, op. cit., s. 29; Жудро, Белыническій Богородичный..., s. 525. 68 Tę wersję przyjął za Rosjanami Żegota-Pauli, zob. BJ, rkps 5396/II, Notaty o cudownych obrazach. W innych pracach autorów rosyjskich obraz uchodził także za starą prawosławną ikonę, zagrabioną przez łacinników z miejscowej cerkwi św. Eljasza (Ilii), Cлюнькова, op. cit., s. 376; Иеромонах, op. cit., s. 33–34. Podobne próby zawłaszczania tradycji miały miejsce w Wilnie, gdzie toczono spory na temat pochodzenia Matki Boskiej Ostrobramskiej, zob. M. Kałamajska-Saeed, Ostra Brama w Wilnie, Warszawa 1990, s. 79. 69 Nowakowski, op. cit., s. 28–29. 70 Жудро, Белыническій Богородичный..., s. 526. 71 Oprócz prac wymienionych w innych przypisach, zob. S. Barącz, Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce, Lwów 1891, s. 21–22; E. Nowakowski, O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Bożej wiadomości [...] historyczne, bibliograficzne i ikonograficzne przez [...] Wacława z Sulgostowa kapucyna, Warszawa 1902, s. 39–45; R. Kalinowski, Cześć Matki Boskiej w Karmelu Polskim, [w:] Księga Pamiątkowa Maryańska, t. 1, Lwów 1905, s. 419–420; Я. Шунейка, Маці Божая Бялыніцкая, „Дыялог. Культурна-рэлігійны часопіс”, 5(49), 1998, s. 12–13, 19; А. А. Ярашэвіч, Абраз Маці Божай Бялыніцкай, Мінск 2005. 66 67

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement