Page 101

Maryjne sanktuarium Karmelitów w Białyniczach. Architektura i sztuka „Białoruskiej Częstochowy”

101

nosił się z upadku powoli; w r. 1674 i 1684 mieszkało w nim zaledwie 7 karmelitów24. W l. 1687–1756 należał do ruskiej prowincji św. Józefa, następnie stał się konwentem nowoutworzonej rusko-litewskiej prowincji św. Jerzego. Odradzanie się Białynicz trwało długo, co miało związek z częstymi zmianami właścicieli miasta. Po bezpotomnej śmierci Kazimierza Leona Sapiehy (1656), przeszło najpierw do kodeńskiej linii rodu. W r. 1685 zostało sprzedane Katarzynie Radziwiłłowej, wdowie po wojewodzie wileńskim Michale Kazimierzu, a następnie wypuszczone w arendę (1689)25. Nie sprzyjały rozwojowi burzliwe początki następnego stulecia. Stagnacja trwała do r. 1733, kiedy wdowa po arendującym Białynicze Janie Krzysztofie Lindorfie, Krystyna z Abramowiczów, poślubiwszy wojewodę witebskiego Marcjana, wprowadziła miasteczko do domu Ogińskich, podówczas trzeciej (obok Sapiehów i Radziwiłłów) potęgi magnackiej w Wielkim Księstwie Litewskim. Sam wojewoda (zm. 1750), a przede wszystkim jego młodszy syn, marszałek litewski Ignacy (zm. 1775) i jego mocarna żona Helena (zm. 1792) podjęli się gorliwie roli gospodarzy i kolatorów26. Na efekty nie trzeba było długo czekać. W r. 1737 reaktywowano nowicjat i studia filozofii27, zaś w r. 1742, po pożarze drewnianych budowli, rozpoczęła się wielka fabrica ecclesiae. Roboty prowadzono pod nadzorem przeora Kazimierza Radzińskiego (Radzyńskiego), który rządził konwentem przez 25 lat (1730–1755)28. Warto odnotować, że świadkiem ich rozpoczęcia był młody karmelita, ksiądz Marek Jandowicz, przyszły „apostoł konfederacji barskiej”29. Przed połową stulecia nowe sanktuarium już stało, a prace przy klasztorze dobiegały końca. Być może ów rozmach i nadzwyczajne tempo inwestycji tłumaczyć należy zamiarem koronacji cudownego wizerunku. Promotorskie ambicje Ogińskich splatały się zarówno z aspiracjami karmelitów starej obserwy, jak i z pragnieniami mieszkańców północno-wschodnich województw (zwłaszcza szlachty orszańskiej i witebskiej) od stu lat pielgrzymujących do swojej Madonny. „Białoruska Częstochowa” pragnęła podążać śladami swej polskiej odpowiedniczki. Na Litwie papieskie korony zdobiły już skronie Matki Boskiej w Trokach (1718) i w unickich Żyrowicach (1730). Zbliżały się długo odkładane uroczystości Matki Boskiej Świętomichalskiej w sapieżyńskim mauzoleum u wileńskich bernardynek (1751). Pa-

24 25

26

29 27

28

wnie (s. 613–614); Pruszcz, op. cit., pisał także o cudownych wizerunkach w kościołach dominikanów w Szkłowie (s. 51) i Smoleńsku (s. 48); J. Drews, Methodus peregrinationis, Wilno 1684. Na podstawie lektury innych przewodników, Białynicze znalazły się wszakże na mapie (loca sacra) uwzględniającej XVII-wieczne ośrodki pątnicze w Rzeczypospolitej, zob. A. Witkowska, Pątnicze ośrodki maryjne na ziemiach Rzeczypospolitej w XVII wieku, [w:] Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa 1995, s. 208–209. Giżycki, op. cit., s. 27–29. В. В. Рыбаков, Бялынічы, [w:] Помнікі гісторыі і культуры Беларусі, 1978, nr 2, s. 17; Казлоўская, Насевіч, op. cit., s. 166–167. Ignacy i Helena Ogińscy rezydowali zazwyczaj w Iwiu. Na pn.-zach. od Białynicz, w kierunku Lepla, ufundowali w r. 1760 drewniany kościół w Bobrze, na planie krzyża, z kopułą i czterema wieżami, zob. NHAB, 1781–26–1387, k. 263–271 (r. 1805); 1781–26–1392, k. 21 (r. 1810). Podobnie jak wojewoda Marcjan spoczęli w rodzinnym mauzoleum, jakim był kościół Jezuitów w Witebsku. W czasach budowy sanktuarium marszałek był sojusznikiem hetmana „Rybeńki” przeciw Czartoryskim, ale od r. 1760 zmienił fronty i toczył z Radziwiłłami liczne spory, m.in. o prawo własności do Białynicz; zob. Z. Zielińska, Helena z Ogińskich Ogińska (1700–1792) oraz eadem, Ignacy Ogiński, [w:] PSB, t. 23, 1978, s. 607–610. Giżycki, op. cit., s. 30–32. Ibidem, s. 27–30. Informacya..., k. 3v; Giżycki, op. cit., s. 81.

Profile for Andrzej Betlej

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Sztuka kresów wschodnich  

tom VI (najrzadszy) z serii

Advertisement